Augustinus · Tekvin'in Lafzî Tefsiri
IX. Kitap
9.1"Ve Rab Tanrı dedi: İnsanın yalnız olması iyi değil; ona kendisine uygun bir yardımcı yapalım. Ve Tanrı yerden yine kırın bütün hayvanlarını ve göğün bütün kuşlarını biçimlendirdi ve onlara ne ad vereceğini görsün diye onları Âdem'e getirdi. Âdem yaşayan her cana ne ad verdiyse, onun adı odur. Ve Âdem bütün evcil hayvanlara, göğün bütün kuşlarına ve kırın bütün hayvanlarına adlar verdi. Ama Âdem için kendisine benzer bir yardımcı bulunmadı. Ve Tanrı Âdem'in üstüne bir kendinden geçiş saldı ve o uyudu. Ve kaburgalarından birini aldı ve yerini etle doldurdu. Ve Rab Tanrı Âdem'den aldığı kaburgadan bir kadın kurdu ve onu Âdem'e getirdi. Ve Âdem dedi: İşte şimdi bu, kemiklerimden kemik ve etimden ettir; ona kadın denecek, çünkü erkeğinden alındı. Ve bunun için adam babasını ve annesini bırakacak ve karısına yapışacak; ve ikisi tek beden olacak." Önceki kitaplarda düşünülüp yazılanlar okura bir yardımda bulunuyorsa, Tanrı'nın yerden yine kırın bütün hayvanlarını ve göğün bütün kuşlarını biçimlendirmesi üzerinde daha uzun durmamalıyız. Niçin "yine" dendiğini, yani bunun altı günde tamamlanan ilk yaratılış yüzünden söylendiğini, önceki kitaplarda elimizden geldiğince açıkladık: Her şey o yaratılışta sebep olarak bir arada hem tamamlanmış hem başlatılmıştı, ta ki sonra sebepler kendi sonuçlarına götürülsün. Biri bu düğümün başka türlü çözülmesi gerektiğini düşünüyorsa, bunu böyle anlamamız için dikkat ettiğimiz bütün şeylere dikkatle baksın, yeter; oradan daha inandırıcı bir görüş çıkarabilirse, ona karşı çıkmamakla kalmamalı, kutlamalıyız da.
Biri de, Yazı'nın "Tanrı yerden yine kırın bütün hayvanlarını ve sulardan göğün bütün kuşlarını biçimlendirdi" demeyip, sanki her iki türü de yerden biçimlendirmiş gibi "Ve Tanrı yerden yine kırın bütün hayvanlarını ve göğün bütün kuşlarını biçimlendirdi" demesine takılıyorsa, bunun iki şekilde anlaşılması gerektiğini görsün. Ya Yazı göğün kuşlarını neden biçimlendirdiğini burada söylememiştir, çünkü söylenmese de akla gelebilirdi; öyle ki Tanrı'nın her ikisini de değil, yalnız kırın hayvanlarını yerden biçimlendirdiği anlaşılsın; göğün kuşlarını neden biçimlendirdiğini ise Yazı söylemese de anlayalım, çünkü sebepsel ilkelerin ilk yaratılışında onların sulardan çıkarıldığını biliyoruz. Ya da "yer" burada sularla birlikte, genel olarak böyle adlandırılmıştır; tıpkı göktekilerin övgüleri bitip sözün yere döndüğü o mezmurda adlandırıldığı gibi: "Yerden Rabbi övün, ejderhalar ve bütün enginler" vb.; sonra da "Sulardan Rabbi övün" denmemiştir. Yerden Rabbi öven bütün o enginler başka nerededir? Yine de yerden Rabbi öven sürüngenler ve kanatlı kuşlar nerededir? Bütün evren için de "Göğü ve yeri yapan Tanrı" dememizi sağlayan bu genel "yer" adlandırmasına göre, ister yerden ister sulardan yaratılmış olsun, yaratılmış her şeyin gerçekten yerden yaratıldığı anlaşılır.
Et dixit dominus deus: non bonum est esse hominem solum; faciamus ei adiutorium secundum ipsum. et finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli et adduxit illa ad Adam, ut uideret, quid uocabit illa. et omne quodcumque uocauit illud Adam animam uiuam, hoc est nomen eius. et uocauit Adam nomina omnibus pecoribus et omnibus uolatilibus caeli et omnibus bestiis agri. ipsi autem Adam non est inuentus adiutor similis ei et inmisit deus extasin in Adam, et obdormiuit. et accepit unam costarum eius et adinpleuit carnem in locum eius. et aedificauit dominus deus costam, quam accepit de Adam, in mulierem et adduxit eam ad Adam. et dixit Adam: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea; haec uocabitur mulier, quoniam ex uiro suo sumta est. et propter hoc relinquet homo patrem et matrem et conglutinabitur ad uxorem suam; et erunt duo in carne una. si aliquid adiuuant lectorem, quae libris superioribus considerata atque conscripta sunt, non debemus in hoc diutius inmorari, quod finxit adhuc deus de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli; cur enim dictum sit "adhuc". id est propter primam conditionem creaturarum sex diebus consummatam, in qua causaliter perfecta sunt omnia simul et inchoata, ut deinde ad effectus suos causae perducerentur, iam, quantum potuimus, in praecedentibus intimauimus. et si quis hoc aliter enodandum putat, tantum diligenter adtendat illa omnia, quae ut hoc sentiremus adtendimus; et si probabiliorem inde potuerit enucleare sententiam, non solum resistere non debemus, sed debemus etiam gratulari. Si quem autem mouet, quia non dixit: finxit deus adhuc de terra omnes bestias agri et de aquis omnia uolatilia caeli, sed tamquam utraque genera de terra finxerit, et finxit deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli, uideat duobus modis esse intellegendum: aut tacuisse nunc, unde finxerit uolatilia caeli, quia et tacitum posset occurrere, ut non de terra utrumque accipiatur deum finxisse, sed tantummodo bestias agri, ut uolatilia caeli etiam tacente scriptura intellegamus unde finxerit, uelut qui sciamus in prima causalium rationum conditione ex aquis ea esse producta; aut terram uniuersaliter sic appellatam simul cum aquis, quemadmodum appellata est in illo psalmo, ubi caelestium laudibus terminatis ad terram facta est conuersio sermonis et dictum: laudate dominum de terra, dracones et omnes abyssi et cetera, nec postea dictum est "laudate dominum de aquis". ubi enim sunt omnes abyssi, quae tamen de terra laudant dominum? ubi etiam reptilia et uolatilia pennata, quae nihilominus de terra laudant dominum? secundum istam uniuersalem appellationem terrae, secundum quam etiam de toto mundo dicitur: deus, qui fecit caelum et terram, siue de terra siue de aquis quaecumque creata sunt, de terra creata ueraciter intelleguntur.
9.2Şimdi Tanrı'nın "İnsanın yalnız olması iyi değil; ona kendisine uygun bir yardımcı yapalım" demesini nasıl anlamak gerektiğine bakalım. Tanrı bunu zaman içinde, ağızdan çıkan seslerle ve hecelerle mi söyledi, yoksa burada kadının böyle yapılmasının, Tanrı'nın Sözünde en başta bulunan gerekçesi mi anıldı? Kutsal Yazı her şey ilk kurulurken "Ve Tanrı dedi: Şu ya da bu olsun" derken de bu gerekçeyi ele alıyordu. Yoksa Tanrı bunu, bazı kullarına onların kendi içlerinde konuştuğu gibi, insanın kendi zihninde mi söyledi? Mezmurda "Rab Tanrı'nın içimde ne söyleyeceğini işiteyim" diyen de O'nun bu tür kullarındandı. Yoksa bu konuda insanın kendisine, kendi içinde, bir melek aracılığıyla, cisimsel seslerin benzerlikleri içinde bir vahiy mi geldi? Yazı bunun rüyada mı yoksa kendinden geçişte mi olduğunu söylemese de, bu tür şeyler genellikle böyle olur. Yoksa peygamberlere vahyedildiği gibi başka bir şekilde mi? "Ve bende konuşan melek bana dedi" sözü buradan gelir. Yoksa ses, buluttan gelen "Bu benim Oğlumdur" sesi gibi, cisimsel bir yaratık aracılığıyla mı çınladı? Bunlardan hangisinin olduğunu açıkça kavrayamayız; yine de şunu en kesin şekilde tutalım: Tanrı bunu söyledi; cisimsel bir sesle ya da zaman içinde ifade edilmiş bir cisim benzerliğiyle söylediyse, önceki kitapta ele aldığımız gibi, bunu kendi cevheriyle değil, emrine tabi bir yaratık aracılığıyla söyledi.
Çünkü Tanrı daha sonra da kutsal kişilere kimi zaman başı yün gibi beyaz, kimi zaman bedeninin alt kısmı tunç gibi, kimi zaman başka başka şekillerde göründü. Ama bu görüleri insanlara kendi olduğu cevherle değil, yarattığı ve kendisine tabi olan şeyler aracılığıyla sunduğu, istediğini de cisimsel suretlerin ve seslerin benzerlikleri aracılığıyla gösterip söylediği şu kişiler için en kesin şeydir: Teslis'in değişmez biçimde ebedî cevherinin ne zaman ne yer içinde hareket etmediğine, ama hem zaman hem yer içinde hareket ettirdiğine sadakatle inananlar, ya da bunu üstün bir kavrayışla anlayanlar. Öyleyse artık Tanrı'nın bunu nasıl söylediğini aramayalım; daha çok ne söylediğini anlayalım. İnsana kendisine uygun bir yardımcı yapılması gerektiği, her şeyin onunla yaratıldığı ebedî hakikatin kendisinde vardır; neyin niçin yaratıldığını onda bilebilen kişi bunu onda işitir.
Nunc iam uideamus, quomodo accipiendum sit, quod dixit deus: non est bonum esse hominem solum; faciamus ei adiutorium secundum ipsum, utrum temporaliter uocibus ac syllabis editis hoc dixerit deus, an ipsa ratio commemorata est, quae in uerbo dei principaliter erat, ut sic femina fieret: quam rationem suscipiebat etiam tunc scriptura, cum diceret "et dixit deus: fiat" hoc aut illud, quando primitus omnia condebantur. an forte in mente ipsius hominis hoc dixit deus, sicut loquitur quibusdam semis suis in ipsis seruis suis? ex quo genere seruorum eius erat etiam ille, qui dixit in psalmo: audiam, quid loquetur in me dominus deus. an aliqua de hac re ipsi homini in ipso homine per angelum est facta reuelatio in similitudinibus uocum corporalium, quamuis tacuerit scriptura, utrum in somnis an in extasi? ita enim fieri haec solent. an aliquo alio modo sicut reuelatur prophetis? unde illud est: et dixit mihi angelus, qui loquebatur in me. an per corporalem creaturam uox ipsa sonuerit sicut de nube: hic est filius meus? quid ergo ex his omnibus factum sit, ad liquidum conprehendere non ualeamus; uerum tamen certissime teneamus et dixisse hoc deum et, si corporali uoce uel temporaliter expressa similitudine corporis dixit, non eum per suam substantiam, sed per aliquam imperio suo subditam dixisse creaturam, sicut in libro praecedente tractauimus. Nam uisus est deus etiam postea sanctis uiris alias capite albo sicut lana, alias inferiore parte corporis sicut aurichalcum, alias aliter atque aliter; non tamen illas uisiones hominibus per substantiam, qua ipse est, sed per sibi subdita, quae creauit, eum praebuisse et per similitudines formarum uocumque corporalium quod uoluit ostendisse ac dixisse certissimum eat eis, qui substantiam trinitatis incommutabiliter aeternam nec per tempus nec per locum moueri et per tempus et per locum mouere uel fideliter credunt uel etiam excellenter intellegunt. non ergo iam quaeramus, quomodo istud dixerit deus, sed potius intellegamus quid dixerit. adiutorium quippe homini secundum ipsum fuisse faciendum aeterna ipsa ueritas habet, per quam creata sunt omnia; et in illa hoc audit, qui potest in ea cognoscere, quid quare creatum sit.
