Kavram
Liberum arbitrium
- Yunanca
- αὐτεξούσιον (autexousion); προαίρεσις (prohairesis)
- Latince
- liberum arbitrium; liberum voluntatis arbitrium; libera voluntas
- Almanca
- freier Wille; Willensfreiheit
- Fransızca
- libre arbitre
- İngilizce
- free choice, free will
- Türkçe
- hür irade
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Arbitrium hukuk dilinde bir hakemin takdiri, karar yetkisidir; liberum arbitrium "serbest takdir" demektir. Augustinus'ta kavram, kötülüğün kaynağı sorusuna (unde malum) cevap olur: Kötülük ne Tanrı'dan ne öğretimden ne de maddeden gelir; zihin ancak kendi iradesiyle geçici şeylere yönelip şehvetin kölesi olur. II. kitapta hür irade, kötüye kullanılabilse de iyi kullanılmadan doğru yaşanamayacağı için bir iyi (orta iyilerden biri) sayılır; III. kitapta Tanrı'nın önbilgisiyle bağdaştırılır. Pelagius tartışmalarında Augustinus hür iradenin lütuf olmadan iyiyi yapmaya yetmediğini vurgulamış, Retractationes I 9'da bu ilk eserini bu açıdan savunmuştur.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MS 1.–2. yy | Epiktetos | prohairesis: elimizde olanı seçme gücü | prohairesis |
| 387–395 | Augustinus | kötü işin kaynağı iradenin hür seçimidir; hür irade bir iyidir; Tanrı'nın önbilgisiyle bağdaşır | Augustinus, De libero arbitrio I 11, 21; I 16, 35 |
| 426–427 | Augustinus | hür irade lütuf olmadan iyiyi seçmeye yetmez (De gratia et libero arbitrio) | — |
| 426–427 | Augustinus | Lütufla birlikte savunulan hür irade; irade daima hür ama daima iyi değil | Augustinus, De gratia et libero arbitrio 2–5, 31 |
| 6. yy | Boethius | arbitrii libertas: akıllı tabiatın yargısı; önbilgiyle uzlaşması Tanrı'nın ebedî şimdisindedir (Cons. V 2–6) | Felsefenin Tesellisi V |
Dönüşüm: Hukuktaki serbest takdirden, kötülüğün kaynağını açıklayan ahlâkî yetiye; oradan lütufla ilişkisi tartışılan teolojik kavrama.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | αὐτεξούσιον (autexousion) "kendi üzerinde yetki"; προαίρεσις (prohairesis) "tercih" | Yunan kilise babaları (Origenes, Nyssalı Gregorios) autexousion der; Epiktetos'un prohairesis'i "elimizde olan" seçme gücüdür. |
| Latince | liberum arbitrium; liberum voluntatis arbitrium "iradenin hür karar gücü" | arbitrium: hakemin (arbiter) kararı, karar verme yetkisi. Augustinus De libero arbitrio I'de (387–388) zihni şehvetin kölesi yapan şeyin kendi iradesi ve hür iradesinden (propria voluntas et liberum arbitrium) başka bir şey olmadığını gösterir (I 11, 21) ve kötü işi "iradenin hür seçimine" (liberum voluntatis arbitrium) bağlar (I 16, 35). |
| Almanca / Fransızca | freier Wille / libre arbitre | |
| İngilizce | free choice, free will |
Türkçe karşılığı
hür irade. hür irade: kelam geleneğinde de yerleşik (irade-i cüz'iyye tartışması) ve bugün de canlı. özgür irade: aynı anlamda, ama "irade"nin voluntas karşılığı olarak ayrı bağlandığı bu çeviride "hür irade" çekirdek terim olarak seçildi. serbest seçim, karar özgürlüğü: arbitrium'a sadık, ama terim olarak yerleşmemiş.
Arbitrium bir yetidir: Karar verebilme gücü. Voluntas ise ruhun yönelişi, istemesidir. "Hür irade" iki kelimeyi tek kavramda birleştirir ve Augustinus'un liberum voluntatis arbitrium ("iradenin hür kararı") deyimindeki ayrımı siler; bu yüzden çeviri gerektiğinde Latinceyi parantezde gösterir.
Atıf ve kaynak notu
"Özgür irade sorunu" bugün çoğunlukla determinizm karşısında tartışılır; Augustinus'ta ise sorun, Tanrı iyi ise kötülüğün nereden geldiği ve Tanrı'nın önbilgisinin insanı zorlayıp zorlamadığıdır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hür irade, hür iradenin, hür iradeyle, seçme iradesinin, hür iradesinden, hür iradeyi
Metinlerde işaretlendiği yerler
38 yer · 38 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Augustinus, Hür İrade Üzerine11
- Augustinus, Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine42
- Augustinus, Hakiki Din Üzerine13
- Augustinus, Seksen Üç Muhtelif Mesele1
- Augustinus, Simplicianus'a Muhtelif Meseleler1_4
- Augustinus, İtiraflar7.5
- Augustinus, İyinin Tabiatı Üzerine42
- Augustinus, Tekvin'in Lafzî Tefsiri7.26
- Augustinus, Tanrı Devleti5.7
- Augustinus, El Kitabı (İman, Ümit ve Sevgi Üzerine)25
- Augustinus, Ruh ve Harf Üzerine3
- Augustinus, Tabiat ve Lütuf Üzerine3
- Augustinus, Lütuf ve Hür İrade ÜzerinePL44.881
- Augustinus, İkaz ve Lütuf ÜzerinePL44.917
- Augustinus, Azizlerin Takdiri ÜzerinePL44.965_2
- Augustinus, Sebat Lütfu ÜzerinePL45.1001
- Augustinus, Tashihler1.8.1
- Boethius, Felsefenin Tesellisi4.P6
- Boethius, Katolik İman Üzerine1_2
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si ŞerhiPL64.331_2
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.489
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler8.5_3
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)2.32
- Sevillalı Isidorus, Hükümler2.2
- Sevillalı Isidorus, Eşanlamlılar (Günahkâr Ruhun Ağıtı)1_5
- Descartes, İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar20
- Descartes, Ruhun TutkularıAT11.436
- Kant, Saf Aklın EleştirisiAA03.363
- Kant, Ebedî BarışaAA08.376
- Kant, Pragmatik Açıdan AntropolojiAA07.324
- Nietzsche, Şen İlimFW-345
- Nietzsche, İyinin ve Kötünün ÖtesindeJGB-18
- Nietzsche, Ahlâkın Soykütüğü ÜzerineGM-II-7.1
- Nietzsche, Putların AlacakaranlığıGD-Moral-3
- Nietzsche, DeccalAC-14
- Nietzsche, Ecce HomoEH-Weise-6
- Nietzsche, İnsanca, Pek İnsanca IMA-18
- Nietzsche, Tan KızıllığıM-112