İçeriğe geç
Tekvin'in Lafzî Tefsiri

Augustinus · Tekvin'in Lafzî Tefsiri

VIII. Kitap

8.1"Ve Tanrı Aden'de, doğuda bir cennet dikti ve biçimlendirdiği insanı oraya koydu." Cennet hakkında pek çok kişinin pek çok şey söylediğini bilmiyor değilim; yine de bu konuda genel denebilecek üç görüş vardır. Biri, cennetin yalnızca cisimsel olarak anlaşılmasını isteyenlerin; öbürü yalnızca ruhanî olarak anlaşılmasını isteyenlerin; üçüncüsü cenneti her iki şekilde, bir bakımdan cisimsel, bir bakımdan ruhanî olarak kabul edenlerin görüşüdür. Kısaca söyleyeyim: İtiraf ederim ki üçüncü görüş hoşuma gidiyor. Şimdi, Rab bahşetmeye tenezzül ettiği kadarıyla, cennet hakkında bu görüşe göre konuşmaya giriştim. Buna göre balçıktan yapılan insan –ki bu elbette insan bedenidir– cisimsel bir cennete yerleştirilmiş olarak anlaşılmalıdır. Âdem, Havari onu "gelecek olanın örneği" diye andığına göre başka bir şeyi de işaret etse bile, kendi tabiatıyla belirlenmiş bir insan olarak kabul edilir: Belli sayıda yıl yaşamış, kalabalık bir zürriyet yetiştirmiş ve öbür insanlar nasıl ölüyorsa öyle ölmüştür; öbürleri gibi anne babadan doğmamış olsa da, başlangıçta gerektiği gibi topraktan yapılmıştır. Nasıl Âdem böyle anlaşılıyorsa, Tanrı'nın onu yerleştirdiği cennet de yeryüzünde, topraktan yapılmış insanın oturacağı bir yerden başka bir şey olarak anlaşılmamalıdır.

Çünkü bu kitaplardaki anlatı, Neşideler Neşidesi'ndeki gibi mecazî şeylerin söyleniş türünde değildir; Krallar kitaplarındaki ve bu türden öbür kitaplardaki gibi büsbütün olmuş olayların anlatısıdır.

Ama orada anlatılanlar insan hayatının tecrübesinin çok iyi bildiği şeyler olduğundan, önce lafzî olarak kabul edilmeleri güç değil, hatta pek kolaydır; ardından da olmuş olayların kendilerinin gelecek şeylerden neyi işaret ettiği onlardan çıkarılır. Buradaysa tabiatın alışılmış akışına bakanların karşısına çıkmayan şeyler anlatıldığı için, bazıları bunların gerçek anlamda değil, mecazî olarak söylenmiş anlaşılmasını istiyor; tarihi, yani gerçek anlamda olmuş olayların anlatısını, Âdem ile Havva cennetten kovulup birleştikleri ve çocuk doğurdukları yerden başlatmak istiyorlar. Sanki o kadar yıl yaşamaları, Hanok'un göğe alınması, hem yaşlı hem kısır bir kadının doğurması ve bu türden öbür şeyler bize alışılmış şeylermiş gibi!

"Ama," diyorlar, "harikulade olayların anlatısı başka, yaratıkların kuruluşunun anlatısı başkadır. Oradaki alışılmamış olaylar, şeylerin bir tür tabiî tarzları olduğunu, bir de –harikalar denen– mucizelerin tarzları olduğunu gösterir; buradaysa tabiatların kuruluşunun kendisi tanıtılıyor." Onlara şöyle cevap verilir: Bunlar da alışılmamıştır, çünkü ilktir. Dünyadaki şeylerin kuruluşunda, örneği ve benzeri olmayan bir iş olarak evrenin kendisi gibi ne vardır? Tanrı artık evrenler yapmıyor diye evreni yaptığına, ya da artık güneşler yapmıyor diye güneşi yaptığına inanılmamalı mı? Bu cevap aslında cennet hakkında değil, insanın kendisi hakkında kafası karışanlara verilmeliydi. Ama şimdi, insanın, başka hiç kimsenin yapılmadığı bir şekilde Tanrı tarafından yapıldığına inandıklarına göre, cennetin, bugün ormanların oluştuğunu gördükleri gibi yapıldığına niçin inanmak istemiyorlar?

Elbette bu yazıların otoritesine uyanlara söylüyorum; çünkü cennetin gerçek anlamda değil, mecazî olarak anlaşılmasını isteyenler onların arasından çıkıyor. Bu yazılara büsbütün karşı çıkanlarla başka yerde ve başka bir şekilde uğraştık; gerçi bu eserimizde de bunları gücümüz yettiğince lafzî olarak öyle savunalım ki, akla uygun bir sebeple değil de inatçı ya da kalın bir zihin yüzünden bunlara inanmayı reddedenler, yine de bunların yanlış olduğunu ispat edecek hiçbir gerekçe bulamasınlar. Ama bizimkilere, yani bu ilahî kitaplara iman eden, ama cennetin lafzın gerçek anlamına göre –meyveli ağaçlıklarla gölgelenmiş, büyük ve büyük bir pınarla bereketlenmiş pek hoş bir yer olarak– anlaşılmasını istemeyenlere şaşıyorum: Hiçbir insan emeği olmadan, Tanrı'nın gizli işiyle bunca büyük yeşilliğin ormana dönüştüğünü gördükleri hâlde, insanın kendisinin hiç görmedikleri bir şekilde yapıldığına nasıl inanıyorlar? Yoksa insan da mecazî olarak mı anlaşılmalı? O zaman Kabil'i, Habil'i ve Şit'i kim doğurdu? Onlar da yalnızca mecazî olarak mı vardılar, insanlardan doğmuş insanlar değil miydiler? Öyleyse bu peşin yargının nereye vardığına yakından baksınlar ve anlatılan bütün olayları önce gerçek anlamın ifadesi olarak kabul etmeye bizimle birlikte çalışsınlar. Bunların mecazî anlamlarıyla da neyi hatırlattığını –ister ruhanî tabiatları ve hâlleri, ister gelecek şeyleri– anladıklarında, sonra kim onları alkışlamaz? Elbette burada cisimsel olarak anılan şeyler, imanın hakikati zedelenmeden hiçbir şekilde cisimsel olarak da kabul edilemeseydi, Kutsal Yazı'yı dine aykırı biçimde suçlamaktansa onların mecazî olarak söylendiğini anlamaktan başka ne yapabilirdik? Ama bunlar cisimsel olarak anlaşıldıklarında ilahî sözün anlatısına engel olmamakla kalmıyor, onu daha da sağlam biçimde destekliyorsa, sanırım hiç kimse o kadar imansızca inatçı olmaz ki, bunların iman kuralına göre gerçek anlamda açıklandığını gördükten sonra, eski görüşünde kalmayı tercih etsin; bunlar ona daha önce yalnız mecazî olarak kabul edilebilirmiş gibi görünmüş olsa bile.

8.1

Et plantauit deus paradisum in Eden ad orientem et posuit ibi hominem quem finxit. non ignoro de paradiso multos multa dixisse; tres tamen de hac re quasi generales sunt sententiae. una eorum, qui tantummodo corporaliter paradisum intellegi uolunt, alia eorum, qui spiritaliter tantum, tertia eorum, qui utroque modo paradisum accipiunt, alias corporaliter, alias autem spiritaliter. breuiter ergo ut dicam, tertiam mihi fateor placere sententiam. secundum hanc suscepi nunc loqui de paradiso, quod dominus donare dignabitur, ut homo factus e limo — quod utique corpus humanum est — in paradiso corporali conlocatus intellegatur, ut, quemadmodum ipse Adam, etsi aliquid aliud significat secundum id, quod eum formam futuri esse dixit apostolus, homo tamen in natura propria expressus accipitur, qui uixit certo numero annorum et propagata numerosa prole mortuus est, sicut moriuntur et ceteri homines, etsi non sicut ceteri ex parentibus natus, sed sicut primitus oportebat ex terra factus est, ita et paradisus, in quo cum conlocauit deus, nihil aliud quam locus quidam intellegatur terrae scilicet, ubi habitaret homo terrenus. Narratio quippe in his libris non genere locutionis figuratarum rerum est sicut in Cantico canticorum, sed omnino gestarum est sicut in Regnorum libris et huiuscemodi ceteris. sed quia illic ea dicuntur, quae uitae humanae usus notissimus habet, non difficile, immo promtissime primitus accipiuntur ad litteram, ut deinde ex illis quid etiam futurorum res ipsae gestae significauerint exculpatur; hic autem, quia ea dicuntur, quae usitatum naturae cursum intuentibus non occurrant, nolunt ea quidam proprie, sed figurate dicta intellegi atque ex illo loco uolunt incipere historiam, id est rerum proprie gestarum narrationem, ex quo dimissi de paradiso Adam et Eua conuenerunt atque genuerunt. quasi uero usitatum nobis sit, uel quod tot annos uixerunt uel quod Enoch translatus est uel quod et grandaeua et sterilis peperit et cetera eiusmodi. Sed alia est, inquiunt, narratio factorum mirabilium, alia institutarum creaturarum; illic enim ea ipsa insolita ostendunt alios esse tamquam naturales modos rerum, alios miraculorum — quae magnalia nominantur — hic autem ipsa insinuatur institutio naturarum. quibus respondetur: sed ideo insolita et ipsa, quia prima. nam quid tam sine exemplo et sine pari facto in rerum mundanarum constitutione quam mundus? num ideo credendum non est deum fecisse mundum, quia iam non facit mundos, aut non fecisse solem, quia iam non facit soles? et hoc quidem non de paradiso, sed de ipso homine permotis debuit responderi; nunc uero, cum ipsum sic credant a deo factum, sicut alius nullus factus est, cur paradisum nolunt ita factum credere, quemadmodum nunc uident siluas fieri ? Ad eos quippe loquor, qui auctoritatem harum litterarum sequuntur; eorum enim quidam non proprie, sed figurate paradisum intellegi uolunt. nam qui omnino aduersantur his litteris, alias cum eis atque aliter egimus, quamquam et haec . in hoc ipso opere nostro, quantum ualemus, ita defendamus ad litteram, ut, qui non rationabiliter moti propter animum peruicacem uel hebetem credere ista detrectant, nullam tamen inueniant rationem, unde falsa esse conuincant. uerum isti nostri, qui fidem habent his diuinis libris et nolunt paradisum ad proprietatem litterae intellegi, locum scilicet amoenissimum, fructuosis nemoribus opacatum eundemque magnum et magno fonte fecundum, cum uideant nulla humana opera tot ac tanta uirecta siluescere occulto opere dei, miror, quemadmodum credant ipsum hominem ita factum, quemadmodum numquam uiderunt. aut si et ipse figurate intellegendus est, quis genuit Cain et Abel et Seth? an et ipsi figurate tantum fuerunt, non etiam homines ex hominibus nati? de proximo ergo adtendant istam praesumtionem quo tendat et conentur nobiscum cuncta primitus, quae gesta narrantur, in expressionem proprietatis accipere. quis enim eis postea non faueat intellegentibus, quid ista etiam figurata significatione commoneant, siue ipsarum spiritalium naturarum uel adfectionum siue rerum

8.1_2

etiam futurarum ? sane si nullo modo possent salua fide ueritatis ea, quae corporaliter hic nominata sunt, etiam corporaliter accipi, quid aliud remaneret, nisi ut ea potius figurate dicta intellegeremus, quam scripturam sanctam inpie culparemus? porro autem, si non solum non inpediunt, uerum etiam solidius adserunt diuini eloquii narrationem haec etiam corporaliter intellecta, nemo erit, ut opinor, tam infideliter pertinax, qui cum ea secundum regulam fidei exposita proprie uiderit malit in pristina remanere sententia, si forte illi uisa fuerant, nonnisi figurate posse accipi.

8.2Ben de, Eski Ahit'in bu yazılarını gerektiği gibi kabul etmemekle değil, hiç kabul etmeyip onlardan nefret etmekle yanılan ve küfreden Maniheistlere karşı, imana dönüşümün henüz yeni olduğu zamanlarda iki kitap yazdım. Onların saçmalıklarını çabucak çürütmek ya da nefret ettikleri yazılarda Hristiyan ve İncil'e uygun imanı aramaya dikkatlerini yöneltmek istiyordum. O zaman her şeyin gerçek anlamda nasıl kabul edilebileceği aklıma gelmiyordu; daha çok, kabul edilemeyecekleri ya da ancak güçlükle edilebilecekleri bana görünüyordu. Bu yüzden oyalanmamak için, lafzî anlamını bulamadığım şeylerin mecazî olarak neyi işaret ettiğini elimden geldiğince kısa ve açık biçimde açıkladım; ta ki ne okumanın uzunluğu ne de tartışmanın karanlığı onları yıldırıp bu kitapları ele almaktan vazgeçirmesin. Yine de en çok neyi isteyip yapamadığımı –yani her şeyin mecazî değil, önce gerçek anlamda anlaşılmasını– unutmadım ve bunun böyle de anlaşılabileceğinden büsbütün umudumu kesmedim; ikinci kitabın ilk kısmında şöyle yazdım: "Elbette kim söylenen her şeyi lafza göre kabul etmek, yani lafzın dile getirdiğinden başka türlü anlamamak ister, hem küfürlerden kaçınıp hem de Katolik imana uygun her şeyi ilan edebilirse, onu kıskanmamak bir yana, seçkin ve çok övülmeye değer bir yorumcu saymak gerekir. Ama yazılanların dine yakışır ve Tanrı'ya layık biçimde anlaşılması için, bunların mecazî olarak ve bilmecelerle ortaya konduğuna inanmaktan başka bir çıkış yoksa, Eski Ahit kitaplarındaki bunca bilmeceyi çözen havarilerin otoritesine dayanarak hedeflediğimiz yolu tutalım. Bizi istemeye, aramaya ve kapıyı çalmaya teşvik edenin yardımıyla, ister tarihe ister peygamberliğe ait olsun, olayların bütün bu mecazlarını Katolik imana göre açıklayalım; ama Rabbin, ister bizim aracılığımızla ister vahyetmeye tenezzül ettiği başkalarının aracılığıyla, yapılacak daha iyi ve daha dikkatli bir incelemenin önünü baştan kesmeyelim." O zaman böyle demiştim. Şimdi ise Rab, bunlara daha dikkatle bakıp üzerlerinde düşünerek, bunların alegorik değil gerçek söyleyişe göre yazıldığının benim aracılığımla da gösterilebileceğini –sanırım boş yere değil– düşünmemi istediğine göre, yukarıda göstermek istediklerimizi nasıl incelediysek, cennet hakkında ardından gelenleri de öyle inceleyelim.

8.2

Nam et ego contra Manichaeos, qui has litteras ueteris testamenti non aliter quam oportet accipiendo errant, sed omnino non accipiendo et detestando blasphemant, duos conscripsi libros recenti tempore conuersionis meae, cito uolens eorum uel confutare deliramenta uel erigere intentionem ad quaerendam in litteris, quas oderunt, christianam et euangelicam fidem. et quia non mihi tunc occurrebant omnia quemadmodum proprie possent accipi magisque non posse uidebantur aut uix posse atque difficile, ne retardarer, quid figurate significarent, ea quae ad litteram inuenire non potui, quanta ualui breuitate ac perspicuitate explicaui, ne uel multa lectione uel disputationis obscuritate deterriti in manus ea sumere non curarent. memor tamen quid maxime uoluerim nec potuerim, ut non figurate sed proprie primitus cuncta intellegerentur, nec omnino desperans etiam sic posse intellegi id ipsum in prima parte secundi libri ita posui. sane, inquam, quisquis uoluerit omnia, quae dicta sunt, secundum litteram accipere, id est non aliter intellegere, quam littera sonat, et potest euitare blasphemias et omnia congruentia fidei catholicae praedicare, non solum ei non est inuidendum, sed praecipuus multumque laudabilis intellector habendus est. si autem nullus exitus datur, ut pie et digne deo quae scripta sunt intellegantur, nisi figurate atque in aenigmatis proposita ista credamus habentes auctoritatem apostolicam, a quibus tam multa de libris ueteris testamenti soluuntur aenigmata, modum, quem intendimus, teneamus adiuuante illo, qui nos petere, quaerere et pulsare adhortatur, ut omnes istas figuras rerum secundum catholicam fidem, siue quae ad historiam siue quae ad prophetiam pertinent, explicemus non praeiudicantes meliori diligentiorique tractatui siue per nos siue per alios, quibus dominus reuelare dignatur. haec tunc dixi. nunc autem quia uoluit dominus, ut ea diligentius intuens atque considerans non frustra, quantum opinor, extimarem etiam per me posse secundum propriam, non secundum allegoricam locutionem haec scripta esse monstrari, sicut ea, quae superius uoluimus ostendere, sic etiam quae sequuntur de paradiso perscrutemur.

