Boethius
Katolik İman Üzerine
De fide catholica
1_2Hıristiyan imanını Yeni ve Eski Ahit'in otoritesi ortaya koyar. Eski Ahit, Mesih'in adını içinde taşımış ve bir bakireden doğarak geldiğine inandığımız kişinin geleceğine her zaman işaret etmişse de, imanın dünyaya, Kurtarıcımızın harikulade gelişiyle yayıldığı bellidir.
Hıristiyan ve katolik diye anılan bu dinimiz, başlıca şu temellere dayanır: Ebedîden, yani evrenin kuruluşundan önce, zaman adını alabilecek her şeyden önce, Baba, Oğul ve Kutsal Ruh'un ilahî cevheri vardı. Bu din Baba'ya Tanrı, Oğul'a Tanrı, Kutsal Ruh'a Tanrı der, ama üç tanrı değil, tek Tanrı der. Baba'nın kendi cevherinden doğmuş ve yalnız ona malum bir tarzda kendisiyle birlikte ebedî olan bir Oğlu vardır. Dinimiz onu Oğul olarak itiraf eder, öyle ki Baba olan o değildir. Baba hiçbir zaman oğul olmamıştır; yoksa insan zihni ilahî soyu sonsuza kadar sürdürürdü. Oğul da Baba ile ebedî olduğu tabiatta hiçbir zaman baba olmayacaktır; yoksa ilahî soy yine sonsuza uzanırdı. Kutsal Ruh ise ne Baba'dır ne Oğul; bu yüzden o tabiatta ne doğmuştur ne doğurur, Baba'dan ve Oğul'dan çıkar. Bu çıkışın tarzının ne olduğunu ise açıkça söyleyemeyiz; nitekim Oğul'un Baba'nın cevherinden doğuşunu da insan zihni kavrayamaz. Bunlara inanılmasını Eski ve Yeni Ahit'in öğretisi sağlar.
Dinimizin bu kalesi hakkında pek çok kişi farklı düşünmüş, insanca ve deyim yerindeyse tensel bir görüşle aykırı şeyler söylemiştir. Arius, Oğul'a Tanrı dese de onu birçok bakımdan Baba'dan küçük ve Baba'nın cevheri dışında sayar. Sabellius'çular üç var olan kişiyi değil, bir kişiyi öne sürmeye cesaret etmiş; Baba'nın Oğul'la, Oğul'un Baba'yla, Kutsal Ruh'un Baba ve Oğul'la aynı olduğunu, dolayısıyla adların çeşitliliğiyle gösterilen tek bir kişi bulunduğunu söylemişlerdir. Birbiriyle ebedî ve birbirine zıt iki ilke kabul eden Maniciler de Tanrı'nın biricik Oğul'una inanmazlar. Tanrı'nın bir oğlu olmasını layık görmezler; çünkü tensel olarak düşünmekten başka bir şey yapmazlar. Doğum burada iki bedenin birleşmesiyle olduğu için, ona böyle bir anlam vermeyi yakıştırmazlar. Bu yüzden ne Eski Ahit'i kabul ederler ne de Yeni Ahit'i bütünüyle. Onların yanılgısı Eski Ahit'i hiç kabul etmediği gibi, Oğul'un bakireden doğuşunu da reddeder; yoksa Tanrı'nın tabiatı insan bedeniyle kirlenmiş görünürdü. Ama bunlar hakkında bu kadar yeter; gerekli düzen istediği zaman yerinde ele alınacaktır.
