İçeriğe geç

Kavram

Tempus

Yunanca
χρόνος (khronos); καιρός (kairos)
Latince
tempus (tempora; occasio "fırsat"; aetas "ömür, çağ"; dies "gün")
Almanca
Zeit
Fransızca
temps
İngilizce
time
Türkçe
zaman (bağlama göre vakit; tempora "mevsimler, zamanlar")

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte tempus vakit, dönem, mevsim, uygun an. Seneca bunu ahlâkın merkezine taşır: (1) Zaman insanın elinden koparılır, çalınır ya da kendiliğinden akıp gider; en utanç verici kayıp ihmal yüzünden olandır (Ep. 1.1). (2) Ölüm önümüzde değil, büyük ölçüde arkamızdadır: geçen her an ölümün elindedir; insan "her gün ölür" (Ep. 1.2, 24.20). (3) Zaman başkasından alındığında borç sayılmaz, oysa "minnettar biri bile onu geri ödeyemez" (Ep. 1.3). (4) Yaşamak süreye değil kullanıma bağlıdır: önemli olan ne kadar uzun değil ne kadar iyi yaşadığımızdır (Ep. 22.17); bir gün bütün günlere eşittir (Herakleitos'tan, Ep. 12.7). (5) Geleceğe yaslanmak korkunun ve umudun kaynağıdır; bilge şimdiye sahip çıkar (Ep. 5.8–9). De brevitate vitae'de aynı öğreti hayatın kısa değil, bizim onu kısalttığımız tezine dönüşür.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles Önce ve sonraya göre hareketin sayısı khronos
MÖ 3. yy Khrysippos Evrenin hareketinin aralığı; cisimsizlerden biri; yalnız şimdi gerçekten vardır —
MS 1. yy Seneca Hayatın kısalığı bizim zamanı kötü kullanmamızdandır; occupati zamanı kaybeder, bilge bütün çağları kendine katar Seneca, De brevitate vitae
MS 1. yy Seneca Zaman insanın tek mülküdür; her gün ölünür; bir gün bütün günlere eşittir Seneca, Epistulae morales
MS 4.–5. yy Augustinus Zaman ruhun genişlemesidir (distentio animi); geçmiş, şimdi ve gelecek hafıza, dikkat ve beklentidir (Confessiones XI) —

Dönüşüm: Aristoteles'te fiziğin konusu olan zaman, Stoacılarda cisimsiz bir aralığa, Seneca'da ise ahlâkî bir mülke ve sorumluluğa dönüşür; Augustinus onu yeniden içe, ruhun yapısına taşır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca χρόνος (khronos); καιρός (kairos) khronos ölçülen süre; kairos bir şeyin yapılacağı uygun an. Stoacılarda zaman "evrenin hareketine eşlik eden aralık"tır (Khrysippos, SVF II 509) ve cisimsizler (asōmata) arasında sayılır.
Latince tempus; occasio; aetas; dies tempus hem süreyi hem belli bir vakti (tempore, "vaktinde"), çoğulda mevsimleri ve dönemi karşılar. Seneca'da tempus çoğu zaman ölçülecek bir büyüklük değil, sahip olunan, kaybedilen, çalınan bir maldır: omnia aliena sunt, tempus tantum nostrum est (Ep. 1.3). occasio kaçıp giden fırsattır (Ep. 22.3).
Almanca / Fransızca Zeit / temps
İngilizce time

Türkçe karşılığı

zaman; vakit. zaman: süre ve mal olarak zaman için yerleşik, nötr kelime. vakit: belli bir an ya da kullanılacak süre ("vakit ayırmak", "vaktinde"); Seneca'nın tempori parere, tempus eligere gibi deyişlerinde yerindedir. süre: ölçülmüş aralık; Seneca'nın mülk vurgusunu kaybettirir. ömür: aetas ve vita içindir. Tercih: genel terim olarak zaman; belli bir an ya da harcanan süre anlamında vakit.

"Zaman" demek kavramı Aristoteles'ten Augustinus'a uzanan fizik ve ruh tartışmasına bağlar; "vakit" demek ise onu harcanacak, ayrılacak, boşa geçirilecek bir mal olarak okur. Seneca'nın ahlâk mektuplarında ikinci anlam ağır basar: zaman insanın tek gerçek mülküdür ve yönetilmesi gereken bir servettir (ratio mihi constat inpensae, Ep. 1.4).

Atıf ve kaynak notu

Seneca ahlâk mektuplarında zamanın ne olduğunu tanımlamaya girişmez; onun tempus öğretisi bir fizik değil, bir yaşama sanatıdır; ona bir "zaman metafiziği" yüklemek sonraki okumaların işidir.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: zamanın, zaman, zamana, zamanların, zamanı, zamanları

Metinlerde işaretlendiği yerler

32 yer · 32 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.