8.3"Böylece Tanrı zevkler içinde –Aden bu demektir– doğuda bir cennet dikti ve biçimlendirmiş olduğu insanı oraya koydu." Böyle yazılmıştır, çünkü böyle olmuştur. Sonra, kısaca söylediği şeyin nasıl olduğunu, yani Tanrı'nın cenneti nasıl diktiğini ve biçimlendirdiği insanı oraya nasıl yerleştirdiğini göstermek için anlattığını baştan özetler. Çünkü şöyle devam eder: "Ve Tanrı yerden yine görünüşü güzel ve yemesi iyi her ağacı çıkardı." "Ve Tanrı yerden başka bir ağaç" ya da "geri kalan ağaçları çıkardı" demedi; "Yerden yine görünüşü güzel ve yemesi iyi her ağacı çıkardı" dedi. Demek ki yer, görünüşü güzel ve yemesi iyi her ağacı daha önce, yani üçüncü gün çıkarmıştı. Çünkü altıncı gün şöyle demişti: "İşte yeryüzünün üstündeki tohum veren tohumlu her otu ve kendinde tohumlu meyve taşıyan meyveli her ağacı size verdim; bunlar size yiyecek olacak." Öyleyse o zaman onlara bir şey verdi de şimdi başka bir şey mi vermek istedi? Sanmıyorum. Cennete dikilen bu ağaçlar, yerin üçüncü gün çıkarmış olduğu türlerden olduğuna göre, yer onları kendi zamanında yine çıkardı; çünkü o zaman, yerin bunları çıkardığı yazıldığında, bu iş yerde sebep olarak yapılmıştı. Yani yer o zaman bunları çıkarma gücünü gizlice almıştı; yer bugün de bu tür şeyleri o güç sayesinde açıkça ve kendi zamanında üretir.

Demek ki Tanrı'nın altıncı gün söylediği "İşte yeryüzünün üstündeki tohum veren tohumlu her otu size verdim" vb. sözler, işitilen ya da zamansal bir sesle söylenmiş sözler değildir; O'nun Sözünde bulunan yaratma kudreti nasılsa öyledir. Ama Tanrı'nın zamansal sesler olmadan söylediğini insanlara söylemek ancak zamansal seslerle mümkündü. Çünkü balçıktan biçimlendirilmiş ve O'nun soluğuyla canlandırılmış olan insan ve ondan çıkacak bütün insan soyu, yerin daha önce aldığı o üretme gücüyle yeryüzünde bitecek şeyleri yiyecek olarak kullanacaktı. Tanrı bu geleceğin sebepsel ilkelerini yaratığa yerleştirirken, gelecek sanki zaten var olmuş gibi, iç ve en derin hakikatle konuşuyordu; o hakikati ne göz gördü ne kulak işitti, ama O'nun Ruhu onu yazana elbette vahyetti.

8.3

Plantauit ergo deus paradisum in deliciis — hoc est enim in Eden — ad orientem et posuit ibi hominem, quem finxerat. sic enim scriptum est, quia sic factum est. deinde recapitulat, ut hoc ipsum, quod breuiter posuit, ostendat quemadmodum factum sit, hoc est quemadmodum paradisum deus plantauerit et illic hominem, quem finxerat, constituerit. sic enim sequitur: et eiecit adhuc deus de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. non dixit: et eiecit deus de terra aliud lignum uel ceterum lignum, sed: eiecit, inquit, adhuc de terra omne lignum pulchrum ad aspectum et bonum ad escam. iam ergo tunc produxerat terra omne lignum et pulchrum ad aspectum et bonum ad escam, hoc est tertio die; nam sexto die dixerat: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram, et omne lignum fructiferum, quod habet in se fructum seminis seminalis, quod erit uobis ad escam. num ergo aliud eis tunc dedit, aliud nunc dare uoluit? non opinor. sed cum ex his generibus sint ista ligna instituta in paradiso, quae iam terra tertio die produxerat, adhuc ea produxit in tempore suo, quia tunc scilicet, quod scriptum est ea produxisse terram, causaliter factum erat in terra; hoc est, quia tunc ea producendi uirtutem latenter acceperat, qua uirtute fit, ut etiam nunc talia terra progignat in manifesto atque in tempore suo. Uerba ergo dei sexto die dicentis: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram et cetera non sonabili uel temporali uoce prolata uerba sunt, sed sicut in uerbo eius est creandi potentia; dici autem hominibus, quid sine temporalibus sonis deus dixerit, nonnisi per temporales sonos potuit. futurum enim erat, ut homo iam de limo formatus et flatu eius animatus et quidquid ex illo humani generis extitisset uteretur eis ad escam, quae super terram exortura erant ex illa uirtute generandi, quam terra iam acceperat. cuius futuri causales rationes in creatura condens, tamquam iam extitisset, loquebatur interna atque intima ueritate, quam nec oculus uidit nec auris audiuit, sed spiritus eius scribenti utique reuelauit.

8.4Ardından gelen sözler ise –"Ve cennetin ortasında hayat ağacı ve iyiyi ve kötüyü ayırt etme bilgisi ağacı"– daha dikkatle düşünülmelidir; yoksa bizi alegoriye zorlayabilir, öyle ki bunlar ağaç değildi de "ağaç" adıyla başka bir şeyi işaret ediyorlardı denebilir. Çünkü bilgelik hakkında "Onu kucaklayan herkes için hayat ağacıdır" denmiştir. Ama göklerde ebedî bir Kudüs olduğu hâlde yeryüzünde de onu işaret eden bir şehir kurulmuştur; Sara ile Hacer iki ahdi işaret ettikleri hâlde yine de iki gerçek kadındılar; Mesih ağaçtaki çilesiyle bizi ruhanî bir akıntıyla sulasa da, susamış halk için değnekle vurulunca su akıtan bir kaya da gerçekten vardı ve onun hakkında "Kaya ise Mesih'ti" denecekti. Bütün bunlar olduklarından başka bir şeyi işaret ettiler, ama kendileri de cisimsel olarak vardılar. Anlatıcı onları andığında, bu mecazî bir söyleyiş değildi; önceden mecazî bir işaret olarak gerçekleşmiş şeylerin açık anlatısıydı. Demek ki hayat ağacı da, Mesih'i işaret eden kaya gibi vardı; Tanrı insanın cennette, ruhanî şeylerin cisimsel olarak sunulmuş sırları olmadan yaşamasını istemedi. Böylece öbür ağaçlar ona besin, o ağaç ise bir sırdı. Bu sır, hakkında "Onu kucaklayanlar için hayat ağacıdır" denen bilgelikten başka neyi işaret ediyordu? Tıpkı Mesih hakkında "Ona susamış olanlar için su akıtan bir kayadır" denebileceği gibi. Onu işaret etmek için önceden gelmiş olan şeye onun adının verilmesi elbette doğrudur. Fısıh'ta kurban edilen kuzu O'dur; ama bu da yalnızca söylenerek değil, yapılarak da önceden tasvir ediliyordu. O kuzu gerçek bir kuzu değil miydi? Elbette kuzuydu; boğazlanıyor ve yeniyordu. Yine de bu gerçek olayla başka bir şey de tasvir ediliyordu. Küçük oğul dönünce ziyafet için kesilen o besili dana ise böyle değildir. Çünkü orada anlatının kendisi mecazlardan ibarettir; mecazî anlam taşıyan olmuş olayların anlatısı değildir. Bunu Müjdeci değil, Rab kendisi anlattı; Müjdeci ise Rabbin bunu anlattığını anlattı. Bu yüzden Müjdeci'nin anlattığı şey de gerçekten olmuştur, yani Rab böyle şeyler söylemiştir; ama Rabbin kendi anlatısı bir benzetmeydi ve bir benzetmeden, sözle ortaya konan şeylerin lafzî olarak da olmuş olduğunun gösterilmesi asla istenmez. Mesih, Yakup'un yağladığı taştır; yapıcıların reddettiği ve köşenin baş taşı olan taştır; ama birincisi olmuş olaylarda da gerçekleşti, ikincisi ise yalnızca mecazlarla önceden söylendi. Çünkü birincisini geçmiş olayların anlatıcısı yazdı, ikincisini ise yalnız gelecek olayları önceden haber veren.

8.4

Illud plane, quod sequitur: et lignum uitae in medio paradiso et lignum scientiae dinoscendi bonum et malum, diligentius considerandum est, ne cogat in allegoriam, ut non ista ligna fuerint, sed aliud aliquid nomine ligni significent. dictum est enim de sapientia: lignum uitae est omnibus amplectentibus eam. uerum tamen cum sit Hierusalem aeterna in caelis, etiam in terra ciuitas, qua illa significaretur, condita est; et Sarra et Agar quamuis duo testamenta significarent, erant tamen etiam quaedam mulieres duae; et cum Christus per ligni passionem fluento spiritali nos inriget, erat tamen et petra, quae aquam sitienti populo ligno percussa manauit, de qua diceretur: petra autem erat Christus. aliud quam erant illa omnia significauerunt, sed tamen etiam ipsa corporaliter fuerunt. et quando a narrante commemorata sunt, non erat illa figurata locutio, sed earum expressa narratio, quarum erat figurata praecessio. erat ergo et lignum uitae quemadmodum petra Christus, nec sine mysteriis rerum spiritalium corporaliter praesentatis uoluit hominem deus in paradiso uiuere. erat ergo ei in lignis ceteris alimentum, in illo autem sacramentum, quid significans nisi sapientiam, de qua sic dictum est: lignum uitae est amplectentibus eam, quemadmodum de Christo diceretur: petra manans est sitientibus eum? recte quippe appellatur quod ad eum significandum praecessit. ipse est ouis, quae immolatur in pascha; tamen et illud non tantum dicendo figurabatur, sed etiam faciendo. neque enim ouis illa non erat ouis; plane ouis erat et occidebatur et manducabatur. et tamen eo uero facto aliud etiam quiddam figurabatur, non sicut ille uitulus saginatus, qui minore filio reuertente in epulas caesus est. ibi quippe ipsa narratio figurarum est, non rerum figurata significatione gestarum. non enim hoc euangelista, sed ipse dominus narrauit: euangelista uero dominum hoc narrasse narrauit. proinde ergo quod narrauit euangelista etiam factum est, dominum scilicet talia locutum fuisse; ipsius autem domini narratio parabola fuit, de qua numquam exigitur, ut etiam ad litteram facta monstrentur, quae sermone proferuntur. Christus est et lapis unctus a Iacob et lapis reprobatus ab aedificantibus, qui factus est in caput anguli; sed illud etiam in rebus gestis factum est, hoc autem tantum in figuris praedictum. illud quippe scripsit narrator rerum praeteritarum, hoc praenuntiator tantummodo futurarum.

8.5Böylece bilgelik, yani Mesih'in kendisi, haçtan o haydudu gönderdiği ruhanî cennette hayat ağacıdır; ama cisimsel cennette de onu işaret etsin diye bir hayat ağacı yaratılmıştır. Çünkü olmuş olayları kendi zamanlarında anlatan o Yazı, insanın cisimsel olarak yapıldığını ve bedende yaşarken oraya yerleştirildiğini anlattı. Ya da biri ruhların, bedenden çıktıktan sonra, bedensiz oldukları hâlde cisimsel olarak görünür yerlerde tutulduğunu düşünüyorsa, görüşünü savunsun. Onu destekleyenler de eksik olmayacaktır: Susamış o zenginin de elbette cisimsel bir yerde bulunduğunu ileri sürecekler, kurumuş dili ve Lazar'ın parmağından dilenen su damlası yüzünden ruhun kendisinin büsbütün cisimsel olduğunu söylemekten çekinmeyeceklerdir. Böylesine büyük bir meselede onlarla aceleci bir cüretle çatışmam. Çünkü gizli şeylerden şüphe etmek, belirsiz şeyler hakkında kavga etmekten iyidir. O zenginin cezaların yakıcılığı içinde, o yoksulun da sevinçlerin serinliği içinde anlaşılması gerektiğinden şüphe etmiyorum. Ama cehennemin o alevi, İbrahim'in o kucağı, zenginin o dili, yoksulun o parmağı, azabın o susuzluğu, serinliğin o damlası nasıl anlaşılmalıdır? Bunu yumuşak başlılıkla arayanlar belki güçlükle bulur, kavgacılıkla çekişenler ise asla bulamaz. Ama bu derin ve çok söz isteyen mesele bizi oyalamasın diye hemen cevap vereyim: Eğer ruhlar bedenden çıktıktan sonra da cisimsel yerlerde tutuluyorsa, o haydut ilk insanın bedeninin bulunduğu cennete götürülmüş olabilir. Gerekirse, Kutsal Yazıların daha uygun bir yerinde bu konuda da neyi araştırdığımızı ya da düşündüğümüzü bir şekilde ortaya koyarız.

Şimdi ise bilgeliğin cisim olmadığından, dolayısıyla ağaç da olmadığından ne ben şüphe ediyorum ne de birinin şüphe edeceğini sanıyorum. Ama bilgeliğin cisimsel cennette bir ağaçla, yani cisimsel bir yaratıkla, bir tür sır olarak işaret edilebileceğine inanmamak gerektiğini ancak şu kişi düşünür: Ya Kutsal Yazılarda ruhanî şeylerin bunca cisimsel sırrını görmeyen, ya da ilk insanın böyle bir sırla yaşamaması gerektiğini ileri süren. Oysa Havari, adamın böğründen yapıldığı herkesçe bilinen kadın hakkında söylenen "Bunun için adam babasını ve annesini bırakacak ve karısına bağlanacak; ve ikisi tek beden olacak" sözü için de bunun Mesih ve Kilise hakkında büyük bir sır olduğunu söyler. İnsanların cennetin mecazî olarak söylendiğini kabul edip, mecazî anlam taşıyan bir şey olarak yapıldığını kabul etmek istememeleri şaşırtıcıdır, neredeyse katlanılmazdır. Eğer Hacer ile Sara, İsmail ile İshak gibi bunların da hem olmuş hem de mecazî bir anlam taşımış olduğunu kabul ediyorlarsa, hayat ağacının hem gerçekten bir ağaç olduğunu hem de bilgeliği tasvir ettiğini niçin kabul etmediklerini anlamıyorum.

Şunu da ekliyorum: O ağaç cisimsel bir yiyecek olmakla birlikte, insanın bedenini sarsılmaz bir sağlıkla pekiştiren türden bir yiyecek sağlıyordu; bunu da öbür yiyecekler gibi değil, gizli bir sağlık nefesiyle yapıyordu. Nitekim alışılmış bir ekmek olduğu hâlde fazladan bir şey taşıyan o ekmek vardı ki, Tanrı onun tek bir pidesiyle bir insanı kırk gün boyunca açlığın sıkıntısından korudu. Öyleyse daha yüksek bir anlam uğruna, bir ağacın meyvesiyle insana, bedeni ne hastalıkla ne yaşla daha kötüye değişmesin, hatta ölüme kaymasın diye bir lütufta bulunduğuna inanmakta mı tereddüt edeceğiz? Hem de insanların yiyeceğine öyle şaşırtıcı bir hâl bahşetmiş olan Tanrı'nın, ki toprak kaplardaki un ve yağ tükendikçe yenileniyor ve hiç tükenmiyordu? Şimdi kavgacılar takımından biri çıkıp, Tanrı'nın bu tür mucizeleri bizim yeryüzümüzde yapması gerektiğini, ama cennette yapmaması gerektiğini söylesin bakalım! Sanki insanı tozdan ya da kadını erkeğin böğründen yapmakla orada, burada ölüleri diriltmesinden daha büyük bir mucize yapmamış gibi!

