Kavram
Tempus
- Yunanca
- χρόνος (khronos); καιρός (kairos)
- Latince
- tempus (tempora; occasio "fırsat"; aetas "ömür, çağ"; dies "gün")
- Almanca
- Zeit
- Fransızca
- temps
- İngilizce
- time
- Türkçe
- zaman (bağlama göre vakit; tempora "mevsimler, zamanlar")
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte tempus vakit, dönem, mevsim, uygun an. Seneca bunu ahlâkın merkezine taşır: (1) Zaman insanın elinden koparılır, çalınır ya da kendiliğinden akıp gider; en utanç verici kayıp ihmal yüzünden olandır (Ep. 1.1). (2) Ölüm önümüzde değil, büyük ölçüde arkamızdadır: geçen her an ölümün elindedir; insan "her gün ölür" (Ep. 1.2, 24.20). (3) Zaman başkasından alındığında borç sayılmaz, oysa "minnettar biri bile onu geri ödeyemez" (Ep. 1.3). (4) Yaşamak süreye değil kullanıma bağlıdır: önemli olan ne kadar uzun değil ne kadar iyi yaşadığımızdır (Ep. 22.17); bir gün bütün günlere eşittir (Herakleitos'tan, Ep. 12.7). (5) Geleceğe yaslanmak korkunun ve umudun kaynağıdır; bilge şimdiye sahip çıkar (Ep. 5.8–9). De brevitate vitae'de aynı öğreti hayatın kısa değil, bizim onu kısalttığımız tezine dönüşür.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Önce ve sonraya göre hareketin sayısı | khronos |
| MÖ 3. yy | Khrysippos | Evrenin hareketinin aralığı; cisimsizlerden biri; yalnız şimdi gerçekten vardır | — |
| MS 1. yy | Seneca | Hayatın kısalığı bizim zamanı kötü kullanmamızdandır; occupati zamanı kaybeder, bilge bütün çağları kendine katar | Seneca, De brevitate vitae |
| MS 1. yy | Seneca | Zaman insanın tek mülküdür; her gün ölünür; bir gün bütün günlere eşittir | Seneca, Epistulae morales |
| MS 4.–5. yy | Augustinus | Zaman ruhun genişlemesidir (distentio animi); geçmiş, şimdi ve gelecek hafıza, dikkat ve beklentidir (Confessiones XI) | — |
Dönüşüm: Aristoteles'te fiziğin konusu olan zaman, Stoacılarda cisimsiz bir aralığa, Seneca'da ise ahlâkî bir mülke ve sorumluluğa dönüşür; Augustinus onu yeniden içe, ruhun yapısına taşır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | χρόνος (khronos); καιρός (kairos) | khronos ölçülen süre; kairos bir şeyin yapılacağı uygun an. Stoacılarda zaman "evrenin hareketine eşlik eden aralık"tır (Khrysippos, SVF II 509) ve cisimsizler (asōmata) arasında sayılır. |
| Latince | tempus; occasio; aetas; dies | tempus hem süreyi hem belli bir vakti (tempore, "vaktinde"), çoğulda mevsimleri ve dönemi karşılar. Seneca'da tempus çoğu zaman ölçülecek bir büyüklük değil, sahip olunan, kaybedilen, çalınan bir maldır: omnia aliena sunt, tempus tantum nostrum est (Ep. 1.3). occasio kaçıp giden fırsattır (Ep. 22.3). |
| Almanca / Fransızca | Zeit / temps | |
| İngilizce | time |
Türkçe karşılığı
zaman; vakit. zaman: süre ve mal olarak zaman için yerleşik, nötr kelime. vakit: belli bir an ya da kullanılacak süre ("vakit ayırmak", "vaktinde"); Seneca'nın tempori parere, tempus eligere gibi deyişlerinde yerindedir. süre: ölçülmüş aralık; Seneca'nın mülk vurgusunu kaybettirir. ömür: aetas ve vita içindir. Tercih: genel terim olarak zaman; belli bir an ya da harcanan süre anlamında vakit.
"Zaman" demek kavramı Aristoteles'ten Augustinus'a uzanan fizik ve ruh tartışmasına bağlar; "vakit" demek ise onu harcanacak, ayrılacak, boşa geçirilecek bir mal olarak okur. Seneca'nın ahlâk mektuplarında ikinci anlam ağır basar: zaman insanın tek gerçek mülküdür ve yönetilmesi gereken bir servettir (ratio mihi constat inpensae, Ep. 1.4).
Atıf ve kaynak notu
Seneca ahlâk mektuplarında zamanın ne olduğunu tanımlamaya girişmez; onun tempus öğretisi bir fizik değil, bir yaşama sanatıdır; ona bir "zaman metafiziği" yüklemek sonraki okumaların işidir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: zamanın, zaman, zamana, zamanların, zamanı, zamanları
Metinlerde işaretlendiği yerler
32 yer · 32 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları1.1.1
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi5.10.42
- Augustinus, Düzen Üzerine2.44
- Augustinus, İç Konuşmalar1_2
- Augustinus, Ruhun Ölümsüzlüğü Üzerine3
- Augustinus, Ruhun Büyüklüğü Üzerine31
- Augustinus, Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine30
- Augustinus, Maniheistlere Karşı Tekvin Üzerine2
- Augustinus, Hakiki Din Üzerine22
- Augustinus, Seksen Üç Muhtelif Mesele1_3
- Augustinus, İman ve İnanç Formülü Üzerine24
- Augustinus, Simplicianus'a Muhtelif Meseleler1_28
- Augustinus, İtiraflar7.21
- Augustinus, Teslis Üzerine18_2
- Augustinus, Tekvin'in Lafzî Tefsiri1.2
- Augustinus, Tanrı Devleti4.10
- Boethius, Teslis Üzerine4
- Boethius, Katolik İman Üzerine1_2
- Boethius, Aristoteles'in Kategoriler'i ŞerhiPL64.201
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si ŞerhiPL64.301
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.417_2
- Boethius, Topik Farklar ÜzerinePL64.1189
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1159_2
- Pseudo-Dionysios Areopagites, Dionysios Külliyatıs416
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler5.28
- Sevillalı Isidorus, Hükümler1.6
- Sevillalı Isidorus, Şeylerin Tabiatı Üzerine6
- Descartes, Felsefenin İlkeleriAT8.027
- Kant, Saf Aklın EleştirisiAA03.016
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi20
- Hegel, Mantık Bilimi103
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri156