Augustinus · Tekvin'in Lafzî Tefsiri
X. Kitap
10.1Artık konunun sırası ilk insanın günahını ele almamızı istiyor gibi görünüyor. Ama Kutsal Yazı kadının bedeninin nasıl yapıldığını anlattığı hâlde ruhu hakkında sustuğu için, bu konuyu daha özenle araştırmaya bizi çok daha fazla yöneltti: Ruhun da, bedenin bedenden olduğu gibi, insanın ruhundan meydana geldiğine, her iki şeyin tohumunun ana babadan çocuklara aktarıldığına inananlar çürütülebilir mi, çürütülemez mi; çürütülebilirse nasıl? Bunlar bu görüşe ilk olarak şuradan varırlar: Tanrı tek bir ruh yaptı ve onu topraktan biçimlendirdiği insanın yüzüne üfledi; öyle ki insanların öteki ruhları artık o ruhtan yaratılsın, tıpkı insanların bütün bedenlerinin de onun bedeninden yaratıldığı gibi; çünkü önce Âdem biçimlendirildi, sonra Havva. Âdem'in bedenini nereden, ruhunu nereden aldığı söylenmiştir: bedenini yerin tozundan, ruhunu ise Tanrı'nın soluğundan. Havva'nın ise onun böğründen yapıldığı söylenirken, Tanrı'nın onu da aynı şekilde üfleyerek canlandırdığı söylenmez; sanki her ikisi de, zaten canlandırılmış olan Âdem'den çekilmiş gibi. Derler ki: Ya erkeğin ruhu hakkında da susulmalıydı ki ruhun Tanrı tarafından verildiğini elimizden geldiğince anlayalım ya da hiç değilse inanalım; ya da Kutsal Yazı, ruhun da insanın bedeni gibi topraktan yapıldığını sanmayalım diye bunu söylediyse, kadının ruhu hakkında da susmamalıydı ki, eğer bu doğru değilse, ruhun aktarımla geldiği sanılmasın. Bu yüzden, derler, Tanrı'nın kadının yüzüne üflediğinden söz edilmemiştir; çünkü doğru olan şudur: Ruh da insandan türemiştir.
Bu kuşkuya kolayca cevap verilir. Eğer kadının ruhunun erkeğin ruhundan yapıldığını, Tanrı'nın kadının yüzüne üflediği yazılmadığı için düşünüyorlarsa, kadının erkekten canlandırıldığına neden inanıyorlar? Bu da yazılmamıştır. Buna göre, eğer Tanrı doğan bütün insanların ruhlarını ilk ruhu yaptığı gibi yapıyorsa, Kutsal Yazı ötekiler hakkında, birinde yapıldığı anılan şey ötekiler için de akıllıca anlaşılabileceği için susmuştur. Dolayısıyla bu Kutsal Yazı aracılığıyla bu konuda dikkatimizin bir şeye çekilmesi gerekiyor idiyse, bu daha çok kadında, erkekte yapılmamış başka bir şey yapıldığı takdirde gerekirdi: yani kocasında olduğu gibi bedeninin bir yerden, ruhunun başka bir yerden gelmesi değil de ruhunun Âdem'in canlı bedeninden çekilmesi. Başka bir şekilde yapılan tam da bu şey hakkında Kutsal Yazı susmamalıydı ki onun da, erkek hakkında önceden öğrendiğimiz gibi yapıldığını sanmayalım. Bu yüzden kadının ruhunun erkeğin ruhundan yapıldığını söylemediğine göre, Kutsal Yazı'nın tam da bununla, erkeğin ruhu hakkında bildiğimizden başka bir şey düşünmememizi, yani ruhun kadına da aynı şekilde verildiğini öğütlemek istediğine inanmak daha uygundur. Hele ki burada bunu söylemek için pek açık bir fırsat vardı: Kadın biçimlendirildiği sırada değilse bile, sonra Âdem "Bu şimdi kemiklerimden kemik, etimden ettir" dediğinde bunun söylenmesi beklenirdi. "Ve ruhumdan ruhtur!" deseydi, ne kadar daha sevgiyle, ne kadar daha sevecen söylemiş olurdu! Yine de bu kadar büyük bir mesele, bu ikisinden birini apaçık ve kesin olarak benimseyecek ölçüde bununla çözülmüş değildir.