8.5

Sic et sapientia, idem ipse Christus, lignum uitae est in paradiso spiritali, quo misit de cruce latronem; creatum est autem quod eam significaret, lignum uitae etiam in paradiso corporali, quia hoc illa scriptura dixit, quae res suis temporibus gestas narrans et hominem corporaliter factum et in corpore uiuentem ibi constitutum esse narrauit. aut si quisquam putat animas, cum corpore excesserint, locis corporaliter uisibilibus contineri, cum sint sine corpore, adserat sententiam suam; non deerunt, qui sic faueant, ut illum etiam diuitem sitientem in loco utique corporali fuisse contendant ipsamque animam omnino esse corpoream propter arentem linguam et stillam aquae de Lazari digito concupitam pronuntiare non dubitent, cum quibus ego de tam magna quaestione nulla temeritate confligo. melius est enim dubitare de occultis quam litigare de incertis. illum quippe diuitem in ardore poenarum et illum pauperem in refrigerio gaudiorum intellegendos esse non dubito. sed quomodo intellegenda sit illa flamma inferni, ille sinus Abrahae, illa lingua diuitis, ille digitus pauperis, illa sitis tormenti, illa stilla refrigerii, uix fortasse a mansuete quaerentibus, a contentiose autem certantibus numquam inuenitur. cito sane respondendum est, ne nos profunda ista quaestio et multi sermonis indigens tardet. si corporalibus locis animae continentur, etiam exatae corporibus, potuit ille latro in eum introduci paradisum, ubi fuerat corpus primi hominis, ut aptiore scripturarum loco, si ulla necessitas flagitauerit, etiam de hac re quid uel quaeramus uel arbitremur utcumque promamus. Nunc uero. quod sapientia non sit corpus et ideo nec lignum, nec dubito nec dubitari a quoquam puto; potuisse autem per lignum, id est per corpoream creaturam tamquam sacramento quodam significari sapientiam in paradiso corporali ille credendum non existimat, qui uel tam multa in scripturis rerum spiritalium corporalia sacramenta non uidet uel hominem primum cum eiusmodi aliquo sacramento uiuere non debuisse contendit, cum apostolus dicat etiam hoc, quod de muliere dixit, quam constat ei factam esse de latere, propterea relinquet homo patrem et matrem et adhaerebit uxori suae; et erunt duo in carne una, sacramentum hoc magnum esse in Christo et in ecclesia. mirum est autem et uix ferendum, quemadmodum uelint homines paradisum figurate dictum et nolint etiam figurate factum. quodsi concedunt sicut de Agar et Sarra, sicut de Ismahel et Isaac haec quoque et facta et tamen etiam figurata, cur non admittant etiam lignum uitae et uere aliquod lignum fuisse et tamen sapientiam figurasse non uideo. Illud quoque addo quamquam corporalem cibum, talem tamen illam arborem praestitisse, quo corpus hominis sanitate stabili firmaretur, non sicut ex alio cibo, sed nonnulla inspiratione salubritatis occulta. profecto enim licet usitatus panis aliquid tamen amplius habuit, cuius una collyride hominem deus ab indigentia famis dierum quadraginta spatio uindicauit. an forte credere dubitabimus per alicuius arboris cibum cuiusdam altioris significationis gratia homini deum praestitisse, ne corpus eius uel infirmitate uel aetate in deterius mutaretur aut in occasum etiam laberetur, qui ipsi cibo humano praestitit tam mirabilem statum, ut in fictilibus uasculis farina et oleum deficientes reficeret nec deficeret? iam hic de genere contentiosorum quisquam existat et dicat deum in terris nostris miracula talia facere debuisse, in paradiso autem non debuisse: quasi uero non uel de puluere hominem uel de latere uiri mulierem maius ibi miraculum fecit, quam quod hic mortuos suscitauit.-

8.6Sırada iyiyi ve kötüyü ayırt etme bilgisi ağacını incelemek var. Bu ağaç da kesinlikle öbür ağaçlar gibi görünür ve cisimsel bir ağaçtı. Ağaç olduğundan şüphe edilmemeli; ama bu adı niçin aldığı araştırılmalıdır. Bunu tekrar tekrar düşündükçe şu görüş bana ne kadar hoş geliyor, anlatamam: O ağaç yiyecek olarak zararlı değildi –çünkü her şeyi pek iyi yapmış olan, cennette kötü bir şey kurmazdı–; insan için kötülük olan, buyruğun çiğnenmesiydi. Rab Tanrı'nın buyruğu altına konmuş insanın bir şeyden men edilmesi gerekiyordu; öyle ki Rabbinin katında hak kazanmasının fazileti itaatin kendisi olsun. Gönül rahatlığıyla söyleyebilirim ki, Tanrı'nın iktidarı altında eyleyen her akıllı yaratığın tek fazileti itaattir; ilk ve en büyük kusur ise yıkıma götüren bir şişkinlikle kendi iktidarını kullanmak istemektir; bu kusurun adı itaatsizliktir. Demek ki insana bir şey buyrulmasaydı, bir Rabbi olduğunu düşünmesini ve hissetmesini sağlayacak hiçbir şey olmazdı. Böylece o ağaç kötü değildi; ama iyiyi ve kötüyü ayırt etme bilgisi ağacı diye adlandırıldı, çünkü insan yasaktan sonra ondan yerse, buyruğun ileride çiğnenişi onda olacaktı; insan bu çiğnenişte cezayı tecrübe ederek itaatin iyiliği ile itaatsizliğin kötülüğü arasındaki farkı öğrenecekti. Bu yüzden bu da mecazla söylenmiş değil, gerçekten bir ağaç olarak kabul edilmelidir. Adı ona oradan çıkan meyveden ya da yemişten değil, yasağa rağmen dokunulursa ardından gelecek olan şeyden verilmiştir.

8.6

Sequitur, ut uideamus de ligno scientiae dinoscendi bonum et malum. prorsus et hoc lignum erat uisibile et corporale sicut arbores ceterae. quod ergo lignum esset, non est dubitandum; sed cur hoc nomen acceperit, requirendum. mihi autem etiam atque etiam consideranti dici non potest quantum placeat illa sententia non fuisse illam arborem cibo noxiam — neque enim qui fecerat omnia bona ualde in paradiso institueret aliquid mali - sed malum fuisse homini transgressionem praecepti. oportebat autem, ut homo sub domino deo positus alicunde prohiberetur, ut ei promerendi dominum suum uirtus esset ipsa oboedientia, quam possum uerissime dicere solam esse uirtutem omni creaturae rationali agenti sub dei potestate, primumque esse et maximum uitium tumoris ad ruinam sua potestate uelle uti, cuius uitii nomen est inoboedientia. non esset ergo, unde se homo dominum habere cogitaret atque sentiret, nisi ei aliquid iuberetur. arbor itaque illa non erat mala, sed appellata est scientiae dinoscendi bonum et malum, quia, si post prohibitionem ex illa homo ederet, in illa erat praecepti futura transgressio, in qua homo per experimentum poenae disceret, quid interesset inter oboedientiae bonum et inoboedientiae malum. proinde et hoc non in figura dictum, sed uere quoddam lignum accipiendum est, cui non de fructu uel pomo quod indidem nasceretur, sed ex ipsa re nomen inpositum est, quae illo contra uetitum tacto fuerat secutura.

8.7"Aden'den cenneti sulayan bir ırmak çıkıyordu ve oradan dört kola ayrılıyordu. Bunlardan birinin adı Pişon'dur; altın bulunan bütün Havila ülkesini dolaşan odur. O ülkenin altını iyidir; orada lal taşı ve yeşil taş da vardır. İkinci ırmağın adı Gihon'dur; bütün Habeşistan ülkesini dolaşan odur. Üçüncü ırmak Dicle'dir; Asurluların karşısından akan odur. Dördüncü ırmak ise Fırat'tır." Bu ırmaklar hakkında daha fazla niye uğraşayım; gerçek ırmaklar olduklarını, sanki yalnız adları bir şeyi işaret ediyormuş gibi var olmayan şeyler olarak mecazen söylenmediklerini niye ispat etmeye çalışayım? Hem aktıkları ülkelerde çok iyi bilinirler hem de neredeyse bütün milletler arasında ünleri yayılmıştır. Hatta bunların kesinlikle var olduğu bilindiğine göre –ikisinin adını eski zaman değiştirmiştir, tıpkı önceden Albula denen ırmağa şimdi Tiber dendiği gibi: Gihon şimdi Nil denen ırmaktır, Pişon ise şimdi Ganj dedikleri ırmağın eski adıydı; öbür ikisi, Dicle ile Fırat, eski adlarını korumuştur– bu ırmaklardan şu dersi çıkarmalıyız: Öbür şeyleri de önce lafzın gerçek anlamına göre kabul etmeli, onlarda mecazî bir söyleyiş görmemeli, böyle anlatılan şeylerin hem gerçekten var olduğunu hem de bir şeyi tasvir ettiğini düşünmeliyiz. Bunu, bir benzetmenin gerçek anlamda da var olduğu bilinen bir şeyden bir unsur alamayacağı için söylemiyorum. Rabbin, Kudüs'ten Eriha'ya inerken haydutların eline düşen adam hakkında anlattığı gibi: Bunun bir benzetme olduğunu ve o anlatımın baştan sona mecazî olduğunu kim fark etmez, kim açıkça görmez? Yine de orada adı geçen iki şehir bugün de kendi yerlerinde gösterilmektedir. Cennet hakkında anlatılan öbür şeyleri gerçek anlamda değil, mecazî olarak kabul etmeye bizi herhangi bir zorunluluk zorlasaydı, bu dört ırmağı da böyle kabul ederdik. Oysa şimdi, şeyleri önce gerçek anlamda anlamamızı hiçbir gerekçe engellemediğine göre, niçin olmuş olayların anlatısında Kutsal Yazı'nın otoritesine sadelikle uymuyoruz; niçin önce gerçekten olmuş olayları anlayıp ancak ondan sonra başka neyi işaret ettiklerini incelemiyoruz?

Yoksa şuna mı kapılacağız: Bu ırmaklardan bazılarının kaynaklarının bilindiği, bazılarınınsa hiç bilinmediği söyleniyor; bu yüzden cennetin tek bir ırmağından ayrıldıkları sözü lafzî olarak kabul edilemez mi diyeceğiz? Tersine, şuna inanmak gerekir: Cennetin bulunduğu yer insanların bilgisinden çok uzak olduğu için, en güvenilir Yazı'nın tanıklık ettiği gibi, suların dört kolu oradan ayrılır; ama kaynakları bilindiği söylenen ırmaklar bir yerde yerin altına girmiş, uzun ülke parçalarını geçtikten sonra başka yerlerde yeryüzüne fışkırmıştır; işte bilindiği söylenen kaynakları, sanki gerçek kaynaklarıymış gibi, o yerlerdir. Bazı suların böyle yapageldiğini kim bilmez? Ama bu ancak yerin altında uzun süre akmadıkları yerde bilinir. Demek ki Aden'den, yani zevkler yerinden bir ırmak çıkıyor ve cenneti, yani o bölgenin bütün toprağını gölgeleyen bütün güzel ve meyveli ağaçları suluyordu.

8.7

Flumen autem exiit de Eden, quod inrigabat paradisum, et inde diuisum est in quattuor partes. ex his uni nomen estPhison, hoc est quod circuit totam terram Euilat, ubi est aurum; aurum autem terrae illius bonum et ibi est carbunculus et lapis prasinus. et nomen flumini secundo Geon, hoc est quod circuit totam terram Aethiopiam. flumen autem tertium Tigris, hoc est quod fluit contra Assyrios. flumen autem quartum Euphrates. de his fluminibus quid amplius satagam confirmare, quod uera sint flumina nec figurate dicta, quae non sint, quasi tantummodo aliquid nomina ipsa significent, cum et regionibus, per quas fluunt, notissima sint et omnibus fere gentibus diffamata? quin immo ex his, quoniam constat ea prorsus esse — nam duobus eorum nomina uetustas mutauit, sicut Tiberis dicitur fluuius, qui prius Albula uocabatur; Geon quippe ipse est, qui nunc dicitur Nilus; Phison autem ille dicebatur, quem nunc Gangen appellant; duo uero cetera, Tigris et Euphrates, antiqua etiam nomina tenuerunt — nos admoneri oportet cetera quoque primitus ad proprietatem litterae accipere, non in eis figuratam locutionem putare, sed res ipsas, quae ita narrantur, et esse et aliquid etiam figurare, non quia non posset parabola locutionis adsumere aliquid de re, quam non proprie quoque esse constaret. sicut de illo dominus loquitur, qui descendebat ab Hierusalem in Hiericho et incidit in latrones. quis non sentiat et plane uideat esse parabolam locutionemque illam totam esse figuratam? uerum duae ciuitates, quae ibi nominatae sunt, hodieque in locis propriis demonstrantur. sed hoc modo acciperemus et quattuor haec flumina, si cetera, quae de paradiso narrantur, non proprie sed figurate accipere ulla necessitas cogeret; at nunc, cum primitus proprie res ipsas intellegere ratio nulla prohibeat, cur non potius auctoritatem scripturae simpliciter sequimur in narratione rerum gestarum res uere gestas prius intellegentes, tum demum quidquid aliud significant perscrutantes? An eo mouebimur, quod de his fluminibus dicitur aliorum esse fontes notos, aliorum autem prorsus incognitos et ideo non posse accipi ad litteram, quod ex uno paradisi lumine diuiduntur? cum potius credendum sit, quoniam locus ipse paradisi a cognitione hominum est remotissimus, inde quattuor aquarum partes diuidi, sicut fidelissima scriptura testatur, sed ea flumina, quorum fontes noti esse dicuntur, alicubi isse sub terras et post tractus prolixarum regionum locis aliis erupisse, ubi tamquam in suis fontibus nota esse perhibentur. nam hoc solere nonnullas aquas facere quis ignorat? sed ibi hoc scitur,. ubi non diu sub terris currunt. exibat ergo flumen de Eden, id est de loco deliciarum, et inrigabat paradisum, id est ligna omnia pulchra atque fructuosa, quae omnem terram regionis illius opacabant.

8.8"Ve Rab Tanrı yaptığı insanı aldı ve işlesin ve korusun diye onu cennete koydu. Ve Rab Tanrı Âdem'e buyurarak dedi: Cennetteki her ağaçtan yiyecek olarak yiyeceksin; ama iyiyi ve kötüyü bilme ağacından, ondan yemeyeceksiniz. Ondan yediğiniz gün ölümle öleceksiniz." Yukarıda Tanrı'nın cenneti diktiğini ve biçimlendirdiği insanı oraya yerleştirdiğini kısaca söyledikten sonra, cennetin nasıl kurulduğunu anlatmak için baştan özetlemişti. Şimdi de baştan özetleyerek Tanrı'nın yaptığı insanı oraya nasıl koyduğunu anıyor. Öyleyse "işlesin ve korusun diye" sözünün ne demek olduğuna bakalım. Neyi işleyecek, neyi koruyacaktı? Yoksa Rab ilk insanın çiftçilik yapmasını mı istedi? Onu günahtan önce zahmete mahkûm ettiğine inanılabilir mi? Bazılarının toprağı öyle büyük bir gönül hazzıyla işlediğini görmeseydik gerçekten böyle düşünürdük; onlar için toprağı bırakıp başka bir işe çekilmek büyük bir cezadır. Çiftçilikte ne kadar zevk varsa, ne toprağın ne göğün başına aksi bir şeyin gelmediği o zamanlarda elbette çok daha fazlaydı. Çünkü orada zahmetin sıkıntısı değil, iradenin neşesi vardı: Tanrı'nın yarattığı şeyler insan emeğinin yardımıyla daha sevinçli ve daha bereketli biçimde yetişiyordu. Böylece Yaratıcı daha bol övülüyordu; çünkü canlı bir bedene yerleştirilmiş ruha çalışmanın yolunu ve imkânını vermişti, ama bedenin ihtiyacının onu istemeden zorladığı kadar değil, isteyen gönle yettiği kadar.

Hangi seyir bundan daha büyük ve daha şaşırtıcıdır, ya da insan aklı şeylerin tabiatıyla bir bakıma nerede daha çok konuşabilir? Tohumlar ekilince, filizler dikilince, fidanlar başka yere aktarılınca, çelikler aşılanınca, her kökün ve her filizin gücüne sanki şunlar sorulur: Ne yapabilir, ne yapamaz; neden yapabilir, neden yapamaz; onda sayıların görünmez iç kudreti neye yarar, dışarıdan gösterilen özen neye? Bu seyrin içinde şu da açıkça görülür: "Ne diken bir şeydir ne sulayan; büyüten Tanrı'dır." Çünkü dışarıdan katılan emek de, yine Tanrı'nın yarattığı ve görünmez biçimde yönettiği ve düzenlediği biri aracılığıyla katılır.

8.8

Et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso ut operaretur et custodiret. et praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno quod est in paradiso escae edes; de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. cum superius breuiter dixerit deum plantasse paradisum et constituisse ibi hominem, quem finxerat, recapitulauit, ut narraret, quomodo sit paradisus constitutus. nunc ergo et illud recapitulando commemorauit, quomodo ibi deus posuerit hominem, quem fecit. uideamus itaque, quid sit, quod dictum est: ut operaretur et custodiret. quid operaretur uel quid custodiret? numquid forte agriculturam dominus uoluit operari primum hominem? an non est credibile, quod eum ante peccatum damnauerit ad laborem? ita sane arbitraremur, nisi uideremus cum tanta uoluptate animi agricolari quosdam, ut eis magna poena sit inde in aliud auocari. quidquid ergo deliciarum habet agricultura, tunc utique longe amplius erat, quando nihil accidebat aduersi uel terrae uel caelo. non enim erat laboris adflictio, sed exhilaratio uoluntatis, cum ea, quae deus creauerat, humani operis adiutorio laetius feraciusque prouenirent: unde creator ipse uberius laudaretur, qui animae in corpore animali constitutae rationem dedisset operandi ac facultatem, quantum animo uolenti satis esset, non quantum inuitum indigentia corporis cogeret. Quod enim maius mirabiliusque spectaculum est aut ubi magis cum rerum natura humana ratio quodammodo loqui potest, quam cum positis seminibus, plantatis surculis, translatis arbusculis, insitis malleolis tamquam interrogatur quaeque uis radicis et germinis quid possit quidue non possit, unde possit, unde non possit, quid in ea ualeat numerorum inuisibilis interiorque potentia, quid extrinsecus adhibita diligentia, inque ipsa consideratione perspicere, quia neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus, quia et illud operis, quod accedit extrinsecus, per illum accedit, quem nihilominus creauit et quem regit atque ordinat inuisibiliter deus?

8.9Buradan artık düşüncenin gözü, şeylerin büyük bir ağacı gibi olan evrenin kendisine yükselir; onda da takdirin iki katlı bir işleyişi bulunur: kısmen tabiî, kısmen iradî. Tabiî olanı, Tanrı'nın ağaçlara ve otlara da büyüme verdiği gizli yönetimiyle gerçekleşir; iradî olanı ise meleklerin ve insanların işleriyle. Birincisine göre gök cisimleri yukarıda, yeryüzündekiler aşağıda düzene konur; ışıklar ve yıldızlar parlar; gündüzle gece nöbetleşe döner; sular üzerine kurulmuş toprak sularla aralarından yıkanır ve çevrelenir; hava daha yukarıya yayılır; bitkiler ve hayvanlar döllenir, doğar, büyür, yaşlanır, ölür; şeylerde iç ve tabiî bir hareketle olan başka ne varsa bu işleyişle olur. Ötekine göreyse işaretler verilir, öğretilir ve öğrenilir; tarlalar işlenir, topluluklar yönetilir, sanatlar icra edilir; ister yukarıdaki toplulukta, ister bu yeryüzündeki ölümlü toplulukta yapılan başka ne varsa onunla yapılır; öyle ki iyilerin iyiliği, kendileri bilmeseler de kötüler aracılığıyla da gözetilir. İnsanın kendisinde de takdirin aynı iki katlı kudreti işler: Önce bedene karşı tabiî olanı, yani bedenin oluştuğu, büyüdüğü, yaşlandığı hareketle; iradî olanı ise bedenin yiyecek, giyecek ve bakım bakımından gözetilmesiyle. Benzer şekilde ruh üzerinde de tabiatça, yaşasın ve hissetsin diye; iradî olaraksa öğrensin ve onaylasın diye etki edilir.

