Augustinus · Tekvin'in Lafzî Tefsiri
VII. Kitap
7.1"Ve Tanrı insanı yerden toz olarak biçimlendirdi ve yüzüne hayat soluğu üfledi; ve insan yaşayan bir can oldu." Kutsal Yazı'nın bu sözlerini önceki kitabın başında da ele almak üzere önümüze koymuştuk; yapılan insanın kendisi, özellikle de bedeni hakkında, Kutsal Yazılara göre görünen şeyi, yeterli saydığımız kadarıyla tartıştık. Ama insan ruhu hakkındaki soru küçük olmadığından, onu bu kitaba ertelemeyi uygun gördük. Rabbin, doğru konuşmayı arzulayan bize ne kadar yardım edeceğini bilmiyorduk; ama şunu biliyorduk: O yardım etmedikçe doğru konuşamayacaktık. Doğru konuşmak ise doğrulukla ve uygun biçimde konuşmaktır: Hristiyan imanına ya da ilmine ait bir şeyin doğru mu yanlış mı olduğu henüz şüpheliyken hiçbir şeyi cüretle çürütmemek, hiçbir şeyi düşüncesizce iddia etmemek; ama ister şeylerin apaçık akıl yoluyla, ister Kutsal Yazıların en kesin otoritesiyle öğretilebilecek olanı duraksamadan ileri sürmek.
Önce "Yüzüne hayat soluğu üfledi" ya da "soluk verdi" diye yazılmış olana bakalım. Bazı nüshalarda "Yüzüne nefes verdi" ya da "nefes üfledi" yazar. Ama Yunanca metinde enephysēsen bulunduğuna göre "üfledi" ya da "soluk verdi" demek gerektiğinde şüphe yoktur. Önceki konuşmada, balçıktan biçimlendirilen insanı düşünürken Tanrı'nın ellerini araştırmıştık. Öyleyse şimdi "Tanrı üfledi" diye yazılmış olan hakkında ne demeli? Bedensel ellerle biçimlendirmediği gibi, gırtlakla ya da dudaklarla da üflemediğinden başka?
Yine de Kutsal Yazı, sanırım, bu kelimeyle son derece güç bir soruda bize pek çok yardım etmiştir.
Et finxit deus hominem puluerem de terra et flauit in faciem eius flatum uitae, et factus est homo in animam uiuentem. haec uerba scripturae nobis et in principio superioris libri consideranda proposueramus et de ipso homine facto maximeque de eius corpore, quantum satis duximus, quod secundum scripturas uisum est, disseruimus. sed quia de anima humana non parua quaestio est, ad hunc eam librum differendam putauimus nescientes, quantum nos dominus adiuturus esset recte loqui cupidos, illud tamen scientes, nisi, quantum ipse adiuuaret, recte nos non esse locuturos. recte autem est ueraciter atque congruenter nihil audacter refellendo, nihil temere adfirmando, dum adhuc dubium est, uerum falsumne sit, siue fidei siue scientiae christianae, quod autem doceri potest, uel rerum ratione apertissima uel scripturarum auctoritate certissima sine cunctatione adserendo. Ac primum illud uideamus, quod scriptum est: flauit uel sufflauit in faciem eius flatum uitae. nonnulli enim codices habent: spirauit uel inspirauit in faciem eius. sed cum graeci habeant , non dubitatur flauit uel sufflauit esse dicendum. quaerebamus autem in superiore sermone de manibus dei, cum homo de limo formatus cogitaretur; quid ergo nunc dicendum est in eo quod scriptum est: sufflauit deus, nisi quia sicut non manibus corporis finxit, ita nec faucibus labiisue sufflauit? Uerum tamen hoc uerbo scriptura in quaestione difficillima plurimum nos, quantum opinor, adiuuit.
7.2Bazıları bu kelimeden yola çıkarak ruhun Tanrı'nın cevherinin kendisinden bir şey, yani O'nun tabiatıyla aynı tabiattan olduğuna inanmıştır; insan üflediğinde kendisinden bir şeyi solukla dışarı attığı için böyle düşünmüşlerdir. Oysa biz buradan daha çok, katolik imana düşman olan bu görüşü reddetmemiz gerektiği uyarısını almalıyız. Çünkü biz, pek çoklarının inandığı ama azının anladığı Teslis'teki Tanrı tabiatının ve cevherinin bütünüyle değişmez olduğuna inanırız. Öte yandan ruhun tabiatının ya daha kötüye ya daha iyiye değişebileceğinden kim şüphe eder? Bu yüzden ruhun ve Tanrı'nın tek cevherden olduğuna inanmak kutsala saygısız bir kanaattir. Çünkü bu şekilde Tanrı'nın da değişebilir olduğuna inanılmaktan başka ne olur? Demek ki doğru imanın tuttuğuna inanmak, onu anlamak ve hiçbir şekilde ondan şüphe etmemek gerekir: Ruh Tanrı'dandır, ama O'nun yaptığı bir şey olarak; ister doğurmuş ister herhangi bir şekilde ortaya koymuş olsun, kendi tabiatından bir şey olarak değil.
Nam cum quidam ex hoc uerbo crediderint aliquid esse animam de ipsa substantia dei, id est eiusdem naturae, cuius ille est, hoc ideo putantes, quia cum homo sufflat, aliquid de se ipso eicit in flatu, hinc potius admonendi sumus hanc. inimicam fidei catholicae reprobare sententiam. nos enim credimus dei naturam atque substantiam, quae in trinitate creditur a multis, intellegitur a paucis, omnino esse incommutabilem. porro autem animae naturam uel in deterius uel in melius commutari posse quis ambigit? ac per hoc sacrilega opinio est eam et deum credere unius esse substantiae. quid enim hoc modo aliud quam et ille commutabilis creditur? credendum itaque est et intellegendum neque ullo modo dubitandum, quod recta fides habet, animam sic esse a deo tamquam rem, quam fecerit, non tamquam naturae, cuius ipse est, siue genuerit siue quoquo modo protulerit.
7.3"Ruh Tanrı'nın bir parçası ya da tamamen Tanrı'nın cevheri değilse, nasıl 'Yüzüne üfledi ve insan yaşayan bir can oldu' diye yazılmıştır?" diyorlar. Tam tersine, bu kelimeden durumun öyle olmadığı yeterince açıkça görünür. Çünkü insan üflediğinde, ruh elbette kendisine tabi olan bedenin tabiatını hareket ettirir ve soluğu kendisinden değil, ondan yapar. Meğer bunlar, etrafımızı saran bu havadan çekip geri verdiğimiz bu gidip gelen nefesle, iradeyle üflediğimizde soluğun da oluştuğunu bilmeyecek kadar ağır kavrayışlı olsunlar. Üflerken dışarıda yanımızda duran havayı alıp geri vererek değil de, içinden oluştuğumuz kendi bedenimizin tabiatından bir şey dışarı atsak bile, bedenin ve ruhun tabiatı aynı değildir; bunda onlar da elbette hemfikirdir. Bu yüzden böyle olsa da ruhun bedeni yönetip hareket ettirdiği cevheri başka, onun yönetip hareket ettirirken bedenin tabi olduğu kendisinden değil, kendisine tabi olan bedenden yaptığı soluk başkadır. Öyleyse, kıyaslanamayacak kadar farklı bir tarzda da olsa, ruh kendisine tabi olan bedeni, Tanrı da kendisine tabi olan yaratığı yönettiğine göre, Tanrı'nın üflediği söylendiğinde ruhu kendisine tabi olan yaratıktan yaptığı neden anlaşılmasın? Çünkü ruh da, bedenine Tanrı'nın kurduğu evrene hükmettiği gibi hükmetmese bile, soluğu kendi cevherinden değil, bedenin hareketiyle yapar.
Gerçi Tanrı'nın soluğunun bile insanın ruhu olmadığını, Tanrı'nın üfleyerek insanda ruhu yaptığını söyleyebilirdik. Ama sözle yaptığı şeyler soluğuyla yaptığı şeyden daha iyi sanılmasın –çünkü bizde de söz soluktan daha iyidir–; yukarıda söylenen gerekçeye göre şimdilik ruhun kendisine Tanrı'nın soluğu demekte duraksamamız için bir sebep yoktur; yeter ki bunun Tanrı'nın tabiatı ve cevheri olmadığı, üflemenin soluk yapmak, soluk yapmanın da ruh yapmak olduğu anlaşılsın. Tanrı'nın Yeşaya aracılığıyla söylediği şu söz de bu düşünceye uyar: "Çünkü ruh benden çıkacak ve bütün soluğu ben yaptım." Bunun herhangi bir cisimsel soluk olmadığını ardından gelenler öğretir. Çünkü "Bütün soluğu ben yaptım" dedikten sonra şöyle der: "Günahı yüzünden onu biraz üzdüm ve onu vurdum." Öyleyse günahı yüzünden vurulan ve üzülen ruhtan başka neye soluk diyor? Demek ki "Bütün soluğu ben yaptım" sözü "Bütün ruhları ben yaptım" demekten başka ne olabilir?
Et quomodo, inquiunt, scriptum est: sufflauit in faciem eius, et factus est homo in animam uiuam, si non anima dei pars est uel dei omnino substantia? immo uero ex hoc uerbo satis adparet ita non esse. cum enim homo sufflat, anima utique ipsa subiacentem sibi naturam corporis mouet et de illa, non de se ipsa flatum facit; nisi forte isti tam tardi sunt, ut nesciant isto reciproco halitu, quem de hoc aere circumfuso ducimus et reddimus, fieri etiam flatum, cum uoluntate sufflamus. quodsi etiam non ex hoc, qui forinsecus adiacet, accepto et reddito, sed ex ipsius nostri corporis natura, qua constat, sufflando aliquid eiceremus, non eadem natura est corporis et animae: quod et ipsi utique consentiunt. quapropter etiam sic aliud est animae substantia, qua corpus regit et mouet, aliud flatus, quem regendo et mouendo facit de corpore sibi subdito, non de se ipsa, cui corpus est subditum. cum itaque longe quidem inconparabili modo sed tamen anima. regat subditum corpus et deus subditam creaturam, cur non potius intellegatur de subiecta sibi creatura fecisse deus animam in eo, quod sufflasse dictus est, quandoquidem ipsa anima, quamuis corpori suo non ita dominetur ut deus uniuersitati, quam condidit, tamen eius motu, non de sua substantia flatum facit? Possemus quidem dicere nec ipsum dei flatum esse animam hominis, sed deum sufflando fecisse animam in homine; sed ne putentur meliora quae fecit uerbo quam quod fecit flatu, quia et in nobis melius est uerbum quam flatus, nihil est interim secundum supra dictam rationem, cur animam ipsam flatum dei dicere dubitemus, dum intellegatur non esse dei natura atque substantia, sed hoc ipsum esse sufflare, quod est flatum facere, quod autem flatum facere, hoc animam facere. cui sententiae congruit quod per Esaiam dicit deus: spiritus enim a me procedet, et flatum omnem ego feci; nam non quemlibet flatum corporeum eum dicere sequentia docent. cum enim dixisset: omnem flatum ego feci, et, propter peccatum, inquit, pusillum quid contristaui eum et percussi eum. quid ergo dicit flatum nisi animam, quae propter peccatum percussa et contristata est? quid igitur est: omnem flatum ego feci, nisi: omnem animam ego feci?
7.4Öyleyse Tanrı'nın bu cisimsel dünyanın ruhu gibi olduğunu, dünyanın da O'na tek bir canlının bedeni gibi olduğunu söyleseydik, O'nun üfleyerek insanın ruhunu yaptığını doğru olarak ancak şu anlamda söyleyebilirdik: Kendi bedeninden, kendisine tabi olan bu havadan cisimsel bir ruh yaptı. Yine de üfleyerek verdiğini kendisinden verdiğini değil, ruhun aynı şekilde yanındaki şeyden, yani bedenden –kendisinden değil– soluk yaptığı gibi, kendi bedeninin kendisine tabi olan havasından verdiğini düşünmemiz gerekirdi. Ama biz şimdi yalnız dünyanın bedeninin Tanrı'ya tabi olduğunu değil, O'nun ister cisimsel ister ruhanî bütün yaratığın üstünde olduğunu söylüyoruz; bu yüzden üfleyerek ruhu ne kendisinden ne de cisimsel unsurlardan yaptığına inanılmalıdır.
Si ergo deum diceremus tamquam corporei mundi huius animam, cui mundus ipse esset tamquam corpus unius animantis, recte non eum diceremus sufflando fecisse animam hominis, nisi corpoream de isto aere subiacente sibi ex corpore suo, non tamen quod dedisset sufflando de se ipso dedisse putare deberemus, sed ita de sibi subiecto aere corporis sui, sicut anima de huiusmodi re similiter adiacente, hoc est de corpore, non de se ipsa flatum facit. nunc uero quia non tantummodo mundi corpus deo esse subditum dicimus, sed illum esse supra omnem creaturam siue corporalem siue spiritalem, nec de se ipso nec de corporeis elementis credendus est animam fecisse sufflando.