9.3Bu yardımcının ne için yapılması gerektiği sorulursa, akla çocuk doğurmaktan başka inandırıcı bir şey gelmez; tıpkı toprağın tohuma yardımcı olması, ikisinden bir fidan doğması gibi. Çünkü bu, şeylerin ilk kuruluşunda da söylenmişti: "Onları erkek ve dişi olarak yaptı ve Tanrı onları kutsayarak dedi: Büyüyün ve çoğalın, yeryüzünü doldurun ve ona egemen olun." Erkek ile dişinin kuruluşunun ve birleşmesinin bu gerekçesi ve bu kutsama, insanın günahından ve cezasından sonra da sona ermedi. Çünkü yeryüzünün şimdi ona egemen olan insanlarla dolu olması bu kutsamaya göredir.
Gerçi cennetten kovulduktan sonra birleştikleri ve çocuk doğurdukları anılır; yine de cennette de onlar için saygın bir evlilik ve lekesiz bir yatak olmasını neyin engelleyebileceğini görmüyorum. Tanrı bunu sadakatle ve adil biçimde yaşayan, O'na itaatle ve kutsallıkla kulluk eden insanlara bahşedebilirdi; öyle ki şehvetin hiçbir huzursuz ateşi olmadan, doğurmanın hiçbir zahmeti ve acısı olmadan onların tohumundan çocuklar doğsun. Bu, ölen anne babaların yerine çocukların geçmesi için olmazdı. Doğuranlar belli bir suret hâlinde kalır, cennete dikilmiş olan hayat ağacından cisimsel güç alırken, doğanlar da aynı hâle eriştirilirdi; ta ki belli bir sayı tamamlansın ve, eğer herkes adil ve itaatle yaşarsa, o zaman şu değişim gerçekleşsin: Canlı bedenler ölüm olmadan başka bir keyfiyete dönüşecek, kendilerini yöneten tinin her işaretine hizmet edecek, hiçbir cisimsel besin desteği olmadan yalnızca can veren tinle yaşayacak ve böylece ruhanî diye adlandırılacaklardı. Buyruğun çiğnenmesi ölüm cezasını hak ettirmeseydi, bu olabilirdi.
Bunun olabileceğine inanmayanlar, günahtan ve insanın cezalandırılmasından sonra artık böyle akan tabiatın alışkanlığından başka bir şeye bakmıyorlar; biz ise yalnızca görmeye alıştıkları şeylere inananlardan olmamalıyız. İsrailoğullarının giysilerine, kırk yıl boyunca eskimenin hiçbir yıpratmasına uğramayacakları şekilde, kendi türlerinde bir tür kalıcı hâl bahşedildiğinden şüphe etmeyen biri, itaatle ve dindarca yaşayan insana söylediğimiz şeyin bahşedilebileceğinden nasıl şüphe eder?
Si autem quaeritur, ad quam rem fieri oportuit hoc adiutorium, nihil aliud probabiliter occurrit quam propter filios procreandos, sicut adiutorium semini terra est, ut uirgultum ex utroque nascatur; hoc enim et in prima rerum conditione dictum erat: masculum et feminam fecit eos et benedixit eos deus dicens: crescite et multiplicamini et inplete terram et dominamini eius. quae ratio conditionis et coniunctionis masculi et feminae atque benedictio nec post peccatum hominis poenamque defecit. ipsa enim est, secundum quam nunc terra hominibus plena est dominantibus eius. Quamquam enim iam emissi de paradiso conuenisse et genuisse commemorantur, tamen non uideo, quid prohibere potuerit, ut essent eis etiam in paradiso honorabiles nuptiae et torus inmaculatus hoc deo praestante fideliter iusteque uiuentibus eique oboedienter sancteque seruientibus, ut sine ullo inquieto ardore libidinis, sine ullo labore ac dolore pariendi fetus ex eorum semine gigneretur; non ut morientibus parentibus filii succederent, sed ut illis, qui genuissent, in aliquo formae statu manentibus et ex ligno uitae, quod ibi plantatum erat, corporalem uigorem sumentibus et illi, qui gignerentur, ad eundem perducerentur statum, donec certo numero inpleto, si iuste omnes oboedienterque uiuerent, tunc fieret illa commutatio, ut sine illa morte animalia corpora conuersa in aliam qualitatem, eo quod ad omnem nutum regenti se spiritui deseruirent et solo spiritu uiuificante sine ullis alimentorum corporalibus sustentaculis uiuerent, spiritalia uocarentur. potuit hoc fieri, si non praecepti transgressio mortis subplicium mereretur. Qui enim hoc fieri potuisse non credunt, nihil aliud quam consuetudinem naturae iam post peccatum poenamque humanam sic currentis adtendunt; non autem in eorum genere nos esse debemus, qui non credunt, nisi quod uidere consuerunt. quis enim dubitet homini oboedienter et pie uiuenti praestari potuisse, quod diximus, qui non dubitat uestibus Israhelitarum inpertitum esse quendam in suo genere statum, ut per annos quadraginta nulla uetustatis detrimenta paterentur?
9.4Öyleyse niçin cennetten çıkmadan birleşmediler? Çabucak şöyle cevap verilebilir: Kadın yaratıldıktan hemen sonra, birleşmelerinden önce o çiğneme oldu; bunun cezası olarak ölüme yazıldılar ve o mutluluk yerinden de çıktılar. Çünkü Yazı, onların yapılmasıyla onlardan Kabil'in doğması arasında ne kadar zaman geçtiğini belirtmemiştir. Tanrı'nın henüz birleşmelerini buyurmadığı da söylenebilir. Çünkü itaatsiz bedenin dürtüsü gibi hiçbir arzunun sıkıştırmadığı bir yerde, bu iş için niçin ilahî otorite beklenmesin? Tanrı'nın bunu buyurmamasının sebebi ise her şeyi kendi önbilgisine göre düzenlemesiydi; o önbilgide onların düşüşünü de şüphesiz önceden biliyordu; ölümlü insan soyu artık bu düşüşten itibaren çoğalacaktı.
Cur ergo non coierunt, nisi cum exissent de paradiso? cito responderi potest: quia mox creata muliere, prius quam coirent, facta est illa transgressio, cuius merito in mortem destinati etiam de loco illius felicitatis exierunt. non enim scriptura tempus expressit, quantum interfuerit inter eos factos et ex eis natum Cain. potest etiam dici, quia nondum deus iusserat, ut coirent. cur enim non ad hanc rem diuina expectaretur auctoritas, ubi nulla concupiscentia tamquam stimulus inoboedientis carnis urgebat? ideo autem hoc non iusserat deus, quia secundum suam praescientiam disponebat omnia, in qua et eorum casum procul dubio praesciebat, unde iam mortale genus propagandum esset humanum.
9.5Ya da kadın erkeğe çocuk doğurmak için yardımcı olarak yapılmadıysa, ne için yardımcı olarak yapıldı? Birlikte toprağı işlesin diye ise, henüz yardıma muhtaç olunacak bir zahmet yoktu; gerekseydi de bir erkek daha iyi bir yardımcı olurdu. Avuntu için de aynı şey söylenebilir, eğer belki yalnızlık insanı sıkıyorsa: Birlikte yaşamak ve konuşmak için bir erkek ile bir kadının değil de iki dostun eşit olarak bir arada oturması ne kadar daha uygun olurdu! Bir arada oturanların barışını zıt iradeler bozmasın diye birinin buyurarak, öbürünün boyun eğerek birlikte yaşaması gerekiyorduysa, bunu sağlamak için de düzen eksik olmazdı: Biri önce, öbürü sonra yaratılırdı; özellikle de sonraki öncekinden yaratılsaydı, tıpkı kadının yaratıldığı gibi. Yoksa biri, Tanrı'nın insanın kaburgasından, isteseydi, yalnız kadını yapabileceğini, erkeği yapamayacağını mı söyleyecek? Bu yüzden doğurma sebebi çıkarılırsa, kadının erkeğe ne için yardımcı olarak yapıldığını bulamıyorum.
Aut si ad hoc adiutorium gignendi filios non est facta mulier uiro, ad quod ergo adiutorium facta est? si, quae simul operaretur terram, nondum erat labor, ut adiumento indigeret, et, si opus esset. melius adiutorium masculus fieret . hoc et de solacio dici potest, si solitudinis fortasse taedebat. quanto enim congruentius ad conuiuendum et conloquendum duo amici pariter quam uir et mulier habitarent? quodsi oportebat alium iubendo, alium obsequendo pariter uiuere, ne contrariae uoluntates pacem cohabitantium perturbarent, nec ad hoc retinendum ordo defuisset, quo prior unus, alter posterior, maxime si posterior ex priore crearetur, sicut femina creata est. an aliquis dixerit de costa hominis deum feminam tantum, non etiam masculum, si hoc uellet, facere potuisse? quapropter non inuenio, ad quod adiutorium facta sit mulier uiro, si pariendi causa subtrahitur.
9.6Çünkü bütün insan soyu ölüp gitmeler ve yerine geçmelerle belli bir sayıya ulaşsın diye anne babaların bu hayattan çekilip çocuklarına yer bırakması gerekiyorduysa, insanlar çocuk doğurup insanın vazifesine ait adaleti tamamladıktan sonra, buradan daha iyi bir yere ölümle değil, bir değişimle de aktarılabilirlerdi. Bu ya kutsalların bedenlerini geri aldıklarında göklerdeki melekler gibi olacakları o en yüksek değişim olurdu; ya da o değişim ancak dünyanın sonunda herkese birden verilecekse, ondan daha aşağı bir değişim. Ama bu da hem bu bedenin, hem de ilk yapılan bedenlerin –erkeğinkinin yerin balçığından, kadınınkinin erkeğin etinden yapılmış bedenin– sahip olduğundan daha iyi bir hâl sağlardı.
Çünkü İlyas'ın şimdiden ne kutsalların, iş günü bitip hep birlikte dinarlarını alacakları zaman olacakları gibi olduğunu, ne de bu hayattan henüz göç etmemiş insanlar gibi olduğunu düşünmemelidir; gerçi o bu hayattan ölümle değil, göğe alınarak göçmüştür. Demek ki şimdiden bu hayatta sahip olabileceğinden daha iyi bir şeye sahiptir, ama bu hayatı doğru yaşamış olarak sonunda sahip olacağı şeye henüz sahip değildir. Çünkü "bizim için daha iyisini öngördüler, ta ki bizsiz yetkinliğe erişmesinler." Yoksa biri, İlyas evlenip çocuk sahibi olsaydı bunu hak edemeyeceğini mi düşünüyor? Çünkü onun evlenmediğine inanılır, Yazı bunu söylemediği için; gerçi bekârlığı hakkında da hiçbir şey söylememiştir. Öyleyse çocuk doğurduktan sonra Tanrı'yı hoşnut edip ölmeyen, göğe alınan Hanok hakkında ne cevap verecek? Öyleyse Âdem ile Havva da adil yaşayıp iffetle çocuk sahibi olsalardı, niçin yerlerini ölümle değil göğe alınarak, yerlerine geçen çocuklarına bırakamazlardı? Çünkü Hanok ile İlyas Âdem'de ölmüş ve ölümün soyunu bedenlerinde taşıyor olsalar da –bu borcu ödemek için bu hayata geri dönecekleri ve bu kadar uzun süre ertelenmiş ölümü tadacakları inanılır–, şimdi yine de başka bir hayattadırlar; orada, bedenin dirilişinden önce, canlı beden ruhanî bedene dönüşmeden önce, ne hastalıkla ne yaşlılıkla tükenirler. O hâlde, ne kendi günahı ne de anne babasının günahı olmadan yaşayan o ilk insanlara şunun bahşedilmesi ne kadar daha adil ve daha inandırıcı olurdu: Çocuk doğurduktan sonra daha iyi bir hâle geçip yer bıraksınlar, oradan da dünya sona erince kutsalların bütün soyuyla birlikte, bedenin ölümüyle değil, Tanrı'nın gücüyle çok daha mutlu bir şekilde melek suretine dönüşsünler!