Ebedîden beri var olan, ebediyen hiçbir değişme olmadan devam eden ilahî tabiat, yalnız kendisinin bildiği bir iradeyle, kendiliğinden evreni yapmak istedi. Hiç yokken onu var etti. Onu kendi cevherinden çıkarmadı ki tabiatı ilahî sayılmasın. Başka bir şeyden de yapmadı ki iradesine kendi tabiatının varlığıyla yardım eden, ondan önce var olan bir şey bulunmasın, onun yapmadığı hâlde var olan bir şey olmasın. Sözüyle gökleri meydana getirdi, yeri yarattı; öyle ki göğe yaraşır tabiatları gök meskeninde yaptı, yere ait olanları yerde düzenledi. Genel olarak meleksel diye anılan göksel tabiatların hepsi orada düzenli dereceler içinde güzeldi; ama bir kısmı, tabiatın ve tabiatın yaratıcısının kendisine verdiğinden fazlasını isteyerek gök meskeninden atıldı. Yaratıcı, meleklerin sayısının, yani melekleri vatandaş olarak barındıran o yüce şehrin sayısının eksik kalmasını istemediği için, insanı topraktan yarattı, hayat soluğuyla canlandırdı, akılla düzenledi, irade hürriyetiyle süsledi. Onu önceden konmuş bir kanunla cennetin zevkleri arasına yerleştirdi; öyle ki günah işlemeden kalmak isterse hem onu hem soyunu melekler topluluklarına katacaktı. Böylece yüksek tabiat kibrin kötülüğüyle aşağı inmişken, aşağıdaki cevher alçakgönüllülüğün iyiliğiyle yukarılara çıkacaktı.
Ama o kıskançlığın başlatıcısı, kendisinin kalmayı hak etmediği yere insanın çıkmasına katlanamadı. Onu ayartarak hem insanı hem de Yaratıcı'nın üremek için onun böğründen meydana getirdiği eşini itaatsizliğin cezalarına düşürdü; ona da ulûhiyet vaat etti, ki kendisi bunu küstahça sahiplenmeye kalkınca ezilip atılmıştı. Bunlar, Tanrı'nın vahyiyle kulu Musa'ya bildirildi; Tanrı insan soyunun yaratılışını ve kökenini de ona tanıtmak istemişti; yazdığı kitaplar bunu göstermektedir.
Christianam fidem noui ac ueteris testamenti pandit auctoritas; et quamuis nomen ipsum Christi uetus intra semet continuerit instrumentum eumque semper signauerit affuturum quem credimus per partum uirginis iam uenisse, tamen in orbem terrarum ab ipsius nostri saluatoris mirabili manasse probatur aduentu. Haec autem religio nostra, quae uocatur Christiana atque catholica, his fundamentis principaliter nititur asserens: ex aeterno, id est ante mundi constitutionem, ante omne uidelicet quod temporis potest retinere uocabulum, diuinam patris et filii ac spiritus sancti exstitisse substantiam, ita ut deum dicat patrem, deum filium, deum spiritum sanctum, nec tamen tres deos sed unum: patrem itaque habere filium ex sua substantia genitum et sibi nota ratione coaeternum, quem filium eatenus confitetur, ut non sit idem qui pater est: neque patrem aliquando fuisse filium, ne rursus in infinitum humanus animus diuinam progeniem cogitaret, neque filium in eadem natura qua patri coaeternus est aliquando fieri patrem, ne rursus in infinitum diuina progenies tenderetur: sanctum uero spiritum neque patrem esse neque filium atque ideo in illa natura nec genitum nec generantem sed a patre quoque procedentem uel filio; qui sit tamen processionis istius modus ita non possumus euidenter dicere, quemadmodum generationem filii ex paterna substantia non potest humanus animus aestimare. Haec autem ut credantur uetus ac noua informat instructio. De qua uelut arce religionis nostrae multi diuersa et humaniter atque ut ita dicam carnaliter sentientes aduersa locuti sunt, ut Arrius qui licet deum dicat filium, minorem tamen patre multipliciter et extra patris substantiam confitetur. Sabelliani quoque non tres exsistentes personas sed unam ausi sunt affirmare, eundem dicentes patrem esse qui filius est eundemque filium qui pater est atque spiritum sanctum eundem