7.5Ama ruhu hiç var olmayandan, yani hiçlikten mi, yoksa O'nun tarafından ruhanî olarak zaten yapılmış ama henüz ruh olmayan bir şeyden mi yaptığı haklı olarak sorulabilir. Çünkü Tanrı'nın, her şeyi bir arada yarattıktan sonra artık hiçlikten bir şey yaratmadığına inanıyorsak; bu yüzden, bundan sonra ne yaparsa onlardan yapsın diye, yapmaya başladığı bütün işleri tamamlayıp onlardan dinlendiğine inanıyorsak, O'nun hâlâ ruhları hiçlikten yaptığını nasıl anlayacağımızı göremiyorum. Yoksa şunu mu söylemeli: O ilk altı günün işlerinde o gizli günü –buna inanmak daha doğruysa, ruhanî ve akıl sahibi tabiatı, yani meleklerin birliğini– ve dünyayı, yani göğü ve yeri yaptı; artık var olan bu tabiatlarda da başka gelecek tabiatların tabiatların kendilerini değil, ilkelerini yarattı? Yoksa orada olacakları gibi yaratılmış olsalardı, artık gelecek olmazlardı. Durum böyleyse, kurulmuş şeylerde insan ruhunun henüz hiçbir tabiatı yoktu; Tanrı onu üfleyerek yapıp insana yerleştirdiğinde var olmaya başladı.
Ama bununla soru ortadan kalkmış olmaz. Hâlâ şu sorulur: Ruh denen ve daha önce var olmayan bu tabiatı hiçlikten mi yarattı –yani O'nun soluğu, ruhun kendi bedeninden yaptığı soluk hakkında söylediğimiz gibi, dayanak olan bir cevherden değil, Tanrı üflemek istediğinde bütünüyle hiçlikten mi yapıldı ve aynı soluk insanın ruhu mu oldu–; yoksa zaten ruhanî bir şey var mıydı da, o şey her neyse henüz ruhun tabiatı değildi; ruhun tabiatı olacak Tanrı soluğu bundan mı yapıldı? Tıpkı Tanrı onu yerin balçığından ya da tozundan biçimlendirmeden önce insan bedeninin tabiatının da henüz var olmaması gibi. Çünkü insan eti toz ya da balçık değildi; ama yine de henüz var olmayan etin yapılacağı bir şey vardı.
Utrum autem ex eo, quod omnino non erat, id est ex nihilo, an ex aliqua re, quae iam ab illo facta spiritaliter. erat, sed anima nondum erat, merito quaeri potest. si enim deum adhuc aliquid ex nihilo creare non credimus, posteaquam creauit omnia simul, et ob hoc a consummatis omnibus operibus requieuisse credimus, quae inchoauit facere, ut, quidquid deinde faceret, ex his faceret, non uideo, quemadmodum intellegamus adhuc eum ex nihilo animas facere. an dicendum est eum in illis quidem operibus primorum sex dierum fecisse diem illum occultum ac, si hoc potius credi oportet, spiritalem atque intellectualem naturam, scilicet unitatis angelicae, et mundum, id est caelum et terram, atque in illis iam extantibus naturis rationes creasse futurarum aliarum naturarum, non ipsas naturas? alioquin si iam ibi creatae essent, sicut erant futurae, non adhuc essent futurae. quod si ita est, nondum erat in conditis rebus animae humanae ulla natura et tunc esse coepit, cum eam deus sufflando fecit atque indidit homini. Sed non ideo quaestio sublata est, qua quaeritur adhuc, utrum eam naturam, quae anima dicitur et antea non erat ex nihilo creauerit, tamquam ipse flatus eius non ex aliqua substantia subiacente factus sit, sicut de flatu dicebamus, quem facit anima ex corpore suo, sed omnino ex nihilo tunc factus sit flatus, cum deus flare uoluit, idemque hominis anima factus sit: an uero iam erat aliquid spiritale, quamuis hoc, quidquid erat, nondum animae natura erat, atque ex hoc factus sit flatus dei, quae natura esset animae, sicut nec corporis humani natura iam erat, antequam deus eam de limo terrae uel puluere formauisset. non enim caro humana erat puluis aut limus, sed tamen aliquid erat, unde illa fieret, quae nondum erat.
7.6Öyleyse Tanrı'nın o ilk altı günün işlerinde gelecek insan bedeninin yalnız sebepsel ilkesini değil, onun yapılacağı maddeyi de, yani balçığından ya da tozundan biçimlendirileceği yeri kurduğuna, ruhun ise orada yalnız yapılacağı ilkeyi kurup kendi cinsine göre yapılacağı bir tür maddeyi kurmadığına inanmak inandırıcı mıdır? Ruh değişmez bir şey olsaydı, onun bir tür maddesini hiçbir şekilde aramamamız gerekirdi. Ama onun değişebilirliği, onun zaman zaman kusurlarla ve yanılgılarla çirkinleştiğini, faziletlerle ve hakikatin öğretisiyle biçimlendiğini yeterince gösterir; gerçi bunu artık ruh olduğu kendi tabiatında yaşar; tıpkı etin de artık et olduğu kendi tabiatında sağlıkla güzelleşmesi, hastalıklar ve yaralarla çirkinleşmesi gibi. Ama et, artık et olmasının ötesinde –bu tabiatta ya güzel olmaya doğru ilerler ya da çirkin olmaya doğru geriler–, bütünüyle et olmak için yapılacağı bir maddeye, yani yere de sahipti. Belki aynı şekilde ruh da, ruh denen, güzelliği fazilet, çirkinliği kusur olan bu tabiatın kendisi olmadan önce, kendi cinsine göre ruhanî, henüz ruh olmayan bir maddeye sahip olabilirdi; tıpkı etin yapıldığı yerin, et olmasa da zaten bir şey olması gibi.
Ama yer, insanın bedeni ondan yapılmadan önce dünyanın en aşağıdaki kısmını dolduruyor, bütününü evrene katıyordu; öyle ki ondan herhangi bir canlının eti yapılmasa bile, kendi görünümüyle dünyanın yapısını ve hacmini tamamlıyordu; dünyaya bu yapıya göre "gök ve yer" denir.
Num ergo credibile est in primis illis sex dierum operibus deum condidisse non solum futuri corporis humani causalem rationem uerum etiam materiem, de qua fieret, id est terram, de cuius limo uel puluere fingeretur, animae autem solam ibi condidisse rationem, secundum quam fieret. non etiam quandam pro suo genere materiam, de qua fieret? si enim quiddam incommatabile esset anima, nullo modo eius quasi materiem quaerere deberemus; nunc autem mutabilitas eius satis indicat eam interim uitiis atque fallaciis deformem reddi, formari autem uirtutibus ueritatisque doctrina, sed in sua iam natura, qua est anima, sicut etiam caro in sua natura, qua iam caro est, et salute decoratur et morbis uulneribusque foedatur. sed sicut haec excepto, quod iam caro est,-in qua natura uel proficit, ut pulchra, uel deficit, ut deformis sit, habuit etiam materiem, id est terram, de qua fieret, ut omnino caro esset: sic fortasse potuit et anima, antequam ea ipsa natura fieret, -quae anima dicitur, cuius uel pulchritudo uirtus uel deformitas uitium est, habere aliquam materiem pro suo genere spiritalem, quae nondum esset anima, sicut terra, de qua caro facta est, iam erat aliquid, quamuis non erat caro. Sed enim terra inplebat mundi infimam partem, antequam de illa corpus hominis fieret, conferens uniuerso totum suum, ut, etiamsi nulla ex ea caro fieret animantis cuiusquam. specie tamen sua mundi fabricam molemque conpleret, secundum quam dicitur mundus caelum et terra.
7.7Ama ruhun yapıldığı o ruhanî madde, böyle bir şey olduysa, ya da ruhların yapıldığı böyle bir şey varsa, kendisi nedir? Kurulmuş şeyler arasında hangi adı, hangi görünümü, hangi işlevi taşır? Yaşar mı, yaşamaz mı? Yaşıyorsa ne yapar? Evrenin işleyişine ne katar? Mutlu bir hayat mı sürer, mutsuz mu, ya da hiçbiri mi? Bir şeye hayat verir mi? Yoksa bu işten de uzak durup evrenin bir kuytusunda uyanık bir his ve hayat hareketi olmadan boş boş mu dinlenir? Çünkü henüz hiçbir hayat yoktuysa, gelecek bir hayatın cisimsiz ama yaşamayan bir maddesi nasıl olabilirdi? Bu ya yanlıştır ya da fazlasıyla gizlidir. Yok, eğer zaten yaşıyor ama ne mutlu ne mutsuz yaşıyorduysa, nasıl akıllıydı? O maddeden insan ruhunun tabiatı yapıldığında akıllı hâle geldiyse, akıllı ruhun, yani insan ruhunun maddesi akılsız bir hayat mıydı? O zaman onun bir hayvanın ruhundan ne farkı vardı? Yoksa imkân olarak zaten akıllıydı da, henüz yetenek olarak değil miydi? Çünkü bebeğin ruhunun, elbette artık bir insan ruhu olduğu hâlde, henüz aklı kullanmaya başlamadığını gördüğümüz ve yine de ona şimdiden akıllı dediğimiz hâlde, ruhun yapıldığı o maddede hissetme hareketinin de, şüphesiz artık bir insan ruhu olan bu bebek ruhunda akıl yürütme hareketinin henüz durgun olması gibi, durgun olduğuna neden inanılmasın?
At uero illa spiritalis materies, si fuit ulla, unde anima fieret, uel si est ulla, unde animae fiunt, quid ipsa est? quod nomen, quam speciem, quem usum in rebus conditis tenet? uiuit, an non? si uiuit, quid agit? quid confert uniuersitatis effectibus? beatamne uitam gerit, an miseram, an neutram? uiuificat aliquid? an ab hoc etiam opere uacat et in quodam secreto uniuersitatis otiosa requiescit sine uigili sensu motuque uitali? si enim nulla prorsus adhuc uita erat, quomodo esset uitae futurae quaedam incorporea nec uiua materies? aut falsum est aut nimis latet. si autem iam uiuebat nec beate nec misere, quomodo rationalis erat? quodsi tunc rationalis facta est, cum ex illa materie natura humanae animae facta est, inrationalis ergo uita materies erat animae rationalis, id est humanae? quid ergo inter illam pecorisque distabat? an rationalis erat iam possibilitate, nondum facultate? si enim uidemus infantilem animam, iam utique hominis animam, nondum coepisse uti ratione et tamen eam rationalem iam dicimus, cur non credatur sic in illa materie, de qua facta est, quietum fuisse motum etiam sentiendi, sicut in ista infantili, quae iam certe anima est hominis, quietus est adhuc motus ratiocinandi?
7.8Çünkü insan ruhunun yapıldığı hayat zaten mutluysa, ruh daha kötü yapılmıştır; bu durumda o hayat bunun maddesi değil, bu ruh onun bir akıntısıdır. Çünkü bir madde biçimlendirildiğinde, özellikle Tanrı tarafından, şüphesiz daha iyiye doğru biçimlendirilir. Ama insan ruhu, Tanrı'nın bir saadet içinde yaptığı herhangi bir hayatın akıntısı olarak anlaşılabilse bile, onun kendi liyakatlerine göre bir eylem içinde var olmaya başladığına yine de inanılmamalıydı; meğer bunu, kendi hayatını yaşamaya başladığı andan itibaren saysın: Ruh, eti canlandıran ve onun hislerini haberciler gibi kullanan, kendisinde kendi iradesiyle, aklıyla, hafızasıyla yaşadığını hisseden bir ruh olarak yapıldığından itibaren. Çünkü Tanrı'nın, sanki üfleyerek ruh yapıyormuş gibi, biçimlenmiş ete bu akıntıyı ondan nefes olarak verdiği bir şey varsa ve bu şey mesutsa, ruhu oluşturan şey ondan akarken o hiçbir şekilde hareket etmez, değişmez, bir şey yitirmez. Çünkü o bir cisim değildir ki dışarı buhar verir gibi azalsın.
Nam si iam beata erat uita, de qua facta est hominis anima, deterius ergo facta est, et ideo non iam illa materies huius, sed illius ista defluxio est. nam materies aliqua cum formatur, praesertim a deo, in melius sine dubitatione formatur. sed etiam si cuiusquam in aliqua beatitudine factae a deo uitae defluxio anima humana posset intellegi, nec sic credenda erat esse coepisse in aliquo actu meritorum suorum, nisi ex quo propriam coepit agere uitam, dum anima facta est animans carnem et eius sensibus uelut nuntiis utens atque in se ipsa se uiuere sentiens sua uoluntate, intellectu, memoria. si enim est aliquid, unde istam defluxionem formatae carni deus inspiraret, tamquam sufflando animam faciens, idemque beatum est, nullo modo mouetur aut mutatur aut amittit aliquid, cum hoc ab eo defluit, unde anima fit. non est enim corpus, ut tamquam exhalando minuatur.