Ağaçta çiftçilik, içeride olup biten şey ilerlesin diye dışarıdan ne yapıyorsa, insanda da beden bakımından, tabiatın içeriden yaptığı şeye dışarıdan hekimlik hizmet eder; aynı şekilde ruh bakımından da, tabiat içeriden saadete ersin diye, dışarıdan öğretim sunulur. Ağaç için bakımın ihmali ne ise, beden için tedavinin savsaklanması, ruh için öğrenmedeki tembellik odur; ağaç için zararlı nem ne ise, beden için öldürücü beslenme, ruh için haksızlığa ikna edilmek odur. Böylece her şeyin üstünde olan, her şeyi kuran ve her şeyi yöneten Tanrı, bütün tabiatları iyi olarak yaratır, bütün iradeleri adil olarak düzene koyar. Öyleyse insanın cennete, köle zahmetiyle değil de ahlâken güzel bir gönül hazzıyla çiftçilik yapsın diye yerleştirildiğine inanırsak hakikatten neden uzaklaşmış olalım? Boş vakti olan masumlar için bu işten daha masum, basiretli kişiler için büyük düşüncelerle daha dolu ne vardır?

8.9

Hinc iam in ipsum mundum uelut in quandam magnam arborem rerum oculus cogitationis adtollitur atque in ipso quoque gemina operatio prouidentiae reperitur, partim naturalis, partim uoluntaria. et naturalis quidem per occultam dei administrationem, qua etiam lignis et herbis dat incrementum, uoluntaria uero per angelorum opera et hominum; secundum illam primam caelestia superius ordinari inferiusque terrestria, luminaria sideraque fulgere, diei noctisque uices agitari, aquis . terram fundatam interlui atque circumlui, aerem altius superfundi, arbusta et animalia concipi et nasci, crescere. senescerere, occidere et quidquid aliud in rebus interiore naturalique motu geritur; in hac autem altera signa dari, doceri et disci. agros coli, societates administrari, artes exerceri et quaeque alia siue in superna societate aguntur siue in hac terrena atque mortali, ita ut bonis consulatur et per nescientes malos; inque ipso homine eandem geminam prouidentiae uigere potentiam : primo erga corpus naturalem, scilicet eo motu, quo fit, quo crescit, quo senescit: uoluntariam uero, quo illa ad uictum, tegumentum curationemque consulitur. similiter erga animam naturaliter agitur, ut uiuat, ut sentiat, uoluntarie uero, ut discat, ut consentiat. . Sicut autem in arbore id agit agricultura forinsecus, ut illud proficiat, quod geritur intrinsecus, sic in homine secundum corpus ei, quod intrinsecus agit natura, seruit extrinsecus medicina, itemque secundum animam, ut natura beatificetur intrinsecus, doctrina ministratur extrinsecus. quod autem ad arborem colendi neglegentia, hoc ad corpus medendi incuria, hoc ad animam discendi segnitia: et quod ad arborem humor inutilis, hoc ad corpus uictus exitiabilis, hoc ad animam persuasio iniquitatis. deus itaque super omnia, qui condidit omnia et regit omnia, omnes naturas bonus creat, omnes uoluntates iustus ordinat. quid ergo abhorret a uero, si credamus hominem ita in paradiso constitutum, ut operaretur agriculturam non labore seruili, sed honesta animi uoluptate? quid enim hoc opere innocentius uacantibus et quid plenius magna consideratione prudentibus?

8.10Peki neyi "korusun diye"? Cennetin kendisini mi? Kime karşı? Hiç kuşkusuz ne korkulacak bir saldırgan komşu vardı, ne sınırı bozan, ne hırsız, ne yol kesen. Öyleyse cisimsel cennetin insan tarafından cisimsel olarak korunabileceğini nasıl anlayacağız? Ama Yazı da "cenneti işlesin ve korusun diye" demedi, yalnızca "işlesin ve korusun diye" dedi. Gerçi Yunancadan daha dikkatle kelimesi kelimesine çevrilirse şöyle yazılmıştır: "Ve Rab Tanrı yaptığı insanı aldı ve onu işlemek ve korumak üzere cennete koydu." Ama buradaki "onu" insanın kendisini mi gösteriyor, yani Tanrı insanı işlesin diye mi koydu –"işlesin diye" diye çeviren böyle anlamıştır–, yoksa cenneti mi, yani insan cenneti işlesin diye mi; ifade belirsizdir. Söyleyiş de, "cenneti işlesin" değil, "cennette işlesin" denmesini daha çok gerektiriyor gibidir.

Yine de belki burada, yukarıda "Toprağı işleyecek insan da yoktu" dendiği gibi "cenneti işlesin diye" denmiştir –"toprağı işlemek" ile "cenneti işlemek" aynı söyleyiştir–; o hâlde belirsiz cümleyi her iki anlama göre ele alalım. Eğer "cenneti korumak" diye değil de "cennette korumak" diye anlamak gerekiyorsa, cennette neyi koruyacaktı? Cennette neyi işleyeceğini, görüldüğü gibi, zaten açıkladık. Yoksa çiftçilikle toprakta işlediğini, terbiye ile kendi içinde mi koruyacaktı? Yani tarla kendisini işleyene nasıl boyun eğiyorsa, kendisi de kendisine buyuran Rabbine öyle boyun eğsin; itaat buyruğunu alınca itaatsizliğin dikenlerini değil, itaatin meyvesini versin diye mi? Nitekim boyun eğerek, kendi işlediği cennetin benzerliğini kendi içinde korumak istemediği için, mahkûm edilince kendisine benzeyen bir tarla aldı: "Sana diken ve çalı verecek" denildi.

Eğer bunu "cenneti işlesin ve cenneti korusun diye" diye de anlarsak, cenneti yukarıda dediğimiz gibi çiftçilikle işleyebilirdi elbette; korumaya gelince, ortada hiç olmayan kötülere ya da düşmanlara karşı değil, belki yabani hayvanlara karşı koruyacaktı. Bu nasıl olabilir, ya da niçin? Yabani hayvanlar daha o zaman insana saldırıyor muydu? Bu ancak günahla olabilirdi. Nitekim sonra anıldığı gibi, bütün hayvanlar ona getirilince onlara adlarını veren kendisiydi; altıncı gün, Tanrı'nın sözünün kanunuyla bütün hayvanlarla ortak yiyecekleri alan da kendisiydi. Yahut hayvanlarda korkulacak bir şey zaten var idiyse, tek bir insan o cenneti nasıl tahkim edebilirdi? Çünkü bunca büyük bir pınarın suladığı yer küçük bir yer değildi. Korumak ona ancak, cenneti yılanın giremeyeceği kadar sağlam ve büyük bir duvarla çevirebilseydi düşerdi; ama duvarı çevirmeden önce bütün yılanları oradan dışarı çıkarabilseydi, şaşılacak şey olurdu.

Öyleyse gözümüzün önündeki anlamı niçin atlıyoruz? İnsan cennete, yukarıda tartışıldığı gibi, o cenneti zahmetli değil de hoş bir çiftçilikle, basiretli kişinin zihnine büyük ve faydalı şeyler hatırlatan bir çiftçilikle işlesin diye; o cenneti kendisi için de korusun, yani oradan kovulmayı hak edeceği bir şey yapmasın diye konmuştur. Nitekim buyruğu da aldı ki, cenneti kendisi için onunla korusun, yani o buyruğu tutarak oradan atılmasın. Çünkü bir kimse malını yitirecek şekilde davrandıysa, o mal onu bulan ya da almayı hak eden başka biri için yerinde dursa bile, ona haklı olarak malını korumadı denir.

Bu sözlerde, sanırım haklı olarak öne alınması gereken başka bir anlam vardır: Tanrı insanın kendisini işlesin ve korusun diye. Çünkü insan toprağı, onu toprak yapmak için değil, işlenmiş ve verimli kılmak için işler; Tanrı da, insan olsun diye kendisinin yarattığı insanı, adil olsun diye çok daha fazla işler; yeter ki insan kibre kapılıp O'ndan ayrılmasın. Kutsal Yazı'nın kibrin başlangıcı dediği Tanrı'dan dönüp ayrılmak budur: "İnsanın kibrinin başlangıcı Tanrı'dan dönüp ayrılmaktır." Tanrı değişmez iyi olduğu, insan ise hem ruhça hem bedence değişebilir bir şey olduğu için, insan Tanrı olan değişmez iyiye dönüp orada durmadıkça, adil ve mesut olmak üzere biçimlenemez. Bu yüzden insanı insan olsun diye yaratan aynı Tanrı, iyi ve mesut da olsun diye insanı işler ve korur. Böylece insan, zaten toprak olan toprağı süslü ve verimli olsun diye işler denirken hangi söyleyiş kullanılıyorsa, Tanrı da zaten insan olan insanı dindar ve bilge olsun diye işler ve onu korur denirken aynı söyleyiş kullanılır; çünkü insan, üstündeki Tanrı'nın iktidarından çok kendindeki kendi iktidarından hoşlanıp O'nun egemenliğini hor gördükçe güvende olamaz.

8.10

Ut custodiret autem quid? an ipsum paradisum? contra quos? nullus certe uicinus metuebatur inuasor, nullus limitis perturbator, nullus fur, nullus adgressor. quomodo ergo intellecturi sumus corporalem paradisum potuisse ab homine corporaliter custodiri? sed neque scriptura dixit: ut operaretur et custodiret paradisum, dixit autem: ut operaretur et custodiret. quamquam si de graeco diligentius ad uerbum exprimatur, ita scriptum est: et accepit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire. sed utrum ipsum hominem posuit operari — hoc enim sensit, qui interpretatus est: ut operaretur — an eundem paradisum operari, id est ut homo paradisum operaretur, ambigue sonat et uidetur magis exigere locutio, ut non dicatur: operaretur paradisum, sed in paradiso. Uerum tamen, ne forte sic dictum sit: ut operaretur paradisum, sicut superius dictum est: nec erat homo, qui operaretur terram — eadem quippe locutio est: operari terram, quae: operari paradisum — ambiguam sententiam ad utrumque tractemus. si enim non est necesse, ut accipiamus "paradisum custodire", sed "in paradiso", quid ergo in paradiso custodire? nam quid operari in paradiso, iam, ut uisum est, disseruimus. an ut quod operaretur in terra per agriculturam, in se ipso custodiret per disciplinam, id est ut, sicut ei ager obtemperaret colenti se, ita et ipse praecipienti domino suo, ut sumto praecepto oboedientiae fructum, non spinas inoboedientiae redderet? denique, quoniam similitudinem a se culti paradisi in se ipso custodire subditus noluit, similem sibi agrum damnatus accepit. spinas, inquit, et tribulos pariet tibi. Quodsi et illud intellegamus, ut paradisum operaretur et paradisum custodiret, operari quidem paradisum posset, sicut supra diximus, per agriculturam, custodire autem non aduersus inprobos aut inimicos, qui nulli erant, sed fortassis aduersus bestias. quomodo istuc? aut quare? numquid enim bestiae iam in hominem saeuiebant, quod nisi peccato non fieret? ipse quippe bestiis omnibus ad se adductis, sicut post commemoratur, nomina inposuit, ipse etiam sexta die lege uerbi dei cum omnibus communes cibos accepit. aut si erat iam, quod timeretur in bestiis, quonam pacto posset unus homo illum munire paradisum? neque enim exiguus locus erat, quem tantus fons inrigabat. custodire quippe ille deberet, si posset paradisum tali et tanta maceria communire, ut eo serpens non posset intrare; sed mirum, si, priusquam communiret, omnes serpentes inde posset excludere. Proinde intellectum ante oculos cur praetermittimus? positus est quippe homo in paradiso, ut operaretur eundem paradisum, sicut supra disputatum est, per agriculturam non laboriosam, sed deliciosam et mentem prudentis magna atque utilia commonentem, custodiret autem eundem paradisum ipsi sibi, ne aliquid admitteret, quare inde mereretur expelli. denique accepit et praeceptum, ut sit per quod sibi custodiat paradisum, id est quo conseruato non inde proiciatur. recte enim quisque dicitur non custodisse rem suam, qui sic egit, ut amitteret eam, etiamsi alteri salua sit, qui eam uel inuenit uel accipere meruit. Est alius in his uerbis sensus, quem puto non inmerito praeponendum, ut ipsum hominem operaretur deus et custodiret. sicut enim operatur homo terram, non ut eam faciat esse terram, sed ut cultam atque fructuosam, sic deus hominem multo magis, quem ipse creauit, ut homo sit, eum ipse operatur, ut iustus sit, si homo ab illo per superbiam non abscedat; hoc est enim apostatare a deo, quod initium superbiae scriptura dicit. initium, inquit, superbiae hominis apostatare a deo. quia ergo deus est incommutabile bonum, homo autem et secundum animam et secundum corpus mutabilis res est, nisi ad incommutabile bonum, quod deus est, conuersus substiterit, formari, ut iustus beatusque sit, non potest. ac per hoc deus idem, qui creat hominem, ut homo sit, ipse operatur hominem atque custodit, ut etiam bonus beatusque sit. quapropter qua locutione dicitur homo operari terram, quae iam terra erat, ut ornata atque fecunda sit, ea locutione dicitur deus operari hominem, qui iam homo erat, ut pius sapiensque sit, eumque custodire, quod homo sua potestate in se quam illius supra se delectatus dominationemque eius contemnens tutus esse non possit.

8.11Bu yüzden şunun hiç de boş olmadığını, bize bir şeyi, hem de büyük bir şeyi hatırlattığını düşünüyorum: Bu ilahî kitabın "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yaptı" diye başlayan girişinden buraya kadar hiçbir yerde "Rab Tanrı" denmemiş, yalnızca "Tanrı" denmiştir. Şimdi ise, Tanrı'nın insanı cennete yerleştirdiği ve onu buyruk aracılığıyla işleyip koruduğu yere gelindiğinde, Kutsal Yazı şöyle konuştu: "Ve Rab Tanrı yaptığı insanı aldı ve onu işlemek ve korumak üzere cennete koydu." Bu, Tanrı'nın yukarıda anılan yaratıkların Rabbi olmadığı için değildir. Ama bu yazılanlar ne melekler ne de yaratılmış öbür şeyler için, insan için yazılıyordu; Yazı da insana, Rab Tanrı'ya sahip olmanın, yani kendi iktidarını başıboşça kötüye kullanmaktansa O'nun egemenliği altında itaatle yaşamanın kendisi için ne kadar yararlı olduğunu hatırlatmak istiyordu. Bu yüzden bu adı, insanı cennete yerleştirmeye, onu işlemeye ve korumaya gelinceye kadar hiçbir yerde koymak istemedi. Böylece, yukarıda öbür her şeyde olduğu gibi "Ve Tanrı yaptığı insanı aldı" demedi; "Ve Rab Tanrı yaptığı insanı aldı ve onu cennete, adil olsun diye onu işlemek, güvende olsun diye onu korumak üzere koydu" dedi. Bunu da elbette kendi egemenliğiyle yapar; bu egemenlik O'na değil, bize yararlıdır. Çünkü O'nun bizim kulluğumuza ihtiyacı yoktur; bizim ise bizi işlemesi ve koruması için O'nun egemenliğine ihtiyacımız vardır. Tek gerçek Rab bu yüzden O'dur: Çünkü O'na kendi yararı için değil, bizim yararımız ve kurtuluşumuz için kulluk ederiz. Bize ihtiyacı olsaydı, tam da bu yüzden gerçek Rab olmazdı; çünkü ihtiyacı bizim aracılığımızla karşılanırdı ve kendisi de o ihtiyacın altında kulluk etmiş olurdu. Mezmurdaki kişi haklı olarak der ki: "Rabbe dedim: Sen benim Tanrı'msın, çünkü benim iyiliklerime ihtiyacın yok." O'na kendi yararımız ve kurtuluşumuz için kulluk ettiğimizi söylememizi de, sanki O'ndan, en yüksek yararımız ve kurtuluşumuz olan O'nun kendisinden başka bir şey bekliyormuşuz gibi anlamamalı; çünkü O'nu şu söze göre karşılıksız severiz: "Bana gelince, Tanrı'ya bağlanmak iyidir."

8.11

Proinde nullo modo uacare arbitror, sed nos aliquid et magnum aliquid admonere, quod ab ipso diuini libri huius exordio, ex quo ita coeptus est: in principio fecit deus caelum et terram usque ad hunc locum, nusquam positum est "dominus deus", sed tantum modo "deus". nunc uero. ubi ad id uentum est, ut hominem in paradiso constitueret eumque per praeceptum operaretur et custodiret, ita scriptura locuta est: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum et custodire: non quod supra dictarum creaturarum dominus non esset deus; sed, quia hoc nec propter angelos nec propter alia, quae creata sunt, sed propter hominem scribebatur, ad eum admonendum, quantum ei expediat habere dominum deum, hoc est sub eius dominatione oboedienter uiuere quam licentiose abuti propria potestate, nusquam hoc prius ponere uoluit, nisi ubi peruentum est ad eum in paradiso conlocandum, operandum et custodiendum: ut non diceret sicut et cetera omnia superius: et sumsit deus hominem, quem fecit, sed diceret: et sumsit dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, ut iustus esset, et custodire, ut tutus esset, ipsa utique dominatione sua, quae non est illi, sed nobis utilis. ille quippe nostra seruitute non indiget, nos uero dominatione illius indigemus, ut operetur et custodiat nos. et ideo uerus solus est dominus. quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque seruimus; nam si nobis indigeret, eo ipso non uerus dominus esset, cum per nos eius adiuuaretur necessitas, sub qua et ipse seruiret. merito ille in psalmo, dixi, inquit, domino: deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges. nec ita sentiendum est, quod diximus, nos illi ad utilitatem nostram salutemque seruire, tamquam aliud aliquid ab illo expectemus quam eum ipsum, qui summa utilitas et salus nostra est; sic enim eum gratis secundum illam uocem diligimus: mihi autem adhaerere deo bonum est.