Nam si parentes filiis suis cedere ex hac uita oportebat, ut ita omne humanum genus per decessiones et successiones certa numerositate inpleretur, potuerunt etiam homines genitis filiis perfectaque humani officii iustitia hinc ad meliora transferri non per mortem, sed per aliquam commutationem, aut illam summam, qua receptis corporibus fient sancti, sicut angeli in caelis, aut, si illam dari non oportet nisi omnibus simul in saeculi fine, aliqua inferiore quam illa erit: quae tamen haberet meliorem statum, quam uel hoc corpus habet uel illa etiam, quae primitus facta sunt, uiri ex limo terrae, mulieris ex uiri carne. Neque enim arbitrandum est Heliam uel sic esse iam, sicut erunt sancti, quando peracto operis die denarium pariter accepturi sunt, uel sic, quemadmodum sunt homines, qui ex ista uita nondum emigrarunt, de qua ille tamen non morte, sed translatione migrauit. iam itaque aliquid melius habet, quam in hac uita posset, quamuis nondum habeat, quod ex hac uita recte gesta in fine habiturus est; pro nobis enim meliora prouiderunt, ne sine nobis perfecti perficerentur. aut si quisquam putat hoc Heliam mereri non potuisse, si duxisset uxorem filiosque procreasset — creditur enim non habuisse. quia hoc scriptura non dixit, quamuis et de caelibatu eius nihil dixerit — quid de Enoch respondebit, qui filiis genitis deo placens non mortuus, sed translatus est? cur ergo et Adam et Eua, si iuste uiuentes caste filios procreassent, non eis possent translatione, non morte succedentibus cedere? nam si Enoch et Helias in Adam mortui mortisque propaginem in carne gestantes — quod debitum ut soluant, creduntur etiam redituri ad hanc uitam et, quod tamdiu dilatum est, morituri — nunc tamen in alia uita sunt, ubi ante resurrectionem carnis, antequam animale corpus in spiritale mutetur, nec morbo nec senectute deficiunt: quanto iustius atque probabilius primis illis hominibus praestaretur sine ullo suo parentumue peccato uiuentibus, ut in meliorem aliquem statum filiis genitis cederent, unde saeculo finito cum omni posteritate sanctorum in angelicam formam non per carnis mortem, sed per dei uirtutem multo felicius mutarentur!
9.7Böylece doğurma sebebi çıkarılırsa, kadının erkeğe başka ne için yardımcı olarak yapıldığını görmüyorum; bu sebebin niçin çıkarılması gerektiğini de bilmiyorum. Çünkü sadık ve dindar bekâretin Tanrı katında büyük ve büyük şerefe layık bir liyakate sahip olması nereden gelir? Şundan başka değil: Bu zamanda, kutsalların sayısını doldurmak için bütün milletlerden pek bol bir kalabalık hazırken, kucaklaşmaktan uzak duranlarda, pis bir hazzı tatma şehveti, artık zürriyeti yetiştirme gereğinin istemediği şeyi kendine mal etmez. Nitekim her iki cinsin de çirkinliğe düşmeye meyleden zayıflığı, evliliğin ahlâken güzel olan yanıyla haklı olarak karşılanır; böylece sağlıklılar için vazife olabilecek şey hastalar için bir ilaç olur. Perhizsizlik kötü olduğu için evlilik, ya da perhizsizlerin onunla birleştiği bağ, iyi olmaktan çıkmaz; tersine, bu iyi o kötü yüzünden kınanmaz, o kötü bu iyi yüzünden bağışlanabilir olur; çünkü evliliğin sahip olduğu ve onu iyi kılan şey asla günah olamaz. Bu iyi üç kısımlıdır: sadakat, zürriyet, sır. Sadakatte, evlilik bağının dışında başka bir kadınla ya da başka bir erkekle yatılmaması gözetilir; zürriyette, çocuğun sevgiyle kabul edilmesi, şefkatle beslenmesi, dindarca yetiştirilmesi; sırda ise, evliliğin bozulmaması ve boşanmış erkeğin ya da kadının çocuk uğruna bile bir başkasıyla birleşmemesi. Bu, evliliğin kuralı gibidir; onunla ya tabiatın verimliliği süslenir ya da perhizsizliğin sapkınlığı yönetilir. Bu konuyu kısa süre önce yayımladığımız evliliğin iyiliği hakkındaki kitapta yeterince tartıştığımız için –orada dulların perhizkârlığını ve bekâretin üstünlüğünü de derecelerinin değerine göre ayırt ettik–, kalemimiz burada daha uzun süre bununla meşgul olmamalıdır.
Non itaque uideo, ad quod aliud adiutorium mulier facta sit uiro, si generandi causa subtrahitur: quae nihilominus quare subtrahatur ignoro. unde enim magnum magnique honoris meritum apud deum fidelis et pia uirginitas habet, nisi quia isto iam tempore continendi ab amplexu, cum ex omnibus gentibus ad inplendum sanctorum numerum largissima subpetat copia, percipiendae sordidae uoluptatis libido non sibi uindicat, quod iam sufficiendae prolis non postulat necessitudo? denique utriusque sexus infirmitas propendens in ruinam turpitudinis recte excipitur honestate nuptiarum, ut, quod sanis esse posset officium, sit aegrotis remedium. neque enim quia incontinentia malum est, ideo conubium uel quo incontinentes copulantur, non est bonum; immo uero non propter illud malum culpabile est hoc bonum, sed propter hoc bonum ueniale est illud malum, quoniam id, quod bonum habent nuptiae et quo bonae sunt nuptiae, peccatum esse numquam potest. hoc autem tripertitum est: fides, proles, sacramentum. in fide adtenditur, ne praeter uinculum coniugale cum altera uel altero concumbatur; in prole, ut amanter suscipiatur, benigne nutriatur, religiose educetur; in sacramento, ut coniugium non separetur et dimissus aut dimissa nec causa prolis alteri coniungatur. haec est tamquam regula nuptiarum, qua uel naturae decoratur fecunditas uel incontinentiae regitur prauitas. unde quia satis disseruimus in eo libro, quem de bono coniugali nuper edidimus, ubi et continentiam uidualem et excellentiam uirginalem pro suorum graduum dignitate distinximus, diutius hic stilus noster non est occupandus.
9.8Şimdi ise, cennette çocuk doğurmak için birbirleriyle birleşmeleri caiz değil idiyse, kadının erkeğe hangi yardım için yapıldığını araştırıyoruz. Böyle düşünenler belki her cinsel birleşmenin günah olduğunu sanıyorlar. Çünkü insanların, kusurlardan sapkın bir şekilde kaçınırken onların zıtlarına hızla koşmamaları güçtür. Nitekim cimrilikten tiksinen savurgan, savurganlıktan tiksinen cimri olur; tembelliğini kınadığın kişi huzursuz bir telaşa, huzursuzluğunu kınadığın kişi tembelliğe düşer; kınanınca cüretinden nefret etmeye başlayan korkaklığa kaçar; korkak olmamaya çalışan da sanki bağı kopmuş gibi atılgan olur; çünkü suçları akılla değil, kanaatle ölçerler. Aynı şekilde insanlar, zinada ve fuhuşta ilahî hukukun neyi mahkûm ettiğini bilmedikleri için, çocuk doğurmak amacıyla olan evlilik birleşmesinden de tiksinirler.
Nunc enim quaerimus, cui adiutorio mulier facta sit uiro, si eis ad gignendos filios misceri sibimet in paradiso non licebat. qui enim hoc sentiunt, forte peccatum esse omnem concubitum putant. difficile est namque, ut, dum peruerse homines uitia deuitant, non in eorum contraria perniciter currant. etenim sicut exhorrens auaritiam fit profusus aut exhorrens luxuriam fit auarus aut inquietus fit, cuius pigritiam reprehenderis, aut cuius inquietudinem piger aut qui reprehensus odisse coeperit audaciam suam, ad timiditatem fugit aut qui timidus non esse conatur, tamquam abrupto uinculo fit temerarius, dum non ratione, sed opinione crimina metiuntur: ita dum nesciunt homines, quid in adulteriis et fornicationibus diuino iure damnetur, etiam causam procreandi coniugalem concubitum detestantur.
9.9Bunu yapmayan, ama bedenin verimliliğinin ölümlülüğün yerine geçme ihtiyacı yüzünden Tanrı tarafından verildiğini düşünenler de, o ilk insanların ancak işledikleri günah yüzünden ölecekleri için doğurarak yerlerine geçecekleri aramaları hâlinde birleşebileceklerini sanıyorlar. Ama ölecek olanlara yerlerine geçecek kişiler aramak doğru olabildiyse, yaşayacak olanlara yoldaşlar aramanın çok daha doğru olabileceğine dikkat etmiyorlar. Yeryüzü insan soyuyla dolduktan sonra, ancak ölenlerin yerine geçecek zürriyetin aranması doğru olurdu; ama yeryüzü iki insan aracılığıyla dolacaksa, onlar topluluğun vazifesini doğurmaktan başka nasıl yerine getirebilirlerdi? Yoksa biri zihnen o kadar kör müdür ki, insan soyunun, ancak az sayıda kişi doğru ve övgüye değer biçimde yaşasa bile yeryüzü için ne büyük bir süs olduğunu, devletin düzeninin günahkârları bile bir tür dünyevî barış bağına zorlayarak ne kadar güçlü olduğunu görmesin? Çünkü insanlar o kadar bozulmamıştır ki, böyleyken bile evcil hayvanlardan ve kuşlardan üstün olmasınlar; oysa evrenin bu en aşağı kısmının, kendi yerinin payına göre bütün bu türlerle süslenmiş olduğunu düşünmek kimin hoşuna gitmez? Kim o kadar akılsızdır ki, bu kısım ölmeyen adillerle dolsaydı daha az süslenebileceğini sansın?
Meleklerin yukarıdaki devleti pek kalabalık olduğu için, onların evlilikle birleşmeleri ancak ölselerdi yerinde olurdu. Rab bu yetkin kalabalığa kutsalların dirilişte katılacağını önceden bilerek şöyle der: "Dirilişte ne evlenecekler ne de kadın alacaklar; çünkü ölmeye başlamayacaklar, Tanrı'nın melekleriyle eşit olacaklar." Buradaysa yeryüzü insanlarla doldurulacaktı ve akrabalığın daha sıkı bağı ve en çok tavsiye edilmesi gereken birlik bağı için tek bir kişiden doldurulması gerekiyordu. Öyleyse kadın cinsi ona uygun bir yardımcı olarak, kadın tabiatı insan soyunu eken erkeğe toprağın verimliliği gibi yardım etsin diye değilse, başka ne için arandı?
Quod qui non faciunt, sed tamen fecunditatem carnis propter successionem mortalitatis diuinitus datam sentiunt, nec ipsi putant primos illos homines potuisse concumbere, nisi propter peccatum, quod admiserant, morituri gignendo requirerent successores, nec adtendunt, si recte potuerunt successores quaeri morituris, multo rectius socios quaeri potuisse uicturis. inpleta enim terra genere humano recte proles, nonnisi quae morientibus succederet, quaereretur; ut autem per duos homines terra inpleretur, quomodo ipsi nisi gignendo officium societatis inplerent? an uero ita quis caecus est mente, ut non cernat, quanto terris ornamento sit genus humanum, etiam cum a paucis recte laudabiliterque uiuatur, quantumque ualeat ordo reipublicae in cuiusdam pacis terrenae uinculum coercens etiam peccatores? neque enim tantum deprauati sunt homines, ut non etiam tales pecoribus et uolatilibus antecellant; quorum tamen omnium generibus hanc infimam mundi partem pro sui loci sorte decoratam quem non considerare delectet? quis autem ita sit excors, ut putet minus eam ornari potuisse, si iustis non morientibus inpleretur? Nam quia numerosissima est superna ciuitas angelorum, ideo non recte conubio copularentur, nisi morerentur. hanc quippe numerositatem perfectam etiam in resurrectione sanctorum angelis sociandam dominus praesciens ait: in resurrectione neque nubent neque uxores ducent; non enim incipient mori, sed erunt aequales angelis dei; hic uero cum inplenda esset hominibus terra et eam propter cognationis artiorem necessitudinem et unitatis uinculum maxime commendandum ex uno oporteret inpleri, propter quid aliud secundum ipsum quaesitus est femineus sexus adiutor, nisi ut serentem genus humanum natura muliebris tamquam terrae fecunditas adiuuaret?