esse qui pater et filius est ac per hoc unam dicunt esse personam sub uocabulorum diuersitate signatam. Manichaei quoque qui duo principia sibi coaeterna et aduersa profitentur, unigenitum dei esse non credunt. Indignum enim iudicant, si deus habere filium uideatur, nihil aliud cogitantes nisi carnaliter, ut quia haec generatio duorum corporum commixtione procedit, illic quoque indignum esse intellectum huiusmodi applicare; quae res eos nec uetus facit recipere testamentum neque in integro nouum. Nam sicut illud omnino error eorum non recipit ita ex uirgine generationem filii non uult admittere, ne humano corpore polluta uideatur dei fuisse natura. Sed de his hactenus; suo enim loco ponentur sicut ordo necessarius postularit. Ergo diuina ex aeterno natura et in aeternum sine aliqua mutabilitate perdurans sibi tantum conscia uoluntate sponte mundum uoluit fabricare eumque cum omnino non esset fecit ut esset, nec ex sua substantia protulit, ne diuina natura crederetur, neque aliunde molitus est, ne iam exstitisset aliquid quod eius uoluntatem exsistentia propriae naturae iuuaret atque esset quod neque ab ipso factum esset et tamen esset; sed uerbo produxit caelos, terram creauit, ita ut caelesti habitatione dignas caelo naturas efficeret ac terrae terrena componeret. De caelestibus autem naturis, quae uniuersaliter uocatur angelica, quamuis illic distinctis ordinibus pulchra sint omnia, pars tamen quaedam plus appetens quam ei natura atque ipsius auctor naturae tribuerat de caelesti sede proiecta est; et quoniam angelorum numerum, id est supernae illius ciuitatis cuius ciues angeli sunt, imminutum noluit conditor permanere, formauit ex terra hominem atque spiritu uitae animauit, ratione composuit, arbitrii libertate decorauit eumque praefixa lege paradisi deliciis constituit, ut, si sine peccato manere uellet, tam ipsum quam eius progeniem angelicis coetibus sociaret, ut quia superior natura per superbiae malum ima petierat, inferior substantia per humilitatis bonum ad superna conscenderet. Sed ille auctor inuidiae non ferens hominem illuc ascendere ubi ipse non meruit permanere, temptatione adhibita fecit etiam ipsum eiusque comparem, quam de eius latere generandi causa formator produxerat, inoboedientiae suppliciis subiacere, ei quoque diuinitatem affuturam promittens, quam sibi dum arroganter usurpat elisus est. Haec autem reuelante deo Moysi famulo suo comperta sunt, cui etiam humani generis conditionem atque originem uoluit innotescere, sicut ab eo libri prolati testantur.
1_3Çünkü bütün ilahî otorite şu tarzlarda kuruludur: Ya tarihîdir ve olup bitenlerden başka bir şey anlatmaz; ya alegoriktir ve tarihin düzeni orada durmaz; ya da ikisinden bileşiktir ve hem tarih hem alegori olarak geçerlidir. Bunlar, dindarca anlayanlara ve gerçek bir yürekle tutanlara fazlasıyla parlar.
Sırasına dönelim. İlk insan günahtan önce eşiyle birlikte cennetin sakiniydi. Ama ayartıcıya kulak verip Yaratıcı'nın buyruğuna aldırmayınca sürgün edildi, toprağı ekmesi emredildi, cennetin kucağından çıkarılarak soyunu bilinmeyen diyarlara taşıdı. Suçun faili olarak kendisine verilen cezayı da doğum yoluyla sonraki nesillere geçirdi. Böylece bedenlerin ve ruhların bozulması ve ölümün yok edişi ortaya çıktı. Âdem ölümü önce oğlu Habil'de tatmayı hak etti; öyle ki kendisine verilen cezanın ne kadar büyük olduğunu soyunda deneyimlesin. Önce kendisi ölseydi, cezasını bir bakıma bilmeyecek, deyim yerindeyse hissetmeyecekti. Bunu başkasında deneyimledi ki, buyruğu hor gören kişi kendisine ne borçlu olduğunu anlasın ve ölüm cezasını beklerken beklemenin kendisiyle daha şiddetle işkence çeksin.