8.12Çünkü insan, yapıldıktan sonra kendisini yapan onu bırakınca, sanki kendi kendindenmiş gibi iyi bir şey yapabilecek türden bir şey değildir. Onun bütün iyi eylemi, kendisini yapana dönmek ve O'nun tarafından her zaman adil, dindar, bilge ve mesut kılınmaktır; bir kez kılınıp çekip gitmek değil, bedenin hekimi tarafından iyileştirilip sonra ondan ayrılmak gibi değil. Çünkü bedenin hekimi, içeriden işleyen tabiata dışarıdan hizmet eden bir işçiydi; tabiat da, bütün sağlığı yukarıda sözünü ettiğimiz takdirin o iki katlı işiyle gerçekleştiren Tanrı'nın altında işler. Öyleyse insan Tanrı'ya, O'nun tarafından adil kılındıktan sonra uzaklaşacak şekilde değil, her zaman O'nun tarafından kılınacak şekilde dönmelidir. Çünkü O'ndan ayrılmadığı sürece, tam da bu yüzden, O'nun huzuruyla adil kılınır, aydınlatılır ve saadete erdirilir; Tanrı da itaatkâr ve boyun eğmiş olana egemen oldukça onu işler ve korur.

Dediğimiz gibi, insan toprağı işlenmiş ve verimli olsun diye işler; işledikten sonra da ayrılır, onu sürülmüş, ekilmiş, sulanmış ya da başka bir hâlde bırakır; işçi ayrıldıktan sonra yapılan iş yerinde kalır. Tanrı insanı adil olarak, yani onu adil kılarak böyle işlemez ki, ayrıldığında yaptığı şey ayrılanda kalsın. Daha çok şöyledir: Hava, ışık hazır olduğunda aydınlık kılınmış değildir, aydınlık kılınmaktadır; çünkü kılınmış olsaydı da kılınmakta olmasaydı, ışık yokken de aydınlık kalırdı. İnsan da öyle: Tanrı kendisine hazır olunca aydınlanır, O yok olunca hemen kararır; O'ndan yerler arasındaki uzaklıkla değil, iradenin yüz çevirmesiyle ayrılınır.

Öyleyse insanı iyi olarak, değişmez biçimde iyi olan işlesin ve korusun. O'na bağlanarak ve O'na doğru olan dönüşte kalarak her zaman O'nun tarafından kılınmalı ve her zaman yetkinleştirilmeliyiz. Hakkında "Bana gelince, Tanrı'ya bağlanmak iyidir" denen ve kendisine "Gücümü senin için koruyacağım" denen O'dur. Çünkü biz O'nun eseriyiz; yalnızca insan olalım diye değil, iyi olalım diye de yaratıldık. Nitekim Havari de dinsizlikten dönmüş müminlere, kurtarılmamızı sağlayan lütfu öğütlerken şöyle der: "Çünkü iman aracılığıyla lütufla kurtarıldınız; bu da sizden değil, Tanrı'nın armağanıdır; işlerden değildir, ta ki kimse böbürlenmesin. Çünkü biz O'nun eseriyiz; Tanrı'nın içlerinde yürüyelim diye önceden hazırladığı iyi işler için Mesih İsa'da yaratıldık." Başka bir yerde de "Korku ve titremeyle kendi kurtuluşunuzu işleyin" dedikten sonra, kendilerini adil ve iyi kılanlar kendileriymiş gibi bunu kendilerine mal etmesinler diye hemen ekledi: "Çünkü sizde işleyen Tanrı'dır." Demek ki Rab Tanrı yaptığı insanı aldı ve onu işlemek, yani "onda işlemek", ve "onu korumak" üzere cennete koydu.

8.12

Neque enim tale aliquid est homo, ut factus deserente eo, qui fecit, possit aliquid agere bene tamquam ex se ipso: sed tota eius actio bona est ad eum conuerti. a quo factus est, et ab eo iustus, pius, sapiens beatusque semper fieri, non fieri et recedere, sicut a corporis medico sanari et abire, quia medicus corporis operarius fuit extrinsecus seruiens naturae intrinsecus operanti sub deo, qui operatur omnem salutem gemino illo opere prouidentiae, de quo supra locuti sumus. non ergo ita se debet homo ad deum conuertere, ut, cum ab eo factus fuerit iustus, abscedat, sed ita, ut ab illo semper fiat. eo quippe ipso, cum ab illo non discedit, eius sibi praesentia iustificatur et inluminatur et beatificatur operante et custodiente deo, dum oboedienti subiectoque dominatur. Neque enim, ut dicebamus, sicut operatur homo terram. ut culta atque fecunda sit, qui, cum fuerit operatus abscedit, relinquens eam uel aratam uel satam uel rigatam uel si quid aliud, manente opere, quod factum est, cum operator abscesserit, ita deus operatur hominem iustum, id est iustificando eum, ut, si abscesserit, maneat in abscedente quod fecit: sed potius, sicut aer praesente lumine non factus est lucidus, sed fit, quia, si factus esset, non autem fieret, etiam absente lumine lucidus maneret, sic homo deo sibi praesente inluminatur, absente autem continuo tenebratur, a quo non locorum interuallis, sed uoluntatis auersione disceditur. Ille itaque operetur hominem bonum atque custodiat, qui incommutabiliter bonus est. semper ab illo fieri semperque perfici debemus inhaerentes ei et in ea conuersione, quae ad illum est, permanentes, de quo dicitur: mihi autem adhaerere deo bonum est, et cui dicitur: fortitudinem meam ad te custodiam. ipsius enim sumus figmentum creati, non tantum ad hoc, ut homines simus, sed ad hoc etiam, ut boni simus. nam et apostolus cum fidelibus ab inpietate conuersis gratiam, qua salui facti sumus, commendaret, gratia enim, inquit, salui facti estis per fidem; et hoc non ex uobis, sed dei donum est, non ex operibus, ne forte quis extollatur. ipsius enim sumus figmentum creati in Christo Iesu in operibus bonis, quae praeparauit deus, ut in illis ambulemus. et alibi cum dixisset: cum timore et tremore uestram ipsorum salutem operamini, ne sibi putarent tribuendum, tamquam ipsi se facerent iustos et bonos, continuo subiecit: deus enim est, qui operatur in uobis. sumsit ergo dominus deus hominem, quem fecit, et posuit eum in paradiso operari eum, hoc est "operari in eo" et "custodire eum."

8.13"Ve Rab Tanrı Âdem'e buyurarak dedi: Cennetteki her ağaçtan yiyecek olarak yiyeceksin; ama iyiyi ve kötüyü bilme ağacından, ondan yemeyeceksiniz. Ondan yediğiniz gün ölümle öleceksiniz." Tanrı'nın insanı men ettiği o ağaç kötü bir şey olsaydı, insan o kötülüğün tabiatının kendisiyle zehirlenip ölmüş gibi görünürdü. Ama her şeyi pek iyi yapan Tanrı cennete bütün ağaçları iyi olarak dikmişti ve orada kötülüğün hiçbir tabiatı yoktu; çünkü kötülüğün hiçbir yerde hiçbir tabiatı yoktur –bunu, Rab dilerse, o yılan hakkında konuşmaya başladığımızda daha dikkatle tartışacağız–. Böylece insan, kötü olmayan o ağaçtan men edildi; öyle ki buyruğu tutmak kendi başına onun için iyi, çiğnemek kendi başına kötü olsun.

Yalnız itaatsizliğin ne büyük bir kötülük olduğu bundan daha iyi ve daha özenle gösterilemezdi: İnsan, men edilmeden dokunsaydı hiç de günah işlemiş olmayacağı bir şeye yasağa rağmen dokunduğu için haksızlıkla suçlu oldu. Çünkü örneğin biri "Bu ota dokunma" derse –ot belki zehirlidir ve dokunulursa ölümü haber verir–, buyruğu hor gören ölür elbette; ama kimse men etmeseydi ve o kişi dokunsaydı, yine de ölürdü. Çünkü o şey, ister ondan men edilsin ister edilmesin, onun sağlığına ve hayatına uygun değildi. Yine, biri dokunana değil de men edene zarar verecek bir şeye dokunulmasını yasaklarsa –örneğin biri, sahibinin yasağına rağmen başkasının parasına el uzatırsa–, yasaklanan kişi için bu bir günah olur, çünkü yasaklayana zarar verebilirdi. Ama men edilmeseydi ne dokunana ne de, ne zaman dokunulursa dokunulsun, başka birine zarar verecek bir şeye dokunulduğunda, bu şey itaatin kendi başına iyiliğini ve itaatsizliğin kendi başına kötülüğünü göstermekten başka ne için yasaklanmış olabilir?

Nitekim günah işleyen kişi, işlenmemesi için yalnız egemen olanın buyruğuna dikkat etmesi gereken o şeyi işlediğinde, Tanrı'nın egemenliği altında olmamaktan başka bir şey istemedi. Yalnız bu buyruğa dikkat edilseydi, Tanrı'nın iradesinden başka neye dikkat edilmiş olurdu? Tanrı'nın iradesinden başka ne sevilmiş olurdu? Tanrı'nın iradesinden başka ne insan iradesinin önüne konmuş olurdu? Rab niçin buyurduğunu kendisi bilir; kulluk eden ise O'nun buyurduğunu yapmalıdır; o zaman, belki, hak kazanmış olarak niçin buyurduğunu görebilir. Ama bu buyruğun sebebini daha fazla aramayalım: Tanrı'ya kulluk etmek insan için başlı başına büyük bir fayda ise, Tanrı buyurmak istediği her şeyi buyurmakla faydalı kılar; O'nun faydasız bir şey buyurabileceğinden korkmaya gerek yoktur.

8.13

Et praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno, quod est in paradiso, edes ad escam: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. si aliquid mali esset lignum illud, unde prohibuit hominem deus, eius ipsius mali natura uenenatus uideretur ad mortem. quia uero ligna omnia in paradiso bona plantauerat, qui fecit omnia bona ualde, nec ulla ibi natura mali erat, quia nusquam est mali ulla natura — quod diligentius, si dominus uoluerit, disseremus, cum de illo serpente dicere coeperimus —, ab eo ligno, quod malum non erat, prohibitus est, ut ipsa per se praecepti conseruatio bonum illi esset et transgressio malum. Nec potuit melius et diligentius demonstrari, quantum malum sit sola inoboedientia, cum ideo reus iniquitatis factus est homo, quia eam rem tetigit contra prohibitionem, quam si non prohibitus tetigisset, non utique peccasset. nam qui dicit uerbi gratia: .,noli tangere hanc herbam* — si forte uenenosa est mortemque praenuntiat, si tetigerit — sequetur quidem mors contemtorem praecepti; sed etiam, si nemo prohibuisset atque ille tetigisset, nihilominus utique moreretur. illa quippe res congrua saluti uitaeque eius non esset, siue inde uetaretur siue non uetaretur. item cum quisque prohibet eam rem tangi, quae non quidem tangenti, sed illi, qui prohibuit, obesset, uelut si quisquam in alienam pecuniam misisset manum prohibitus ab eo, cuius erat illa pecunia, ideo esset prohibito peccatum, quia prohibenti poterat esse damnosum. cum uero illud tangitur, quod nec tangenti obesset, si non prohiberetur, nec cuiquam alteri, quandolibet tangeretur, quare prohibitum est, nisi ut ipsius per se bonum oboedientiae et ipsius per se malum inoboedientiae monstraretur ? Denique a peccante nihil aliud adpetitum est nisi non esse sub dominatione dei, quando illud admissum est, in quo, ne admitteretur, sola deberet iussio dominantis adtendi. quae si sola adtenderetur, quid aliud quam dei uoluntas adtenderetur? quid aliud quam dei uoluntas amaretur? quid aliud quam dei uoluntas humanae uoluntati praeponeretur ? dominus quidem cur iusserit, uiderit; faciendum est a seruiente quod iussit et tunc forte. uidendum est a promerente, cur iusserit. sed tamen, ut causam iussionis huius non diutius requiramus, si haec ipsa magna est utilitas homini, quod deo seruit, iubendo deus utile facit quidquid iubere uoluerit, de quo metuendum non est, ne iubere quod inutile est possit.

8.14İnsan kendi iradesini büyüklenerek üstündekinin iradesinin önüne koyarsa, o iradenin büyük bir yıkım ağırlığıyla onun üstüne düşmemesi imkânsızdır. Tanrı'nın buyruğunu hor gören insan bunu tecrübe etti ve bu tecrübeyle iyi ile kötü arasındaki farkı öğrendi: itaatin iyiliğini ve itaatsizliğin, yani kibrin ve inatçılığın, Tanrı'yı sapkınca taklit etmenin ve zararlı bir özgürlüğün kötülüğünü. Bunun gerçekleşebildiği ağaç, yukarıda da dendiği gibi, adını bu olaydan aldı. Çünkü kötülüğü ancak tecrübeyle hissederdik; onu yapmasaydık hiç olmazdı. Hiçbir tabiat kötülük değildir; iyinin yitirilmesi bu adı almıştır. Değişmez iyi Tanrı'dır; insan ise, Tanrı'nın onu yarattığı tabiatı bakımından iyidir elbette, ama Tanrı gibi değişmez değildir. Değişmez iyiden sonra gelen değişebilir iyi, değişmez iyiye akıllı ve kendine ait bir iradeyle severek ve kulluk ederek bağlandığında daha iyi bir iyi olur. Bu da büyük bir iyinin tabiatıdır; çünkü en yüksek iyinin tabiatına bağlanabilmeyi de almıştır. İstemezse kendini iyiden yoksun bırakır ve bu onun için kötülüktür; ardından Tanrı'nın adaletiyle azap da gelir. İyiyi terk edenin iyi durumda olmasından daha haksız ne olabilir? Bu hiçbir şekilde olamaz. Ama bazen, aşağıdaki sevilen iyiye sahip olunurken, yitirilen üstteki iyinin kötülüğü hissedilmez. Yine de ilahî adalet şunu ister: Sevmesi gerekeni iradesiyle yitiren, sevdiğini acıyla yitirsin; böylece tabiatların Yaratıcısı her yerde övülsün. Çünkü yitirilmiş iyi için acı çeken şey hâlâ iyidir; tabiatta bir iyi kalmamış olsaydı, cezada yitirilen iyi için hiçbir acı olmazdı.

Kötülüğü tecrübe etmeden iyiden hoşlanan, yani iyinin yitirilmesini hissetmeden önce, yitirmemek için onu tutmayı seçen kişi bütün insanların üstünde övülmelidir. Ama bu eşsiz bir övgüye ait olmasaydı, o çocuğa atfedilmezdi: İsrail soyundan gelip Immanuel, "Tanrı bizimle" olan, bizi Tanrı'yla barıştıran, insanlarla Tanrı arasındaki aracı insan; Tanrı katında Söz, bizim yanımızda beden, Tanrı ile aramızda beden olmuş Söz olan çocuğa. Çünkü peygamber onun hakkında şöyle der: "Çocuk iyiyi ya da kötüyü bilmeden önce, iyiyi seçmek için kötülüğü hor görecek." Bilmediği şeyi nasıl hor görür ya da seçer? Ancak şöyle: Bu ikisi bir şekilde iyinin basiretiyle, başka bir şekilde kötünün tecrübesiyle bilinir. İyinin basiretiyle kötü, hissedilmese de bilinir; çünkü iyi, yitirilmesi kötü olarak hissedilmesin diye tutulur. Kötünün tecrübesiyle de iyi bilinir; çünkü yitirdiği iyi yüzünden kötü duruma düşen kişi neyi yitirdiğini hisseder. Demek ki çocuk, tecrübeyle ne yoksun kalacağı iyiyi ne de iyinin yitirilmesiyle hissedeceği kötüyü bilmeden önce, iyiyi seçmek için kötüyü hor gördü; yani yitirmemesi gerekeni yitirip bunu hissetmemek için sahip olduğunu yitirmek istemedi. Eşsiz bir itaat örneği! Çünkü O kendi iradesini değil, kendisini gönderenin iradesini yapmaya geldi; kendisini yapanın iradesini değil de kendi iradesini yapmayı seçen o kişi gibi değil. Bu yüzden haklı olarak, nasıl tek kişinin itaatsizliğiyle birçokları günahkâr kılındıysa, tek kişinin itaatiyle de birçokları adil kılınacaktır; çünkü nasıl Âdem'de herkes ölüyorsa, Mesih'te de herkes diriltilecektir.