7.9Ama akılsız ruh, akıllı yani insan ruhunun yapıldığı bir tür maddeyse, yine şu sorulur: Bu akılsız ruh da neden yapılır? Çünkü onu da bütün tabiatların Yaratıcısından başkası yapmaz. Cisimsel maddeden mi? Öyleyse neden bu akıllı ruh da değil? Meğer biri, basamak basamak yapılabileceğini kabul ettiği şeyi Tanrı'nın kestirmeden de yapabileceğini inkâr etsin. Bu yüzden araya ne konursa konsun, cisim akılsız ruhun maddesiyse ve akılsız ruh akıllı ruhun maddesiyse, şüphesiz cisim akıllı ruhun maddesidir. Bildiğim kadarıyla bunu hiç kimse düşünmeye cesaret etmedi; ruhun kendisini de bir cisim cinsine koyan kimse hariç.
Sonra, akılsız ruhun, akıllı ruhun yapılacağı bir madde gibi dayanakta bulunduğunu kabul edersek, ruhun hayvandan insana bir tür aktarılmasının olabileceğine inanılmaktan sakınmak gerekir; bu, hakikate ve katolik imana bütünüyle zıttır. Çünkü o zaman şu sonuç çıkar: Bu ruh daha iyiye değişip insan ruhu olacaksa, o da daha kötüye değişip hayvan ruhu olmuş olur. Bazı filozofların bu maskaralığından onların ardılları bile utandı ve onların bunu düşünmediklerini, doğru anlaşılmadıklarını söylediler. Ben de öyle olduğuna inanıyorum. Tıpkı biri bunu bizim Kutsal Yazılarımızdan da çıkarsa; ya "Şeref içine konmuş insan anlamadı; akılsız hayvanlara benzetildi ve onlara benzer oldu" denen yerden, ya da yine okunan "Sana itiraf eden canı yabani hayvanlara teslim etme" sözünden. Çünkü bütün sapkınlar katolik Kutsal Yazıları okur; sapkın olmaları da onları iyi anlamadıkları için, kendi yanlış kanaatlerini onların hakikatine karşı inatla ileri sürmelerinden başka bir şey yüzünden değildir. Filozofların ruhların dönüp dolaşması hakkındaki kanaati nasıl olursa olsun, hayvan ruhlarının insanlara ya da insan ruhlarının hayvanlara göç ettiğine inanmak katolik imana uymaz.
Si autem anima inrationalis materies est quodammodo, de qua fit anima rationalis, id est humana, rursus quaeritur, etiam ipsa inrationalis unde fiat, quia et ipsam non facit nisi creator omnium naturarum. an illa de materie corporali? cur non ergo et ista? nisi forte quod uelut gradatim fieri conceditur conpendio posse deum facere quisquam negabit. proinde quaelibet adhibeatur interpositio, si corpus est materies animae inrationalis et anima inrationalis est materies animae rationalis, procul dubio corpus est materies animae rationalis. quod neminem umquam scio ausum esse sentire, nisi qui et ipsam animam nonnisi in genere alicuius corporis ponit. Deinde cauendum est, ne quaedam translatio animae fieri a pecore in hominem posse credatur — quod ueritati fideique catholicae omnino contrarium est — si concesserimus inrationalem animam ueluti materiem subiacere, unde rationalis anima fiat. sic enim fiet, ut, si haec in melius commutata erit hominis, illa quoque in deterius commutata sit pecoris. de quo ludibrio quorundam philosophorum etiam eorum posteri erubuerunt nec eos hoc sensisse, sed non recte intellectos esse dixerunt. et credo ita esse. uelut si quisquam etiam de scripturis nostris hoc sentiat, ubi dictum est: homo in honore positus non intellexit; conparatus est pecoribus in sensatis et similis factus est eis, aut ubi item legitur: ne tradideris bestiis animam confitentem tibi. neque enim non omnes haeretici scripturas catholicas legunt nec ob aliud sunt haeretici, nisi quod eas non bene intellegentes suas -falsas opiniones contra earum ueritatem peruicaciter adserunt. sed quoquo modo se habeat uel non habeat opinio philosophorum de reuolutionibus animarum, catholicae tamen fidei non conuenit credere animas pecorum in homines aut hominum in pecora transmigrare.
7.10İnsanların yaşayış tarzıyla hayvanlara benzer hâle geldiklerini hem insan işlerinin kendisi haykırır hem de Kutsal Yazı tanıklık eder. Andığım şu söz bundandır: "Şeref içine konmuş insan anlamadı; akılsız yük hayvanlarına benzetildi ve onlara benzer oldu"; ama elbette bu hayatta, ölümden sonra değil. Bu yüzden "Sana itiraf eden canı yabani hayvanlara teslim etme" diyen, canının ya bu tür yabani hayvanların –Rabbin koyun postuna bürünmüş ama içten yırtıcı kurt olduklarını söyleyerek onlardan sakınmamızı istediği kimselerin– ya da şeytanın kendisinin ve meleklerinin eline verilmesini istemiyordu; çünkü ona da hem aslan hem ejderha denmiştir.
İnsanların ruhlarının ölümden sonra hayvanlara ya da hayvanların ruhlarının insanlara aktarılabileceğini düşünen filozoflar hangi delili getirir? Elbette şunu: Ahlâk benzerliği ruhu oraya çeker; açgözlüleri karıncalara, yağmacıları çaylaklara, zalimleri ve kibirlileri aslanlara, pis hazzın peşinden gidenleri domuzlara ve buna benzer başka şeylere. Bunu ileri sürerler ama bu akıl yürütmeye göre bir hayvan ruhunun ölümden sonra bir insana aktarılmasının hiçbir şekilde mümkün olmadığına dikkat etmezler. Çünkü bir domuz hiçbir zaman bir insana bir domuzdan daha çok benzemeyecektir; aslanlar evcilleştiklerinde de insanlardan çok köpeklere ya da koyunlara benzerler. Öyleyse hayvanlar hayvan ahlâkından uzaklaşmadığına, öbürlerine biraz benzemez hâle gelenler bile kendi cinslerine insan cinsinden daha çok benzediğine, hayvanlardan çok insanlardan ayrıldığına göre, benzer olanlar birbirini çekiyorsa bu ruhlar hiçbir zaman insan ruhu olmayacaktır. Yok, eğer bu delil yanlışsa, o kanaat nasıl doğru olacak? Çünkü onun doğru değilse bile en azından doğruya benzer sayılması için başka bir şey getirmiyorlar. Bu yüzden ben de, onların ardılları ve izleyicileri gibi, bunu ilk olarak kitaplarına koyan o adamların daha çok şunu anlatmak istediklerine inanmaya meyilliyim: İnsanlar bu hayatta ahlâkın bir tür sapkınlığı ve çirkinliğiyle hayvanlara benzer hâle gelir ve böylece bir bakıma hayvanlara dönüşür; bu utancı önlerine koyarak onları arzuların kötülüğünden geri çevirmek istediler.
Fieri sane homines uitae genere pecoribus similes et ipsae res humanae clamant et scriptura testatur. unde est illud, quod commemoraui: homo in honore positus non intellexit; conparatus est iumentis insensatis et similis factus est eis, sed in hac uita utique, non post mortem. proinde uel talibus bestiis nolebat in potestatem dari animam suam, qui dicebat: ne tradideris bestiis animam confitentem tibi — quales cauendos significat dominus, ubi dicit eos indutos uestitu ouium, intus autem esse lupos rapaces — uel ipsi diabolo et angelis eius; nam et ille dictus est et leo et draco. Quid enim adferunt argumenti philosophi, qui putant huminum; num animas in pecora uel pecorum in homines post mortem posse transferri? hoc certe, quod morum similitudo ad id trahat, uelut auaros in formicas, rapaces in miluos, saeuos ac superbos in leones, sectatores inmundae uoluptatis in sues et si qua similia. haec quippe adserunt nec adtendunt per hanc rationem nullo modo fieri posse, ut pecoris anima post mortem in hominem transferatur. nullo modo enim porcus similior erit homini quam porco; et cum mansuescunt leones, canibus uel etiam ouibus fiunt similiores quam hominibus. cum igitur a pecorum moribus pecora non recedunt et quae aliquantulum ceteris dissimilia fiunt, similiora sunt tamen suo generi quam humano longeque plus ab hominibus quam a pecoribus differunt, numquam erunt hominum animae istae, si ea, quae similiora sunt, trahunt. si autem hoc argumentum falsum est, quomodo erit uera illa opinio, quandoquidem nihil aliud adferunt, quo etiamsi non uera, saltem uerisimilis habeatur? unde procliuius et ipse crediderim, quod etiam eorum posteri sectatores, illos homines, qui haec primitus in suis libris posuerunt, in hac uita potius intellegi uoluisse quadam peruersitate morum ac turpitudine homines pecorum similes fieri ac sic quodam modo in pecora commutari, ut hoc dedecore obiecto eos a cupiditatum prauitate reuocarent.
7.11Bazılarının, sanki hangi hayvanların bedenlerinde bulunduklarını hatırlıyormuş gibi oldukları anlatılan olaylara gelince, ya bunlar yanlış anlatılıyor ya da bu, şeytanların alaycı oyunlarıyla onların ruhlarında olmuştur. Çünkü insan uykuda, aldatıcı bir hafızayla, olmadığı biri olduğunu ya da yapmadığı bir şeyi yaptığını hatırlıyormuş gibi olabiliyorsa, Tanrı'nın adil ve gizli bir yargısıyla şeytanların uyanık olanların yüreklerinde de böyle bir şey yapabilmelerine izin verilmesinde şaşılacak ne var?
Kendilerini Hristiyan sanan ya da öyle sanılmak isteyen Maniheistler ise ruhların bu aktarılması ya da dönüp dolaşması kanaatinde, o pagan filozoflardan ve bunu düşünen öbür boş insanlardan daha kötü ve daha iğrençtirler. Çünkü onlar ruhun tabiatını Tanrı'nın tabiatından ayırır; bunlar ise ruhun Tanrı'nın cevherinin kendisinden, bütünüyle Tanrı'nın ne ise ondan başka bir şey olmadığını söyledikleri hâlde, onun o kadar çirkin biçimde değişebilir olduğunu söylemekten çekinmezler ki, şaşılacak bir delilikle, ruhun karışmadığı ya da içine dönüp dolaşamayacağı hiçbir ot ya da kurtçuk türü olmadığını düşünürler. Oysa en karanlık konulardaki soruları gönüllerinden uzaklaştırsalar –bunları bedensel bir yürekle evirip çevirenler zorunlu olarak yanlış, zararlı ve korkunç kanaatlere kayıp yuvarlanır– ve hiçbir tartışmanın dolambaçlarına girmeden her akıllı ruha tabiatça ve gerçekten yerleştirilmiş olan şu tek şeyi en sağlam biçimde tutsalar: Tanrı bütünüyle değişmez ve bozulmazdır; o zaman Tanrı'nın en çirkin değişebilirliğinden başka bir şeyle boyamadıkları, boş ve kutsala saygısız zihinlerindeki bin biçimli masalları birden dağılır.
Demek ki insan ruhunun maddesi akılsız ruh da değildir.
Nam illa, quae feruntur accidisse, ut quidam quasi recordarentur in quorum animalium corporibus fuerint aut falsa narrantur aut ludificationibus daemonum hoc in eorum animis factum est. si enim contingit in somnis, ut fallaci memoria quasi recordetur se homo fuisse, quod non fuit, aut egisse, quod non egit, quid mirum, si quodam dei iusto occultoque iudicio sinuntur daemones in cordibus etiam uigilantium tale aliquid posse? Manichaei autem, qui se christianos uel putant uel putari uolunt, in hac opinione translationis uel reuolutionis animarum eo sunt illis gentium philosophis uel si qui alii uani homines hoc putant deteriores et detestabiliores, quod illi animae naturam a dei natura discernunt, isti autem, cum aliud nihil dicant esse animam quam ipsam dei substantiam atque id omnino, quod deus est, non trepidant eam tam turpiter commutabilem dicere, ut nullum sit herbae seu uermiculi genus, ubi eam non esse conmixtam uel quo reuolui non posse mirabili opinentur insania. qui tamen si remotis ab animo suo rerum obscurissimarum quaestionibus, quas carnali corde uersantes necesse est ut in opiniones falsas, noxias monstrosasque labantur et prouoluantur, unum illud firmissime teneant, quod omni animae rationali sine ullius disputationis ambagibus naturaliter et ueraciter insitum est, esse omnino incommutabilem et incorruptibilem deum, tota eorum milleformis fabula repente dilabitur, quam in suis uanis ac sacrilegis mentibus nonnisi de dei turpissima mutabilitate pinxerunt. Non est igitur materies animae humanae nec anima inratiocalis.