9.10Gerçi şuna inanmak daha ahlâken güzel ve daha iyidir: Cennete yerleştirilmiş ve henüz ölüm kanunuyla mahkûm edilmemiş o insanların canlı bedeni o zaman öyleydi ki, ölümün soyundan gelen bu bedenlerin şimdi taşıdığı türden bir bedenî haz isteği taşımıyorlardı. Çünkü yasak ağaçtan yediklerinde onlarda hiçbir şey olmamış değildir. Tanrı "Yerseniz ölümle öleceksiniz" dememiş, "Yediğiniz gün ölümle öleceksiniz" demişti; öyle ki o gün onlarda Havari'nin inleyerek söylediği şeyi gerçekleştirsin: "İç insana göre Tanrı'nın kanunundan zevk alıyorum; ama uzuvlarımda zihnimin kanununa karşı savaşan ve beni uzuvlarımdaki günah kanununa esir eden başka bir kanun görüyorum. Ne zavallı bir insanım! Beni bu ölümün bedeninden kim kurtaracak? Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla Tanrı'nın lütfu." Çünkü "Beni bu ölümlü bedenden kim kurtaracak?" demesi ona yetmezdi; "bu ölümün bedeninden" dedi. Tıpkı şu söz gibi: "Beden günah yüzünden ölüdür." Orada da "ölümlü" değil, "ölü" der; gerçi beden elbette ölümlüdür de, çünkü ölecektir. O bedenlerin böyle olduğuna inanmamalıyız. Canlı bedenlerdi, henüz ruhanî değillerdi, ama ölü de değillerdi, yani ölmeleri zorunlu olan bedenler değillerdi. Bu, yasağa rağmen ağaca dokundukları gün oldu.
Bizim bedenlerimizde de kendi ölçüsünce bir sağlıktan söz edilir. Bu sağlık, öldürücü bir hastalık iç organları kemirecek kadar bozulduğunda ve hekimler muayeneden sonra ölümün yaklaştığını söylediğinde, beden o zaman da elbette ölümlü diye anılır; ama sağlıklıyken, bir gün şüphesiz ölecek olsa da, anıldığından başka bir anlamda. Aynı şekilde o insanlar canlı bedenler taşıyorlardı, ama bu bedenler günah işlemedikçe ölmeyecek, aksine melek suretini ve gökteki keyfiyeti alacaktı. Buyruğu çiğner çiğnemez uzuvlarına öldürücü bir hastalık gibi ölümün kendisi yerleşti ve bedene hükmettikleri o keyfiyeti değiştirdi. O keyfiyetle bedene öyle hükmediyorlardı ki, "Uzuvlarımda zihnimin kanununa karşı savaşan başka bir kanun görüyorum" demiyorlardı; çünkü beden henüz ruhanî değil, canlı bir beden olsa da, içinden ve onunla doğduğumuz bu ölümün bedeni henüz değildi. Çünkü doğmakla demeyeyim, ana rahmine düşmekle bile, zorunlu olarak öleceğimiz bir tür hastalığı başlatmaktan başka ne yaptık? Su toplayan, eriyip tükenen ya da fil hastalığına yakalanan birinin o hastalıktan ölmesi, bütün insanların tabiatça gazap çocukları olduğu bu bedene sahip olmaya başlayan kişinin ölmesi kadar zorunlu değildir; çünkü bunu günahın cezasından başka bir şey yapmamıştır.
Bunlar böyle olduğuna göre, o insanların günahtan önce, çocuk doğurmak için üreme uzuvlarına da, ruhun herhangi bir işte hiçbir sıkıntı ve haz kaşıntısı olmadan hareket ettirdiği öbür uzuvlara hükmettiği gibi hükmedebildiklerine niçin inanmayalım? Çünkü her şeye kadir ve anlatılamaz biçimde övülmeye layık Yaratıcı, en küçük işlerinde de büyük olan, arılara balmumunun biçimini ve balın sıvısını işledikleri gibi yavrularının doğumunu da işleme yeteneği verdiyse, ilk insanlara şöyle bedenler yapmış olması neden inanılmaz görünsün: Günah işlemeseler ve onları öldürecek bir hastalığa hemen yakalanmasalardı, yavrunun çıktığı uzuvlara, yürürken ayaklara hükmettikleri emirle hükmedecek, böylece ne ateşle tohum ekilecek ne de acıyla doğurulacaktı. Şimdiyse buyruğu çiğneyerek, uzuvlarına yerleşmiş ölümle birlikte, zihnin kanununa karşı savaşan o kanunun hareketini taşımayı hak ettiler. Evlilik bu hareketi düzene koyar, perhizkârlık onu tutar ve dizginler; öyle ki, nasıl günahtan ceza olduysa, cezadan da liyakat olsun.
Quamuis honestius meliusque credatur ita fuisse tunc illorum hominum corpus animale constitutorum in paradiso nondum mortis lege damnatum, ut non haberent adpetitum carnalis uoluptatis, qualem nunc habent ista corpora, quae iam ex mortis propagine ducta sunt. neque enim nihil est in eis factum, cum de ligno prohibito edissent, quandoquidem deus dixerat non "ei ederitis, morte moriemini", sed: qua die ederitis, morte moriemini, ut hoc ipsum in eis illa faceret dies, quod apostolus gemit dicens: condelector legi dei secundum interiorem hominem, uideo autem aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae et captiuantem me in lege peccati, quae est in membris meis. infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? gratia dei per Iesum Christum dominum nostrum. non enim sufficeret ei, si diceret: quis me liberabit de hoc mortali corpore? sed, de corpore, inquit, mortis huius. sicut etiam illud, corpus quidem, inquit, mortuum est propter peccatum; nec ibi ait mortale, sed mortuum, quamuis utique et mortale, quia moriturum. non ita credendum est fuisse illa corpora, sed licet animalia, nondum spiritalia, non tamen mortua, id est quae necesse esset ut morerentur: quod ea die factum est, qua lignum contra uetitum tetigerant. Sicut in ipsis nostris corporibus quaedam pro suo modo sanitas dicitur, quae si perturbata sic fuerit, ut letalis morbus iam uiscera depascatur, quo inspecto medici mortem inminere pronuntient, mortale utique corpus etiam tunc dicitur, sed aliter, quam cum esset sanum quamuis quandoque sine dubio moriturum: ita illi homines animalia quidem corpora gerentes, sed non moritura, nisi peccassent, acceptura autem angelicam formam caelestemque qualitatem, mox ubi praeceptum transgressi sunt, eorum membris uelut aliqua aegritudo letalis mors ipsa concepta est mutauitque illam qualitatem, qua corpori sic dominabantur, ut non dicerent: uideo aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, quia, etsi nondum spiritale, sed animale corpus erat. nondum tamen erat mortis huius, de qua et cum qua nati sumus. quid enim aliud, non dicam nati, sed omnino concepti, nisi aegritudinem quandam inchoauimus, qua sumus necessario morituri? neque enim tam necesse est eum ipso morbo mori, qui hydrops uel syntecticus uel elephantiosus factus fuerit. quam eum, qui hoc corpus habere coeperit, in quo omnes homines natura sunt filii irae, quia hoc non fecit nisi poena peccati. Quae cum ita sint, cur non credamus illos homines ante peccatum ita genitalibus membris ad procreandos filios imperare potuisse sicut ceteris, quae in quolibet opere anima sine ulla molestia et quasi pruritu uoluptatis mouet? si enim creator omnipotens ineffabiliterque laudandus, qui et in minimis suis operibus magnus est, apibus donauit, ut sic operentur generationem filiorum quemadmodum cerae speciem liquoremque mellis, cur incredibile uideatur primis hominibus talia fecisse corpora, ut, si non peccassent et morbum quendam, quo morerentur, continuo concepissent, eo nutu inperarent membris, quibus fetus exoritur, quo pedibus, cum ambulatur. ut neque cum ardore seminaretur neque cum dolore pareretur. nunc uero transgrediendo praeceptum motum legis illius, quae repugnat legi mentis, in membris conceptae mortis habere meruerunt, quem nuptiae ordinant, continentia cohibet et refrenat, ut, quemadmodum de peccato factum est subplicium, sic de subplicio fiat meritum.
9.11Böylece kadının erkek için erkekten, kadınları tanıdığımız o cinsiyette, o surette ve uzuvların o farklılığında yapıldığından şüphe eden herkes, inandığımız her şeyi sarsılmaya zorlar ve müminlerin zihinlerinden uzak tutulmalıdır. Bu kadın Kabil'i, Habil'i ve bütün insanların onlardan doğacağı bütün kardeşlerini doğurmuştur; aralarında Şit'i de doğurmuştur; Şit aracılığıyla İbrahim'e, İsrail halkına, bütün milletlerce artık çok iyi bilinen o millete, Nuh'un oğulları aracılığıyla da bütün milletlere ulaşılır. Öyleyse bu cinsin erkeğe hangi yardım için yapıldığı sorulduğunda, elimden geldiğince her şeyi dikkatle düşünüyorum ve aklıma zürriyet sebebinden başka bir şey gelmiyor: Yeryüzü onların soyuyla dolsun diye; ama şimdi insanların doğurulduğu şekilde doğurulmuş bir soyla değil. Şimdi uzuvlarda, Tanrı'nın lütfuyla faziletle yenilse bile, zihnin kanununa karşı savaşan günah kanunu vardır; bunun ise ancak bu ölümün bedeninde, günah yüzünden ölü olan bedende olabileceğine inanmak gerekir. Ruh nasıl kendi Efendisine kulluk etmeyi reddettiyse, onun kulu olan bedenin de onun her işaretine hizmet etmemesinden daha adil bir ceza ne olabilir? İster Tanrı her ikisini de anne babadan yaratsın, bedeni bedenden, ruhu ruhtan; ister ruhları başka bir şekilde yapsın; bu elbette imkânsız bir iş için ve küçük bir ödül uğruna değildir: Dindarlıkla Tanrı'ya tabi olan ruh, ilk insanın ceza olarak aldığı ve bu ölümün bedeninin uzuvlarında bulunan bu günah kanununu lütufla yendiğinde, gökteki ödülü daha büyük bir şanla alacak ve başkasının itaatsizliğinin cezasını faziletle yenebilen itaatin ne büyük bir övgüye layık olduğunu gösterecektir.
Factam itaque feminam uiro de uiro in eo sexu, in ea forma et distinctione membrorum, qua feminae notae sunt, quae peperit Cain et Abel et omnes fratres eorum, ex quibus omnes homines nascerentur, in quibus peperit etiam Seth, per quem ad Abraham uentum est et ad populum Israhel gentemque omnibus iam notissimam gentibus et per Noe filios omnes gentes, quisquis dubitauerit, omnia cogit nutare, quae. credimus, longeque a fidelium mentibus repellendus est. cum ergo quaeritur, ad quod adiutorium factus sit ille sexus uiro, diligenter, quantum ualeo, cuncta consideranti nonnisi causa prolis occurrit, ut per eorum stirpem terra inpleretur, et non eo modo procreatam, quo nunc procreantur homines, cum inest peccati lex in membris repugnans legi mentis, etiamsi per dei gratiam uirtute superatur; hoc enim esse non potuisse credendum est nisi in corpore mortis huius, quod corpus mortuum est propter peccatum. et quid hac poena iustius, quam ut non ad omnem nutum seruiat corpus, id est suus famulus animae, sicut domino suo detrectauit ipsa seruire, siue utrumque ea parentibus creet deus, corpus ex corpore, animam ea anima, siue alio modo faciat animas, non utique ad opus inpossibile nec mercede parua. ut cum anima pietate deo subdita legem istam peccati, quae est in membris corporis mortis huius, quam primus homo accepit in poenam, uicerit ipsa per gratiam, praemium caeleste percipiat maiore gloria, demonstrans, quanta sit laus oboedientiae, quae alienae inoboedientiae poenam potuit uirtute superare?