8.14

Nec fieri potest, ut uoluntas propria non grandi ruinae pondere super hominem cadat, si eam uoluntati superioris extollendo praeponat. hoc expertus est homo contemnens praeceptum dei et hoc experimento didicit, quid interesset inter bonum et malum, bonum scilicet oboedientiae. malum autem inoboedientiae, id est superbiae et contumaciae, peruersae imitationis dei et noxiae libertatis. hoc autem in quo ligno accidere potuit, ex ipsa re, ut iam supra dictum est, nomen accepit. malum enim nisi experimento non sentiremus, quia nullum esset, si non fecissemus. neque enim ulla natura malum est, sed amissio boni hoc nomen accepit. bonum quippe incommutabile deus est; homo autem, quantum ad eius naturam, in qua eum deus condidit, pertinet, bonum est quidem, sed non incommutabile ut deus. mutabile autem bonum, quod est post incommutabile bonum, melius bonum fit, cum bono incommutabili adhaeserit amando atque seruiendo rationali et propria uoluntate. ideo quippe et haec magni boni natura est, quia et hoc accepit, ut possit summi boni adhaerere naturae. quod si noluerit, bono se priuat, et hoc ei malum est, unde per iustitiam dei etiam cruciatus consequitur. quid enim tam iniquum, quam ut bene sit desertori boni ? neque ullo modo fieri potest, ut ita sit. sed aliquando amissi superioris boni non sentitur malum. cum habetur quod amatum est inferius bonum. sed diuina iustitia est, ut qui uoluntate amisit, quod amare debuit, amittat cum dolore, quod amauit, dum naturarum creator ubique laudetur. adhuc enim est bonum quod dolet amissum bonum; nam nisi aliquod bonum remansisset in natura, nullus boni amissi dolor esset in poena. Cui autem sine mali experimento placet bonum, id est ut, antequam boni amissionem sentiat, eligat tenere, ne amittat, supra omnes homines praedicandus est. sed hoc nisi cuiusdam singularis laudis esset, non illi puero tribueretur, qui ex genere Israhel factus Emmanuhel nobiscum deus reconciliauit nos deo, hominum et dei homo mediator, uerbum apud deum, caro apud nos, uerbum caro inter deum et nos. de illo quippe propheta dicit: priusquam sciat puer bonum aut malum, contemnet malitiam, ut eligat bonum. quomodo quod nescit aut contemnit aut eligit, nisi quia haec duo sciuntur aliter per prudentiam boni, aliter per experientiam mali? per prudentiam boni malum scitur, etsi non sentitur; tenetur enim bonum, ne amissio eius sentiatur malum. item per experientiam mali scitur bonum, quoniam quid amiserit sentit, cui de bono amisso male fuerit. priusquam sciret ergo puer per experientiam aut bonum, quo careret, aut malum, quod boni amissione sentiret, contemsit malum, ut eligeret bonum, id est noluit amittere quod habebat, ne sentiret amittendo quod amittere non debebat. singulare exemplum oboedientiae! quippe qui non uenit facere uoluntatem suam, sed uoluntatem eius, a quo missus est, non sicut ille, qui elegit facere uoluntatem suam, non eius, a quo factus est. merito sicut per unius inoboedientiam peccatores constituti sunt multi, ita et per unius oboedientiam iusti constituentur multi, quia, sicut in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes uiuificabuntur.

8.15Bazıları da, insan o ağaçta buyruğu çiğneyip yitirdiği iyi ile işlediği kötü arasındaki farkı tecrübenin kendisiyle ayırt etmeden önce, ağaca nasıl iyiyi ve kötüyü ayırt etme ağacı denebildiğini sorarken keskin zekâlarıyla boş yere körelmişlerdir. Ağaç bu adı şunun için aldı: Yasağa uyularak ona dokunulmadığında, yasağa rağmen dokunulursa hissedilecek olandan sakınılsın diye. O ağaç, onlar buyruğa rağmen ondan yedikleri için iyiyi ve kötüyü ayırt etme ağacı olmadı. Tersine, itaatkâr kalsalar ve buyruğa rağmen ondan hiçbir şey almasalar bile, alsalardı orada başlarına gelecek olan şeyden dolayı haklı olarak böyle adlandırılırdı. Bir ağaca, insanlar ondan doyabildiği için "doygunluk ağacı" dense, hiç kimse yanına gitmedi diye o ad uygunsuz mu olurdu? Yanına gidip doyduklarında, o ağaca bu adın ne kadar doğru verildiğini kanıtlamış olurlardı.

8.15

Frustra autem nonnulli acute obtunsi sunt, cum requirunt, quomodo potuerit appellari lignum dinoscentiae boni et mali, antequam in eo transgressus esset homo praeceptum atque ipsa experientia dinosceret, quid interesset inter bonum, quod amisit, et malum, quod admisit. lignum enim tale nomen accepit, ut eo secundum prohibitionem non tacto caueretur, quod eo contra prohibitionem tacto sentiretur. neque enim quia inde contra praeceptum manducauerunt, ideo factum est illud lignum dinoscentiae boni et mali, sed utique, etiam si oboedientes essent et nihil inde contra praeceptum usurpassent, id recte uocaretur, quod ibi eis accideret, si usurpassent. quemadmodum si uocaretur arbor saturitatis, quod inde possent homines saturari, numquid, si nemo accessisset, ideo nomen illud esset incongruum? quandoquidem cum accederent et saturarentur, tunc probarent, quam hoc recte arbor illa uocaretur.

8.16"Peki," diyorlar, "kötülüğün ne olduğunu hiç bilmediği hâlde, ona iyiyi ve kötüyü ayırt etme ağacı dendiğinde insan bunu nasıl anlayabilirdi?" Böyle düşünenler, bilinmeyen pek çok şeyin bilinen zıtlarından nasıl anlaşıldığına pek dikkat etmiyorlar; öyle ki var olmayan şeylerin kelimeleri bile konuşmaya girdiğinde hiçbir dinleyici karanlıkta kalmaz. Hiç var olmayana "hiç" denir; Latince dinleyip konuşan herkes bu iki heceyi anlar. Bu nereden gelir? His var olana bakıp onun yoksunluğundan var olmayanın ne olduğunu da tanır; başka nereden? Aynı şekilde "boşluk" dendiğinde, cismin doluluğuna bakarak, onun yoksunluğundan, sanki zıddından, "boşluk" kelimesiyle neyin söylendiğini anlarız. Nasıl işitme hissiyle yalnız seslere değil sessizliğe de hükmediyorsak, insan da kendisinde bulunan hayattan yola çıkarak onun zıddından, yani ölüm denen hayat yoksunluğundan sakınabilirdi. Sevdiğini yitirmesinin sebebine, yani hayatını yitirmesine yol açacak herhangi bir eylemine, hangi hecelerle ad verilirse verilsin –Latincede "günah" ya da "kötülük" dendiği gibi–, bunu zihniyle ayırt ettiği şeyin işareti olarak anlayabilirdi. Hiç tecrübe etmediğimiz diriliş söylendiğinde biz onu nasıl anlıyoruz? Yaşamanın ne olduğunu hissettiğimiz, bunun yoksunluğuna ölüm dediğimiz, ölümden hissettiğimiz şeye geri dönüşe de diriliş adını verdiğimiz için değil mi? Aynı şey herhangi bir dilde başka bir adla anılıyorsa, konuşanların sesiyle zihne elbette bir işaret sokulur; zihin o işaret seslenince, işaret olmadan da düşünebileceği şeyi tanır. Tabiatın, sahip olduğu şeylerin yitirilmesinden, bunu hiç tecrübe etmemiş olsa bile, nasıl kaçındığı şaşılacak bir şeydir. Hayvanlara ölümden kaçınmayı hayatın hissinden başka kim öğretti? Kendisini taşıyan kişi onu yukarıdan atmakla tehdit ederse, küçük bir çocuğa ona sarılmayı kim öğretti? Bu belli bir yaştan itibaren başlar, ama yine de çocuk böyle bir şeyi tecrübe etmeden önce.

Böylece o ilk insanlar için hayat zaten tatlıydı; onu yitirmekten elbette kaçınıyorlardı ve Tanrı bunu hangi yolla ya da hangi seslerle işaret ederse etsin, O'nu anlayabiliyorlardı. Günaha da ancak, önce o eylem yüzünden ölmeyeceklerine, yani sahip oldukları ve sahip olmaktan sevindikleri şeyi yitirmeyeceklerine inandırılarak ikna edilebilirlerdi; bu konuda yeri gelince konuşacağız. Öyleyse Tanrı tecrübe etmedikleri şeyleri adlandırırken ya da onlarla tehdit ederken, onların bunu nasıl anlayabildiğine takılan biri varsa şuna dikkat etsin ve görsün: Tecrübe etmediğimiz bütün şeylerin adlarını, yoksunluk bildiriyorlarsa zaten bildiğimiz zıtlarından, türlere aitseler benzerlerinden, hiçbir şüphe telaşına düşmeden tanırız. Meğer ki biri, ne konuşanlar arasında büyüyerek ne de bir öğretmenden öğrenmiş olanların nasıl konuşabildiğine ya da konuşanı anlayabildiğine takılsın! Sanki, yanlarında konuşacak biri olsaydı bunu insanlardan da öğrenebilecek şekilde yarattığı kişilere konuşmayı öğretmek Tanrı için büyük bir şeymiş gibi!

8.16

Et quomodo, inquiunt, intellegeret homo, quod ei dicebatur lignum dinoscentiae boni et mali, quando ipsum malum quid esset omnino nesciebat? hoc qui sapiunt parum adtendunt, quemadmodum a contrariis notis sic pleraque intellegantur ignota, ut etiam uerba rerum, quae non sunt, cum in loquendo interponuntur, nullus caliget auditor. hoc enim quod omnino non est nihil uocatur; et has duas syllabas nemo non intellegit, qui latine audit et loquitur. unde, nisi cum sensus intuetur id, quod est, et eius priuatione quid etiam non sit agnoscit? sic et inane cum dicitur, intuendo corporis plenitudinem priuatione eius tamquam contraria quid dicatur inane intellegimus. sicut audiendi sensu non solum de uocibus. uerum etiam de silentio iudicamus, sic ex uita, quae inerat homini, posset eius cauere contrarium, id est uitae priuationem, quae mors uocatur. et ipsam causam, qua perderet quod amabat, id est quodlibet factum suum, quo fieret, ut amitteret uitam, quibuslibet syllabis appellaretur — quemadmodum latine cum dicitur peccatum uel malum — tamquam signum eius intellegeret, quod mente discerneret. nos enim quomodo intellegimus, cum dicitur resurrectio, quam numquam experti sumus? nonne quia sentimus, quid sit uiuere, et eius rei priuationem uocamus mortem, unde reditum ad id, quod sentimus, resurrectionem appellamus ? et si quo alio nomine in quacumque lingua id ipsum appellatur, menti utique signum insinuatur in uoce loquentium, quo sonante agnoscat quod etiam sine signo cogitaret. mirum est enim, quemadmodum rerum, quas habet, amissionem etiam inexpertam natura deuitet. quis enim pecora docuit deuitationem mortis nisi sensus uitae? quis paruulum puerum adhaerescere baiulo suo, si eum fuerit ex alto iacere minatus? quod ex quodam tempore incipit, sed tamen antequam aliquid eius modi expertus sit. Sic ergo illis primis hominibus iam uita erat dulcis, quam profecto amittere deuitabant, idque ipsum quibuscumque modis uel sonis significantem deum intellegere poterant. nec aliter eis posset persuaderi peccatum, nisi prius persuaderetur eos ex illo facto non esse morituros, id est illud, quod habebant et se habere gaudebant, non amissuros: unde suo loco loquendum est. aduertant itaque, si quos mouet, quomodo potuerint intellegere inexperta nominantem uel minantem deum, et uideant nos omnium inexpertorum nomina nonnisi ex contrariis. quae iam nouimus, si priuationum sunt, aut ex similibus, si specierum sunt, sine ullo aestu dubitationis agnoscere. nisi forte aliquem mouet, quemadmodum loqui potuerint uel loquentem intellegere, qui non didicerant uel crescendo inter loquentes uel aliquo magisterio; quasi magnum fuerit deo loqui eos docere, quos ita fecerat, ut hoc possent etiam ab hominibus discere, si essent a quibus.

8.17Tanrı'nın bu buyruğu yalnız erkeğe mi, yoksa kadına da mı verdiği haklı olarak sorulur. Ama kadının nasıl yapıldığı henüz anlatılmadı. Yoksa kadın zaten yapılmıştı da, önce olmuş olanın nasıl olduğu sonra baştan özetlenerek mi anlatıldı? Çünkü Yazı'nın sözleri şöyledir: "Ve Rab Tanrı Âdem'e buyurarak dedi"; "onlara buyurdu" demedi. Sonra şu gelir: "Cennetteki her ağaçtan yiyecek olarak yiyeceksin"; "yiyeceksiniz" demedi. Sonra ekler: "Ama iyiyi ve kötüyü bilme ağacından, ondan yemeyeceksiniz." Burada artık sanki ikisine birden çoğul olarak konuşur ve buyruğu da çoğulla bitirir: "Ondan yediğiniz gün ölümle öleceksiniz." Yoksa Tanrı, onun için kadını yapacağını bildiğinden, Rabbin buyruğu kadına erkek aracılığıyla ulaşsın diye pek düzenli bir şekilde mi buyurdu? Havari bu terbiyeyi Kilise'de de korur: "Bir şey öğrenmek isterlerse, evde kocalarına sorsunlar."

8.17

Merito sane quaeritur, utrum hoc praeceptum uiro tantum dederit deus an etiam feminae. sed nondum narratum est, quemadmodum facta est femina. an forte iam erat facta, sed hoc quemadmodum gestum sit quod prius erat gestum postea recapitulando narratum est? uerba enim scripturae sic se habent: et praecepit dominus deus Adae dicens; non dixit "praecepit eis". deinde sequitur: ab omni ligno quod est in paradiso escae edes; non dixit "edetis". deinde adiungit: de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. iam hic tamquam ad ambos pluraliter loquitur et pluraliter praeceptum terminat dicens: qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini. an sciens, quod ei facturus erat mulierem, ita praecepit ordinatissime, ut per uirum praeceptum domini ad feminam perueniret? quam disciplinam in ecclesia seruat apostolus dicens: si quid autem discere uolunt, domi uiros suos interrogent.

8.18Yine sorulabilir: Tanrı, yaptığı ve elbette konuşanı işitip anlayabilecek şekilde his ve zihinle donanmış insana şimdi nasıl konuştu? Çünkü buyruğu, aldıktan sonra anlamasaydı, onu çiğneyebilecek biri olarak alamazdı. Öyleyse Tanrı ona nasıl konuştu? İçeriden, zihinde, akla göre mi, yani hiçbir cisimsel ses ya da cisimsel şeylerin benzerlikleri olmadan Tanrı'nın iradesini ve buyruğunu bilgece anlasın diye mi? Ama Tanrı'nın ilk insana böyle konuştuğunu sanmıyorum. Çünkü Yazı öyle şeyler anlatır ki, Tanrı'nın cennette insana, sonra atalara, İbrahim'e, Musa'ya konuştuğu gibi, yani cisimsel bir görünüm içinde konuştuğuna inanmamız daha doğrudur. Nitekim akşamüstü cennette dolaşırken O'nun sesini işittiler ve saklandılar.

8.18

Item quaeri potest, quomodo nunc deus locutus sit ad hominem, quem fecit, iam certe sensu ac mente praeditum, ut audire et intellegere loquentem ualeret. neque enim aliter praeceptum posset accipere, quo transgressor eius esset, nisi hoc acceptum intellegeret. quomodo ergo illi locutus est deus? utrum intus in mente secundum intellectum, id est ut sapienter intellegeret uoluntatem ac praeceptum dei sine ullis corporalibus sonis uel corporalium similitudinibus rerum? sed non sic existimo primo homini locutum deum. talia quippe scriptura narrat, ut potius credamus sic esse deum locutum homini in paradiso, sicut etiam postea locutus est patribus, sicut Abrahae, sicut Moysi, id est in aliqua specie corporali. hinc est enim, quod audierunt eius uocem perambulantis in paradiso ad uesperam et absconderunt se.

8.19Böylece önümüze büyük ve atlanmaması gereken bir konu çıkıyor: Gücümüz yettiğince ve O'nun yardım etmeye ve bahşetmeye tenezzül ettiği kadarıyla, ilahî takdirin iki kısımlı işine bakalım. Yukarıda çiftçilikten söz ederken geçici bir fırsatla buna değinmiştik; okurun ruhu buna bakmaya oradan alışmaya başlasın diye. Bu, Tanrı'nın cevheri hakkında O'na layık olmayan bir şey düşünmememize çok yardım eder. Şöyle diyoruz: En yüksek, gerçek, bir ve tek Tanrı, yani Baba ve Oğul ve Kutsal Ruh, Tanrı ve O'nun Sözü ve her ikisinin Ruhu, ne karışık ne ayrı olan Teslis'in kendisi; ölümsüzlüğe yalnız kendisi sahip olan, yaklaşılmaz ışıkta oturan, insanlardan kimsenin görmediği ve göremeyeceği Tanrı, ne sonlu ne sonsuz bir yer aralığında kapsanır, ne de zamanın sonlu ya da sonsuz devriyle değişir. Çünkü O'nun, Tanrı olduğu cevherinde, yerlerde bulunan şeylerde zorunlu olarak olduğu gibi, parçada bütünden daha küçük olan bir şey yoktur; ya da zamanın değişebilirliğine uğrayabilen tabiatlarda olduğu gibi, O'nun cevherinde bir zamanlar olup artık olmayan ya da henüz olmayıp ileride olacak bir şey yoktur.