Iam quidem ordo ipse uidetur exposcere, ut de peccato primi hominis disseramus; sed quia de carne mulieris, quemadmodum facta sit, scriptura narrauit, tacuit autem de anima, multo magis nos fecit intentos, ut de hoc diligentius inquiramus, quonam modo refelli possint siue non possint, qui credunt animam de anima hominis sicut de carne carnem fieri a parentibus in filios utriusque rei transfusis seminibus. hinc enim primitus ad hoc mouentur, ut dicant, quod unam animam deus fecerit, quam sufflauit in faciem hominis, quem de puluere finxerat, ut ex illa iam ceterae crearentur animae hominum sicut ex illius carne omnis etiam caro hominum, quoniam primo Adam formatus est, deinde Eua. et ille quidem unde habuerit corpus, unde animam, dictum est: corpus uidelicet puluerem terrae, animam uero flatum dei; at illa de illius latere cum facta dicatur, non dicitur quod eam deus flando similiter animauerit, tamquam utrumque de illo ductum sit, qui iam fuerat animatus. aut enim taceri oportuit, inquiunt, etiam de anima uiri, ut eam, sicut possemus, datam diuinitus uel intellegeremus uel certe crederemus, aut, si hoc propterea scriptura non tacuit, ne animam quoque sicut hominis carnem de terra factam esse putaremus, debuit et de mulieris anima non taceri, ne putaretur ex traduce, si hoc uerum non est. quapropter ideo tacitum est, inquiunt, quod in eius faciem flauerit deus, quia illud est uerum, quod et anima ex homine propagata est. Huic suspicioni facile occurritur. si enim propterea putant animam mulieris ex anima uiri factam, quia non scriptum est, quod in mulieris faciem flauerit deus, cur credunt ex uiro animatam feminam, quando ne id quidem scriptum est? unde, si deus omnes animas hominum nascentium sicut primam facit, propterea scriptura de aliis tacuit quoniam posset, quod in una factum commemoratum est, etiam de ceteris prudenter intellegi. itaque si oportuit nos per hanc scripturam de hac re aliquid admoneri, magis, si aliquid aliud fiebat in femina, quod in uiro factum non erat, ut ex carne animata eius anima duceretur, non sicut uiri eius aliunde corpus, aliunde anima; hoc ipsum, quod alio modo fiebat, scriptura potius tacere non debuit, ne hoc itidem factum putaremus, quod iam de illo didiceramus. proinde quia non dixit ex anima uiri animam factam esse mulieris, conuenientius creditur eo ipso nos admonere uoluisse nihil hic aliud putare, quam de uiri anima noueramus, id est similiter datam esse mulieri, cum praesertim esset euidentissimae occasionis locus, ut, si non tunc, quando formata est, postea certe diceretur, ubi ait Adam: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea. quanto enim carius amantiusque diceret: et anima de anima mea! non tamen hinc tam magna quaestio iam soluta est, ut unum horum manifestum certumque teneamus.
10.2Bu yüzden önce şuna bakmak gerekir: Bu kitabın başından beri ele aldığımız Kutsal Yazı, bu konuda kuşku duymamıza izin veriyor mu? Ancak o zaman, hangi görüşün seçilmesi gerektiğini ya da konu belirsizken hangi ölçüyü gözetmemiz gerektiğini belki haklı olarak araştırabiliriz. Şurası kesin ki altıncı gün Tanrı insanı kendi suretinde yaptı; orada "Onları erkek ve dişi yaptı" da denmiştir. Bunlardan ilkini, Tanrı'nın suretinin anıldığı yeri ruha göre, sonrakini, cinsiyet farkının anıldığı yeri bedene göre anlıyorduk. Orada incelenip ele alınan o kadar çok ve o kadar ağır tanıklık, çamurdan biçimlendirilen insanı ve onun böğründen yapılan kadını aynı altıncı günde anlamamıza izin vermiyor, bunun daha sonra, Tanrı'nın her şeyi birden yarattığı o ilk işlerden sonra yapıldığını gösteriyordu; bu yüzden insanın ruhu hakkında neye inanmamız gerektiğini araştırdık. Tartışmamızın bütün yanlarını gözden geçirdikten sonra en inanılır ya da en katlanılır söz şu göründü: İnsanın ruhunun kendisi o işlerde yapıldı; bedeninin ise yalnız ilkesi, cisimsel dünyada bir tohumdaki gibi yapıldı. Böylece Kutsal Yazı'nın sözlerine aykırı olarak şunlardan birini söylemek zorunda kalmadık: ya her şeyin altıncı gün, yani hem erkeğin çamurdan hem kadının onun böğründen yapıldığını; ya insanın altı günün işlerinde hiç yapılmadığını; ya da yalnız insan bedeninin sebepsel ilkesinin yapıldığını, ruhunkinin hiç yapılmadığını — oysa insan Tanrı'nın suretinde olmayı daha çok ruha göre taşır. Kutsal Yazı'nın açıkça konmuş sözlerine aykırı olmasa bile katı ve katlanılmaz olan şunu da söylemiş olmadık: İnsan ruhunun ilkesi yalnızca bunun için yaratılmış ruhanî bir yaratıkta yapılmıştır — oysa bu ilkenin içinde yapıldığı söylenen yaratık Tanrı'nın işleri arasında anılmaz —; ya da o işler arasında anılan bir yaratıkta yapılmıştır — tıpkı şu an var olan insanlarda doğacak çocukların ilkesinin saklı durması gibi. Öyle deseydik ruhu ya meleklerin kızı ya da, daha da katlanılmaz olanı, cisimsel bir unsurun kızı saymış olurduk.