7.12Öyleyse ruhun Tanrı'nın soluğuyla kendisinden yapıldığı şey nedir? Yersel ve nemli bir cisim miydi? Hiçbir şekilde; çünkü buradan daha çok et yapıldı. Balçık nemli topraktan başka nedir ki? Ruhun yalnız nemden yapıldığına da inanılmamalıdır; sanki et topraktan, ruh sudan yapılmış gibi. Çünkü insanın ruhunun balığın ve kuşun etinin yapıldığı şeyden yapıldığını düşünmek fazlasıyla saçmadır.
Belki havadan mı? Soluk da bu unsura uyar; ama bizim soluğumuz, Tanrı'nınki değil. Bu yüzden yukarıda dedik ki, Tanrı'nın en büyük tek bir canlı gibi dünyanın ruhu olduğuna inansaydık, bizim ruhumuzun kendi bedeninin havasından üflemesi gibi O'nun da ruhu kendi bedeninin havasından üflediğini düşünmek uygun düşebilirdi. Ama Tanrı'nın dünyanın bütün bedeninin ve yarattığı bütün tinin kıyaslanamaz bir uzaklıkla üstünde olduğu kesin olduğuna göre, bu nasıl doğru olarak söylenebilir? Yoksa Tanrı, eşsiz her şeye kadirliğiyle bütün yaratığına ne kadar çok hazırsa, insanın ruhu olacak soluğu havadan o kadar daha kolay mı yapabilirdi? Ama ruh cisimsel değildir; dünyanın cisimsel unsurlarından yapılan her şey ise zorunlu olarak cisimseldir ve bu hava da dünyanın unsurları arasında sayılır. Ruhun o saf ve göksel ateş unsurundan yapıldığı söylense bile buna inanmamak gerekirdi. Gerçi her cismin her cisme dönüşebileceğini ileri sürenler eksik olmadı; ama ister yersel ister göksel herhangi bir cismin ruha dönüşüp cisimsiz bir tabiat olduğunu hiç kimsenin düşündüğünü bilmiyorum, iman da bunu tutmaz.
Quid ergo est, unde anima flatu dei facta est? an corpus aliquod erat terrenum quidem et humidum? nullo modo; hinc enim potius caro facta est. nam quid aliud est limus quam terra humida? nec humore solo anima facta credenda est quasi caro de terra, anima de aqua. nimis enim absurdum est inde factam putare animam hominis, unde facta est caro piscis et uolucris. Ergo fortassis ex aere? huic enim elemento etiam flatus conpetit; sed noster, non dei. unde supra diximus hoc potuisse congruenter putari, si animam mundi tamquam unius maximi animantis deum crederemus, ut ita eam flauerit de aere corporis sui. sicut flat nostra de sui. cum uero deum esse constet supra omne mundi corpus et supra omnem spiritum, quem creauit, inconparabili omnino distantia, quomodo id recte dici potest? an forte quanto magis deus uniuersae creaturae suae praesens est omnipotentia singulari, tanto magis potuit ex aere flatum facere, quae anima hominis esset? sed cum anima non sit corporea. quidquid autem ex mundi corporeis elementis fit, corporeum sit necesse est inque mundi elementis etiam aer iste numeretur, nec si de puri illius caelestisque ignis elemento facta anima diceretur, credi oporteret. omne quippe corpus in omne corpus posse mutari non defuerunt qui adsererent; corpus autem aliquod, siue terrenum siue caeleste, conuerti in animam fierique naturam incorpoream nec quemquam sensisse scio nec fides habet.
7.13Sonra –hekimlerin yalnız söylemekle kalmayıp ispat ettiklerini de iddia ettikleri şey küçümsenmemeliyse– her et yersel katılığı açıkça taşısa da içinde bir parça hava da bulunur: Bu hava ciğerlerde tutulur ve kalpten atardamar denen damarlarla yayılır. Ateşten de bir şey bulunur: Yalnız yeri karaciğer olan kızgın niteliği değil, aynı zamanda parlak niteliği de; bunun süzülüp beynin yüksek yerine, bedenimizin göğüne çıkar gibi uçtuğunu gösterirler. Gözlerin ışınları oradan parlar; onun ortasından, bir merkezden çıkar gibi, ince borular yalnız gözlere değil öbür hislere de, yani işitmek, koklamak ve tatmak için kulaklara, burun deliklerine ve damağa iner. Bütün bedende bulunan dokunma hissinin kendisi de aynı beyinden ense iliği ve sırt omurgasını oluşturan kemiklerde tutulan ilik aracılığıyla yönetilir; dokunma hissini sağlayan son derece ince bazı dereler oradan bütün uzuvlara yayılır.
Deinde — si non est contemnendum, quod medici non tantum dicunt, uerum etiam probare se adfirmant — quamuis omnis caro terrenam soliditatem in promtu gerat, habet tamen in se et aeris aliquid, quod et pulmonibus continetur et a corde per uenas, quas arterias uocant, diffunditur; et ignis non solum feruidam qualitatem, cuius sedes in iecore est, uerum etiam luculentam, quam uelut eliquari ac subuolare ostendunt in excelsum cerebri locum, tamquam in caelum corporis nostri. unde et radii emicant oculorum et de cuius medio uelut centro quodam non solum ad oculos, sed etiam ad sensus ceteros tenues fistulae deducuntur, ad aures uidelicet, ad nares, ad palatum, propter audiendum, olfaciendum atque gustandum; ipsumque tangendi sensum, qui per totum corpus est, ab eodem cerebro dirigi per medullam ceruicis et eam, quae continetur ossibus, quibus dorsi spina conseritur, ut inde se tenuissimi quidam riuuli, qui tangendi sensum faciunt, per cuncta membra diffundant.
7.14Ruh, cisimsel şeylerden kendisine gizli olmayan her şeyi bu haberciler gibi olanlarla alır; ama kendisi o kadar başka bir şeydir ki, ilahî şeyleri ya da Tanrı'yı ya da kendisini ve kendi güçlerini düşünüp doğru ve kesin bir şey kavramak istediğinde gözlerin bu ışığından bile yüz çevirir; bu ışığın bu iş için hiçbir yardımı olmadığını, hatta bir tür engel olduğunu hissederek kendini zihnin bakışına yükseltir. Öyleyse ruh bu cinsten bir şey nasıl olabilir? Bu cinsin en yükseği gözlerden parlayan ışıktan başkası değildir; ruh da ondan ancak cisimsel biçimleri ve renkleri hissetmek için yardım görür. Oysa ruhun kendisinde, bütün cisim cinsine hiç benzemeyen, ancak akılla ve düşünmeyle seyrettiği, etin hiçbir hissinin erişemediği sayısız şey vardır.
Cum igitur his quasi nuntiis accipiat anima quidquid eam corporalium non latet, ipsa uero usque adeo aliud quiddam sit, ut, cum uult intellegere uel diuina uel deum uel omnino etiam se ipsam suasque considerare uirtutes, ut aliquid ueri certique conprehendat, ab hac ipsorum quoque oculorum luce se auertat eamque ad hoc negotium non tantum nullo adiumento, uerum etiam nonnullo inpedimento esse sentiens se in obtutum mentis adtollat: quomodo ex eo genere aliquid est, cum eiusdem generis summum non sit nisi lumen, quod ex oculis emicat, quo illa non adiuuatur nisi ad corporeas formas coloresque sentiendos habetque ipsa innumerabilia longe dissimilia cuncto generi corporum, quae nonnisi intellectu atque ratione conspiciat, quo nullus carnis sensus aspirat?
7.15Bu yüzden insan ruhunun tabiatı ne topraktan, ne sudan, ne havadan, ne de herhangi bir ateştendir. Yine de daha kaba bedeninin maddesini, yani etin niteliğine dönüşmüş bir tür nemli toprağı, bedenin daha ince tabiatı aracılığıyla, yani ışık ve hava aracılığıyla yönetir. Çünkü bu ikisi olmadan bedende ne bir his bulunur ne de ruhtan gelen kendiliğinden bir beden hareketi. Bilmek nasıl yapmaktan önce olmalıysa, hissetmek de hareket ettirmekten öncedir. Öyleyse ruh cisimsiz bir şey olduğundan, önce cisimsize yakın olan cismi, yani ateşi, daha doğrusu ışığı ve havayı işletir; bunlar aracılığıyla da bedenin daha kaba olan öbür kısımlarını, yani etin cisimselliğini sağlamlaştıran nemi ve toprağı işletir; bunlar etki yapmaya donanmış olmaktan çok etkilenmeye tabidir.
Quapropter non est quidem humanae animae natura nec de terra nec de aqua nec de aere nec de igne quolibet; sed tamen crassioris corporis sui materiam, hoc est humidam quandam terram, quae in carnis uersa est qualitatem, per subtiliorem naturam corporis administrat, id est per lucem et aerem. nullus enim sine his duobus uel sensus in corpore est uel ab anima spontaneus corporis motus. sicut autem prius esse debet nosse quam facere, ita sentire prius est quam mouere. anima ergo quoniam res est incorporea corpus, quod incorporeo uicinum est, sicuti est ignis uel potius lux et aer, primitus agit et per haec cetera quae crassiora sunt corporis, sicuti humor et terra — unde carnis corpulentia solidatur — quae magis sunt ad patiendum subdita quam praedita ad faciendum.
7.16Bana öyle geliyor ki "İnsan yaşayan bir can oldu" sözü, onun bedende hissetmeye başlamasından başka bir şey için söylenmemiştir; bu da can bulmuş ve yaşayan etin en kesin belirtisidir. Çünkü ağaçlar da hareket eder; yalnız rüzgârlarla sallandıklarında olduğu gibi dışarıdan iten bir kuvvetle değil, ağacın büyümesine ve görünümüne ait her şeyin içeriden işletildiği o hareketle de: Bu hareketle öz suyu köke çekilir, otun ya da odunun tabiatını oluşturan şeylere dönüşür; bunların hiçbiri iç hareket olmadan olmaz. Ama bu hareket, bütün hayvan cinslerinde olduğu gibi bedenin yönetimi için hisse bağlanan hareket gibi kendiliğinden değildir; Kutsal Yazı bu hayvanlara yaşayan can der. Çünkü o öbür hareket bizde de bulunmasaydı, ne bedenlerimiz büyür ne de tırnak ve saç uzatırdı. Ama bizde his ve o kendiliğinden hareket olmadan yalnız bu bulunsaydı, insanın yaşayan bir can olduğu söylenmezdi.
Non mihi ergo uidetur dictum: factus est homo in animam uiuam, nisi quia sentire coepit in corpore: quod est animatae uiuentisque carnis certissimum indicium. nam mouentur et arbusta non tantum ui extrinsecus inpellente, uelut cum uentis agitantur, sed illo motu, quo intrinsecus agitur quidquid ad incrementum speciemque arboris pertinet, quo ducitur sucus in radicem uertiturque in ea, quibus constat herbae natura uel ligni; nihil enim horum sine interno motu. sed iste motus non est spontaneus, qualis ille, qui sensui copulatur ad corporis administrationem, sicut in omni animalium genere, quam uocat scriptura animam uiuam. nam et nobis nisi inesset etiam ille motus, nec crescerent nostra corpora nec ungues capillosque producerent. sed si hoc solum esset in nobis sine sensu motuque illo spontaneo, non diceretur homo factus in animam uiuam.
7.17Bütün hislerin dağıtıldığı beynin ön kısmı alına doğru yerleştirilmiştir; hissetmenin organları denebilecek şeyler de yüzdedir. Bütün bedene yayılan dokunma hissi bunun dışındadır; ama onun da aynı ön kısımdan çıkan bir yolu olduğu gösterilir: Bu yol tepeden ve enseden geriye doğru, az önce sözünü ettiğimiz omurilik iliğine iner. Yüz de, bütün beden gibi, dokunmada elbette bu yoldan his alır; yalnız yüzde yerleşmiş olan görme, işitme, koklama ve tatma hisleri bunun dışındadır. Bu yüzden, sanırım, Tanrı'nın insan yaşayan bir can olduğunda onun yüzüne hayat soluğu üflediği yazılmıştır. Çünkü ön kısım arka kısımdan haklı olarak üstün tutulur; çünkü ön kısım götürür, arka kısım izler; his öndeki kısımdan, hareket arkadaki kısımdan gelir; tıpkı düşünüp karar vermenin eylemden önce gelmesi gibi.
