Boethius
Cevherler Nasıl İyidir
Quomodo substantiae in eo quod sint bonae sint cum non sint substantialia bona
1Aynı yazardan aynı kişiye: cevherler, cevherce iyi olmadıkları hâlde olmaları bakımından nasıl iyidir?
Hebdomad'larımda geçen ve cevherlerin, cevherce iyi olmadıkları hâlde olmaları bakımından nasıl iyi olduğunu ele alan meselenin kapalılığını çözmemi ve biraz daha açık göstermemi istiyorsun. Bunu yapmam gerektiğini, çünkü bu tür yazıların yolunu herkesin bilmediğini söylüyorsun. Senin bunları daha önce ne canlı bir kavrayışla benimsediğinin tanığı ben kendimim. Hebdomad'ları ben kendim için derliyorum; incelediklerimi, şakadan ve kahkahadan ayrı hiçbir şeye tahammül edemeyen şımarık ve küstah kişilerle paylaşmaktan çok, kendi hatırlamam için saklıyorum. Bu yüzden kısalığın kapalılığına karşı çıkma; çünkü bu kapalılık hem sırrın sadık bekçisidir hem de yalnız layık olanlarla konuşmak gibi bir yararı vardır. Matematikte ve öteki ilimlerde yapıldığı gibi, önce terimleri ve kuralları koydum; ardından gelecek her şeyi onlardan çıkaracağım.
I. Ortak zihin kavrayışı, herkesin duyunca onayladığı bir önermedir. Bunun iki türü vardır. Biri öyle ortaktır ki bütün insanlara aittir: "Eşit şeylerden eşit şeyler çıkarılırsa kalanlar eşittir" dersen, anlayan hiç kimse bunu reddetmez. Öteki yalnız bilginlere aittir, yine de bu tür ortak zihin kavrayışlarından gelir: "Cisimsiz şeyler bir yerde değildir" ve benzerleri gibi; bunları avam değil bilginler onaylar.
II. Varlık ile olan farklıdır. Varlığın kendisi henüz yoktur; olan ise varlık suretini alınca vardır ve kurulur.
III. Olan, bir şeyden pay alabilir; varlığın kendisi ise hiçbir şekilde hiçbir şeyden pay almaz. Çünkü pay alma, bir şey zaten varken gerçekleşir; bir şey ise varlığı aldığında vardır.
IV. Olan, kendisinden başka bir şeye sahip olabilir; varlığın kendisi ise kendinden başka hiçbir şeyi karışık taşımaz.
V. Yalnızca bir şey olmak ile olduğu bakımından bir şey olmak farklıdır; birincisi arazı, ikincisi cevheri bildirir.
VI. Olan her şey, var olmak için varlık olandan pay alır; bir şey olmak için ise başka bir şeyden pay alır. Dolayısıyla olan, var olmak için varlık olandan pay alır; başka herhangi bir şeyden pay almak için de vardır.
VII. Her basit şeyin varlığı ile olduğu şey birdir.
VIII. Her bileşik şeyde varlık başka, kendisi başkadır.
IX. Her farklılık geçimsizdir, benzerlik ise arzulanacak şeydir; başka bir şeyi arzulayan, tabiatça arzuladığı o şeyle aynı nitelikte olduğunu gösterir.
Ön bilgi olarak bunlar yeter. Aklın basiretli yorumcusu her birini yerli yerindeki delillere uygular.