9.12Kadının erkeğe hangi yardım için yapıldığı, sanırım, yeterince araştırıldığına göre, şimdi şuna bakalım: Kırın bütün hayvanlarının ve göğün bütün kuşlarının, onlara ad versin diye Âdem'e getirilmesi, böylece de o hayvanlar arasında ona benzer bir yardımcı bulunmadığı için onun böğründen ona bir kadın yaratmanın sanki bir zorunluluk hâline gelmesi niçin oldu? Bana öyle geliyor ki bu, peygamberane bir anlam için oldu, ama yine de gerçekten oldu; öyle ki olay doğrulanmış olarak, mecazın yorumu serbest bırakılsın. Çünkü Âdem'in yalnız kuşlara ve karada yaşayan canlılara ad verip balıklara ve bütün yüzen hayvanlara vermemesi ne demektir? İnsan dillerine bakılırsa, bütün bunlar insanların konuşurken onlara koydukları adlarla anılır. Yalnız sudakiler ve karadakiler değil, yerin kendisi, su, gök, gökte görünenler ve görünmeyip de inanılanlar da milletlerin dillerinin farklılığına göre farklı adlarla anılır. Tufandan sonra kurulan o kulenin kibri insan topluluğunu farklı işaret seslerine bölmeden önce başlangıçta elbette tek bir dil olduğunu öğrendik; ama o dil hangisi olursa olsun, bunu araştırmanın ne faydası var? Âdem o zaman elbette o dili konuşuyordu; o dil hâlâ sürüyorsa, ilk insanın kara hayvanlarına ve kuşlara ad verdiği o boğumlu sesler o dildedir. Öyleyse aynı dilde balıkların adlarının insan tarafından değil de Tanrı tarafından konduğuna, insanın da onları sonra Tanrı'nın öğretmesiyle öğrendiğine inanmak herhangi bir şekilde mümkün müdür? Böyle de olmuş olsaydı, niçin böyle olduğunda şüphesiz gizemli bir anlam yankılanırdı. Ama balıkların türleri yavaş yavaş tanındıkça adlarının konduğuna inanmak gerekir. Peki evcil hayvanlar, yabani hayvanlar ve kuşlar, yanına toplanıp türlerine göre ayrılarak onlara ad koysun diye insana getirildiğinde –ki bu olmasaydı onlara da yavaş yavaş, balıklardan çok daha çabuk ad koyabilirdi–, bunun sebebi geleceği önceden haber vermeye yarayacak bir şeyi işaret etme gerekçesinden başka ne olabilirdi? Bu anlatının sırası en çok buna dikkat eder.
Sonra, Tanrı hayvanların tabiatları arasında insana benzer bir yardımcı olabilecek böyle bir şey yaratmadığını bilmiyor muydu? Yoksa insanın kendisinin de bunu bilmesi ve gök altında yaratılmış, kendisi gibi bu havadan yaşayan bütün canlılar arasında ona benzer hiçbir şey bulamadığı için karısını daha değerli tutması mı gerekiyordu? Bunu ancak hepsi kendisine getirilip görülünce bilebilmesi şaşılacak şey olurdu. Çünkü Tanrı'ya inanıyorduysa, Tanrı bunu ona, buyruğu verdiği ve günah işleyince onu sorgulayıp yargıladığı şekilde söyleyebilirdi; inanmıyorduysa, inanmadığı kişinin her şeyi ona getirip getirmediğini, ya da belki yeryüzünün kendisinden daha uzak bazı kısımlarında ona benzer bazı canlıları göstermeyip saklayıp saklamadığını da elbette bilemezdi. Bu yüzden bunun peygamberane bir anlam uğruna, ama yine de gerçekten olduğundan şüphe edilmemesi gerektiğini düşünüyorum.
Bu eserde peygamberane bilmeceleri incelemeyi değil, olmuş olayların doğruluğunu tarihin gerçek anlamına göre savunmayı üstlendik. Boş ve inançsız kişilere imkânsız görünebilecek ya da sanki karşıt bir tanıklıkla Kutsal Yazı'nın otoritesine aykırı düşebilecek olanın ne imkânsız ne de aykırı olduğunu, gücüm yettiğince ve Tanrı yardım ettiği kadarıyla tartışarak göstermek istiyorum. Mümkün görünen ve hiçbir çelişki görünümü taşımayan, ama bazılarına gereksiz, hatta saçma görünebilecek olan hakkındaysa şunu göstermek istiyorum: Bu, olmuş olayların tabiî ya da alışılmış düzenine göre olmamıştır; öyle ki Kutsal Yazıların en güvenilir otoritesi kalplerimizde öne geçtiğinde, saçma olamayacağına göre gizemli bir anlam taşıdığına inanılsın; gerçi onun açıklamasını ya da araştırılmasını ya başka yerde yaptık ya da başka bir zamana bırakıyoruz.
Sed quoniam, cui adiutorio femina facta sit uiro, satis, quantum existimo, requisitum est, illud iam uideamus, quare sit factum, quod adductae sunt ad Adam omnes bestiae agri et omnia uolatilia caeli, ut eis nomina inponeret, atque ita uelut necessitas oreretur creandi ei feminam ex eius latere, cum inter illa animalia simile illi adiutorium non fuisset inuentum. uidetur enim mihi propter aliquam significationem propheticam factum, sed tamen factum, ut re gesta confirmata figurae interpretatio libera relinquatur. quid est enim hoc ipsum, quod uolatilibus terrestribusque animantibus non etiam piscibus atque omnibus natatilibus Adam nomina inposuit? si enim linguae humanae consulantur, sic appellantur haec omnia. quemadmodum eis homines loquendo nomina posuerunt. non solum haec, quae sunt in aquis et terris, uerum etiam ipsa terra et aqua et caelum et quae uidentur in caelo et quae non uidentur, sed creduntur, pro diuersitate linguarum gentilium diuersis nominibus appellantur. unam sane linguam primitus fuisse didicimus, antequam superbia turris illius post diluuium fabricatae in diuersos signorum sonos humanam diuideret societatem, quaecumque autem illa lingua fuerit, quid adtinet quaerere? illa certe tunc loquebatur Adam et in ea lingua, si adhuc usque permanet, sunt istae uoces articulatae, quibus primus homo animalibus terrestribus et uolatilibus nomina inposuit. num igitur ullo modo credibile est in eadem lingua nomina piscium non ab homine, sed diuinitus instituta, quae deo docente homo postea disceret? quod si ita etiam factum esset, quare ita factum esset, procul dubio mystica significatio resonaret. sed credendum est paulatim cognitis piscium generibus nomina inposita; tunc autem, cum pecora et bestiae et uolatilia ad hominem adducta sunt, ut eis ad se congregatis generatimque distinctis nomina inponeret, quibus etiam ipsis paulatim et multo citius quam piscibus, si hoc factum non esset, posset nomina inponere, quid fuit causae, nisi ratio aliquid significandi, quod ad praenuntiationem futurorum ualeret? cui rei maxime ordo narrationis huius inuigilat. Deinde, numquid ignorabat deus nihil tale se creasse in naturis animalium, quod simile adiutorium posset esse homini? an opus erat, ut hoc etiam homo ipse cognosceret et eo commendatiorem haberet mulierem suam, quod in omni carne creata sub caelo et de hoc aere sicut ipse uiuente nihil eius simile inuenerit? mirum, si hoc scire non posset nisi omnibus ad se adductis atque perspectis. si enim deo credebat, posset hoc illi eo modo dicere, quo modo et praeceptum dedit, quo modo et peccantem interrogauit atque iudicauit; si autem non credebat, profecto neque hoc scire poterat, utrum ad eum ille omnia, cui non credebat, adduxerit, an forte in aliquibus ab illo remotioribus terrae partibus aliqua ei similia, quae non demonstrasset, absconderit. non itaque arbitror dubitandum hoc alicuius propheticae significationis gratia factum, sed tamen factum. Neque hoc opere suscepimus prophetica aenigmata perscrutari, sed rerum gestarum fidem ad proprietatem historiae commendare, ut quod inpossibile uideri uanis atque incredulis potest aut ipsi auctoritati sanctae scripturae uelut testificatione contraria repugnare id pro meis uiribus, quantum deus adiuuat, disserendo demonstrem neque inpossibile esse neque contrarium, quod autem possibile quidem adparet nec habet ullam speciem repugnantiae, sed tamen quasi superfluum uel etiam stultum quibusdam uideri potest, hoc ipsum disputando demonstrem, quod ideo non tamquam rerum gestarum naturali uel usitato ordine factum est, ut cordibus nostris fidelissima sanctarum scripturarum auctoritate praelata, quia stultum esse non potest, mysticum esse credatur, quamuis eius expositionem uel inquisitionem aut alibi iam exhibuerimus aut in tempus aliud differamus.
9.13Peki kadının erkek için onun böğründen yapılması da ne anlama gelir? Diyelim ki bunun, birleşmenin gücünü tavsiye etmek için böyle olması gerektiğine inanalım. Ama uyurken yapılmasını, sonra bir kemik çekilip yerine et konmasını da aynı gerekçe ya da zorunluluk mu gerektiriyordu? Kadın daha zayıf cins olduğuna göre, ondan daha uygun biçimde biçimlendirilsin diye etin kendisi çekilemez miydi? Yoksa insanın kendisini tozdan yapan Tanrı, kaburgaya bunca şey ekleyerek ondan bir kadın kurabildi de, etten ya da yumuşak dokudan kuramaz mıydı? Ya da kaburga çekilmek zorunda idiyse, niçin onun yerine başka bir kaburga konmadı? Niçin yukarıdaki bütün işlerde olduğu gibi "biçimlendirdi" ya da "yaptı" denmedi de, "Rab Tanrı o kaburgayı kurdu" dendi, sanki bir insan bedeni değil de bir ev kuruluyormuş gibi? Öyleyse bunlar olduğuna ve saçma olamayacağına göre, şundan şüphe edilmemelidir: Bunlar bir şeyi işaret etmek için oldu. Her şeyi önceden bilen Tanrı, insan soyunun daha ilk başlangıcından itibaren kendi işleriyle gelecek çağın meyvesini merhametle haber veriyordu. Belli bir zamanda kullarına, ister insanların birbirini izleyen kuşakları aracılığıyla, ister kendi Ruhu ya da meleklerin hizmeti aracılığıyla vahyedilip yazıya geçirilen bu işler, hem vaat edilecek gelecek şeylere hem de gerçekleşince tanınacak şeylere tanıklık edecekti; bu, ardından gelenlerde giderek daha açık görünecektir.
Quid ergo sibi uult etiam illud, quod mulier uiro de latere facta est? uerum esto propter ipsius coniunctionis? uim commendandam hoc ita fieri oportuisse credamus. numquid etiam, ut dormienti fieret, eadem ratio uel necessitas flagitabat, ut denique osse detracto, in cuius locum caro subpleretur? num enim non potuit ipsa caro detrahi, ut inde congruentius, quod sit sexus inferior, mulier formaretur? an uero tam multis additis costam deus aedificare potuit in mulierem et carnem pulpamue non potuit, qui de puluere ipsum hominem fecit? aut si iam costa fuerat detrahenda, cur non altera pro ea costa reposita est? cur etiam non dictum est "finxit" aut "fecit" sicut in omnibus supra operibus, sed aedificauit, inquit. dominus deus illam costam, non tamquam corpus humanum, sed tamquam domum? non est itaque dubitandum, quoniam haec facta sunt et stulta esse non possunt, ob aliquid significandum esse facta fructum futuri saeculi ab ipso iam primordio generis humani deo praescio in ipsis suis operibus misericorditer praedicante, ut certo tempore semis suis siue per hominum successiones siue per suum spiritum uel angelorum ministerium reuelata atque conscripta et promittendis rebus futuris et recognoscendis inpletis testimonium perhiberent: quod magis magisque in consequentibus adparebit.