Proinde, quoniam pars cerebri anterior, unde sensus omnes distribuuntur, ad frontem conlocata est atque in facie sunt ipsa uelut organa sentiendi — excepto tangendi sensu, qui per totum corpus diffunditur; qui tamen etiam ipse ab eadem anteriore parte cerebri ostenditur habere uiam suam, quae retrorsus per uerticem atque ceruicem ad medullam spinae, de qua loquebamur paulo ante, deducitur, unde habet utique sensum in tangendo et facies, sicut totum corpus, exceptis sensibus uidendi, audiendi, olfaciendi, gustandi, qui in sola facie praelocati sunt — ideo scriptum arbitror, quod in faciem deus sufflauerit homini flatum uitae, cum factus est in animam uiuam. anterior quippe pars posteriori merito praeponitur, quia et ista ducit, illa sequitur et ab ista sensus, ab illa motus est, sicut consilium praecedit actionem.
7.18Hissi izleyen cisimsel hareket zaman aralıkları olmadan olmaz; zaman aralıklarını ise kendiliğinden bir hareketle ancak hafızanın yardımıyla geçirebiliriz. Bu yüzden beynin üç karıncık denebilecek kısmı olduğu gösterilir: Biri öndedir, yüze doğru; bütün his ondan gelir. Öbürü arkadadır, enseye doğru; bütün hareket ondan gelir. Üçüncüsü ikisinin arasındadır; hafızanın onda işlediğini gösterirler: Öyle ki hareket hissi izlerken insan, ne yaptığını unutursa yapacağını birbirine bağlayamaz duruma düşmesin. Bunların belirli belirtilerle ispat edildiğini söylerler: Bu kısımlar bir hastalığa ya da kusura uğrayıp hissetme, uzuvları hareket ettirme ya da bedenin hareketini hatırlama işlevleri bozulduğunda, her birinin ne işe yaradığı yeterince açığa çıkmış; onlara uygulanan tedavinin neyi onarmaya yaradığı da araştırılmıştır. Ama ruh bunlarda organlarda işler gibi işler; bunların hiçbiri onun kendisi değildir; tersine, o hepsine hayat verir ve hepsini yönetir, bunlar aracılığıyla bedeni ve insanın içinde yaşayan bir can olduğu bu hayatı gözetir.
Et quoniam corporalis motus, qui sensum sequitur, sine interuallis temporum nullus est, agere autem interualla temporum spontaneo motu nisi per adiutorium memoriae non ualemus, ideo tres tamquam uentriculi cerebri demonstrantur: unus anterior ad faciem, a quo sensus omnis; alter posterior ad ceruicem, a quo motus omnis; alter posterior ad ceruicem, a quo motus omnis; tertius inter utrumque, in quo memoriam uigere demonstrant, ne, cum sensum sequitur motus, non conectat homo quod faciendum est, si fuerit quod fecit oblitus. haec illi certis indiciis probata esse dicunt, quando et ipsae partes aliquo adfectae morbo uel uitio, cum defecissent officia uel sentiendi uel mouendi membra uel motus corporis reminiscendi, satis quid ualerent singulae declararunt eisque adhibita curatio cui rei reparandae profecerit exploratum est. sed anima in istis tamquam in organis agit, nihil horum est ipsa; sed uiuificat et regit omnia et per haec corpori consulit et huic uitae, in qua factus est homo in animam uiuam.
7.19Öyleyse ruhun kendisinin nereden olduğu, yani Tanrı'nın ruh denen bu soluğu hangi madde gibi bir şeyden yaptığı araştırılırken akla cisimsel hiçbir şey gelmemelidir. Çünkü Tanrı bütün yaratıktan nasıl üstünse, ruh da tabiatının değeriyle bütün cisimsel yaratıktan öyle üstündür. Yine de ruh, bedeni ışık ve hava aracılığıyla yönetir; bunlar dünyanın kendisinde de üstün cisimlerdir, nem ve toprak gibi etkilenmeye elverişli kaba bir cisimsellikten çok etki yapma üstünlüğüne sahiptir; ruh bedeni tine daha benzer olan şeyler aracılığıyla yönetir gibi yönetir. Cisimsel ışık bir şey haber verir; ama haber verdiği şey o değildir. Haber verilen ruhtur, haber veren ışık değil. Ruh bedenin sıkıntılarını acıyla hissettiğinde, bedenin dengesi bozulduğu için onu yöneterek onun yanında bulunduğu eyleminin engellendiğinden incinir; bu incinmeye de acı denir. Sinirlere yayılmış hava da uzuvları hareket ettirmek için iradeye itaat eder; ama kendisi irade değildir. O orta kısım da uzuvların hareketini hafızada tutulsun diye haber verir; ama kendisi hafıza değildir. Sonunda bu hizmetçileri herhangi bir kusur ya da bozuklukla bütünüyle iş göremez hâle geldiğinde, hissin habercileri ve hareketin hizmetçileri işlerini bıraktığında ruh, yanında kalması için bir sebep yokmuş gibi çekip gider. Ölümde olduğu gibi bütünüyle iş göremez hâle gelmezlerse, ruhun yönelimi bozulur; sanki kayıp gidenleri yeniden bütünlemeye çalışıyor ama başaramıyormuş gibi. Ruhun hangi şeylerde bozulduğundan da hizmetçilerin hangi kısmının buna sebep olduğu anlaşılır; böylece, mümkünse, hekimlik yardıma koşar.
Unde ergo sit ipsa, id est de qua uelut materie deus hunc flatum fecerit, quae anima dicitur, dum quaeritur, nihil corporeum debet occurrere. sicut enim deus omnem creaturam, sic anima omnem corpoream creaturam naturae dignitate praecellit. per lucem tamen et aerem, quae in ipso quoque mundo praecellentia sunt corpora magisque habent faciendi praestantiam quam patiendi corpulentiam, sicut humor et terra, tamquam per ea quae spiritui similiora sunt corpus administrat. nuntiat enim aliquid lux corporea; cui autem nuntiat, non hoc est, quod illa; et haec est anima, cui nuntiat, non illa, quae nuntiat. et cum adflictiones corporis moleste sentit, actionem suam, qua illi regendo adest, turbato eius temperamento inpediri offenditur, et haec offensio dolor uocatur. et aer, qui neruis infusus est, paret uoluntati, ut membra moueat, non autem ipse uoluntas est. et illa pars media motum membrorum nuntiat, ut memoria teneatur, non ipsa memoria est. denique, dum haec eius tamquam ministeria uitio quolibet seu perturbatione omni modo deficiunt desistentibus nuntiis sentiendi et ministris mouendi, tamquam non habens cur adsit abscedit. si autem non ita deficiunt, ut in morte adsolet, turbatur eius intentio, tamquam conantis redintegrare labentia nec ualentis. et in quibus rebus turbatur, inde cognoscitur quae pars ministeriorum in causa sit, ut, si potuerit, medicina succurrat.
7.20Ruhun kendisinin başka, onun bu cisimsel hizmetçilerinin –ya da kapların, ya da organların, ya da daha uygun ne denebilirse– başka olduğu şuradan apaçık görünür: Ruh çoğu zaman düşüncenin şiddetli bir yönelimiyle her şeyden yüz çevirir; öyle ki açık ve sağlıklı gözlerin önünde duran pek çok şeyi fark etmez; yönelim daha büyükse, yürürken birdenbire durur; elbette ayakları işleten hareket hizmetinden buyruk işaretini geri çekmiştir. Düşüncenin yönelimi yürüyeni yerine mıhlayacak kadar büyük değil de, bedenin hareketlerini haber veren beynin o orta kısmına dikkat etmeye vakit bırakmayacak kadar büyükse, insan bazen nereden gelip nereye gittiğini unutur ve gitmekte olduğu köyü farkında olmadan geçer; bedeninin tabiatı sağlamdır, ama kendi tabiatı başka bir şeye çağrılmıştır. Bu yüzden şu sorunun konuyla ilgisi yoktur: Cisimsel göğün bu cisimsel parçacıkları, yani ışık ve hava –nem ve topraktan daha çok cisimsiz tabiata yakın oldukları için hayat veren ruhun işaretlerini ilk alanlardır, öyle ki bütün kütle onların en yakın hizmeti aracılığıyla yönetilsin– Tanrı tarafından etrafı saran ve üstte yayılan bu gökten yaşayanın bedenine mi karıştırıldı ya da katıldı, yoksa Tanrı onları da et gibi balçıktan mı yaptı? Çünkü her cismin her cisme dönüşebileceği inandırıcıdır; ama herhangi bir cismin ruha dönüşebileceğine inanmak saçmadır.
Namque aliud esse ipsam, aliud haec eius corporalia ministeria, uel uasa uel organa uel si quid aptius dici possunt, hinc euidenter elucet, quod plerumque se uehementi cogitationis intentione auertit ah omnibus, ut prae oculis patentibus recteque ualentibus multa posita nesciat et, si maior intentio est, dum ambulabat, repente subsistat, auertens utique imperandi nutum a ministerio motionis, qua pedes agebantur; si autem non tanta est cogitationis intentio, ut figat ambulantem loco, sed tamen tanta est, ut partem illam cerebri mediam nuntiantem corporis motus non uacet. aduertere, obliuiscitur aliquando et unde ueniat et quo eat, et transit inprudens uillam, quo tendebat, natura sui corporis sana, sed sua in aliud auocata. quapropter istas corporei caeli corporeas quasdam particulas, id est lucis et aeris, quae primae excipiunt nutus animae uiuificantis, eo quod incorporeae naturae propinquiores sunt quam humor et terra, ut ad earum proximum ministerium tota moles administretur, utrum deus de hoc circumfuso et superfuso caelo corpori uiuentis miscuerit aut adiunxerit, an et ipsas de limo sicut carnem fecerit, non est ad rem pertinens quaestio. omne quippe corpus in omne corpus mutari posse credibile est; quodlibet autem corpus mutari posse in animam credere absurdum est.
7.21Bu yüzden bazılarının şu düşüncesine de kulak verilmemelidir: Ruhların kendisinden olduğu bir tür beşinci cisim vardır; bu ne toprak, ne su, ne hava, ne ateştir; ne şu daha bulanık ve yersel ateş, ne de o göksel, saf ve parlak ateş; alışılmış bir adı olmayan, ama yine de cisim olan başka bir şeydir. Bunu düşünenler cisim derken bizim dediğimizi, yani uzunluk, genişlik ve derinlikle bir yer uzamı kaplayan herhangi bir tabiatı kastediyorlarsa, ne ruh budur ne de onun bundan yapıldığına inanılmalıdır. Çünkü böyle olan her şey –fazla söze gerek yok– kendisinin herhangi bir kısmında çizgilerle bölünebilir ya da sınırlanabilir. Ruh buna maruz kalsaydı, uzunluğuna kesilemeyen çizgileri hiçbir şekilde bilemezdi; oysa böyle çizgilerin bir cisimde bulunamayacağını yine de bilir.
Ruh da kendisine böyle bir şey olarak görünmez; çünkü kendisini bilmemesi mümkün değildir; kendisini tanımak için kendisini araştırdığında bile. Çünkü kendisini aradığında kendisini aradığını bilir; kendisini bilmeseydi bunu bilemezdi. Kendisini kendisinden başka bir yerden aramaz. Öyleyse kendisini arayan olarak bildiğinde, elbette kendisini bilir; bildiği her şeyi de bütün olarak bilir. Demek ki kendisini arayan olarak bildiğinde, bütün olarak kendisini bilir; öyleyse kendisinin bütününü de bilir; çünkü başka bir şeyi değil, kendisini bütün olarak bilir. Öyleyse kendisini arayan olarak biliyorsa, kendisini neden hâlâ arar? Çünkü kendisini bilmeseydi, kendisini arayan olarak bilemezdi; ama bu şimdiki hâl için böyledir. Kendisi hakkında araştırdığı ise daha önce ne olduğu ya da ne olacağıdır. Öyleyse şimdilik kendisinin bir cisim olduğundan şüphelenmeyi bıraksın; çünkü böyle bir şey olsaydı, kendisini öyle bilirdi; oysa kendisini, bedeninin gözleriyle tanıdığı gökten ve yerden daha iyi tanır.
Şunu söylemeyi bir kenara bırakıyorum: Ruhun, hayvanların ya da göğün kuşlarının da barınaklarına ya da yuvalarına dönerken sahip oldukları anlaşılan, bütün cisimsel şeylerin suretlerinin alındığı o kısmı, hiçbir şekilde herhangi bir cisme benzemez. Oysa cisimsel şeylerin benzerliklerinin tutulduğu bu kısmın bir cisme benzemesi daha çok beklenirdi. Ama cisimlerin bu benzerlikleri orada yalnız hafızada tutulmakla kalmayıp sayısızca, keyfe göre şekillendirildiği kesin olduğundan bu kısım cisim değilse, ruh herhangi bir başka gücüyle bir cisme ne kadar daha az benzeyebilir!