Mesele şudur: Var olan şeyler iyidir; çünkü bilginlerin ortak kanaatine göre var olan her şey iyiye yönelir, her şey de benzerine yönelir. Demek ki iyiye yönelenler kendileri de iyidir. Ama nasıl iyi olduklarını araştırmak gerekir: pay almayla mı, cevherle mi? Pay almayla ise kendi başlarına hiçbir şekilde iyi değildirler; çünkü pay almayla beyaz olan, kendi başına, kendisi olması bakımından beyaz değildir. Öteki keyfiyetlerde de durum aynıdır. O hâlde pay almayla iyilerse, kendi başlarına hiçbir şekilde iyi değildirler; dolayısıyla iyiye yönelmezler. Oysa bunu kabul etmiştik. Demek ki pay almayla değil cevherle iyidirler. Cevheri iyi olanlar ise oldukları şey olarak iyidir; oldukları şeyi de varlık olandan alırlar. O hâlde onların varlığı iyidir; demek ki her şeyin varlığı iyidir. Varlık iyi ise, var olan şeyler oldukları bakımından iyidir ve onlar için var olmak iyi olmakla aynıdır; öyleyse cevherce iyidirler, çünkü iyilikten pay almazlar. Varlıkları iyiyse, cevherce iyi olduklarına göre şüphesiz ilk iyiye benzerler; dolayısıyla o iyinin kendisi olurlar, çünkü ona kendisinden başka hiçbir şey benzemez. Bundan da var olan her şeyin Tanrı olduğu çıkar, ki bunu söylemek bile dinsizliktir. O hâlde cevherce iyi değildirler; dolayısıyla varlıkları iyi değildir; dolayısıyla oldukları bakımından iyi değildirler. Ama iyilikten pay da almazlar; yoksa hiçbir şekilde iyiye yönelmezlerdi. O hâlde hiçbir şekilde iyi değildirler.
Item eiusdem ad eundem quomodo substantiae in eo quod sint bonae sint cum non sint substantialia bona postulas, ut ex Hebdomadibus nostris eius quaestionis obscuritatem quae continet modum quo substantiae in eo quod sint bonae sint, cum non sint substantialia bona, digeram et paulo euidentius monstrem; idque eo dicis esse faciendum, quod non sit omnibus notum iter huiusmodi scriptionum. Tuus uero testis ipse sum quam haec uiuaciter fueris ante complexus. Hebdomadas uero ego mihi ipse commentor potiusque ad memoriam meam speculata conseruo quam cuiquam participo quorum lasciuia ac petulantia nihil a ioco risuque patitur esse seiunctum. Prohinc tu ne sis obscuritatibus breuitatis aduersus, quae cum sint arcani fida custodia tum id habent commodi, quod cum his solis qui digni sunt conloquuntur. Vt igitur in mathematica fieri solet ceterisque etiam disciplinis, praeposui terminos regulasque quibus cuncta quae sequuntur efficiam. I. Communis animi conceptio est enuntiatio quam quisque probat auditam. Harum duplex modus est. Nam una ita communis est, ut omnium sit hominum, ueluti si hanc proponas: Si duobus aequalibus aequalia auferas, quae relinquantur aequalia esse, nullus id intellegens neget. Alia uero est doctorum tantum, quae tamen ex talibus communis animi conceptionibus uenit, ut est: Quae incorporalia sunt, in loco non esse, et cetera; quae non uulgus sed docti comprobant. II. Diuersum est esse et id quod est; ipsum enim esse nondum est, at uero quod est accepta essendi forma est atque consistit. III. Quod est participare aliquo potest, sed ipsum esse nullo modo aliquo participat. Fit enim participatio cum aliquid iam est; est autem aliquid, cum esse susceperit. IV. Id quod est habere aliquid praeterquam quod ipsum est potest; ipsum uero esse nihil aliud praeter se habet admixtum. V. Diuersum est tantum esse aliquid et esse aliquid in eo quod est; illic enim accidens hic substantia significatur. VI. Omne quod est participat eo quod est esse ut sit; alio uero participat ut aliquid sit. Ac per hoc id quod est participat eo quod est esse ut sit; est uero ut participet alio quolibet. VII. Omne simplex esse suum et id quod est unum habet. VIII. Omni composito aliud est esse, aliud ipsum