9.14Öyleyse bu eserde üstlendiğimiz gibi, bunların gelecekteki şeylerin önceden tasvirine göre değil, olmuş olayların alegorik değil gerçek anlamına göre nasıl kabul edilebileceğine bakalım. "Ve Tanrı yerden yine kırın bütün hayvanlarını ve göğün bütün kuşlarını biçimlendirdi" diyor; bu konuda bize ne göründüyse ve ne kadar göründüyse tartıştık.
"Ve onlara ne ad vereceğini görsün diye hepsini Âdem'e getirdi." Tanrı'nın bunları Âdem'e nasıl getirdiği hakkında bedenî bir şekilde düşünmeyelim diye, önceki kitapta ilahî takdirin iki kısımlı işi hakkında ele aldığımız şeyler bize yardım etmelidir. Çünkü bunun, avcıların ve kuş avcılarının yakaladıkları canlıları izleyip ağlara sürdükleri gibi olduğuna inanmamalıyız; ya da buluttan, akıllı ruhların işittiklerinde anlayıp itaat ettikleri türden kelimelerle bir buyruk sesi geldiğine. Çünkü yabani hayvanlar ya da kuşlar bunu yapabilme yeteneğini almadılar; yine de kendi türlerinde Tanrı'ya boyun eğerler. Bunu iradenin akıllı seçimiyle değil, şöyle yaparlar: Her şeyi uygun zamanlarda, kendisi zaman içinde hareket etmeden, meleklerin hizmetleri aracılığıyla hareket ettiren O'dur; melekler O'nun Sözünde neyin hangi zamanda olması gerektiğini kavrar ve O zaman içinde hareket etmediği hâlde kendileri zaman içinde hareket ederek, kendilerine tabi olanlarda O'nun buyruklarını yerine getirirler.
Çünkü her yaşayan can, yalnız insanlardaki gibi akıllı olanı değil, evcil hayvanlardaki, kuşlardaki ve balıklardaki gibi akılsız olanı da, görüntülerle hareket eder. Ama akıllı ruh görüntülere iradenin seçimiyle ya onay verir ya vermez; akılsız ruh ise bu yargıya sahip değildir, yine de kendi türüne ve tabiatına göre bir görüntünün dokunuşuyla itilir. Herhangi bir canlının isteği hangi görüntülerle harekete geçecekse, bu görüntülerden hangilerinin –ister bedenin hislerine ister içeride tinin kendisine– geleceği hiçbir ruhun iktidarında değildir. Böylece bu görüntüler meleklerin itaati aracılığıyla yukarıdan sağlandığında, Tanrı'nın buyruğu yalnız insanlara, yalnız kuşlara ve evcil hayvanlara değil, suların altında gizlenenlere de ulaşır, Yunus'u yutan büyük balığa ulaştığı gibi; yalnız bu büyük canlılara değil, küçük bir kurtçuğa bile; çünkü peygamberin gölgesinde dinlendiği kabağın kökünü kemirmesinin ona da ilahî olarak buyrulduğunu okuyoruz. Tanrı insana, onu öyle kurarak, günahın bedenini taşırken bile şu yeteneği verdi: Yalnız kendi kullanımına tabi evcil hayvanları ve yük hayvanlarını ya da yalnız evcil kuşları değil, serbestçe uçan kuşları, hatta herhangi bir yırtıcı hayvanı yakalayıp evcilleştirebilir ve onlara bedenin değil aklın kudretiyle şaşılacak şekilde hükmedebilir; onların isteklerini ve acılarını yakalayıp, yavaş yavaş çekerek, bastırıp gevşeterek onları yönetir, yabani alışkanlıklarından soyar ve sanki insan âdetleriyle giydirir. Öyleyse melekler bunu ne kadar çok daha yapabilir! Onlar Tanrı'nın buyruğuyla, O'nun ebediyen seyrettikleri değişmez hakikatinde bunu görerek, kendilerini zaman içinde, kendilerine tabi cisimleri ise zaman ve yer içinde şaşılacak bir çeviklikle hareket ettirirler; her yaşayan can için hem onu harekete geçirecek görüntüleri hem de bedenî ihtiyacın isteğini meydana getirebilirler; öyle ki can, gitmesi gereken yere bilmeden getirilir.
Uideamus ergo, quod isto opere suscepimus, non secundum praefigurationem rerum futurarum, sed secundum rerum gestarum non allegoricam, sed propriam significationem quemadmodum haec accipi possint. et finxit deus, inquit, adhuc de terra omnes bestias agri et omnia uolatilia caeli: unde iam quod uisum est et quantum uisum est disseruimus. et adduxit ea omnia ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret. quomodo haec adduxerit deus ad Adam, ne carnaliter sapiamus, adiuuare nos debet, quod de bipertito opere diuinae prouidentiae in libro superiore tractauimus. neque enim sicut indagant atque adigunt uenantes uel aucupantes ad retia quaecumque animantia capiunt, ita hoc factum esse credendum est aut uox aliqua iussionis de nube facta est eis uerbis, quae rationales animae audientes intellegere atque oboedire adsolent. non enim hoc acceperunt ut possint bestiae uel aues; in suo tamen genere obtemperant deo, non rationali uoluntatis arbitrio, sed sicut mouet ille omnia temporibus oportunis, non ipse temporaliter motus, per angelica ministeria, quae capiunt in uerbo eius quid quo tempore fieri debeat, et illo non temporaliter moto mouentur ipsa temporaliter, ut in his, quae sibi subiecta sunt, iussa eius efficiant, Omnis enim anima uiua, non solum rationalis sicut in hominibus, uerum etiam inrationalis, sicut in pecoribus et uolatilibus et piscibus, uisis mouetur. sed anima rationalis uoluntatis arbitrio uel consentit uisis uel non consentit; inrationalis autem non habet hoc iudicium, pro suo tamen genere atque natura uiso aliquo tacta propellitur. nec in potestate ullius animae est, quae illi uisa ueniant siue in sensus corporis siue in ipsum spiritum interius, quibus uisis adpetitus moueatur cuiuslibet animantis. ac sic cum ea uisa per angelorum oboedientiam desuper ministrantur, peruenit iussio dei non solum ad homines nec solum ad aues et pecora, uerum etiam ad ea, quae sub aquis latent — sicut ad cetum, qui gluttiuit Ionam — nec solum ad ista maiora, uerum etiam ad uermiculum; nam et huic legimus diuinitus iussum, ut radicem cucurbitae roderet, sub cuius umbraculo propheta requieuerat. si enim homini donauit deus, sic eum instituens, ut etiam carnem peccati portans possit non solum pecora et iumenta suis usibus subdita nec tantum domesticas aues, sed etiam libere uolitantes quaslibet etiam saeuas feras et capere et mansuetas facere et eis mirabiliter imperare potentia rationis, non corporis, cum earum adpetitus et dolores captans paulatimque inlectando, premendo laxandoque moderans agresti eas exuit consuetudine et tamquam humanis moribus induit: quanto magis angeli hoc possunt, qui iussione dei in ipsa eius, quam sempiterne intuentur, incommutabili ueritate perspecta mouentes se per tempus et corpora sibi subdita per tempus et locum agilitate mirabili et uisa, quibus moueatur, et adpetitum carnalis indigentiae ualent efficere omni animae uiuae, ut quo eam uenire opus est nesciens adducatur!
9.15Öyleyse şimdi, gizemli bir anlamla "kurma" da denen kadının biçimlendirilişinin nasıl olduğuna bakalım. Kadının tabiatı, zaten var olan erkek tabiatından olsa da, zaten var olan tabiatların herhangi bir hareketiyle değil, yaratılarak var oldu. Melekler ise hiçbir tabiatı yaratamaz; çünkü büyük ya da küçük herhangi bir tabiatın tek yaratıcısı Tanrı'dır, yani Teslis'in kendisi, Baba ve Oğul ve Kutsal Ruh. Âdem'in nasıl uyutulduğu ve kaburgasının hiçbir acı hissi olmadan bedeninin yapısından nasıl çekildiği ise başka bir sorudur. Bunların belki melekler aracılığıyla yapılabildiği söylenebilir. Ama kaburgayı kadın olsun diye biçimlendirmeyi ya da kurmayı, bütün tabiatın kendisiyle var olduğu Tanrı'dan başkası öylesine yapamazdı ki, erkeğin bedeninde o kaburganın yerine geçen et dolgusunun bile melekler tarafından yapıldığına inanmam; insanın kendisinin yerin tozundan meleklerce yapılmadığı gibi. Bu, bir şeyin yaratılmasında meleklerin hiçbir emeği olmadığından değildir; ama bu yüzden yaratıcı olmazlar, tıpkı çiftçilere ekinlerin ve ağaçların yaratıcıları demediğimiz gibi. Çünkü "ne diken bir şeydir ne sulayan; büyüten Tanrı'dır." İnsan bedeninde kemik çıkarılınca yerin etle doldurulması da bu büyütmeye aittir; yani Tanrı'nın, tabiatları var olsunlar diye kurduğu ve meleklerin kendilerini de yarattığı o işine.
Böylece sularken suyu yönlendirmek çiftçinin işidir; ama suyun eğimlerden aşağı akması onun işi değil, her şeyi ölçü, sayı ve ağırlıkla düzenleyenin işidir. Yine bir çeliği ağaçtan koparıp toprağa emanet etmek çiftçinin işidir; ama çeliğin özsuyu emmesi ve filiz vermesi, bir kısmını kök salmak için toprağa saplayıp bir kısmını gövdesini besleyip dallarını yaymak için havaya doğru ilerletmesi onun işi değil, büyütenin işidir. Hekim de hasta bedene besin, yaralı bedene ilaç verir. Önce bunları kendi yarattığı şeylerden değil, Yaratıcı'nın işiyle yaratılmış olarak bulduğu şeylerden verir; sonra yiyeceği ya da içeceği hazırlayıp sunabilir, bir yakı yapıp ilaca bulayarak yaraya koyabilir. Ama verdiği bu şeylerden güç ya da et işleyip yaratabilir mi? Bunu tabiat, iç ve bizden pek gizli bir hareketle yapar. Ama Tanrı, onu var ettiği ve yaptığı en içteki işleyişini ondan çekse, tabiat sönmüş gibi hemen yok olur.
Bu yüzden Tanrı bütün yaratılışını, önceki kitapta sözünü ettiğimiz takdirin iki kısımlı işiyle hem tabiî hem iradî hareketlerde idare ettiğine göre, hiçbir melek bir tabiatı yaratamaz, tıpkı kendini yaratamadığı gibi. Ama Tanrı'ya itaatle tabi olan ve O'nun buyruğunu yerine getiren melek iradesi, kendisine tabi şeylerden tabiî hareketler aracılığıyla sanki malzeme sağlayabilir; öyle ki Tanrı'nın Sözündeki yaratılmamış asıl ilkelere ya da ilk altı günün işlerinde sebep olarak yaratılmış ilkelere göre, zaman içinde bir şey yaratılsın; bunu çiftçilik ya da hekimlik tarzında yapabilir. Öyleyse meleklerin kadının o biçimlendirilişinde Tanrı'ya nasıl bir hizmette bulunduğunu kim kesin olarak söylemeye cüret eder? Yine de en kesin şekilde şunu söyleyebilirim: Kaburganın yerine konan o et dolgusu, kadının kendi bedeni ve ruhu, uzuvlarının biçimlenişi, bütün iç organları, bütün hisleri ve onu yaratık, insan ve kadın kılan her şey, ancak Tanrı'nın o işiyle yapılmıştır. Tanrı bu işi melekler aracılığıyla değil, kendisi aracılığıyla yapar; yapıp bırakmamıştır, öyle sürekli işler ki, işlemese ne başka hiçbir şeyin ne de meleklerin kendilerinin tabiatı var olabilir.