İlk insanın sonrakilere tabiat yoluyla geçirdiği bu suç kötülüğünü Pelagius adında biri kabul etmedi ve kendi adıyla anılan sapkın öğretiyi kurdu; katolik iman onu kendi topluluğundan hemen uzaklaştırdı. İlk insandan gelen insan soyu çoğaldıkça kavgalara daldı, savaşlar çıkardı, dünyevî sefalete düştü; çünkü cennetin mutluluğunu ilk babasında yitirmişti. Yine de aralarında, Yaratıcı'nın lütfuna ayırdığı, onun buyruklarına hizmet edenler eksik olmadı. Tabiatın hak ettiği onları hükme bağlasa da, Yaratıcı onları ilerde ve çok sonra ortaya çıkacak sırra ortak ederek, yitirilen tabiatı onarmak istedi.
Dünya insan soyuyla doldu; kendi inadının kötülüğüyle Yaratıcı'yı hor gören insan kendi yollarına girdi. Bu yüzden Tanrı, insan soyunu küstah bırakmaktansa adil bir insanla onarmak istedi; adil Nuh ile çocukları ve gemiye kendisiyle birlikte aldıkları dışında, cezayı hak eden kalabalığın tufan selinde yok olmasına izin verdi. Adilleri neden geminin tahtasıyla kurtarmak istediği, kutsal yazılarla yetişmiş zihinlerce bilinir. Evrenin bir bakıma ilk çağı, öç alıcı tufanla sona ermiş oldu.
İnsan soyu yeniden onarıldı; ama suçun ilk failinin aşıladığı tabiatının kusurunu kucaklamaktan vazgeçmedi. Tufan selinin bir zamanlar cezalandırdığı inat yine büyüdü; uzun yıllar yaşamasına izin verilen insan ömrü kısa yıllara indirildi. Tanrı, insan soyunu artık tufanla cezalandırmak yerine, soy devam ederken, evrenin sonunda bize insan bedenine bürünmüş kendi Oğlunu verecek bir nesli taşıyacak adamları seçmeyi tercih etti. Bunların ilki İbrahim'dir; o yaşlanmış, karısı da takatten düşmüşken, ihtiyarlıklarında bol bir vaat sayesinde oğul sahibi olmayı hak ettiler. Oğlun adı İshak'tı, o da Yakup'un babası oldu. Yakup da on iki kabile atasının babası oldu; Tanrı, tabiatın kendi yoluyla doğurduklarını onların sayısına katmadı. Yakup çocukları ve ev halkıyla geçim için Mısır'a yerleşmek istedi. Orada yıllar içinde kalabalık büyüyünce Mısır hükümranlığı onlardan şüphelenmeye başladı; Firavun onların büyük yükler altında ezilmesine karar verdi ve ağır yüklerle sıkıştırdı. Sonunda Tanrı Mısır kralının hâkimiyetini hor görerek Kızıldeniz'i ikiye ayırdı, ki bunu hiçbir tabiat daha önce görmemişti; kendi ordusunu Musa ve Harun'un öncülüğünde geçirdi. Sonra Firavun halkı bırakmak istemediği için, onların çıkışı uğruna Mısır ağır belalarla harap edildi.