Quamobrem primo uidendum est, utrum sancta scriptura libri huius, ab eius exordio pertractata, hinc nos dubitare permittat: tum recte fortasse requiremus, aut quaenam sententia potius eligenda sit aut in rei huius incerto quem modum tenere debeamus. certe enim sexto die fecit deus hominem ad imaginem suam; ubi etiam dictum est: masculum et feminam fecit eos. quorum illud superius, ubi imago dei commemorata est, secundum animam, hoc autem, ubi sexus differentia, secundum carnem accipiebamus. et quoniam tot ac tanta testimonia, quae ibi considerata atque tractata sunt, nos non sinebant eodem ipso sexto die etiam formatum de limo hominem mulieremque de latere eius accipere, sed hoc postea factum esse post illa primitus opera dei, in quibus creauit omnia simul, quaesiuimus. quid de hominis anima crederemus, discussisque omnibus disceptationis nostrae partibus illud credibilius uel tolerabilius dici uisum est. quod ipsa hominis anima in illis operibus facta est, corporis uero eius in mundo corporeo tamquam in semine ratio, ne cogeremur contra uerba scripturae aut sexto die totum factum dicere, id est et de limo uirum et de eius latere feminam, aut in illis sex dierum operibus nullo modo factum esse hominem, aut corporis humani causalem rationem tantummodo factam, animae autem nullam, cum potius secundum ipsam sit homo ad imaginem dei; aut certe etsi non contra uerba scripturae aperte posita, tamen dure atque intolerabiliter diceremus uel in ea creatura spiritali, quae ad hoc tantummodo creata esset, factam fuisse animae humanae rationem, cum ipsa creatura, in qua ista ratio facta diceretur, non commemoraretur in operibus dei, uel in aliqua creatura, quae in illis commemoraretur operibus, factam rationem animae - uelut in hominibus, qui iam sunt, facta ratio latet generandorum filiorum — ac sic eam uel angelorum filiam uel, quod est intolerabilius, alicuius elementi corporei crederemus.
10.3Ama şimdi, kadının ruhunu erkekten değil, onun gibi Tanrı'dan yapılmış olarak aldığı, Tanrı her bir insana ayrı bir ruh yaptığı için ileri sürülüyorsa, kadının ruhu o ilk işlerde yapılmış değildi. Yok, eğer insanlarda doğurmanın ilkesi gibi bütün ruhların genel bir ilkesi yapılmışsa, o katı ve sıkıntılı sonuca geri döneriz: İnsanların ruhlarının ya meleklerin ya da, en yakışıksızı, cisimsel göğün, hatta daha aşağı bir unsurun kızları olduğunu söylemek zorunda kalırız. Bu yüzden, doğru olan saklı olsa bile, hiç değilse neyin daha katlanılır biçimde söylenebileceğine bakmak gerekir: Az önce söylediğim mi? Yoksa Tanrı'nın o ilk işlerinde ilk insanın tek bir ruhunun yapıldığı, insanların bütün ruhlarının da onun soyundan yaratıldığı mı? Yoksa ilkesi bile Tanrı'nın o ilk altı günlük işlerinde önceden yapılmamış yeni ruhların zaman zaman yapıldığı mı? Bu üçünden ilk ikisi, her şeyin birden yaratıldığı o ilk kuruluşla çatışmaz. Çünkü ya ruhun ilkesi bir yaratıkta, bir ana babada olduğu gibi yapılmıştır; öyle ki bütün ruhlar ondan doğar, ama her bir insana verildiklerinde, bedenlerin insan ana babalardan gelmesi gibi, Tanrı tarafından yaratılırlar. Ya da ruhun ilkesi, ana babada çocuğun ilkesi gibi yapılmamış, ruhun kendisi bütünüyle, gün yapıldığında yapılmıştır; tıpkı günün kendisi, gök ve yer ve göğün ışıkları gibi. İki durumda da "Tanrı insanı kendi suretinde yaptı" denmesi uygundur.