Iam ergo uideamus, ipsa mulieris formatio, quae mystice etiam aedificatio dicta est, quemadmodum facta sit. natura quippe mulieris creata est, quamuis ex uirili, quae iam erat, non aliquo motu iam existentium naturarum. angeli autem nullam omnino possunt creare naturam; solus enim unus cuiuslibet naturae, seu magnae seu minimae, creator est deus, id est ipsa trinitas, pater et filius et spiritus sanctus. aliter ergo quaeritur, quemadmodum sit soporatus Adam costaque eius sine ullo doloris sensu a corporis conpage detracta sit.haec enim fortasse dicantur potuisse per angelos fieri; formare autem uel aedificare costam, ut mulier esset, usque adeo non potuit nisi deus, a quo uniuersa natura subsistit, ut ne illud quidem carnis subplementum in corpore uiri, quod in illius costae successit locum, ab angelis factum esse crediderim sicut nec ipsum hominem de terrae puluere: non quo nulla sit angelorum opera, ut aliquid creetur, sed non ideo creatores sunt. quia nec agricolas creatores segetum atque arborum dicimus. non enim qui plantat, est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. ad hoc incrementum pertinet etiam in corpore humano, quod osse demto locus carne subpletus est, illo scilicet opere dei, quo naturas substituit, ut sint, quo ipsos quoque angelos creauit. Opus itaque agricolae est, ut aquam ducat, cum rigat; non autem opus eius est, ut aqua per decliuia prolabatur, sed illius, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit. item opus agricolae est, ut surculus auellatur ex arbore terraeque mandetur; at non eius opus est, ut sucum inbibat et germen emittat, ut aliud eius solo figat, quo radicem stabiliat, aliud in auras promoueat, quo robur nutriat ramosque diffundat, sed illius, qui dat incrementum. medicus etiam aegro corpori alimentum adhibet et uulnerato medicamentum: primum non de rebus, quas creauit, sed quas creatas opere creatoris inuenit; deinde cibum uel potum praeparare potuit et ministrare, emplastrum formare et medicamento inlitum adponere. num etiam ex his, quae adhibet, operari et creare uires uel carnem potest? natura id agit interiore motu nobisque occultissimo. cui tamen si deus subtrahat operationem intimam, qua eam substituit et facit, continuo tamquam extincta nulla remanebit. Quapropter cum deus uniuersam creaturam suam bipertito quodam modo opere prouidentiae, de quo in superiore libro locuti sumus, et in naturalibus et in uoluntariis motibus administret, creare naturam tam nullus angelus potest quam nec se ipsum. uoluntas uero angelica oboedienter deo subdita eiusque executa iussionem naturalibus motibus de rebus subiectis tamquam materiem ministrare, ut secundum illas principales in uerbo dei non creatas uel secundum illas in primis sex dierum operibus causaliter creatas rationes aliquid tempore creetur. more agricolandi uel medendi potest. quale itaque ministerium deo exhibuerint angeli in illa mulieris formatione, quis audeat adfirmare? certissime tamen dixerim subplementum illud carnis in costae locum ipsiusque feminae corpus et animam conformationemque membrorum, omnia uiscera, sensus omnes et quidquid erat, quo illa et creatura et homo et femina erat, nonnisi illo opere dei factum, quod deus non per angelos, sed per semet ipsum. non operatus est et dimisit, sed ita continuanter operatur, ut nec ullarum aliarum rerum nec ipsorum angelorum natura subsistat, si non operetur.
9.16Canlandırılmış ve hisseden etin nasıl doğduğunu, şeylerin tabiatını insan kavrayışınca tecrübe edebildiğimiz kadarıyla biliyoruz: Ya madde gibi olan şu unsurlardan, yani su ve topraktan; ya çalılardan, ağaçların meyvelerinden ya da sayısız kurt ve sürüngen türünün doğduğu gibi hayvanların etinden; ya da elbette anne babanın birleşmesinden doğar. Ama herhangi bir canlının etinden, ondan yalnız cinsiyetle ayrılacak kadar ona benzer bir etin doğduğunu bilmiyoruz. Bu yüzden kadının erkeğin böğründen yapılmasına benzer bir şeyi bu yaratılıştaki şeylerde arıyor ve bulamıyoruz. Bunun sebebi başka bir şey değil: İnsanların bu yeryüzünde nasıl çalıştığını biliyoruz, ama meleklerin bu dünyada bir bakıma nasıl çiftçilik yaptığını hiç bilmiyoruz. Çünkü insan emeği ortadan kalkıp çalı türünü tabiatın akışı işleseydi, ağaçların ve otların topraktan ve yine toprağa düşen kendi tohumlarından doğduğundan başka bir şey bilmezdik. Aşılamanın neye yaradığını, başka türden bir ağacın kendi köküyle yabancı meyveler taşıdığını ve bunların artık kendi birliğiyle kaynaştığını nereden bilecektik? Bunları çiftçilerin işleri aracılığıyla öğrendik; oysa onlar hiçbir şekilde ağaçların yaratıcıları değildi, yalnızca yaratan Tanrı'ya tabiatın akışında kendilerine düşen bir vazife ve hizmet sunuyorlardı. Çünkü tabiatın en içteki gerekçesi Tanrı'nın işinde bunu barındırmasaydı, onların işleri aracılığıyla hiçbir şey var olmazdı. Öyleyse meleklerin yaratan Tanrı'ya nasıl hizmet ettiğini bilmediğimize göre, bir insanın kemiğinden yapılmış bir kadını bilmememizde şaşılacak ne var? Çiftçilerin de yaratan Tanrı'ya nasıl hizmet ettiğini aynı şekilde bilmeseydik, bir ağacın bir çelikten başka bir gövdede oluştuğunu da bilemezdik.
Yine de hem insanların hem ağaçların yaratıcısının ancak Tanrı olduğundan hiçbir şekilde şüphe etmiyoruz ve kadının hiçbir birleşme araya girmeden erkekten yapıldığına sadakatle inanıyoruz; insanın kaburgası Yaratıcı'nın işinde belki melekler aracılığıyla sağlanmış olsa bile. Tıpkı, İbrahim'in zürriyeti melekler aracılığıyla aracının eline düzenlendiğinde, bir erkeğin de hiçbir birleşme araya girmeden bir kadından yapıldığına sadakatle inandığımız gibi. İkisi de inanmayanlar için inanılmazdır; ama müminlere neden Mesih hakkında olan, olmuş olayın gerçek anlamına göre, Havva hakkında yazılan ise yalnızca mecazî anlamına göre inanılır görünsün? Yoksa bir erkek hiçbir birleşme olmadan bir kadından olabildi de, bir kadın bir erkekten olamaz mıydı? Bakirenin rahminde bir erkeğin oluşacağı şey vardı da, erkeğin böğründe bir kadının oluşacağı şey yok muydu; hem de burada Efendi bir cariyeden doğarken, orada bir kuldan bir cariye biçimlendirilirken? Rab kendi etini bakirenin kaburgasından ya da bir başka uzvundan da yaratabilirdi; ama olmuş olanı kendi bedeninde yeniden yaptığını gösterebilecek olan, iffetli olanda utanılacak hiçbir şey olmadığını annesinin bedeninde göstermeyi daha faydalı buldu.
Sed quoniam carnem animatam atque sentientem, quantum naturam rerum pro humano captu experiri potuimus, non nouimus nasci, nisi aut ex istis tamquam materialibus elementis, hoc est aqua et terra, aut ex fruticibus uel lignorum fructibus uel etiam ex carnibus animalium, sicut innumerabilia genera uermium siue reptilium, aut certe ex concubitu parentum, nullam autem carnem natam scimus ex carne cuiuslibet animantis, quae tam esset ei similis, ut sexu tantum discerneretur, quaerimus in rebus creationis huius similitudinem, qua mulier de uiri latere facta est, nec possumus inuenire, non ob aliud, nisi quia homines quemadmodum operentur in hac terra nouimus; quemadmodum autem angeli in hoc mundo quodammodo agricolentur, non utique nouimus. nam profecto si remota hominum industria fruticum genus naturae cursus operaretur, nihil aliud nossemus quam ex terra nasci arbores et herbas et ex earum seminibus, ab eis itidem in terram cadentibus, numquid innotesceret nobis quid ualeret insertio, ut alterius generis lignum radice propria poma portaret aliena et coalescente unitate iam sua? haec per agricolarum opera didicimus, cum ipsi creatores arborum nullo modo essent, sed naturae cursum deo creanti suum quoddam officium ministeriumque praeberent. nequaquam enim quidquam per eorum opera existeret, si hoc in dei opere intima naturae ratio non haberet. quid ergo mirum, si hominem ex osse hominis factam non nouimus, quando creanti deo quemadmodum angeli seruiant ignoramus? qui nec arborem ex arboris surculo in robore alieno factam nosse possemus, si et ista deo creanti quemadmodum agricolae seruiant, similiter nesciremus. Nullo modo tamen dubitamus et hominum et arborum nonnisi deum esse creatorem fideliterque credimus factam feminam ex uiro nullo interueniente concubitu, etiamsi forte . costa hominis ministrata sit per angelos in opere creatoris: sicut fideliter credimus etiam uirum factum ex femina nullo interueniente concubitu, cum semen Abrahae dispositum est per angelos in manu mediatoris. utrumque infidelibus incredibile est; fidelibus autem cur ad rei gestae proprietatem quod de Christo factum est et tantum ad figuratam significationem quod de Eua scriptum est credibile uideatur? an uero sine cuiusquam concubitu uir ex femina fieri potuit, femina ex uiro non potuit? et uirginalis uterus unde uir fieret habebat, uirile autem latus unde femina fieret non habebat, cum hic dominus de famula nasceretur, ibi de seruo famula formaretur? poterat et dominus de costa carnem suam uel de aliquo membro uirginis creare; sed qui posset ostendere in corpore suo hoc se iterum fecisse quod factum est, utilius in matris corpore ostendit nihil pudendum esse quod castum est.
9.17Tanrı'nın insanı ilk olarak kendi suretinde ve benzerliğinde yaptığı o sebepsel yaratılışın nasıl olduğu sorulabilir; çünkü orada "Onları erkek ve dişi olarak yaptı" da denmiştir. Tanrı'nın evrenin ilk işleriyle birlikte yarattığı ve birlikte var ettiği o ilke, kadının erkeğin böğründen yapılmasını zorunlu kılacak bir şey mi barındırıyordu? Yoksa yalnızca bunun olabileceğini mi barındırıyordu da, böyle olmasının zorunluluğu orada kurulmuş değil, Tanrı'da gizli miydi? Bu sorulursa, iddia etme cüretine kapılmadan bana neyin doğru göründüğünü söyleyeceğim. Bunu söylediğimde, Hristiyan imanıyla yetişmiş olanlar bunları basiretle düşünürlerse, bunları şimdi ilk kez öğreniyor olsalar bile, belki şüphe edilmemesi gerektiğine hükmedeceklerdir.
Tabiatın bu pek alışılmış akışının bütünü kendine ait bazı tabiî kanunlara sahiptir. Bunlara göre yaratık olan hayat soluğu da bir bakıma belirlenmiş, kendine özgü bazı isteklere sahiptir ve kötü irade bile onları aşamaz; bu cisimsel evrenin unsurları da kesin bir güce ve keyfiyete sahiptir: her birinin neye gücü yetip neye yetmediği, neyin neden olup neyin olamayacağı belirlenmiştir. Şeylerin ilk başlangıçları gibi olan bu unsurlardan, doğan her şey kendi zamanında ortaya çıkışını ve gelişmesini, kendi türüne göre sonunu ve ölüp gidişini alır. Buğday tanesinden bakla, bakladan buğday, hayvandan insan, insandan hayvan doğmaması bundandır. Ama şeylerin bu tabiî hareketinin ve akışının üstünde, Yaratıcı'nın iktidarı bütün bunlardan, onların tohumsal ilkeleri denebilecek şeylerin barındırdığından başka bir şey yapabilmeyi kendinde barındırır; ama onlardan yapılabilsin diye onlara kendisinin koymadığı bir şeyi kendisi de yapamaz. Çünkü O aceleci bir kudretle değil, bilgeliğin gücüyle her şeye kadirdir; her şeyden kendi zamanında, önceden o şeyde yapılabilir kıldığı şeyi yapar. Öyleyse şeylerin bir tarzı vardır: Bu ot böyle, şu ot şöyle filizlenir; bu yaş doğurur, şu yaş doğurmaz; insan konuşabilir, hayvan konuşamaz. Bunların ve bu türden tarzların ilkeleri yalnız Tanrı'da değil, O tarafından yaratılmış şeylere de yerleştirilmiş ve onlarla birlikte var edilmiştir. Ama yerden kesilmiş, kurumuş, iyice yontulmuş, hiç kökü olmayan bir değneğin topraksız ve susuz birdenbire çiçeklenip meyve vermesi, gençliğinde kısır olan bir kadının yaşlılığında doğurması, bir dişi eşeğin konuşması ve bu türden ne varsa, Tanrı yarattığı tabiatlara bunların da onlardan yapılabilmesini vermiştir –çünkü onlardan yapılamayacağını kendisi önceden belirlediği bir şeyi kendisi de onlardan yapmazdı, zira kendisi kendinden daha kudretli değildir–; ama bunu başka bir şekilde verdi: Bu tabiatlar bunları tabiî hareketlerinde değil, tabiatlarının daha kudretli bir iradeye daha da fazla tabi olacağı şekilde yaratılmış olmalarında barındırırlar.