est. IX. Omnis diuersitas discors, similitudo uero appetenda est; et quod appetit aliud, tale ipsum esse naturaliter ostenditur quale est illud hoc ipsum quod appetit. Sufficiunt igitur quae praemisimus; a prudente uero rationis interprete suis unumquodque aptabitur argumentis. Quaestio uero huiusmodi est. Ea quae sunt bona sunt; tenet enim communis sententia doctorum omne quod est ad bonum tendere, omne autem tendit ad simile. Quae igitur ad bonum tendunt bona ipsa sunt. Sed quemadmodum bona sint, inquirendum est, utrumne participatione an substantia? Si participatione, per se ipsa nullo modo bona sunt; nam quod participatione album est, per se in eo quod ipsum est album non est. Et de ceteris qualitatibus eodem modo. Si igitur participatione sunt bona, ipsa per se nullo modo bona sunt: non igitur ad bonum tendunt. Sed concessum est. Non igitur participatione sunt bona sed substantia. Quorum uero substantia bona est, id quod sunt bona sunt; id quod sunt autem habent ex eo quod est esse. Esse igitur ipsorum bonum est; omnium igitur rerum ipsum esse bonum est. Sed si esse bonum est, ea quae sunt in eo quod sunt bona sunt idemque illis est esse quod boni esse; substantialia igitur bona sunt, quoniam non participant bonitatem. Quod si ipsum esse in eis bonum est, non est dubium quin substantialia cum sint bona, primo sint bono similia ac per hoc hoc ipsum bonum erunt; nihil enim illi praeter se ipsum simile est. Ex quo fit ut omnia quae sunt deus sint, quod dictu nefas est. Non sunt igitur substantialia bona ac per hoc non in his est esse bonum; non sunt igitur in eo quod sunt bona. Sed nec participant bonitatem; nullo enim modo ad bonum tenderent. Nullo modo igitur sunt bona.
1_2Bu meseleye şöyle bir çözüm getirilebilir. Pek çok şey fiilen ayrılamadığı hâlde zihinde ve düşüncede ayrılır. Üçgeni ve ötekileri dayanağı olan maddeden kimse fiilen ayıramaz; yine de zihinde ayırarak üçgenin kendisini ve özelliğini maddeden bağımsız olarak seyrederiz. Öyleyse ilk iyinin varlığını bir süre zihnimizden uzaklaştıralım; onun var olduğu, bilgili bilgisiz herkesin kanaatinden ve barbar milletlerin dinlerinden anlaşılmaktadır. Bunu bir süre uzaklaştırarak var olan her şeyin iyi olduğunu farz edelim ve ilk iyiden hiç akmamış olsalardı nasıl iyi olabileceklerine bakalım.
Buradan görüyorum ki onlarda iyi olmaları başka, var olmaları başkadır. Tek ve aynı cevherin iyi, beyaz, ağır ve yuvarlak olduğunu varsayalım. O zaman o cevherin kendisi başka, yuvarlaklığı başka, rengi başka, iyiliği başka olurdu. Çünkü bunların her biri cevherin aynısı olsaydı, ağırlık renkle, iyiyle; iyi de ağırlıkla aynı olurdu; bunu tabiat mümkün kılmaz. Demek ki o zaman onlarda var olmak başka, bir şey olmak başka olurdu; iyi olurlardı, ama varlıkları iyi olmazdı. O hâlde bir şekilde var olsalardı, iyiden gelmeden var olurlar ve iyi olurlardı, iyi ile aynı olmazlardı; onlar için var olmak başka, iyi olmak başka olurdu. Hiçbir şey olmayıp yalnız iyi olsalardı, ağır, renkli, uzayda yayılmış olmasalardı, onlarda hiçbir keyfiyet bulunmasaydı, o zaman şey değil şeylerin ilkesi gibi görünürlerdi; daha doğrusu çoğul değil tekil görünürlerdi; çünkü yalnız iyi olup başka hiçbir şey olmayan bir tektir ve yalnız odur. Bunlar basit olmadıklarından, yalnız iyi olan onların var olmasını istemeseydi, var olamazlardı.
Bu yüzden, varlıkları iyinin iradesinden aktığı için iyi denir. İlk iyi, var olduğu için, olduğu bakımından iyidir; ikinci iyi ise, varlığı iyi olandan aktığı için, kendisi de iyidir. Her şeyin varlığı, ilk iyi olandan ve doğru olarak oldukları bakımından iyi denebilen iyiden akmıştır. Demek ki onların varlığı iyidir; çünkü o zaman varlıkları ilk iyidedir.