Omnis enim diuina auctoritas his modis constare uidetur, ut aut historialis modus sit, qui nihil aliud nisi res gestas enuntiet, aut allegoricus, ut non illic possit historiae ordo consistere, aut certe ex utrisque compositus, ut et secundum historiam et secundum allegoriam manere uideatur. Haec autem pie intelligentibus et ueraci corde tenentibus satis abundeque relucent. Sed ad ordinem redeamus. Primus itaque homo ante peccatum cum sua coniuge incola paradisi fuit. At ubi aurem praebuit suasori et conditoris praeceptum neglexit attendere, exul effectus, terram iussus excolere atque a paradisi sinu seclusus in ignotis partibus sui generis posteritatem transposuit atque poenam quam ipse primus homo praeuaricationis reus exceperat generando transmisit in posteros. Hinc factum est ut et corporum atque animarum corruptio et mortis proueniret interitus primusque mortem in Abel filio suo meruit experiri, ut quanta esset poena quam ipse exceperit probaret in subole. Quod si ipse primus moreretur, nesciret quodam modo ac, si dici fas est, nec sentiret poenam suam, sed ideo expertus in altero est, ut quid sibi iure deberetur contemptor agnosceret et dum poenam mortis sustinet, ipsa exspectatione fortius torqueretur. Hoc autem praeuaricationis malum, quod in posteros naturaliter primus homo transfuderat, quidam Pelagius non admittens proprii nominis haeresim dedicauit, quam catholica fides a consortio sui mox reppulisse probatur. Ab ipso itaque primo homine procedens humanum genus ac multiplici numerositate succrescens erupit in lites, commouit bella, occupauit terrenam miseriam quia felicitatem paradisi in primo patre perdiderat. Nec tamen ex his defuerunt quos sibi conditor gratiae sequestraret eiusque placitis inseruirent; quos licet meritum naturae damnaret, futuri tamen sacramenti et longe postmodum proferendi faciendo participes perditam uoluit reparare naturam. Impletus est ergo mundus humano genere atque ingressus est homo uias suas qui malitia propriae contumaciae despexerat conditorem. Hinc uolens deus per iustum potius hominem reparare genus humanum quam manere proteruum, poenalem multitudinem effusa diluuii inundatione excepto Noe iusto homine cum suis liberis atque his quae secum in arcam introduxerat interire permisit. Cur autem per arcae lignum uoluerit iustos eripere, notum est diuinarum scripturarum mentibus eruditis. Et quasi prima quaedam mundi aetas diluuio ultore transacta est. Reparatur itaque humanum genus atque propriae naturae uitium, quod praeuaricationis primus auctor infuderat, amplecti non destitit. Creuitque contumacia quam dudum diluuii unda puniuerat et qui numerosam annorum seriem permissus fuerat uiuere, in breuitate annorum humana aetas addicta est. Maluitque deus non iam diluuio punire genus humanum, sed eodem permanente eligere uiros per quorum seriem aliqua generatio commearet, ex qua nobis filium proprium uestitum humano corpore mundi in fine concederet. Quorum primus est Abraham, qui cum esset aetate confectus eiusque uxor decrepita, in senectute sua repromissionis largitione habere filium meruerunt. Hic uocatus est Isaac atque ipse genuit Iacob. Idem quoque duodecim patriarchas non reputante deo in eorum numero quos more suo natura produxerat. Hic ergo Iacob cum filiis ac domo sua transigendi causa Aegyptum uoluit habitare atque illic per annorum seriem multitudo concrescens coeperunt suspicioni esse Aegyptiacis imperiis eosque Pharao magna ponderum mole premi decreuerat et grauibus oneribus affligebat. Tandem deus Aegyptii regis dominationem despiciens diuiso mari rubro, quod numquam antea natura ulla cognouerat, suum transduxit exercitum auctore Moyse et Aaron. Postea igitur pro eorum egressione altis Aegyptus plagis uastata est,