Quodsi quaeritur, quomodo se habeat causalis illa conditio, in qua primum deus hominem fecit ad imaginem ac similitudinem suam — ibi quippe et hoc dictum est: masculum et feminam fecit eos — utrum iam illa ratio,. ua m mundi primis operibus concreauit atque concreuit deus, id habebat, ut secundum eam iam necesse esset ex uiri latere feminam fieri, an hoc tantum habebat, ut fieri posset, ut autem ita fieri necesse esset, non ibi iam conditum, sed in deo erat absconditum: si hoc ergo quaeritur, dicam quid mihi uideatur sine adfirmandi temeritate; quod tamen cum dixero, fortasse prudenter ista considerantes, quos iam christiana fides inbuit, etiam si nunc primitus ista cognoscunt, dubitandum non esse iudicabunt. Omnis iste naturae usitatissimus cursus habet quasdam naturales leges suas, secundum quas et spiritus uitae, qui creatura est, habet quosdam adpetitus suos determinatos quodammodo, quos etiam mala uoluntas non possit excedere, et elementa mundi huius corporei habent definitam uim qualitatemque suam, quid unumquodque ualeat uel non ualeat, quid de quo fieri possit uel non possit. ex his uelut primordiis rerum omnia, quae gignuntur, suo quaeque tempore exortus processusque sumunt finesque et decessiones sui cuiusque generis. unde fit, ut de grano tritici non nascatur faba uel de faba triticum uel de pecore homo uel de homine pecus. super hunc autem motum cursumque rerum naturalem potestas creatoris habet apud se posse de his omnibus facere aliud, quam eorum quasi seminales rationes habent, non tamen id, quod non in eis posuit, ut de his fieri uel ab ipso possit. neque enim potentia temeraria, sed sapientiae uirtute omnipotens est; et hoc de unaquaque re in tempore suo facit, quod ante in ea fecit, ut possit. alius ergo est rerum modus, quo illa herba sic germinat, illa sic, illa aetas parit, illa non parit, homo loqui potest, pecus non potest. horum et talium modorum rationes non tantum in deo sunt, sed ab illo etiam rebus creatis inditae atque concretae. ut autem lignum de terra excisum, aridum, perpolitum, sine radice ulla, sine terra et aqua repente floreat et fructum gignat, ut per iuuentam sterilis femina in senecta pariat, ut asina loquatur et si quid eius modi est, dedit quidem naturis, quas creauit, ut ex his et haec fieri possent — neque enim ex eis uel ipse faceret, quod ex eis fieri non posse ipse praefigeret, quoniam se ipso non est nec ipse potentior — uerum tamen alio modo dedit, ut non haec haberent in motu naturali, sed in eo, quo ita creata essent, ut eorum natura uoluntati potentiori amplius subiaceret.
9.18Demek ki Tanrı bazı olayların sebeplerini kendi içinde gizli tutar; onları yaratılmış şeylere yerleştirmemiştir. Onları, tabiatları var olsunlar diye kurduğu takdir işiyle değil, istediği gibi kurduğu tabiatları dilediği gibi idare ettiği işle gerçekleştirir. Günahkârların kurtarıldığı lütuf da oradadır. Çünkü kendi haksız iradesiyle bozulmuş tabiatın kendi kendine geri dönüş yolu yoktur; geri dönüşü ancak kendisine yardım eden ve onu yenileyen Tanrı'nın lütfuyladır. Çünkü "Onda yürüyenlerin hiçbiri geri dönmeyecek" diye yazılmış olan hüküm yüzünden insanlardan umut kesilmemelidir. Bu söz haksızlığın ağırlığına göre söylenmiştir; öyle ki geri dönen, geri dönüşünü kendine değil Tanrı'nın lütfuna atfetsin, "işlerden değil, ta ki böbürlenmesin."
Bu yüzden Havari bu lütfun sırrının gizli olduğunu söyledi; ama tabiî olarak doğacak bütün şeylerin sebepsel ilkelerinin gizli olduğu evrende değil –Levi'nin, kendisinden de ondalık alındığında İbrahim'in belinde gizli olduğu gibi–, her şeyi yaratan Tanrı'da gizli. Bu yüzden bu lütfu işaret etmek için şeylerin tabiî hareketiyle değil de şaşılacak şekilde yapılmış her şeyin sebepleri de Tanrı'da gizliydi. Bunlardan biri de kadının erkeğin böğründen, hem de o uyurken, böyle yapılmasıysa –kadın onunla güçlendi, sanki onun kemiğiyle pekiştirildi; erkek ise kadın yüzünden zayıfladı, çünkü kaburganın yerine kaburga değil et konuldu–, altıncı gün "Onları erkek ve dişi olarak yaptı" dendiğinde şeylerin ilk yaratılışı, kadının mutlaka böyle yapılmasını barındırmıyordu. Yalnızca böyle de yapılabileceğini barındırıyordu; ta ki Tanrı iradesiyle kurduğu sebeplere aykırı olarak değişebilir bir iradeyle bir şey yapmış olmasın. Ama başka hiçbir şey olmayacak şekilde neyin olacağı, her şeyi yaratan Tanrı'da gizliydi.
Ama Havari bunun gizli olduğunu, Tanrı'nın çok yönlü bilgeliği Kilise aracılığıyla göklerdeki önderlere ve güçlere bildirilsin diye söylediğine göre, şuna inanmak inandırıcıdır: Kendisine vaat edilen o zürriyet melekler aracılığıyla aracının eline düzenlendiği gibi, o zürriyetin gelişini önceden haber vermek ya da ilan etmek için şeylerin tabiatında, tabiatın alışılmış akışının dışında şaşılacak şekilde yapılmış her şey de meleklerin hizmetiyle yapılmıştır. Yine de her yerde yaratıkların yaratıcısı ya da onarıcısı, diken ve sulayan kim olursa olsun, yalnızca büyüten Tanrı'dır.
Habet ergo deus in se ipso absconditas quorundam factorum causas, quas rebus conditis non inseruit, easque inplet non illo opere prouidentiae, quo naturas substituit, ut sint, sed illo, quo eas administrat, ut uoluerit, quas, ut uoluit, condidit. ibi est et gratia, per quam salui fiunt peccatores. nam quod adtinet ad naturam iniqua sua uoluntate deprauatam, recursum per semet ipsam non habet, sed per dei gratiam, qua adiuuatur et instauratur. neque enim desperandi sunt homines in illa sententia, in qua scriptum est: omnes, qui ambulant in ea, non reuertentur. dictum est enim secundum pondus iniquitatis suae, ut, quod reuertitur qui reuertetur, non sibi tribuat, sed gratiae dei, non ex operibus, ne forte extollatur. Propterea mysterium gratiae huius apostolus absconditum dixit non in mundo, in quo sunt absconditae causales rationes omnium rerum naturaliter oriturarum, sicut absconditus erat Leui in lumbis Abrahae, quando et ipse decimatus est, sed in deo, qui uniuersa creauit. quamobrem omnia, etiam quae ad hanc gratiam significandam non naturali motu rerum, sed mirabiliter facta sunt, eorum etiam causae in deo absconditae fuerunt: quorum si unum erat, quod ita mulier facta est de latere uiri, et hoc dormientis, quae per ipsum firma facta est, tamquam eius osse firmata, ille autem propter ipsam infirmus, quia in locum costae non costa sed caro subpleta est, non habuit hoc prima rerum conditio, quando sexto die dictum est: masculum et feminam fecit eos, ut femina omnino sic fieret, sed tantum hoc habuit, quia et sic fieri posset, ne contra causas, quas uoluntate instituit, mutabili uoluntate aliquid faceret. quid autem fieret, ut omnino aliud futurum non esset, absconditum erat in deo, qui uniuersa creauit. Sed quoniam sic dixit absconditum, ut innotesceret principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dei, probabiliter creditur, sicut illud semen, cui promissum est, dispositum est per angelos in manu mediatoris, sic omnia, quae ad ipsius seminis aduentum uel praenuntiandum uel adnuntiandum in rerum natura praeter usitatum naturae cursum mirabiliter facta sunt, ministrantibus angelis esse facta, ut tamen ubique creator uel reparator creaturarum non sit, nisi qui plantatore et rigatore quolibet solus incrementum dat deus.
9.19Bu yüzden Tanrı'nın Âdem'in üstüne saldığı ve onu uykuya daldıran o kendinden geçişin de, Âdem'in zihni kendinden geçiş aracılığıyla sanki meleklerin meclisine katılsın, Tanrı'nın kutsal yerine girip son şeyleri anlasın diye salındığı haklı olarak anlaşılır. Nitekim uyanınca, sanki peygamberlikle dolmuş olarak, kendisine getirilen karısını görür görmez, Havari'nin büyük bir sır olarak öğütlediği şeyi hemen dile getirdi: "İşte şimdi bu, kemiklerimden kemik ve etimden ettir; ona kadın denecek, çünkü erkeğinden alındı. Ve bunun için adam babasını ve annesini bırakacak ve karısına bağlanacak; ve ikisi tek beden olacak." Yazı'nın kendisi bu sözlerin ilk insana ait olduğuna tanıklık ettiği hâlde, Rab İncil'de bunları Tanrı'nın söylediğini açıkladı; çünkü şöyle der: "Başlangıçta yaratanın onları erkek ve dişi olarak yarattığını okumadınız mı? Ve dedi: Bunun için adam babasını ve annesini bırakacak ve karısına bağlanacak; ve ikisi tek beden olacak." Buradan anlayalım ki Âdem, kendisinde önceden gerçekleşen kendinden geçiş aracılığıyla bunu ilahî olarak, bir peygamber gibi söyleyebildi. Ama bu kitabın sonu artık burası olsun; ardından gelenler başka bir başlangıçla okurların dikkatini tazelesin.
Ac per hoc etiam illa extasis, quam deus inmisit in Adam, ut soporatus obdormiret, recte intellegitur ad hoc inmissa, ut et ipsius mens per extasin particeps fieret tamquam angelicae curiae et intrans in sanctuarium dei intellegeret in nouissima. denique euigilans tamquam prophetia plenus, cum ad se adductam mulierem suam uideret, eructuauit continuo, quod magnum sacramentum commendat apostolus: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea. haec uocabitur mulier, quoniam de uiro suo sumta est . et propter hoc relinquet homo patrem suum et matrem et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. quae uerba cum primi hominis fuisse scriptura ipsa testetur, dominus tamen in euangelio deum dixisse declarauit; ait enim: non legistis, quia qui fecit ab initio masculum et feminam fecit eos? et dixit: propter hoc dimittet homo patrem et matrem et adhaerebit uxor.i suae, et erunt duo in carne una, ut hinc intellegeremus per extasin, quae praecesserat in Adam, hoc eum diuinitus tamquam prophetam dicere potuisse. sed iam iste huius libri terminus placet, ut ea, quae sequuntur, ab alio exordio renouent intentionem legentium.