Üçüncüsünün ise, insanın hem altıncı gün Tanrı'nın suretinde yapıldığını hem de yedinci günden sonra görünür biçimde yaratıldığını kabul eden görüşle nasıl çatışmadığı o kadar kolay görülemez. Çünkü yeni ruhların yapıldığını, ne kendilerinin ne de ilkelerinin, ana babadaki çocuğun ilkesi gibi, o altıncı günde, Tanrı'nın tamamlayıp başlattıktan sonra yedinci gün dinlendiği işlerle birlikte yapılmadığını söylersek, şundan sakınmamız gerekir: Tanrı ne kendilerini ne de ilkelerini orada sebep olarak yapmadığı bazı tabiatları hâlâ yaratacak idiyse, Kutsal Yazı'nın, Tanrı'nın yaptığı pek iyi bütün işlerini altı günde tamamladığını bu kadar özenle bildirmesi boşuna olur. Meğer ki şöyle anlaşılsın: Tanrı, tek tek yapılacak ve doğan her bir kişiye verilecek ruhların ilkesini kendinde taşır, onu herhangi bir yaratıkta kurmamıştır. Ama ruh, altıncı gün Tanrı'nın suretinde yapılan insanı insan kılan ruhtan başka cinsten bir yaratık olmadığı için, Tanrı'nın şimdi, o zaman tamamlamadığı şeyleri yaptığını söylemek doğru olmaz. Çünkü o zaman da şimdi yaptığı ruhlar gibi bir ruh yapmıştı. Bu yüzden şimdi, o zaman tamamlanmış işlerinde yaratmadığı yeni bir yaratık cinsi yapmaz; bu işi de, o zaman evrene yerleştirdiği gelecek şeylerin sebepsel ilkelerine aykırı değil, tersine onlara uygundur. Çünkü o ilk işlerden beri soyu kesintisiz bir ardışıklıkla uzayıp giden insan bedenlerine, Tanrı'nın şimdi yapıp yerleştirdiği türden ruhların yerleştirilmesi yerindedir.
Öyleyse bu üç görüşten hangisinin inandırıcılığı ağır basarsa bassın, bu kitabın o ilk altı günlük yaratılış hakkında yazılmış sözlerine aykırı düşünüyormuşuz gibi görünmekten artık hiç korkmadan, Tanrı'nın yardım ettiği ölçüde bu meseleyi daha özenle ele alalım. Belki de artık kuşku duyulmaması gereken apaçık bir görüşe değilse bile, kesin bir şey aydınlanıncaya kadar savunulması saçma olmayacak kadar kabul edilebilir bir görüşe ulaşırız. Bunu bile başaramazsak, deliller her yandan eşit ağırlıkla sallanırken kuşkumuz hiç değilse araştırma zahmetinden değil, kesin konuşma cüretinden kaçınmış görünecektir. Öyle ki biri gerçekten zaten emin ise bana öğretmeye tenezzül etsin; birini de ilahî sözün ya da apaçık aklın otoritesi değil kendi peşin hükmü emin kılmışsa, benimle birlikte kuşku duymayı kendine yediremez olmasın.