cum nollet dimittere populum. Transmisso itaque ut dictum est mari rubro uenit per deserta eremi ad montem qui uocatur Sinai, ibique uniuersorum conditor deus uolens sacramenti futuri gratia populos erudire per Moysen data lege constituit, quemadmodum et sacrificiorum ritus et populorum mores instruerentur. Et cum multis annis multas quoque gentes per uiam debellassent, uenerunt tandem ad fluuium qui uocatur Iordanis duce iam Iesu Naue filio atque ad eorum transitum quemadmodum aquae maris rubri ita quoque Iordanis fluenta siccata sunt; peruentumque est ad eam ciuitatem quae nunc Hierosolyma uocatur. Atque dum ibi dei populus moraretur, post iudices et prophetas reges instituti leguntur, quorum post Saulem primatum Dauid de tribu Iuda legitur adeptus fuisse. Descendit itaque ab eo per singulas successiones regium stemma perductumque est usque ad Herodis tempora, qui primus ex gentilibus memoratis populis legitur imperasse. Sub quo exstitit beata uirgo Maria quae de Dauidica stirpe prouenerat, quae humani generis genuit conditorem. Hoc autem ideo quia multis infectus criminibus mundus iacebat in morte, electa est una gens in qua dei mandata clarescerent, ibique missi prophetae sunt et alii sancti uiri per quorum admonitionem ipse certe populus a tumore peruicaciae reuocaretur. Illi uero eosdem occidentes in suae nequitiae peruersitate manere uoluerunt. Atque iam in ultimis temporibus non prophetas neque alios sibi placitos sed ipsum unigenitum suum deus per uirginem nasci constituit, ut humana salus quae per primi hominis inoboedientiam deperierat per hominem deum rursus repararetur et quia exstiterat mulier quae causam mortis prima uiro suaserat, esset haec secunda mulier quae uitae causam humanis uisceribus apportaret. Nec uile uideatur quod dei filius ex uirgine natus est, quoniam praeter naturae modum conceptus et editus est. Virgo itaque de spiritu sancto incarnatum dei filium concepit, uirgo peperit, post eius editionem uirgo permansit; atque hominis factus est idemque dei filius, ita ut in eo et diuinae naturae radiaret splendor et humanae fragilitatis appareret assumptio. Sed huic tam sanae atque ueracissimae fidei exstiterant multi qui diuersa garrirent et praeter alios Nestorius et Eutyches repertores haereseos exstiterunt, quorum unus hominem solum, alter deum solum putauit asserere nec humanum corpus quod Christus induerat de humanae substantiae participatione uenisse. Sed haec hactenus. Creuit itaque secundum carnem Christus, baptizatus est, ut qui baptizandi formam erat ceteris tributurus, ipse primus quod docebat exciperet. Post baptismum uero elegit duodecim discipulos, quorum unus traditor eius fuit. Et quia sanam doctrinam Iudaeorum populus non ferebat, eum inlata manu crucis supplicio peremerunt. Occiditur ergo Christus, iacet tribus diebus ac noctibus in sepulcro, resurgit a mortuis, sicut ante constitutionem mundi ipse cum patre decreuerat, ascendit in caelos ubi, in eo quod dei filius est, numquam defuisse cognoscitur, ut assumptum hominem, quem diabolus non permiserat ad superna conscendere, secum dei filius caelesti habitationi sustolleret. Dat ergo formam discipulis suis baptizandi, docendi salutaria, efficientiam quoque miraculorum atque in uniuersum mundum ad uitam praecipit introire, ut praedicatio salutaris non iam in una tantum gente sed orbi terrarum praedicaretur. Et quoniam humanum genus naturae merito, quam ex primo praeuaricatore contraxerat, aeternae poenae iaculis fuerat uulneratum nec salutis suae erat idoneum, quod eam in parente perdiderat, medicinalia quaedam tribuit sacramenta, ut agnosceret aliud sibi deberi per naturae meritum, aliud per gratiae donum, ut natura nihil aliud nisi poenae summitteret, gratia uero, quae nullis meritis attributa est, quia nec gratia diceretur si meritis tribueretur, totum quod est salutis afferret. Diffunditur ergo per mundum caelestis illa doctrina, adunantur populi, instituuntur ecclesiae, fit unum corpus quod mundi latitudinem occuparet, cuius caput Christus ascendit in caelos, ut necessario caput suum membra sequerentur. Haec itaque doctrina et praesentem uitam bonis informat operibus et post consummationem saeculi resurrectura corpora nostra praeter corruptionem ad regna caelestia pollicetur, ita ut qui hic bene ipso donante uixerit, esset in illa resurrectione beatissimus, qui uero male, miser post munus resurrectionis adesset.