Yok, eğer başka bir anlamda var olan her şeye, yani her tabiata ve cevhere cisim diyorlarsa, bu söyleyiş kabul edilmemelidir; yoksa konuşurken cisim olmayan şeyleri cisimlerden nasıl ayıracağımızı bulamayız. Yine de ad üzerinde fazla uğraşmamak gerekir. Çünkü biz de ruh her ne ise, onun açıkça cisim olan bu pek iyi bilinen dört unsurdan olmadığını, ama Tanrı'nın ne ise o da olmadığını söylüyoruz. Ne olduğu ise "ruh" ya da "hayat tini" demekten daha iyi söylenemez. "Hayat" kelimesi eklenir, çünkü bu havaya da çoğu zaman spiritus denir. Gerçi aynı havaya ruh da dediler; öyle ki artık bu tabiatı tam olarak ayıracak bir ad bulunamıyor: O ne cisimdir ne Tanrı; ne ağaçlarda olduğuna inanılabilecek hissiz bir hayattır, ne de hayvanlarda olduğu gibi akıllı zihinden yoksun bir hayat; şimdi meleklerinkinden daha aşağı bir hayattır; Yaratıcısının buyruğuna göre burada yaşarsa, ileride meleklerinki olacak bir hayat.
Ruhun nereden olduğu, yani hangi madde gibi bir şeyden yapıldığı, ya da hangi yetkin ve mesut tabiattan aktığı, ya da bütünüyle hiçlikten mi yapıldığı şüpheli olup araştırılsa da, şundan asla şüphe edilmemelidir: Daha önce bir şey var idiyse, var olan Tanrı tarafından yapılmıştı; ruh da şimdi yaşayan bir can olsun diye Tanrı tarafından yapılmıştır. Çünkü ya hiçbir şey yoktu ya da şimdi olan şey yoktu. Ama ruhun bir tür maddesini, yani nereden yapıldığını araştırdığımız kısmı yeterince ele aldık.
Quamobrem nec illud audiendum est, quod quidam putauerunt, quintum quoddam esse corpus unde sint animae, quod nec terra nec aqua sit nec aer nec ignis, siue iste turbulentior atque terrenus, siue ille caelestis purus et lucidus, sed nescio quid aliud, quod careat usitato nomine, sed tamen corpus sit. si enim qui hoc sentiunt hoc dicunt corpus, quod et nos, id est naturam quamlibet longitudine, latitudine, altitudine spatium loci occupantem, neque hoc est anima neque inde facta credenda est. quidquid enim tale est, ut multa non dicam, in quacumque sui parte lineis diuidi uel circumscribi potest: quod anima si pateretur, nullo modo nosse posset tales lineas, quae per longum secari non queunt, quales in corpore non posse inueniri nihilominus nouit. Nec ipsa sibi aliquid tale occurrit, cum se nescire non possit, etiam quando, se ut cognoscat, inquirit. cum enim se quaerit, nouit, quod se quaerat; quod nosse non posset, si se non nosset. neque enim aliunde se quaerit quam a se ipsa. cum ergo quaerentem se nouit, se utique nouit et omne, quod nouit, tota nouit. cum itaque se quaerentem nouit, tota se nouit, ergo et totam se nouit; neque enim aliquid aliud, sed se ipsam tota nouit. quid ergo adhuc se quaerit, si quaerentem se nouit? neque enim si nesciret se, posset quaerentem se scire se; sed hoc in praesenti; quod autem de se quaerit, quid antea fuerit uel quid futura sit quaerit. desinat ergo nunc interim suspicari se esse corpus, quia, si aliquid tale esset, talem se nosset, quae magis se nouit quam caelum et terram, quae per sui corporis oculos nouit. Omitto dicere, quia illud eius, quod etiam pecora habere intelleguntur uel caeli uolatilia, cum habitacula sua seu nidos repetunt, quo capiuntur imagines omnium rerum corporalium, nullo modo cuiquam corpori simile est; et utique hoc potius corpori esse simile deberet, ubi corporearum rerum similitudines continentur. at si hoc corpus non est, quia certum est eas simulitudines corporum illic non solum memoriter detineri, uerum etiam innumerabiles pro arbitrio figurari, quanto minus alia qualibet ui sua corpori esse anima similis potest! Si autem corpus esse dicunt alia qualibet notione omne quod est, id est omnem naturam atque substantiam, non quidem admittenda est ista locutio, ne non inueniamus, quomodo loquentes ea, quae corpora non sunt, a corporibus distinguamus; non tamen nimis est de nomine laborandum. nam et nos dicimus, quidquid anima est, non esse horum quattuor notissimorum elementorum, quae manifesta sunt corpora, sed neque hoc esse, quod deus est. quid sit autem, non dicitur melius quam anima uel spiritus uitae. ideo enim additur" uitae", quia et iste aer plerumque dicitur spiritus. quamquam et animam eundem aerem appellauerunt, ut iam non possit inueniri nomen, quo proprie distinguatur ista natura, quae nec corpus nec deus est nec uita sine sensu, qualis potest credi in arboribus, nec uita sine rationali mente, qualis est in pecoribus, sed uita nunc minor quam angelorum, et futura, quod angelorum, si ex praecepto sui creatoris hic uixerit. Unde sit autem, id est de qua uelut materie facta sit uel de qua perfecta beataque natura defluxerit uel utrum omnino ex nihilo facta sit, etiamsi dubitatur et quaeritur, illud tamen minime dubitandum est et, si aliquid antea fuit, a deo factum esse, quod fuit, et eam nunc a deo factam, ut anima uiua sit; aut enim nihil fuit aut hoc, quod est, non fuit. sed illam partem, qua quaerebamus quasi eius materiem unde facta sit, iam satis tractauimus.
7.22Şimdi, ruh daha önce hiç var olmadıysa, şunun nasıl anlaşılabileceğini araştırmalıyız: Tanrı'nın ilk altı günün işlerinde, insanı kendi suretinde yaptığında –bu ancak ruha göre doğru olarak anlaşılır– onun sebepsel ilkesinin var olduğu söyleniyordu. Ama korkarım, Tanrı'nın her şeyi bir arada yaratırken var olacak tabiatların ve cevherlerin kendilerini değil, onların gelecekteki varlığının bazı sebepsel ilkelerini yarattığını söylediğimizde boş şeyler söylediğimiz sanılabilir. Çünkü bedenini henüz balçıktan biçimlendirmediği, ruhunu da henüz üfleyerek yapmadığı insanı Tanrı'nın kendi suretinde yaptığının artık söylenebilmesine dayanak olan bu sebepsel ilkeler nedir? İnsan bedeninin biçimlendirileceği gizli bir ilke vardıysa bile, onun biçimlendirileceği madde de, yani yer de vardı; o ilkenin bir tohumda gibi onda gizli kaldığı görülebilir. Ama ruhun yapılması, yani insanın ruhu olacak soluğun yapılması için Tanrı "İnsanı kendi suretimizde ve benzerliğimizde yapalım" dediğinde –bu ancak ruha göre doğru olarak anlaşılabilir– ilk olarak hangi sebepsel ilke kuruldu, eğer onun kurulacağı hiçbir tabiat yoktuysa?
Çünkü bu ilke yaratıkta değil de Tanrı'daysa, demek ki henüz kurulmamıştı. Öyleyse "Tanrı insanı Tanrı'nın suretinde yaptı" nasıl denmiştir? Yok, eğer yaratıkta, yani Tanrı'nın hepsini bir arada yarattığı şeylerde zaten vardıysa, hangi yaratıktaydı? Ruhanî yaratıkta mı, cisimsel yaratıkta mı? Ruhanî yaratıktaysa, bu yaratık dünyanın göksel ya da yersel cisimlerinde bir şey işliyor muydu? Bu ilke, insan kendi öz tabiatında kurulmadan önce onda işsiz duruyor muydu; tıpkı artık kendi hayatını süren insanın kendisinde de doğurma ilkesinin gizli ve işsiz olarak bulunması, ancak birleşme ve gebe kalmayla işlemesi gibi? Yoksa bu ilkenin gizli olarak içinde bulunduğu o ruhanî yaratık kendine ait hiçbir iş yapmıyor muydu? Peki, o zaman ne için yaratılmıştı? İnsan ruhunun ya da gelecek ruhların ilkesini içinde tutmak için mi; sanki bu ilkeler kendilerinde var olamaz da, ancak artık kendi hayatını yaşayan bir yaratıkta var olabilirmiş gibi; tıpkı doğurma ilkesinin ancak artık var olan ve yetkin tabiatlarda bulunabilmesi gibi? Öyleyse ruhun anası olarak bir ruhanî yaratık kurulmuştur; gelecek ruhun ilkesi ondadır; ama ruh, Tanrı onu insana üflenmek üzere yapmadıkça ondan var olmaz. Çünkü insandan da, ister tohumdan ister artık soydan olsun, cenini Tanrı'dan başkası yaratıp biçimlendirmez; bunu da saflığı yüzünden her yere erişen bilgeliği aracılığıyla yapar; öyle ki ona hiçbir kirli şey dokunmaz; o bir uçtan bir uca güçlü bir şekilde uzanır ve her şeyi tatlılıkla düzenler. Ama bilmiyorum, yalnız bunun için yaratılmış, Tanrı'nın o altı günde yaptığı kuruluşlarda anılmayan bilmem hangi ruhanî yaratık nasıl anlaşılabilir? Oysa Tanrı'nın altıncı gün insanı yaptığı söylenmiştir; onu henüz öz tabiatında değil, sebepsel ilke olarak anılmamış o yaratıkta yapmıştı. Daha çok o yaratığın kendisinin anılması gerekirdi; çünkü o, artık kendisinden önce gelen bir ilkeye göre yapılmayacak şekilde tamamlanmıştı.
Nunc, si omnino non fuit, quaerendum est, quomodo possit intellegi, quod causalis eius ratio fuisse dicebatur in primis sex dierum operibus dei, quando fecit deus hominem ad maginem suam, quod nisi secundum animam non recte intellegitur. uerendum est autem, ne, cum dicimus non ipsas tunc naturas atque substantias, quae futurae fuerant, deum creauisse, dum crearet omnia simul, sed earum futurarum causales quasdam rationes, putemur inania quaedam dicere. quae sunt enim istae causales rationes, secundum quas posset iam dici deus fecisse hominem ad imaginem suam, cuius corpus nondum de limo finxerat, cui nondum animam flando fecerat? et corporis quidem humani etiamsi fuit aliqua occulta ratio, qua futurum erat, ut formaretur, erat et materies, de qua formaretur, id est terra, in qua uideri potest illa ratio uelut in semine latuisse; animae autem faciendae, id est flatum faciendi, qui esset anima hominis, quae ibi ratio causalis primitus condita est, cum diceret deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram — quod nisi secundum animam recte intellegi non potest —, si nulla erat natura, ubi conderetur? Si enim haec ratio in deo erat, non in creatura, nondum ergo erat condita. quomodo ergo dictum est: fecit deus hominem ad imaginem dei? si autem iam in creatura erat, hoc est in his, quae simul omnia creauerat deus, in qua creatura erat? utrum spiritali, an corporali? si spiritali, agebatne aliquid in corporibus mundi, seu caelestibus seu terrestribus? et in ea erat hoc uacans antequam homo in sua natura propria conderetur, sicut. in ipso homine iam propriam ducente uitam latenter otioseque inest ratio generandi, quae non operatur nisi per concubitum atque conceptum. an et illa creatura spiritalis, in qua latenter erat haec ratio, nihil agebat sui operis? et ut quid creata erat? an ut contineret rationem futurae animae humanae uel futurarum animarum, tamquam in se ipsis esse non possent, sed in aliqua creatura uita propria iam uiuente, sicut generandi ratio non potest esse nisi in aliquibus iam existentibus perfectisque naturis? parens ergo animae instituta est aliqua creatura spiritalis, in qua sit ratio futurae animae, quae non inde existat, nisi cum eam deus homini inspirandam facit. neque enim et ex homine fetum uel seminis uel ipsius iam prolis creat et format nisi deus per sapientiam adtingentem ubique propter suam munditiam, ita ut nihil inquinatum in eam incurrat, dum pertendit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter. sed nescio, quemadmodum possit intellegi ad hoc tantum creatam nescio quam creaturam spiritalem, quae in dei conditionibus per illos sex dies factis non commemoraretur, cum deus hominem sexto die fecisse dictus est, quem nondum in propria natura fecerat, sed adhuc ratione causali in illa creatura, quae commemorata non est. magis enim debuit ipsa commemorari, quae sic consummata erat, ut non adhuc esset secundum suae praecedentem rationem facienda.