Sed nunc, si ob hoc mulier non de uiro, sed similiter ut ille a deo factam animam adseritur accepisse, quia singulas singulis deus facit, non erat facta in illis primis operibus anima feminae; aut si generalis omnium animarum ratio facta fuerat, sicut in hominibus ratio gignendi, reditur ad illud durum ac molestum, ut uel angelorum uel, quod indignissimum est, caeli corporei uel alicuius etiam inferioris elementi filias animas hominum esse dicamus. ac per hoc uidendum est, etsi latet, quid uerum sit, quid saltem tolerabilius dici possit: utrum hoc, quod modo dixi, an in illis primis dei operibus unam animam primi hominis factam, de cuius propagine omnes hominum animae crearentur, an nouas subinde animas fieri, quarum nulla uel ratio facta praecesserit in primis illis sex dierum operibus dei. horum autem trium duo priora non repugnant primis illis conditionibus, ubi simul omnia creata sunt. siue enim in aliqua creatura tamquam in parente ratio animae facta sit, ut omnes animae ab illa generentur, a deo autem creentur, quando singulis hominibus dantur, sicut a parentibus hominibus corpora, siue non ratio animae uelut in parente ratio prolis, sed ipsa omnino, cum factus est dies, facta sit anima, sicut ipse dies, sicut caelum et terra et caeli lumina, congruenter dictum est: fecit deus hominem ad imaginem suam. Hoc uero tertium quomodo non repugnet ei sententiae, qua et sexto die factus accipitur homo ad imaginem dei et post diem septimum uisibiliter creatus, non tam facile uideri potest. nouas quippe animas fieri, quae neque ipsae neque ratio earum tamquam in parente prolis sexto illo die facta sit cum his operibus, a quibus consummatis et inchoatis deus in die septimo requieuit, si dixerimus, cauendum est, ne frustra tam diligenter scriptura commendet sex diebus consummasse deum omnia opera sua, quae fecit bona ualde, si aliquas adhuc naturas fuerat creaturus, quas nec ipsas nec earum ibi rationes causaliter fecerit, nisi intellegatur rationem quidem singillatim faciendarum animarum nascentibus quibusque dandarum in se ipso habere, non in creatura aliqua condidisse, sed, quia non alterius generis creatura est anima quam illius, secundum quam sexto die factus est homo ad imaginem dei, non recte dici deum ea facere nunc, quae tunc non consummauit. iam enim tunc animam fecerat, quales et nunc facit; et ideo non aliquod nouum creaturae genus nunc facit, quod tunc in suis consummatis operibus non creauit, nec contra illas causales rationes rerum futurarum, quas uniuersitati tunc indidit, haec eius operatio est, sed potius secundum ipsas, quandoquidem corporibus humanis, quorum ex illis primis operibus propagatio continuata successione protenditur, tales congruit animas inseri, quales nunc facit atque inserit. Quapropter nihil iam timentes, ne contra uerba libri huius, quae de prima illa sex dierum conditione conscripta sunt, quaelibet harum trium sententiarum probabilitas uicerit, sentire uideamur, suscipiamus diligentiorem quaestionis huius pertractationem, quantum adiuuat deus, ne forte fieri possit, ut, si non liquidam, de qua dubitari ultra non debeat, tam certe acceptabilem de hac re sententiam nanciscamur, ut eam tenere, donec certum aliquid elucescat, non sit absurdum. quodsi ne hoc quidem potuerimus, documentorum momentis undique pariterque nutantibus saltem non uidebitur nostra dubitatio laborem deuitasse quaerendi, sed adfirmandi temeritatem, ut me, si quis recte iam certus est, docere dignetur, si quem uero nec diuini eloquii nec perspicuae rationis auctoritas, sed sua praesumtio certum fecerat, dubitare mecum non dedignetur.
10.4Önce şunu en sağlam biçimde tutalım: Ruhun tabiatı ne cismin tabiatına dönüşür, öyle ki önceden ruh olan cisim olsun; ne akılsız ruhun tabiatına, öyle ki önceden insanın ruhu olan bir hayvanın ruhu olsun; ne de Tanrı'nın tabiatına, öyle ki önceden ruh olan, Tanrı'nın olduğu şey olsun. Aynı şekilde, tersine, ne cisim ne akılsız ruh ne de Tanrı'nın olduğu cevher dönüşüp insan ruhu olur. Şu da daha az kesin olmamalıdır: Ruh Tanrı'nın yaratığından başka bir şey değildir. Bu yüzden Tanrı insanın ruhunu ne cisimden ne akılsız ruhtan ne de kendinden yaptıysa, geriye ya onu yoktan yaptığı ya da ruhanî ama akıllı bir yaratıktan yaptığı kalır. Ama Tanrı'nın her şeyi birden yarattığı işler tamamlandıktan sonra yoktan bir şeyin yapıldığını göstermeye kalkmak zorlamadır; bunun apaçık delillerle kanıtlanıp kanıtlanamayacağını da bilmiyorum. İnsanın kavrayamayacağı bir şey bizden istenmemelidir; kavrasa bile, başka bir insan öğretmeye çalışmasa da böyle bir şeyi kendi başına anlayabilecek olandan başka birini buna ikna edebilmesi şaşırtıcı olurdu. Öyleyse bu tür konularda insanî tahminlerle iş görmek değil, ilahî tanıklıkları araştırmak daha güvenlidir.