1_5Dediğimiz gibi Kızıldeniz geçildikten sonra halk çöllerden geçerek Sina denen dağa vardı. Orada her şeyin yaratıcısı Tanrı, gelecek sırrın lütfuyla halkları eğitmek isteyerek Musa aracılığıyla bir kanun vermiş, kurban ayinlerini ve halkların ahlâkını nasıl düzenleyeceklerini bildirmiştir. Yıllarca yol boyunca birçok milletle savaştıktan sonra, nihayet Nun oğlu Yeşu'nun önderliğinde Ürdün denen nehre geldiler. Kızıldeniz'in suları gibi Ürdün'ün suları da geçişleri için kurutuldu. Bugün Kudüs denen şehre ulaşıldı. Tanrı'nın halkı orada yaşarken, hâkimler ve peygamberlerden sonra kralların getirildiği okunur; bunların arasında Saul'dan sonra başa, Yahuda boyundan Davut'un geçtiği okunur.
Krallık soyu, ondan başlayarak ardı ardına gelerek Hirodes'in zamanına kadar sürdü; okuduğumuza göre bu halkların üzerinde hükmeden ilk yabancı odur. Onun zamanında, Davut soyundan gelen ve insan soyunun yaratıcısını doğuran mübarek bakire Meryem yaşadı. Dünya birçok suçla bulaşık olarak ölü yatıyordu. Bu yüzden Tanrı'nın buyruklarının parlayacağı bir millet seçildi; oraya peygamberler ve öteki kutsal adamlar gönderildi ki uyarılarıyla bu halk inadının şişkinliğinden vazgeçsin. Ama onlar bunları öldürüp kendi kötülüklerinin sapkınlığında kalmak istediler. Son zamanlarda Tanrı artık peygamberleri ve hoşnut olduğu öteki kişileri değil, biricik Oğlunun kendisini bakireden doğmak üzere belirledi; öyle ki insanın, ilk insanın itaatsizliğiyle yitirdiği kurtuluş, Tanrı-insan eliyle yeniden onarılsın. Bir kadın ilk olarak erkeğe ölümün sebebini telkin ettiğine göre, ikinci bir kadın insanın rahmine hayatın sebebini getirsin.
Tanrı'nın Oğlunun bakireden doğması aşağılık görünmesin; çünkü tabiatın ölçüsü dışında ana rahmine düşmüş ve doğmuştur. Bakire, Kutsal Ruh'tan ten olmuş Tanrı'nın Oğlunu rahmine aldı, bakire olarak doğurdu, doğumdan sonra da bakire kaldı. Hem insanın hem Tanrı'nın oğlu oldu; öyle ki onda hem ilahî tabiatın parıltısı yansıdı, hem insanın zayıflığının üstlenilmesi göründü.
Ama bu sağlam ve en doğru imana karşı başka şeyler gevezelik eden pek çok kişi çıktı; öbürleri dışında Nestorius ve Eutyches sapkınlıkların öncüleri oldular. Bunlardan biri onun yalnız insan, öteki yalnız Tanrı olduğunu ileri sürmüş, Mesih'in giydiği insan bedeninin insan cevherinden pay almadığını öne sürmüştür. Ama bunlar hakkında bu kadar yeter.
Mesih tene göre büyüdü, vaftiz edildi; ötekilere vaftiz etme biçimini verecek olan, öğrettiğini önce kendisi alsın diye. Vaftizden sonra on iki öğrenci seçti; biri ona ihanet etti. Yahudi halkı sağlam öğretiye katlanmadığı için el kaldırıp onu çarmıh cezasıyla öldürdü. Mesih öldürüldü, üç gün üç gece mezarda yattı, Baba ile birlikte evrenin kuruluşundan önce karar verdiği gibi ölülerden dirildi, Tanrı'nın Oğlu olması bakımından hiçbir zaman ayrılmamış olduğu göklere yükseldi. Böylece Tanrı'nın Oğlu, şeytanın yukarıya çıkmasına izin vermediği üstlenilmiş insanı kendisiyle birlikte gök meskenine çıkardı. Öğrencilerine vaftiz etme, kurtarıcı şeyleri öğretme yolunu, mucizeler gösterme gücünü de verdi; bütün dünyaya hayat için girmelerini buyurdu; öyle ki kurtuluş vaazı artık yalnız bir millette değil, bütün dünyada duyurulsun.