7.23Yoksa Tanrı, insanı altıncı gün kendi suretinde yaptığında –o gün akıl sahibi bir tin olarak doğru anlaşılıyorsa– ruhun yapılmasının bu sebepsel ilkesini ilk olarak kurduğu o günün tabiatına mı yerleştirdi; yani insanı o yedi günden sonra yapacağı sebebi ve ilkeyi orada önceden mi koydu? Böylece onun bedeninin sebepsel ilkesini yerin tabiatında, ruhununkini ise o günün tabiatında yarattığına mı inanılmalı? Ama bu söylendiğinde, melek tininin sanki insan ruhunun anası olduğundan başka ne söylenmiş olur? İnsan ruhunun yaratılmasının önceden kurulmuş ilkesi, insanda gelecek soyunun ilkesi gibi onda bulunuyorsa, insan bedenlerinin anası babası insanlar, ruhlarınki ise melekler olur; hem bedenlerin hem ruhların Yaratıcısı ise Tanrı'dır; ama bedenleri insanlardan, ruhları meleklerden; ya da ilk bedeni yerden, ilk ruhu ise sebepsel ilkelerini önceden koyduğu melek tabiatından yaratır –her şeyi bir arada yarattığı şeylerde insanı ilk olarak yaptığında–; bundan sonra ise artık insanları insanlardan, bedeni bedenden, ruhu ruhtan! Ruhun bir meleğin ya da meleklerin kızı olduğunu söylemek ağırdır; ama cisimsel göğün kızı olduğunu söylemek çok daha ağırdır; denizin ve yerin kızı olduğunu söylemek ise ne kadar daha ağırdır! Demek ki Tanrı'nın ruhu melek tabiatında sebep olarak kurduğuna inanmak saçmaysa, Tanrı insanı kendi suretinde yapıp onu kendi zamanında balçıktan biçimlendirip soluğuyla canlandırmadan önce ruhun sebepsel ilkesinin herhangi bir cisimsel yaratıkta önceden kurulmuş olması çok daha az mümkündür.
An forte in illius diei natura, quem primitus condidit, si spiritus intellectualis dies ille recte accipitur, hanc faciendae animae causalem rationem deus inseruit, cum sexto die fecit hominem ad imaginem suam, causam scilicet rationemque praefigens, secundum quam eum post illos septem dies faceret, ut uidelicet corporis eius causalem rationem in natura terrae, animae autem in natura illius diei creasse credatur? sed quid aliud dicitur, cum hoc dicitur, nisi angelicum spiritum quasi parentem esse animae humanae, si sic in illo inest animae humanae creandae praecondita ratio, sicut in homine futurae prolis suae, ut corporum quidem humanorum parentes homines sint, animarum autem angeli, creator uero et corporum et animarum deus, sed corporum ex hominibus, animarum ex angelis, aut prioris corporis ex terra et prioris animae ex angelica natura, ubi rationes eorum causales praefixerat, quando primitus fecit hominem in his. quae simul omnia creauit, deinceps uero iam homines ex hominibus, corpus ex corpore, animam ex anima! durum est hoc angeli aut angelorum filiam dicere esse animam, sed multo durius caeli corporei; quanto magis ergo maris et terrae! multo minus igitur in aliqua corporali creatura causalis animae ratio praecondita est, cum faceret deus hominem ad imaginem suam, antequam eum suo tempore de limo formatum flatu animaret. si absurde creditur animam causaliter in natura angelica condidisse.
7.24Öyleyse şunun doğru olup olamayacağına bakalım; bu bana insan kanaati için daha katlanılabilir görünüyor: Tanrı her şeyi bir arada yarattığı o ilk işlerde insan ruhunu da yarattı; onu kendi zamanında balçıktan biçimlendirilmiş bedenin uzuvlarına üfleyecekti. O bedenin ilkesini ise bir arada kurulan o şeylerde sebep olarak yarattı; insan bedeni, yapılması gerektiğinde, bu ilkeye göre yapılacaktı. Çünkü "kendi suretinde" denmesini ancak ruhta, "erkek ve dişi" denmesini ise ancak bedende doğru olarak anlarız. Öyleyse Kutsal Yazıların hiçbir otoritesi ya da hakikatin hiçbir gerekçesi karşı çıkmıyorsa şuna inanılsın: İnsan altıncı gün şöyle yapıldı: İnsan bedeninin sebepsel ilkesi dünyanın unsurlarında yaratıldı, ruh ise gün ilk olarak nasıl kurulduysa öyle, kendisi olarak yaratıldı; yaratıldıktan sonra Tanrı'nın işleri içinde gizli kaldı; ta ki Tanrı onu kendi zamanında üfleyerek, yani nefes vererek balçıktan biçimlendirilmiş bedene yerleştirene dek.
Illud ergo uideamus, utrum forsitan uerum esse possit, quod certe humanae opinioni tolerabilius mihi uidetur, deum in illis primis operibus, quae simul omnia creauit, animam etiam humanam creasse, quam suo tempore membris ex limo formati corporis inspiraret: cuius corporis in illis simul conditis rebus rationem creasse causaliter, secundum quam fieret, cum faciendum esset, corpus humanum. nam neque illud, quod dictum est" ad imaginem suam", nisi in anima neque illud, quod dictum est "masculum et feminam", nisi in corpore recte intellegimus. credatur ergo, si nulla scripturarum auctoritas seu ueritatis ratio contradicit, hominem ita factum sexto die, ut corporis quidem humani ratio causalis in elementis mundi, anima uero iam ipsa crearetur, sicut primitus conditus est dies, et creata lateret in operibus dei, donec eam suo tempore sufflando, hoc est inspirando, formato ex limo corpori insereret.
7.25Ama burada yine küçümsenmemesi gereken bir soru doğar. Çünkü ruh zaten yapılmış ve gizli duruyorsa, onun için oradan daha iyi bir yer nerede olabilirdi? Öyleyse masumca yaşayan ruhun, günah işleyerek kendisini Yaratan'ı gücendireceği, bu yüzden de haklı olarak emeğin sıkıntısının ve mahkûmiyetin işkencesinin peşine düşeceği bu etin hayatına yerleştirilmesinin sebebi neydi? Yoksa şunu mu söylemeli: Ruh bedeni yönetmeye kendi iradesiyle meyletti; bedenin hayatında hem adilce hem haksızca yaşanabildiği için, hangisini seçerse onu, ya adaletin ödülünü ya haksızlığın cezasını alacaktı; böylece bu, henüz doğmamış olanların iyi ya da kötü hiçbir şey yapmadığını söyleyen Havari sözüne de aykırı olmaz mı? Çünkü iradenin bedene doğru bu meyli henüz ne adaletin ne haksızlığın eylemidir; oysa Tanrı'nın yargısında hesabı verilecek olan, herkesin bedenle yaptığı iyiye ya da kötüye göre karşılık alacağı eylemdir. Öyleyse neden şuna da inanılmasın: Ruh bedene Tanrı'nın işaretiyle geldi; orada O'nun buyruğuna göre davranmak isteseydi ebedî hayatın ve meleklerin topluluğunun ödülünü alacaktı; buyruğu hor görseydi, ister uzun emeğin ister ebedî ateşin en adil cezalarını çekecekti. Yoksa Tanrı'nın istediğine itaat etmiş olmanın kendisi zaten iyi bir eylem olduğu için bu da, henüz doğmamış olanların iyi ya da kötü hiçbir şey yapmadığı sözüne aykırı mı olacak?
Sed hic rursus non spernenda oritur quaestio. si enim iam facta erat anima et latebat, ubi ei posset esse melius quam ibi? quid ergo fuit causae, ut anima innocenter uiuens insereretur uitae huius carnis, in qua peccando ipsum, qui eam creauit, offenderet, unde eam merito sequeretur laboris aerumna damnationisque cruciatus? an illud dicendum est, quod ad corpus administrandum uoluntate propria fuerit inclinata, in qua uita corporis, quoniam et iuste et inique uiui potest, quod eligeret hoc haberet, uel praemium de iustitia uel de iniquitate subplicium, ut nec illi apostolicae sententiae sit contrarium, qua dicit nondum natos nihil egisse boni seu mali? illa quippe inclinatio uoluntatis ad corpus nondum est actio uel iustitiae uel iniquitatis, de qua ratio reddenda est in iudicio dei recepturo unoquoque secundum ea, quae per corpus gessit, siue bonum siue malum. cur ergo non iam et illud credatur, quod dei nutu ad corpus uenerit, ubi, si uellet secundum eius praeceptum agere, mercedem acciperet uitae aeternae atque angelorum societatis; si autem contemneret, poenas iustissimas lueret siue laboris diuturni siue ignis aeterni? an, quia hoc ipsum, deo uolenti obtemperasse, iam utique actio bona est, et erit contrarium nondum natos nihil egisse uel boni uel mali?
7.26Durum böyleyse, ruhun ilk olarak, kendi gelecek eylemini, adil ya da haksız olacağını önceden bilecek bir şeyler cinsinde yaratılmadığını da kabul edeceğiz. Çünkü bazı şeylerde, haklı olarak sonsuz bir cezayla cezalandırılacak şekilde günah işleyeceğini önceden bilseydi, kendi iradesiyle bedenin hayatına meyletmiş olabileceği son derece inanılmazdır. Her şeyi pek iyi yapan Yaratıcı her şeyde elbette haklı olarak övülür. Çünkü O yalnız önbilgi verdiği varlıklar yüzünden övülmez; hayvanları yarattığı için de haklı olarak övülür; oysa insan tabiatı, günah işleyen insanlarda bile hayvanlardan üstündür. Çünkü insanın tabiatı Tanrı'dandır; insanın hür iradeyi kötü kullanarak kendini içine sardığı haksızlık ise Tanrı'dan değildir. Gerçi insan hür iradeye sahip olmasaydı, şeylerin tabiatında daha az üstün olurdu. Geleceği önceden bilmeyen ama adilce yaşayan bir insan da düşünülmelidir; burada iyi iradenin üstünlüğünü, geleceği bilmeden imanla yaşamasının doğru yaşamasına ve Tanrı'yı hoşnut etmesine ne kadar az engel olduğunu görmek gerekir. Öyleyse böyle bir yaratığın şeyler arasında bulunmasını istemeyen, Tanrı'nın iyiliğine karşı çıkar; onun günahları için ceza çekmesini istemeyen ise hakkaniyetin düşmanıdır.
Quae si ita sunt, fatebimur etiam non in eo rerum genere animam primitus creatam, ut esset praescia futuri operis sui uel iusti uel iniqui. nimis quippe incredibile est eam potuisse propria uoluntate inclinari ad corporis uitam, si se ita in quibusdam peccaturam esse praesciret, ut iuste subplicio perpetuo puniretur. iuste sane creator laudatur in omnibus, qui fecit omnia bona ualde. neque enim ex his tantum laudandus est, quibus praescientiam dedit, cum recte laudetur etiam, quia pecora creauit, quibus est natura humana praestantior etiam in ipsis peccantibus. natura quippe hominis ex deo est, non iniquitas, qua se ipse inuoluit male utendo libero arbitrio: quod tamen si non haberet, in natura rerum minus excelleret. cogitandus est quippe homo iuste uiuens etiam non praescius futurorum et ibi uidendum est, excellentia uoluntatis bonae quam non inpediatur ad recte uiuendum et deo placendum, quod ignarus futuri uiuit ex fide. huiusmodi ergo creaturam quisquis esse nollet in rebus, contradicit dei bonitati; quisquis autem poenas eam non uult luere pro peccatis, inimicus est aequitati.
7.27Ama ruh bedene gönderilmek için yapılıyorsa, istemezse zorlanıp zorlanmadığı sorulabilir. Ama onun bunu tabiatça istediğine, yani istemek üzere bir tabiatta yaratıldığına inanmak daha iyidir; tıpkı yaşamak istemenin bizim için tabiî olması gibi. Kötü yaşamak ise artık tabiata değil, haklı olarak cezanın peşinden geldiği sapkın iradeye aittir.
Öyleyse ruh, gün yapıldığında o ilk işlerde yapılmış olarak doğru anlaşılabiliyorsa, onun hangi madde gibi bir şeyden yapıldığını araştırmak artık boşunadır; çünkü var olmayan o şeyler nasıl yapıldıysa, bu da onların arasında öyle yapıldı. Yok, eğer hem cisimsel hem ruhanî, biçimlenebilir bir madde de vardıysa –ama o da her şeyin kendisinden olduğu Tanrı'dan başkası tarafından kurulmamıştır–; bu madde de kendi biçimlenişinden zamanca değil, kaynakça, sesin şarkıdan önce gelmesi gibi önce geldiyse, ruhun ruhanî bir maddeden yapıldığına inanmaktan daha uygun ne olabilir?