Mesele böylece çözülmüştür. Şeyler oldukları bakımından iyi oldukları hâlde ilk iyiye benzemezler; çünkü nasıl olurlarsa olsunlar varlıkları iyi değildir; şeylerin varlığı ancak ilk varlıktan, yani iyiden aktığı için iyidir. Bu yüzden varlıkları iyidir, ama kendisinden geldikleri iyiye benzemez. Çünkü o, nasıl olursa olsun, olduğu bakımından iyidir; iyiden başka bir şey değildir. Öteki ise ondan gelmeseydi belki iyi olabilirdi, ama olduğu bakımından iyi olamazdı. O zaman iyiden pay alabilirdi belki; ama varlıklarını iyiden almadıkları için iyi varlığa sahip olamazlardı. Demek ki ilk iyiyi zihnimizde ve düşüncemizde onlardan çıkardığımızda, iyi olsalar bile oldukları bakımından iyi olamazlardı. Gerçekten iyi olan onları meydana getirmeden fiilen var olamayacakları için, hem varlıkları iyidir hem de ondan akan, cevherce iyi olana benzemez. Ondan akmasalardı, iyi olsalar bile oldukları bakımından iyi olamazlardı; çünkü iyinin dışında ve iyiden gelmeden olurlardı, oysa ilk iyi, varlığın kendisi, iyinin kendisi ve iyi varlığın kendisidir.
Peki beyaz olanların da, beyaz olmaları bakımından var olmaları gerekmez mi, çünkü Tanrı'nın iradesinden akmışlardır? Hayır. Çünkü var olmak için aktılar, beyaz olmak için değil. Var olmak başka, beyaz olmak başkadır; çünkü onların var olmasını sağlayan iyidir, ama beyaz değildir. Demek ki iyinin iradesine, oldukları bakımından iyi olmaları eşlik etmiştir; beyaz olmayanın iradesine ise, olduğu bakımından beyaz olma özelliği eşlik etmemiştir; çünkü beyazın iradesinden akmadılar. Bu yüzden beyaz olmayan, onların beyaz olmasını istediği için yalnızca beyazdırlar; iyi olan, onların iyi olmasını istediği için oldukları bakımından iyidirler.
Bu gerekçeyle, onların var olmasını isteyen adil olduğuna göre her şeyin adil olması mı gerekir? Hayır. İyi olmak öze, adil olmak ise fiile bakar. Tanrı'da var olmak ile iş yapmak aynıdır; demek ki iyi olmak ile adil olmak da aynıdır. Bizde ise var olmak ile iş yapmak aynı değildir, çünkü basit değiliz. Dolayısıyla bizim için iyi olmak ile adil olmak aynı değildir; ama hepimiz için var olmak, olduğumuz bakımından aynıdır. Demek ki her şey iyidir, ama adil değildir. Üstelik iyi cinstir, adil ise türdür; tür de her şeye inmez. Bu yüzden bazıları adil, bazıları başka bir şey, hepsi iyidir.