İnsan soyu, ilk suçludan aldığı tabiatın hak ettiği gereği ebedî cezanın oklarıyla yaralanmıştı ve kurtuluşunu atasında yitirdiği için kendi kurtuluşuna yeterli değildi. Bu yüzden ona şifa veren bazı ayinler verdi; öyle ki insan tabiatının hak ettiği yoluyla bir şeyin, lütfun armağanı yoluyla başka bir şeyin borçlu olduğunu bilsin. Tabiat ceza dışında hiçbir şey sunmasın, lütuf ise, ki hiçbir liyakate verilmez, verilseydi lütuf denmezdi, kurtuluşun bütününü getirsin.
O göksel öğreti dünyaya yayıldı, halklar birleşti, kiliseler kuruldu; dünyanın genişliğini tutan tek bir beden oldu. Bunun başı olan Mesih göklere yükseldi; öyle ki üyeler başlarını zorunlu olarak izlesin. Bu öğreti hem bu hayatı iyi işlerle biçimlendirir, hem de dünyanın sonundan sonra bedenlerimizin bozulmadan dirilip göksel krallıklara geçeceğini vaat eder. Bu dünyada onun armağanıyla iyi yaşayan o dirilişte en mesut olacak, kötü yaşayan ise diriliş armağanından sonra sefil olacaktır.
Dinimizin başlıca noktası şudur: Yalnız ruhların yok olmadığına değil, ölümün gelişiyle çözülen bedenlerin de önceki hâllerine saadet içinde döneceğine inanmak. Dünyaya yayılmış olan bu katolik kilise üç tarzda var olur: Onda tutulan her şey ya kutsal yazıların otoritesidir ya evrensel gelenektir ya da yerel ve özel öğretidir. Kilisenin tümü otoriteye, tümü atalardan gelen evrensel geleneğe bağlıdır; her kilise ise yerlerin farklılığına ve herkesin uygun gördüğüne göre özel kurallar ve öğretilerle var olur ve yönetilir.
Şimdi müminlerin beklentisi yalnız şudur: Evrenin sonunun geleceğine, bozulan her şeyin geçip gideceğine, insanların gelecek yargının sorgusu için dirileceğine, herkesin liyakatine göre karşılık alıp ebediyen hak ettikleri sonda kalacağına inanıyoruz. Saadetin tek ödülü Yaratıcı'yı seyretmektir; yaratığın Yaratıcı'ya ulaşabildiği kadarıyla. Böylece onlarla melekler sayısı tamamlanır ve Kralı Bakire'nin Oğlu olan o yüce şehir dolar; orada sonsuz sevinç, zevk, besin ve iş olarak Yaratıcı'ya daimî övgü olacaktır.
Et hoc est principale religionis nostrae, ut credat non solum animas non perire, sed ipsa quoque corpora, quae mortis aduentus resoluerat, in statum pristinum futura de beatitudine reparari. Haec ergo ecclesia catholica per orbem diffusa tribus modis probatur exsistere: quidquid in ea tenetur, aut auctoritas est scripturarum aut traditio uniuersalis aut certe propria et particularis instructio. Sed auctoritate tota constringitur, uniuersali traditione maiorum nihilominus tota, priuatis uero constitutionibus et propriis informationibus unaquaeque uel pro locorum uarietate uel prout cuique bene uisum est subsistit et regitur. Sola ergo nunc est fidelium exspectatio qua credimus affuturum finem mundi, omnia corruptibilia transitura, resurrecturos homines ad examen futuri iudicii, recepturos pro meritis singulos et in perpetuum atque in aeternum debitis finibus permansuros; solumque est praemium beatitudinis contemplatio conditoris—tanta dumtaxat, quanta a creatura ad creatorem fieri potest,—ut ex eis reparato angelico numero superna illa ciuitas impleatur, ubi rex est uirginis filius eritque gaudium sempiternum, delectatio, cibus opus, laus perpetua creatori.