8.19

Locus itaque magnus neque praetereundus proponitur, ut intueamur, quantum possumus, quantum ipse adiuuare et donare dignatur, opus diuinae prouidentiae bipertitum, quod superius, cum de agricultura loqueremur, transitoria quadam occasione perstrinximus, ut inde iam inciperet legentis animus hoc adsuescere contueri, quod adiuuat plurimum, ne quid indignum de ipsa dei substantia sentiamus. dicimus itaque summum ipsum, uerum, unum ac solum deum, patrem et filium et spiritum sanctum, id est deum uerbumque eius et utriusque spiritum, trinitatem ipsam neque confusam neque separatam, deum, qui solus habet inmortalitatem et lucem habitat inaccessibilem, quem nemo hominum uidit nec uidere potest, nec locorum uel finito uel infinito spatio contineri nec temporum uel finito uel infinito uolumine uariari. neque enim est in eius substantia, qua deus est, quod breuius sit in parte quam in toto, sicut necesse est esse quae in locis sunt, aut fuit in eius substantia, quod iam non est, uel erit, quod nondum est, sicut in naturis, quae possunt temporis mutabilitatem pati.

8.20İşte değişmez bir ebediyette yaşayan bu Tanrı her şeyi bir arada yarattı; zamanlar onlardan akacak, yerler onlarla dolacak, çağlar da şeylerin zamansal ve mekânsal hareketleriyle dönüp gidecekti. Bu şeyler arasında bazılarını ruhanî, bazılarını cisimsel olarak kurdu; maddeyi biçimlendirdi. O maddeyi biçimsiz ve biçimlenebilir olarak ne başkası ne de herhangi biri, büsbütün kendisi kurmuştu; öyle ki madde kendi biçimlenişinden zamanca değil, kaynakça önce gelsin. Ruhanî yaratığı cisimsel yaratığın önüne koydu; çünkü ruhanî yaratık yalnız zaman içinde değişebilir, cisimsel yaratık ise zaman ve yerler içinde. Örneğin ruh zaman içinde hareket eder: unuttuğunu hatırlayarak, bilmediğini öğrenerek, istemediğini isteyerek; beden ise yerler içinde hareket eder: yerden göğe, gökten yere, doğudan batıya ya da buna benzer başka bir şekilde. Yer içinde hareket eden her şey ancak aynı zamanda zaman içinde de hareket edebilir; ama zaman içinde hareket eden her şeyin yer içinde de hareket etmesi zorunlu değildir. Öyleyse nasıl zaman ve yer içinde hareket eden cevherden önce yalnız zaman içinde hareket eden cevher geliyorsa, ondan önce de ne yer ne zaman içinde hareket eden cevher gelir. Bu yüzden, nasıl yalnız zaman içinde hareket eden yaratılmış tin bedeni zaman ve yer içinde hareket ettiriyorsa, kendisi ne zaman ne yer içinde hareket eden yaratıcı Tin de yaratılmış tini zaman içinde hareket ettirir. Ama yaratılmış tin kendini zaman içinde, bedeni ise zaman ve yer içinde hareket ettirir; yaratıcı Tin ise kendini zaman ve yer olmadan hareket ettirir, yaratılmış tini yer olmadan zaman içinde, bedeni de zaman ve yer içinde hareket ettirir.

8.20

Hic ergo incommutabili aeternitate uiuens creauit omnia simul, ex quibus currerent tempora et inplerentur loca poralibusque et localibus rerum motibus saecula uoluerentur. in quibus rebus quaedam spiritalia, quaedam corporalia condidit, formans materiam, quam nec alius nec ullus, sed omnino ipse informem ac formabilem instituit, ut formationem suam non tempore, sed origine praeueniret. spiritalem autem creaturam corporali praeposuit, quod spiritalis tantummodo per tempora mutari posset, corporalis autem per tempora et locos. exempli enim gratia per tempus mouetur animus uel reminiscendo, quod oblitus erat, uel discendo, quod nesciebat, uel uolendo, quod nolebat; per locos autem corpus uel a terra in caelum uel a caelo in terram uel ab oriente ad occidentem uel si quo alio simili modo. omne autem, quod mouetur per locum, non potest nisi et per tempus simul moueri; at non omne, quod mouetur per tempus, necesse est etiam per locum moueri. sicut ergo substantiam, quae mouetur per tempus et locum, praecedit substantia, quae tantum per tempus, ita ipsam praecedit illa, quae nec per locum nec per tempus. ac per hoc, sicut per tempus et locum mouet corpus ipse tantum per tempus motus conditus spiritus, ita per tempus mouet conditum spiritum ipse nec per tempus nec per locum motus conditor spiritus. sed spiritus creatus mouet se ipsum per tempus et per tempus ac locum corpus; spiritus autem creator mouet se ipsum sine tempore ac loco, mouet conditum spiritum per tempus sine loco, mouet corpus per tempus et locum.

8.21Bu yüzden ebedî –gerçekten ebedî, gerçekten ölümsüz ve değişmez– olan ve kendisi ne yer ne zaman içinde hareket eden Tanrı'nın, yaratığını nasıl zamanca ve mekânca hareket ettirdiğini anlamaya çalışan kişi, sanırım, önce ruhun, yani yer içinde değil yalnız zaman içinde hareket eden yaratılmış tinin, bedeni nasıl zaman ve yer içinde hareket ettirdiğini anlamadıkça buna erişemez. Çünkü kendi içinde olup biteni henüz kavrayamıyorsa, kendi üstünde olanı ne kadar daha az kavrar!

Bedenî hislerin alışkanlığına kapılmış ruh, bedeni yer içinde hareket ettirirken kendisinin de bedenle birlikte yer içinde hareket ettiğini sanır. Kendi bedeninin uzuvlarının menteşelerine, hareketlerin başlangıçlarının dayandığı bu noktaların eklem eklem nasıl düzenlendiğine dikkatle bakabilse, yer aralıkları içinde hareket eden şeylerin ancak yerinde sabit duran şeylerden hareket ettirildiğini bulurdu. Çünkü el sabit olmadıkça parmak tek başına hareket etmez; hareketsiz bir menteşeden olduğu gibi elin ekleminden hareket ettirilir. Aynı şekilde bütün avuç dirsek ekleminden, ön kol omuz ekleminden, omuz kürek kemiğinden hareket eder; hareket ettiğinde, hareketin dayandığı menteşeler elbette yerinde durur ve hareket eden kısım yer aralığı boyunca ilerler. Aynı şekilde ayak tabanının, o durdukça hareket edebildiği eklem topuktadır; bacağınki dizde, bütün ayağınki kalçadadır. İradenin hareket ettirdiği hiçbir uzuv hareketi yoktur ki, aynı iradenin emrinin önce sabitlediği bir eklem menteşesinden başlamasın; böylece yer aralığında hareket etmeyenden, hareket eden işletilebilir. Nitekim yürürken de, öbür ayak sabit durup bütün bedeni taşımadıkça bir ayak kalkmaz; hareket eden ayak, kalktığı yerden konacağı yere, kendi menteşesinin hareketsiz eklemine dayanarak varıncaya kadar bu böyle sürer.

Bundan başka, bedende irade hiçbir uzvu, hareket ettirmediği bir uzuv ekleminden başka bir yerden yer içinde hareket ettirmiyorsa –hem de hareket eden beden kısmının da, hareket edebilsin diye sabit duran kısmın da kendi yerlerinin aralıklarını kaplayan cisimsel büyüklükleri olduğu hâlde–, ruhun emri için bu ne kadar çok daha geçerlidir! Uzuvlar bu emre öyle hizmet eder ki, ruhun dilediği yer sabitlenir ve hareket ettirilecek olan ona dayanır. Ruh ise cisimsel bir tabiat değildir; bedeni, suyun tulumu ya da süngeri doldurduğu gibi bir yer aralığıyla doldurmaz; şaşılacak şekillerde, cisimsiz emrinin kendisiyle canlandırdığı bedene karışmıştır ve bu emirle bedene kütleyle değil, bir tür yönelimle hükmeder. Diyorum ki, ruhun iradesinin emri, bedeni yer içinde hareket ettirmek için kendisi yer içinde ne kadar çok daha az hareket eder! Çünkü bütünü parçalar aracılığıyla hareket ettirir ve bazı parçaları ancak yerinden oynatmadığı başka parçalar aracılığıyla yerinden oynatır!

8.21

Quocirca quisquis intellegere conatur, quemadmodum aeternus, uere aeternus et uere inmortalis atque incommutabilis deus, ipse nec per locum nec per tempus motus, moueat temporaliter et localiter creaturam suam, non eum puto posse adsequi, nisi prius intellexerit, quemadmodum anima, hoc est spiritus creatus non per locum, sed tantum per tempus motus, moueat corpus per tempus et locum. si enim quod in se ipso agitur capere nondum potest, quanto minus illud, quod supra est! Adfecta quippe anima carnalium sensuum consuetudine etiam se ipsam cum corpore per locum moueri putat, dum id per locum mouet. quae si posset diligenter inspicere tamquam cardines membrorum corporis sui quemadmodum articulatim dispositi sint, a quibus initia motionum nitantur, inueniet ea, quae per spatia locorum mouentur, nisi ab eis, quae loco fixa sunt, non moueri. non enim mouetur solus digitus, nisi manus fixa sit, a cuius articulo, uelut inmoto cardine, moueatur. sic tota palma ab articulo cubiti, sic cubitus ab articulo humeri, humerus ab scapula cum mouetur stantibus utique cardinibus, quibus motio nitatur, it per loci spatium, quod mouetur; sic plantae in talo est articulus, quo stante moueatur; sic cruris in genu et totius pedis in coxa. et nullus membri motus omnino est, quem uoluntas mouet, nisi ab aliquo articuli cardine, quem nutus eiusdem uoluntatis primitus figit, ut ab eo, quod loci spatio non mouetur, agi ualeat, quod mouetur. denique nec in ambulando pes leuatur, nisi alius fixus totum corpus ferat, donec ille, qui motus est, a loco, unde fertur, ad locum, quo fertur, inmoto articulo sui cardinis innitatur. Porro, si in corpore nullum membrum per locum uoluntas monet nisi ab eo membri articulo, quem non mouet, cum et illa pars corporis, quae mouetur, et illa, qua fixa fit, ut moueatur, corporeas habeant quantitates suas, quibus occupent spatia locorum suorum, quanto magis ipse animae nutus, cui membra deseruiunt, ut quod placuerit figatur, unde id, quod mouendum est, innitatur, cum anima non sit natura corporea nec locali spatio corpus inpleat, sicut aqua utrem sine spongiam, sed miris modis ipso incorporeo nutu commixta sit uiuificando corpori, quo et inperat corpori quadam intentione, non mole: quanto magis, inquam, nutus ipse uoluntatis eius non per locum mouetur, ut corpus per locum moueat, quando totum per partes mouet nec aliquas loco mouet nisi per illas, quas loco non mouet!

8.22Bunu anlamak güçse, ikisine de inanılsın: hem ruhanî yaratığın yer içinde hareket etmeden bedeni yer içinde hareket ettirdiğine, hem de Tanrı'nın zaman içinde hareket etmeden ruhanî yaratığı zaman içinde hareket ettirdiğine. Ama biri ruh hakkında buna inanmak istemezse –ki ruhu olduğu gibi cisimsiz olarak düşünebilseydi, buna şüphesiz yalnız inanmakla kalmaz, anlardı da; çünkü yer aralıkları boyunca yayılmayan bir şeyin yer içinde hareket etmediği kimin aklına kolayca gelmez? Yer aralıkları boyunca yayılan her şey cisimdir; dolayısıyla ruhun cisim olmadığına inanılıyorsa, onun yer içinde hareket ettiğinin düşünülmemesi gerektiği sonucu çıkar–, evet, dediğim gibi, biri ruh hakkında buna inanmak istemezse, çok sıkıştırılmamalıdır. Ama Tanrı'nın cevherinin ne zaman ne yer içinde hareket ettiğine inanmıyorsa, O'nun tam anlamıyla değişmez olduğuna henüz inanmıyor demektir.

8.22

Quod si intellegere difficile est, utrumque credatur, et quod creatura spiritalis non per locum mota moueat corpus per locum et quod deus non per tempus motus moueat creaturam spiritalem per tempus. quodsi de anima quisque non uult hoc credere - quod quidem sine dubio non solum crederet, uerum etiam intellegeret, si eam posset, sicuti est, incorpoream cogitare. cui enim non facile occurrat, quod per locum non moueatur, quae per loci spatia non distenditur? quidquid autem per loci spatia distenditur corpus est; ac per hoc consequens est, ut anima per locum moueri non putetur, si corpus non esse credatur — sed, ut dicere coeperam, si de anima hoc quisque non uult credere, non nimis urguendus est; substantiam uero dei nisi credat nec per tempus nec per locum moueri, nondum perfecte incommutabilem credit.

8.23Teslis'in o tabiatı büsbütün değişmezdir ve bu yüzden öyle ebedîdir ki, onunla birlikte ebedî olan hiçbir şey olamaz; kendi katında ve kendi içinde hiçbir zaman ve yer olmadan bulunur; yine de kendisine tabi yaratığı zaman ve yer içinde hareket ettirir. Tabiatları iyiliğiyle yaratır, iradeleri iktidarıyla düzene koyar; öyle ki tabiatlar arasında O'ndan olmayan hiçbiri yoktur; iradeler arasında da O'nun fayda sağlamadığı hiçbir iyi irade, O'nun iyi kullanamayacağı hiçbir kötü irade yoktur. Ama bütün tabiatlara iradenin seçimini vermemiştir; verdikleri ise daha kudretli ve daha üstündür; bu yüzden iradesi olmayan tabiatların iradesi olanlara tabi olması zorunludur. Bu da Yaratıcı'nın düzenlemesiyledir; O kötü iradeyi hiçbir zaman tabiatın değerini yok edecek şekilde cezalandırmaz. Bütün cisimler ve bütün akılsız ruhlar iradenin seçimine sahip olmadığından, bunlar iradenin seçimiyle donanmış tabiatlara tabidir; ama her şey herkese değil, Yaratıcı'nın adaletinin dağıttığı gibi. Böylece bütün yaratılışı, hem tabiatları hem iradeleri –tabiatları var olsunlar diye, iradeleri ise iyiler meyvesiz, kötüler cezasız kalmasın diye– yöneten ve idare eden Tanrı'nın takdiri, önce her şeyi kendine tabi kılar; sonra cisimsel yaratığı ruhanî yaratığa, akılsızı akıllıya, yeryüzündekini göktekine, dişiyi erkeğe, daha az güçlü olanı daha güçlüye, daha yoksulu daha varlıklıya; iradeler arasında ise iyileri kendine, öbürlerini de kendisine kulluk eden iyi iradelere tabi kılar. Öyle ki kötü irade, iyi iradenin Tanrı'nın buyruğuyla –ister doğrudan kendisi, ister bir kötü irade aracılığıyla– yaptığı şeye katlansın; ama yalnızca tabiatça kötü iradelere de tabi olan şeylerde, yani bedenlerde. Çünkü kötü iradeler kendi içlerinde iç cezalarını, yani kendi haksızlıklarının ta kendisini taşırlar.

8.23

Uerum quia omnino incommutabilis est illa natura trinitatis et ob hoc ita aeterna, ut ei aliquid coaeternum esse non possit, ipsa apud se ipsam et in se ipsa sine ullo tempore ac loco, mouet tamen per tempus et locum sibi subditam creaturam, naturas creans bonitate, uoluntates ordinans potestate, ut in naturis nulla sit, quae non ab illo sit, in uoluntatibus autem nulla bona sit, cui non prosit, nulla mala sit, qua bene uti non possit. sed quia non omnibus naturis dedit uoluntatis arbitrium, illae autem, quibus dedit, potentiores ac superiores sunt, illae naturae, quae non habent uoluntatem, subditae sint necesse est illis, quae habent, et hoc ordinatione creatoris, qui numquam ita punit uoluntatem malam, ut naturae perimat dignitatem. cum igitur omne corpus et omnis anima inrationalis non habeat uoluntatis arbitrium, subdita ista sunt eis naturis, quae praeditae sunt arbitrio uoluntatis, nec omnibus omnia, sed sicut distribuit iustitia creatoris. ergo dei prouidentia regens atque administrans uniuersam creaturam, et naturas et uoluntates, naturas, ut sint, uoluntates autem, ut nec infructuosae bonae nec inpunitae malae sint, subdit primitus omnia sibi, deinde creaturam corporalem creaturae spiritali, inrationalem rationali, terrestrem caelesti, femineam masculinae, minus ualentem ualentiori, indigentiorem copiosiori, in uoluntatibus autem bonas sibi, ceteras uero ipsis seruientibus sibi, ut hoc patiatur uoluntas mala, quod ex iussu dei fecerit bona, sine per se ipsam sine per malam, in rebus dumtaxat, quae naturaliter sunt etiam malis uoluntatibus subditae, id est in corporibus. nam in se ipsis malae uoluntates habent interiorem poenam suam eandem ipsam iniquitatem suam.