Huic quaestioni talis poterit adhiberi solutio. Multa sunt quae cum separari actu non possunt, animo tamen et cogitatione separantur; ut cum triangulum uel cetera a subiecta materia nullus actu separat, mente tamen segregans ipsum triangulum proprietatemque eius praeter materiam speculatur. Amoueamus igitur primi boni praesentiam paulisper ex animo, quod esse quidem constat idque ex omnium doctorum indoctorumque sententia barbararumque gentium religionibus cognosci potest. Hoc igitur paulisper amoto ponamus omnia esse quae sunt bona atque ea consideremus quemadmodum bona esse possent, si a primo bono minime defluxissent. Hinc intueor aliud in eis esse quod bona sunt, aliud quod sunt. Ponatur enim una eademque substantia bona esse alba, grauis, rotunda. Tunc aliud esset ipsa illa substantia, aliud eius rotunditas, aliud color, aliud bonitas; nam si haec singula idem essent quod ipsa substantia, idem esset grauitas quod color, quod bonum et bonum quod grauitas—quod fieri natura non sinit. Aliud igitur tunc in eis esset esse, aliud aliquid esse, ac tunc bona quidem essent, esse tamen ipsum minime haberent bonum. Igitur si ullo modo essent, non a bono ac bona essent ac non idem essent quod bona, sed eis aliud esset esse aliud bonis esse. Quod si nihil omnino aliud essent nisi bona neque grauia neque colorata neque spatii dimensione distenta nec ulla in eis qualitas esset, nisi tantum bona essent, tunc non res sed rerum uideretur esse principium nec potius uiderentur, sed uideretur; unum enim solumque est huiusmodi, quod tantum bonum aliudque nihil sit. Quae quoniam non sunt simplicia, nec esse omnino poterant, nisi ea id quod solum bonum est esse uoluisset. Idcirco quoniam esse eorum a boni uoluntate defluxit, bona esse dicuntur. Primum enim bonum, quoniam est, in eo quod est bonum est; secundum uero bonum, quoniam ex eo fluxit cuius ipsum esse bonum est, ipsum quoque bonum est. Sed ipsum esse omnium rerum ex eo fluxit quod est primum bonum et quod bonum tale est ut recte dicatur in eo quod est esse bonum. Ipsum igitur eorum esse bonum est; tunc enim in eo. Qua in re soluta quaestio est. Idcirco enim licet in eo quod sint bona sint, non sunt tamen similia primo bono, quoniam non quoquo modo sint res ipsum esse earum bonum est, sed quoniam non potest esse ipsum esse rerum, nisi a primo esse defluxerit, id est bono; idcirco ipsum esse bonum est nec est simile ei a quo est. Illud enim quoquo modo sit bonum est in eo quod est; non enim aliud est praeterquam bonum. Hoc autem nisi ab illo esset, bonum fortasse esse posset, sed bonum in eo quod est esse non posset. Tunc enim participaret forsitan bono; ipsum uero esse quod non haberent a bono, bonum habere non possent. Igitur sublato ab his bono primo mente et cogitatione, ista licet essent bona, tamen in eo quod essent bona esse non possent, et quoniam actu non potuere exsistere, nisi illud ea quod uere bonum est produxisset, idcirco et esse eorum bonum est et non est simile substantiali bono id quod ab eo fluxit; et nisi ab eo fluxissent, licet essent bona, tamen in eo quod sunt bona esse non possent, quoniam et praeter bonum et non ex bono essent, cum illud ipsum bonum primum est et ipsum esse sit et ipsum bonum et ipsum esse bonum. At non etiam alba in eo quod sunt alba esse oportebit ea quae alba sunt, quoniam ex uoluntate dei fluxerunt ut essent, alba minime. Aliud est enim esse, aliud albis esse; hoc ideo, quoniam qui ea ut essent effecit bonus quidem est, minime uero albus. Voluntatem igitur boni comitatum est ut essent bona in eo quod sunt; uoluntatem uero non albi non est comitata talis eius quod est proprietas ut esset album in eo quod est; neque enim ex albi uoluntate defluxerunt. Itaque quia uoluit esse ea alba qui erat non albus, sunt alba tantum; quia uero uoluit ea esse bona qui erat bonus, sunt bona in eo quod sunt. Secundum hanc igitur rationem cuncta oportet esse iusta, quoniam ipse iustus est qui ea esse uoluit? Ne hoc quidem. Nam bonum esse essentiam, iustum uero esse actum respicit. Idem autem est in eo esse quod agere; idem igitur bonum esse quod iustum. Nobis uero non est idem esse quod agere; non enim simplices sumus. Non est igitur nobis idem bonis esse quod iustis, sed idem nobis est esse omnibus in eo quod sumus. Bona igitur omnia sunt, non etiam iusta. Amplius bonum quidem generale est, iustum uero speciale nec species descendit in omnia. Idcirco alia quidem iusta alia aliud omnia bona.