Sed si ad hoc fit anima, ut mittatur in corpus, quaeri potest, utrum, si noluerit, conpellatur. sed melius creditur hoc naturaliter uelle, id est in ea natura creari, ut uelit, sicut naturale nobis est uelle uiuere; male autem uiuere iam non est naturae, sed peruersae uoluntatis, quam iuste poena consequitur. Frustra ergo iam quaeritur, ei qua ueluti materie facta sit anima, si recte intellegi potest in primis illis operibus facta, cum factus est dies; sicut enim illa, quae non erant, facta sunt, sic et haec inter illa. quodsi et materies aliqua formabilis fuit, et corporalis et spiritalis — non tamen et ipsa instituta nisi a deo, ex quo sunt omnia — quae quidem formationem suam non tempore, sed origine praecederet, sicut uox cantum, quid nisi de materia spiritali facta anima congruentius creditur?
7.28Ama biri ruhun ancak biçimlenmiş bedene üflendiğinde yapıldığını düşünmek istemezse, nereden yapıldığı sorulduğunda ne cevap vereceğine baksın. Çünkü ya Tanrı'nın işlerini o şekilde tamamladıktan sonra hiçlikten bir şey yaptığını ya da yapmakta olduğunu söyleyecek; o zaman insanın altıncı gün Tanrı'nın suretinde yapıldığını –bu ancak ruha göre doğru olarak anlaşılabilir–, yani henüz var olmayan şeyin sebepsel ilkesinin hangi tabiatta yapıldığını nasıl açıklayacağına bakmalıdır. Ya da ruhun hiçlikten değil, zaten var olan bir şeyden yapıldığını söyleyecek ve o tabiatın ne olduğunu, cisimsel mi ruhanî mi olduğunu, yukarıda evirip çevirdiğimiz sorulara göre araştırmakla uğraşacak. Üstelik şu sıkıntı da yerinde kalacak: Tanrı ruhun o sebepsel ilkesini, ruhu henüz ne hiçlikten ne bir şeyden yapmışken, altı günde ilk olarak kurulan yaratıkların hangi cevherinde yaptı?
Bu sıkıntıdan kaçmak için insanın altıncı gün balçıktan da yapıldığını, ama bunun sonra geriye dönüşle anıldığını söylemek isterse, kadın hakkında ne diyeceğine baksın; çünkü "Onları erkek ve dişi yaptı ve onları kutsadı" demiştir. Kadının da o gün erkeğin kemiğinden yapıldığını cevap verirse, Kutsal Yazı bütün kuş cinsinin beşinci gün sulardan yaratıldığını bildirdiği hâlde Âdem'e getirilen kuşların altıncı gün yapıldığını nasıl ileri süreceğine dikkat etsin; aynı şekilde aynı Kutsal Yazı bu yaratık cinsini üçüncü güne verdiği hâlde, cennette dikilen ağaçların da altıncı gün yapıldığını nasıl ileri süreceğine. Şu sözlerin kendisini de düşünsün: "Yerden, görünüşte güzel ve yemeğe elverişli her ağacı daha da çıkardı"; sanki yerin üçüncü gün çıkardıkları, Tanrı'nın pek iyi yaptığı işlerin arasında oldukları hâlde, görünüşte güzel ve yemeğe elverişli değilmiş gibi. Şunun da ne olduğunu düşünsün: "Tanrı yerden kırın bütün hayvanlarını ve göğün bütün kuşlarını daha da biçimlendirdi"; sanki önce çıkarılmış olanlar bütün değilmiş, ya da daha doğrusu önce hiçbiri çıkarılmamış gibi. Çünkü "Ve Tanrı yerden kırın öbür hayvanlarını ve göğün öbür kuşlarını daha da biçimlendirdi" denmedi; sanki altıncı gün yerin ya da beşinci gün suyun eksik çıkardıkları varmış gibi; "bütün hayvanları ve bütün kuşları" dedi. Şunu da düşünsün: Tanrı her şeyi altı günde nasıl yaptı –birinci gün günün kendisini, ikinci gün kubbeyi, üçüncü gün denizin ve yerin görünümünü ve yerden otu ve ağaçları, dördüncü gün ışıkları ve yıldızları, beşinci gün suların hayvanlarını, altıncı gün yerin hayvanlarını– ve sonra nasıl "Gün yapıldığında Tanrı göğü ve yeri ve kırın bütün yeşilliğini yaptı" denir, oysa gün yapıldığında günün kendisinden başkasını yapmadı? Kırın bütün yeşilliğini daha yeryüzünde yokken, bütün otu daha çıkmamışken nasıl yaptı? Kutsal Yazı'nın sözleri bizi geri çağırmasaydı, otun çıkmadan önce değil, çıktığında yapıldığını kim söylemezdi? "Ebediyen yaşayan, her şeyi bir arada yarattı" diye yazıldığını da hatırlasın ve yaratılışları yalnız saatlerin değil günlerin zaman aralıklarıyla birbirinden ayrılan şeylerin nasıl bir arada yaratılmış denebileceğine baksın. Zıt görünebilecek iki şeyin, Tekvin kitabının söylediği gibi Tanrı'nın yedinci gün bütün işlerinden dinlendiğinin ve Rabbin söylediği gibi O'nun şimdiye dek işlediğinin nasıl ikisinin de doğru olduğunu göstermeye de özen göstersin. Tamamlanmış denen şeylere de baksın: Aynı şeylere nasıl başlanmış denmiştir?
Çünkü kâfir ya da dinsiz olmayan hiç kimsenin doğruluğundan şüphe etmediği ilahî Yazının bütün bu tanıklıkları bizi şu görüşe götürdü: Tanrı çağın başlangıcında ilk önce her şeyi bir arada yarattı; bazılarını tabiatlarının kendileri artık kurulmuş olarak, bazılarını sebepleri önceden kurulmuş olarak. Her şeye kadir olan, yalnız şimdiki şeyleri değil gelecek şeyleri de böyle yaptı ve onları yaptıktan sonra dinlendi; öyle ki bundan sonra onları idare edip yöneterek zamanların ve zamansal şeylerin düzenlerini de yaratsın. Çünkü bütün cinslerin sınırlanması bakımından onları tamamlamış, çağların uzayıp gitmesi bakımından da onlara başlamıştı; böylece tamamlananlar yüzünden dinlenecek, başlananlar yüzünden şimdiye dek işleyecekti. Ama bunlar daha iyi anlaşılabiliyorsa, buna karşı koymak şöyle dursun, desteklerim de.
Si autem aliquis non uult eam existimare factam, nisi cum formato corpori est inspirata, uideat, quid respondeat, cum quaeritur, unde facta sit. aut enim ex nihilo dicturus est deum aliquid fecisse uel facere post illam consummationem operum suorum et debet intueri, quomodo explicet sexto die factum hominem ad imaginem dei — quod nisi secundum animam recte intellegi non postet —, id est in qua natura causalis ratio facta fuerit eius rei, quae nondum fuit, aut non de nihilo, sed de aliquo iam existente factam dicet animam et laborabit inquirendo, quaenam illa natura sit, utrum corporalis an spiritalis, secundum eas quaestiones, quas superius uersauimus, manente illa quoque molestia, ut adhuc quaeratur, in qua substantia creaturarum in sex diebus primitus conditarum causalem illam rationem fecerit animae, quam nondum uel de nihilo uel de aliquo fecerat. Quam si eo modo deuitare uoluerit, ut dicat sexto die etiam de limo factum esse hominem, sed hoc recapitulando postea commemoratum, uideat de muliere quid dicat, quia, masculum et feminam, dixit, fecit eos et benedixit eos. quodsi et ipsam eo die factam esse de uiri osse responderit, adtendat, quomodo adserat sexto die facta uolatilia, quae adducta sunt ad Adam, cum scriptura omne genus uolatilium quinto die creatum ex aquis insinuet, item sexto die ligna etiam quae in paradiso plantata sunt, cum eadem scriptura hoc creaturae genus tertio diei tribuerit. ipsa etiam uerba consideret, quid sit: eiecit adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam, tamquam illa, quae tertio die terra eiecerat, non erant pulchra ad aspectum et bona ad escam, cum in his essent operibus, quae fecit deus omnia bona ualde; quid sit etiam: finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli; tamquam illa non fuerint omnia, quae primo producta erant, uel potius nulla ante producta erant. neque enim dictum est: et finxit deus adhuc de terra ceteras bestias agri et cetera uolatilia caeli, quasi quae minus uel terra sexto die uel aqua quinto die produxerit, sed omnes bestias, inquit, et omnia uolatilia. necnon et illud cogitet, quemadmodum deus et sex diebus fecerit omnia: primo ipsum diem, secundo firmamentum, tertio speciem maris et terrae atque ex terra herbam et ligna, quarto luminaria et sidera, quinto aquarum animalia, sexto terrae, et postea dicatur: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, quandoquidem, cum factus est dies, non fecit nisi ipsum diem; quomodo etiam omne uiride agri fecerit, antequam esset super terram, et omne fenum, antequam exoreretur; tunc enim factum, cum exortum est, non, antequam exoreretur, quis non diceret, nisi scripturae uerba reuocarent? meminerit etiam scriptum esse: qui uiuit in aeternum, creauit omnia simul, et uideat, quemadmodum simul creata dici possint, quorum creatio spatiis temporalibus distat, non horarum tantum, sed etiam dierum. curet quoque ostendere, quomodo utrumque sit uerum, quod contrarium uideri potest, et deum in die septimo ob omnibus operibus suis requieuisse, quod Geneseos liber dicit, et usque nunc eum operari, quod dominus dicit. respiciat etiam quae dicta sunt consummata, quomodo eadem dicta sint inchoata. His enim omnibus diuinae scripturae testimoniis, quam esse ueracem nemo dubitat nisi infidelis aut inpius, ad illam sententiam ducti sumus, ut diceremus deum ab exordio saeculi primum simul omnia creauisse, quaedam conditis iam ipsis naturis, quaedam praeconditis causis; sicut non solum praesentia, uerum etiam futura fecit omnipotens et ab eis factis requieuit, ut eorum deinceps administratione atque regimine crearet etiam ordines temporum et temporalium, quia et consummauerat ea propter omnium generum terminationem et inchoauerat propter saeculorum propagationem, ut propter consummata requiesceret, propter inchoata usque nunc operaretur. sed si possunt haec melius intellegi, non solum non resisto, uerum etiam faueo.
7.28_2Yine de Tanrı'nın insanın yüzüne üfleyerek nefes verdiği ruh hakkında şimdi şunlardan başka hiçbir şeyi kesinleştirmiyorum: Ruh Tanrı'dandır, ama Tanrı'nın cevheri olmayacak şekilde; cisimsizdir, yani cisim değil, tindir; Tanrı'nın cevherinden doğmamış, Tanrı'nın cevherinden çıkmamış, Tanrı tarafından yapılmıştır; bir cismin ya da akılsız ruhun herhangi bir tabiatı onun tabiatına dönüşecek şekilde de yapılmamıştır; bu yüzden hiçlikten yapılmıştır. Ruh, hiçbir şekilde yitiremeyeceği bir hayat tarzına göre ölümsüzdür; ama daha kötü ya da daha iyi olabildiği bir tür değişebilirliğe göre haksız olmayarak ölümlü de anlaşılabilir; çünkü gerçek ölümsüzlüğe yalnız O sahiptir; O'nun hakkında tam anlamıyla "Ölümsüzlüğe yalnız O sahiptir" denmiştir. Bu kitapta tartışarak söylediğim öbür şeyler okura şunun için yarasın: Ya Kutsal Yazı'nın açıkça söylemediği şeylerin iddia etmenin cüreti olmadan nasıl araştırılması gerektiğini öğrensin; ya da bu araştırma tarzı hoşuna gitmiyorsa, kendisinin nasıl araştırdığını bileyim; bana öğretebilirse kabul etmekten geri durmayayım; öğretemezse, ikimizin birlikte öğreneceği kişiyi benimle birlikte arasın.
Nunc tamen de anima, quam deus inspirauit homini sufflando in eius faciem, nihil confirmo, nisi quia ex deo sic est, ut non sit substantia dei et sit incorporea. id est non sit corpus, sed spiritus, non de substantia dei genitus nec de substantia dei procedens, sed factus a deo, nec ita factus, ut in eius naturam natura ulla corporis uel inrationalis animae uerteretur, ac per hoc de nihilo; et quod sit inmortalis secundum quendam uitae modum, quem nullo modo potest amittere; secundum quandam uero mutabilitatem, qua potest uel deterior uel melior fieri, non inmerito etiam mortalis possit intellegi, quoniam ueram inmortalitatem solus ille habet, de quo proprie dictum est: qui solus habet inmortalitatem. cetera, quae in hoc libro locutus sum disceptando, ad hoc ualeant legenti, ut aut nouerit, quemadmodum sine adfirmandi temeritate quaerenda sint, quae non aperte scriptura loquitur, aut, si ei quaerendi modus iste non placet, quemadmodum ipse quaesiuerit sciam, ut, si me potest docere, non abnuam, si autem non potest, a quo ambo discamus mecum requirat.