8.24Böylece Tanrı'ya tabi olarak O'nun tadına varan ve Tanrı'ya mesut biçimde kulluk eden yüce meleklere bütün cisimsel tabiat, bütün akılsız hayat, zayıf ya da sapkın her irade tabi kılınmıştır; öyle ki, her şeyin kendisine tabi olduğu O'nun buyruğuyla, tabiatın düzeni her şeyde ne istiyorsa, tabi olanlar hakkında ya da tabi olanlarla onu yapsınlar. Bu yüzden onlar O'nda değişmez hakikati görür ve iradelerini ona göre yönlendirirler. Böylece her zaman, zaman ve yer olmadan, O'nun ebediyetine, hakikatine ve iradesine pay alırlar; ama O'nun emriyle, O zaman içinde hareket etmediği hâlde, kendileri zaman içinde de hareket ederler. Bu da O'nu seyretmekten geri sıçrayacakları ya da O'ndan akıp uzaklaşacakları şekilde olmaz: Hem O'nu yer ve zaman olmadan seyrederler, hem de aşağıdaki şeyler arasında O'nun buyruklarını yerine getirirler; kendilerini zaman içinde, bedeni ise zaman ve yer içinde, eylemlerine uygun düştüğü kadar hareket ettirirler. Bu yüzden Tanrı takdirinin iki kısımlı işiyle bütün yaratılışının başındadır: tabiatların, var olsunlar diye; iradelerin ise, O'nun buyruğu ya da izni olmadan hiçbir şey yapmasınlar diye.

8.24

Ac per hoc sublimibus angelis deo subdite fruentibus et deo beate seruientibus subdita est omnis natura corporea, omnis inrationalis uita, omnis uoluntas uel infirma uel praua, ut hoc de subditis uel cum subditis agant, quod naturae ordo poscit in omnibus iubente illo, cui subiecta sunt omnia. proinde illi in illo ueritatem incommutabilem uident et secundum eam suas dirigunt uoluntates. fiunt ergo illi participes aeternitatis, ueritatis, . uoluntatis eius semper sine tempore et loco; mouentur autem eius imperio etiam temporaliter illo non temporaliter moto, nec ita, ut ab eius contemplatione resiliant aut defluant, sed simul et illum sine loco ac tempore contemplantur et eius in inferioribus iussa perficiunt, mouentes se per tempus, corpus autem per tempus et locum, quantum eorum congruit actioni. et ideo deus bipertito prouidentiae suae opere praeest uniuersae creaturae suae, naturis, ut fiant, uoluntatibus autem, ut sine suo iussu uel permissu nihil faciant.

8.25Böylece cisimsel bütünün tabiatı dışarıdan cisimsel olarak yardım görmez. Çünkü onun dışında hiçbir cisim yoktur; yoksa bütün olmazdı. İçeriden ise cisimsiz olarak yardım görür; Tanrı onun hiç değilse bir tabiat olarak var olmasını sağlar, çünkü "her şey O'ndan, O'nun aracılığıyla ve O'ndadır." Aynı bütünün parçaları ise hem içeriden cisimsiz olarak yardım görür, daha doğrusu tabiat olsunlar diye yapılır, hem de dışarıdan cisimsel olarak, daha iyi durumda olsunlar diye: Besinler, çiftçilik, hekimlik ve süs için yapılan her şey böyledir; öyle ki yalnız sağlıklı ve daha verimli değil, daha güzel de olsunlar.

Yaratılmış ruhanî tabiat ise, kutsal meleklerinki gibi yetkin ve mesutsa, kendisi bakımından, yani var olması ve bilge olması bakımından, yalnızca içeriden ve cisimsiz olarak yardım görür. Çünkü Tanrı ona içeriden şaşılacak ve anlatılamaz bir şekilde konuşur: Ne cisimsel malzemelere tespit edilmiş bir yazıyla, ne cisimsel kulaklarda çınlayan seslerle, ne de tinde hayal hâlinde oluşan cisim benzerlikleriyle; bunlar rüyalarda ya da tinin bir tür kendinden geçişinde olur (Yunanca buna ekstasis denir; biz de bu kelimeyi artık Latince kelimenin yerine kullanıyoruz). Çünkü bu tür görüler, bedenin hisleri aracılığıyla ruha haber verilen şeylerden daha içeride oluşsa da, onlara benzer; öyle ki oluştuklarında onlardan ya hiç ayırt edilemez ya da ancak güçlükle ve pek seyrek ayırt edilebilir. Üstelik akıllı ve anlayan zihnin değişmez hakikatin kendisinde gördüğü ve o ışıkla bütün bunlar hakkında hükmettiği şeyden daha dışarıdadır. Bu yüzden onları dışarıdan olan şeyler arasında saymak gerektiğini düşünüyorum. Demek ki meleklerinki gibi yetkin ve mesut ruhanî ve anlayan yaratık, dediğim gibi, kendisi bakımından, yani var olması, bilge ve mesut olması bakımından, yalnız içeriden, Yaratıcı'nın ebediyetiyle, hakikatiyle ve sevgisiyle yardım görür. Dışarıdan yardım gördüğü söylenmeliyse, belki yalnızca şununla yardım görür: Melekler birbirlerini görür ve Tanrı'da kendi topluluklarından sevinç duyarlar; ayrıca bütün yaratıkları da bizzat görerek her yandan Yaratıcı'ya şükreder ve O'nu överler. Melek yaratığının eylemine gelince –Tanrı'nın takdiri bütün şeylerin türlerini, en çok da insan türünü onun aracılığıyla gözetir–, bu eylem dışarıdan yardım eder: hem cisimsel şeylere benzeyen o görüler aracılığıyla, hem de meleklerin iktidarına tabi olan cisimlerin kendileri aracılığıyla.

8.25

Natura igitur uniuersitatis corporalis non adiuuatur extrinsecus corporaliter. neque enim est extra eam ullum corpus; alioquin non est uniuersitas. intrinsecus autem adiuuatur incorporaliter deo id agente, ut omnino natura sit, quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. partes uero eiusdem uniuersitatis et intrinsecus incorporaliter adiuuantur, uel potius fiunt, ut naturae sint, et extrinsecus corporaliter, quo se melius habeant, sicut alimentis, agricultura, medicina et quaecumque etiam ad ornatum fiunt, ut non solum saluae ac fecundiores, uerum etiam decentiores sint. Spiritalis autem creata natura si perfecta atque beata est, sicut angelorum sanctorum, quantum adtinet ad se ipsam, quo sit sapiensque sit, nonnisi intrinsecus incorporaliter adiuuatur. intus ei quippe loquitur deus miro et ineffabili modo neque per scripturam corporalibus instrumentis adfixam neque per uoces corporalibus auribus insonantes neque per corporum similitudines, quales in spiritu imaginaliter fiunt, sicut in somnis uel in aliquo excessu spiritus — quod graece dicitur ἔκστασις et nos eo uerbo iam utimur pro latino - quia et hoc genus uisionum, quamuis interius fiat quam sunt ea, quae animo per sensus corporis nuntiantur, tamen, quia simile est eis, ita ut, cum fit, discerni ab eis aut omnino non possit aut certe uix et rarissime possit, et quia exterius est quam illud, quod in ipsa incommutabili ueritate mens rationalis et intellectualis intuetur eaque luce de his omnibus iudicat, inter illa, quae extrinsecus fiunt, arbitror esse deputandum. creatura ergo spiritalis et intellectualis perfecta et beata, qualis angelorum est, sicut dixi, quantum adtinet ad se ipsam, quo sit sapiensque ac beata sit, nonnisi intrinsecus adiuuatur aeternitate, ueritate, caritate creatoris; extrinsecus uero si adiuuari dicenda est, eo fortasse solo adiuuatur, quod inuicem uident et de sua societate gaudent in deo et quod perspectis etiam eis ipsis omnibus creaturis undique gratias agit laudatque creatorem. quod autem adtinet ad creaturae angelicae actionem, per quam uniuersarum rerum generibus maximeque humano prouidentia dei prospicitur, ipsa extrinsecus adiuuat et per illa uisa, quae similia sunt corporalibus, et per ipsa corpora. quae angelicae subiacent potestati.

8.26Bunlar böyle olduğuna göre, her şeye kadir ve her şeyi tutan, değişmez ebediyeti, hakikati ve iradesiyle hep aynı olan Tanrı, kendisi ne zaman ne yer içinde hareket etmeden, ruhanî yaratığı zaman içinde, cisimsel yaratığı da zaman ve yer içinde hareket ettirir. Bu hareketle, içeriden var ettiği tabiatları dışarıdan da idare eder: hem kendisine tabi olan ve zaman içinde hareket ettirdiği iradeler aracılığıyla, hem de kendisine ve o iradelere tabi olan, zaman ve yer içinde hareket ettirdiği cisimler aracılığıyla; bunu da öyle bir zaman ve yerde yapar ki, o zamanın ve yerin gerekçesi Tanrı'nın kendisinde zamansız ve yersiz bir hayattır. Öyleyse Tanrı böyle bir şey yaptığında, O'nun Tanrı olduğu cevherinin zamanlarla ve yerlerle değişebilir ya da zamanlar ve yerler içinde hareket edebilir olduğunu sanmamalıyız. Bunları ilahî takdirin işinde tanımalıyız; ama tabiatları yarattığı işte değil, içeriden yaratılmış olanları dışarıdan da idare ettiği işte. O, hiçbir yer aralığıyla ya da uzamıyla değil, değişmez ve üstün kudretiyle hem her şeyden daha içtedir, çünkü her şey O'ndadır; hem her şeyden daha dıştadır, çünkü O her şeyin üstündedir. Aynı şekilde hiçbir zaman aralığıyla ya da süresiyle değil, değişmez ebediyetiyle hem her şeyden daha eskidir, çünkü O her şeyden öncedir; hem her şeyden daha yenidir, çünkü aynı O, her şeyden sonradır.

8.26

Quae cum ita sint, cum deus omnipotens et omnitenens, incommutabili aeternitate, ueritate, uoluntate semper idem, non per tempus nec per locum motus mouet per tempus creaturam spiritalem, mouet etiam per tempus et locum creaturam corporalem, ut eo motu naturas, quas intrinsecus substituit, etiam extrinsecus administret et per uoluntates sibi subditas, quas per tempus et per corpora sibi atque illis uoluntatibus subdita, quae per tempus et locum mouet, eo tempore ac loco, cuius ratio in ipso deo uita est sine tempore ac loco: cum ergo tale aliquid deus agit, non debemus opinari eius substantiam, qua deus est, temporibus locisque mutabilem aut per tempora et loca mobilem, sed in opere diuinae prouidentiae ista cognoscere non in illo opere, quo naturas creat, sed in illo, quo intrinsecus creatas etiam extrinsecus administrat, cum sit ipse nullo locorum uel interuallo uel spatio incommutabili excellentique potentia et interior omni re, quia in ipso sunt omnia, et exterior omni re, quia ipse est super omnia. item nullo temporum uel interuallo uel spatio incommutabili aeternitate et antiquior est omnibus, quia ipse est ante omnia, et nouior omnibus, quia idem ipse post omnia.

8.27Bu yüzden Kutsal Yazı'nın "Ve Rab Tanrı Âdem'e buyurarak dedi: Cennetteki her ağaçtan yiyecek olarak yiyeceksin; ama iyiyi ve kötüyü bilme ağacından, ondan yemeyeceksiniz. Ondan yediğiniz gün ölümle öleceksiniz" dediğini işittiğimizde, Tanrı'nın bunları nasıl söylediğinin tarzını ararsak, o tarzın kendisini tam olarak kavrayamayız. Yine de şunu en kesin şekilde tutmalıyız: Tanrı ya kendi cevheriyle ya da kendisine tabi bir yaratık aracılığıyla konuşur. Kendi cevheriyle ise ancak bütün tabiatları yaratmak için konuşur; ruhanî ve anlayan tabiatlara ise yalnız onları yaratmak için değil, aydınlatmak için de konuşur; bunu da O'nun konuşmasını, O'nun Sözünde nasılsa öyle kavrayabildiklerinde yapar; o Söz ki başlangıçta Tanrı katındaydı, Söz Tanrı'ydı ve her şey onun aracılığıyla yapıldı. Bu konuşmayı kavrayamayanlara Tanrı konuştuğunda ise, ancak bir yaratık aracılığıyla konuşur: Ya yalnızca ruhanî bir yaratık aracılığıyla, rüyada ya da kendinden geçişte, cisimsel şeylerin benzerliği içinde; ya da cisimsel yaratığın kendisi aracılığıyla, bedenin hislerine bir görünüm göründüğünde ya da sesler çınladığında.

Öyleyse Âdem, Tanrı'nın meleklerin zihinlerine kendi cevheriyle sunduğu o konuşmayı kavrayabilecek biri idiyse, şüphe etmemeli ki Tanrı, kendisi zaman içinde hareket etmeden, onun zihnini şaşılacak ve anlatılamaz bir şekilde zaman içinde hareket ettirdi, ona hakikatin faydalı ve kurtarıcı buyruğunu nakşetti ve çiğneyene hangi cezanın düşeceğini o anlatılamaz hakikatin kendisiyle gösterdi. Tıpkı bütün iyi buyrukların, değişmez bilgeliğin kendisinde işitilmesi ya da görülmesi gibi: Bu bilgelik belli bir zamandan itibaren kutsal ruhlara geçer, oysa kendisinin zaman içinde hiçbir hareketi yoktur. Ama Âdem, Tanrı'nın iradesini ve buyruğunu bilmek için hâlâ daha kutsal ve daha bilge başka bir yaratığın otoritesine ihtiyaç duyacak bir tarzda adil idiyse –bizim peygamberlere, peygamberlerin de meleklere ihtiyaç duyduğu gibi–, Tanrı'nın ona böyle bir yaratık aracılığıyla, onun anlayabileceği ses işaretleriyle konuştuğundan niçin şüphe edelim? Çünkü daha sonra yazılan şeyin, yani günah işledikten sonra cennette dolaşan Rab Tanrı'nın sesini işitmelerinin Tanrı'nın cevheriyle değil, O'na tabi bir yaratık aracılığıyla olduğundan Katolik imanı bilen hiç kimse şüphe etmez. Bu konuyu biraz daha geniş tartışmak istememin sebebi şu: Bazı sapkınlar Tanrı'nın Oğlu'nun cevherinin hiçbir beden almadan kendi başına görünür olduğunu düşünüyorlar; bu yüzden Oğul'un Bakire'den beden almadan önce atalara bizzat göründüğünü sanıyorlar. Sanki "İnsanlardan kimsenin görmediği ve göremeyeceği" sözü yalnız Baba Tanrı hakkında söylenmiş de, Oğul kul suretini almadan önce kendi cevheriyle de görülmüş gibi! Bu dinsizlik Katolik zihinlerden uzak tutulmalıdır. Ama bu konuyu, Rab dilerse, başka bir yerde daha geniş tartışacağız. Şimdi bu kitap bittiğine göre, ardından gelen konu, yani kadının kocasının böğründen nasıl yaratıldığı, sonraki kitapta beklensin.

8.27

Quapropter, cum audimus dicentem scripturam: et praecepit dominus deus Adae dicens: ab omni ligno, quod est in paradiso, escae edes; de ligno autem cognoscendi bonum et malum non manducabitis de illo. qua die autem ederitis ab eo, morte moriemini, si modum quaerimus, quomodo ista locutus sit deus, modus quidem ipse a nobis proprie conprehendi non potest. certissime tamen tenere debemus deum aut per suam substantiam loqui aut per sibi subditam creaturam; sed per substantiam suam non loqui nisi ad creandas omnes naturas, ad spiritales uero atque intellectuales non solum creandas, sed etiam inluminandas, cum iam possunt capere locutionem eius, qualis est in uerbo eius, quod in principio erat apud deum et deus erat uerbum, per quod facta sunt omnia. illis autem, qui eam capere non possunt, cum loquitur deus, nonnisi per creaturam loquitur aut tantummodo spiritalem siue in somnis siue in extasi in similitudine rerum corporalium aut etiam per ipsam corporalem, dum sensibus corporis uel aliqua species adparet uel insonant uoces. Si ergo Adam talis erat, ut posset capere illam locutionem dei, quam mentibus angelicis per suam praebet substantiam, non dubitandum est, quod eius mentem per tempus mouerit miro et ineffabili modo, non motus ipse per tempus, eique utile ac salubre praeceptum ueritatis inpresserit et quae transgressori poena deberetur ea ipsa ineffabili ueritate monstrauerit, sicut audiuntur uel uidentur omnia bona praecepta in ipsa incommutabili sapientia, quae in animas sanctas se transfert ex aliquo tempore, cum ipsius nullus sit motus in tempore. si autem ad eum modum Adam iustus erat, ut ei adhuc opus esset alterius creaturae sanctioris et sapientioris auctoritas, per quam cognosceret dei uoluntatem atque iussionem, sicut nobis prophetae, sicut ipsis angeli, cur ambigamus per aliquam eius modi creaturam ei esse locutum deum talibus uocum signis, quae intellegere posset? illud enim, quod postea scriptum est, cum peccassent, eos audisse uocem domini dei ambulantis in paradiso, quia non per ipsam dei substantiam, sed per subditam ei creaturam factum est, nullo modo dubitat, qui fidem catholicam sapit. ad hoc enim et aliquanto latius de hac re disserere uolui, quia nonnulli haeretici putant substantiam filii dei nullo adsumto corpore per se ipsam esse uisibilem et ideo, antequam ex uirgine corpus acciperet, ipsum uisum esse patribus opinantur, tamquam de solo deo patre dictum sit: quem nemo hominum uidit nec uidere potest, quia filius uisus sit ante acceptam serui formam etiam per ipsam substantiam suam: quae inpietas procul a catholicis mentibus repellenda est. sed de hoc plenius alias, si domino placuerit, disseremus; nunc terminato isto uolumine id, quod sequitur, quomodo sit mulier ex uiri sui latere creata, in consequenti sperandum est.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…