İçeriğe geç

Kavram

Liberum arbitrium

Yunanca
αὐτεξούσιον (autexousion); προαίρεσις (prohairesis)
Latince
liberum arbitrium; liberum voluntatis arbitrium; libera voluntas
Almanca
freier Wille; Willensfreiheit
Fransızca
libre arbitre
İngilizce
free choice, free will
Türkçe
hür irade

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Arbitrium hukuk dilinde bir hakemin takdiri, karar yetkisidir; liberum arbitrium "serbest takdir" demektir. Augustinus'ta kavram, kötülüğün kaynağı sorusuna (unde malum) cevap olur: Kötülük ne Tanrı'dan ne öğretimden ne de maddeden gelir; zihin ancak kendi iradesiyle geçici şeylere yönelip şehvetin kölesi olur. II. kitapta hür irade, kötüye kullanılabilse de iyi kullanılmadan doğru yaşanamayacağı için bir iyi (orta iyilerden biri) sayılır; III. kitapta Tanrı'nın önbilgisiyle bağdaştırılır. Pelagius tartışmalarında Augustinus hür iradenin lütuf olmadan iyiyi yapmaya yetmediğini vurgulamış, Retractationes I 9'da bu ilk eserini bu açıdan savunmuştur.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MS 1.–2. yy Epiktetos prohairesis: elimizde olanı seçme gücü prohairesis
387–395 Augustinus kötü işin kaynağı iradenin hür seçimidir; hür irade bir iyidir; Tanrı'nın önbilgisiyle bağdaşır Augustinus, De libero arbitrio I 11, 21; I 16, 35
426–427 Augustinus hür irade lütuf olmadan iyiyi seçmeye yetmez (De gratia et libero arbitrio) —
426–427 Augustinus Lütufla birlikte savunulan hür irade; irade daima hür ama daima iyi değil Augustinus, De gratia et libero arbitrio 2–5, 31
6. yy Boethius arbitrii libertas: akıllı tabiatın yargısı; önbilgiyle uzlaşması Tanrı'nın ebedî şimdisindedir (Cons. V 2–6) Felsefenin Tesellisi V

Dönüşüm: Hukuktaki serbest takdirden, kötülüğün kaynağını açıklayan ahlâkî yetiye; oradan lütufla ilişkisi tartışılan teolojik kavrama.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca αὐτεξούσιον (autexousion) "kendi üzerinde yetki"; προαίρεσις (prohairesis) "tercih" Yunan kilise babaları (Origenes, Nyssalı Gregorios) autexousion der; Epiktetos'un prohairesis'i "elimizde olan" seçme gücüdür.
Latince liberum arbitrium; liberum voluntatis arbitrium "iradenin hür karar gücü" arbitrium: hakemin (arbiter) kararı, karar verme yetkisi. Augustinus De libero arbitrio I'de (387–388) zihni şehvetin kölesi yapan şeyin kendi iradesi ve hür iradesinden (propria voluntas et liberum arbitrium) başka bir şey olmadığını gösterir (I 11, 21) ve kötü işi "iradenin hür seçimine" (liberum voluntatis arbitrium) bağlar (I 16, 35).
Almanca / Fransızca freier Wille / libre arbitre
İngilizce free choice, free will

Türkçe karşılığı

hür irade. hür irade: kelam geleneğinde de yerleşik (irade-i cüz'iyye tartışması) ve bugün de canlı. özgür irade: aynı anlamda, ama "irade"nin voluntas karşılığı olarak ayrı bağlandığı bu çeviride "hür irade" çekirdek terim olarak seçildi. serbest seçim, karar özgürlüğü: arbitrium'a sadık, ama terim olarak yerleşmemiş.

Arbitrium bir yetidir: Karar verebilme gücü. Voluntas ise ruhun yönelişi, istemesidir. "Hür irade" iki kelimeyi tek kavramda birleştirir ve Augustinus'un liberum voluntatis arbitrium ("iradenin hür kararı") deyimindeki ayrımı siler; bu yüzden çeviri gerektiğinde Latinceyi parantezde gösterir.

Atıf ve kaynak notu

"Özgür irade sorunu" bugün çoğunlukla determinizm karşısında tartışılır; Augustinus'ta ise sorun, Tanrı iyi ise kötülüğün nereden geldiği ve Tanrı'nın önbilgisinin insanı zorlayıp zorlamadığıdır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hür irade, hür iradenin, hür iradeyle, seçme iradesinin, hür iradesinden, hür iradeyi

Metinlerde işaretlendiği yerler

38 yer · 38 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.