Ac primum illud firmissime teneamus animae naturam nec in naturam corporis conuerti, ut quae iam fuit anima, fiat corpus, nec in naturam animae inrationalis, ut quae fuit anima hominis, fiat pecoris, nec in naturam dei, ut quae fuit anima, fiat quod est deus, atque ita uicissim nec corpus nec animam inrationalem nec substantiam, qua deus est, conuerti et fieri animam humanam. illud etiam non minus certum esse debet animam non esse nisi creaturam dei. quapropter, si neque de corpore neque de anima inrationali neque de se ipso deus animam fecit hominis, restat, ut aut de nihilo eam faciat aut de aliqua spiritali, tamen rationali creatura. sed de nihilo fieri aliquid consummatis operibus, quibus creauit omnia simul, uiolentum est uelle monstrare et, utrum perspicuis documentis obtineri possit, ignoro. nec exigendum est a nobis, quod uel conprehendere homo non ualet uel, si iam ualet, mirum, si persuadere cuiquam potest, nisi tali, qui etiam nullo homine docere conante potest etiam ipse tale aliquid intellegere. tutius est igitur de huius modi rebus non humanis agere coniecturis, sed diuina testimonia perscrutari.
10.5Tanrı'nın ruhları, ana babadan yaratır gibi meleklerden yarattığına dair kanonik kitaplarda karşıma hiçbir otorite çıkmıyor; dünyanın cisimsel unsurlarından yarattığına dair ise çok daha az. Meğer ki şu yer insanı etkilesin: Peygamber Hezekiel'de ölülerin dirilişi gösterilirken, bedenler yeniden bütünlendikten sonra göğün dört rüzgârından bir ruh çağrılır ve onun esmesiyle ölüler canlanıp ayağa kalkar. Çünkü şöyle yazılmıştır: "Ve Rab bana dedi: Ruha peygamberlik et, peygamberlik et, ey insanoğlu, ve ruha de ki: Rab şöyle diyor: Göğün rüzgârlarının dört yanından gel ve bu ölülere üfle, yaşasınlar. Rab'bin bana buyurduğu gibi peygamberlik ettim; onlara hayat ruhu girdi, dirildiler ve ayakları üzerinde durdular, pek büyük bir topluluk." Bana öyle geliyor ki burada peygamberane biçimde, insanların yalnız olayın gösterildiği o ovadan değil, bütün yeryüzünden dirilecekleri anlatılmış ve bu, dünyanın dört yanından gelen soluk aracılığıyla temsil edilmiştir. Nitekim Rab'bin bedeninden çıkan o soluk da, O üfleyip "Kutsal Ruh'u alın" dediğinde, Kutsal Ruh'un cevheri değildi; ama elbette bununla, o soluğun O'nun bedeninden çıktığı gibi Kutsal Ruh'un da O'ndan çıktığı anlatılmıştır. Ne var ki dünya Tanrı'yla, o bedenin O'nun Sözüne, biricik Oğluna birleştiği gibi bir kişi birliğinde birleşmez; bu yüzden ruhun Tanrı'nın cevherinden, o soluğun dört rüzgârdan, dünyanın tabiatından yapıldığı gibi olduğunu söyleyemeyiz. Yine de, Rab'bin bedeninden çıkan soluk örneğinden doğru anlaşılabileceği üzere, o soluğun bir şey olduğunu, başka bir şeyi anlattığını düşünüyorum. Hatta peygamber Hezekiel orada bedenin asıl gerçekleşecek dirilişini değil de umudunu yitirmiş halkın, yeryüzünü dolduran Rab'bin Ruhu aracılığıyla beklenmedik biçimde yeniden ayağa kalkışını temsilî bir vahiyle önceden görmüş olsa bile.
Quod ergo ex angelis tamquam parentibus deus creet animas, nulla mihi de canonicis libris occurrit auctoritas. multo minus itaque ex mundi corporeis elementis; nisi forte illud mouet, quod apud Ezechielem prophetam, cum demonstratur resurrectio mortuorum, redintegratis corporibus ex quattuor uentis caeli aduocatur spiritus, quo perflante uiuificantur, ut surgant. sic enim scriptum est: et dixit mihi dominus: propheta super spiritum, propheta, fili hominis, et dic ad spiritum: haec dicit dominus: a quattuor partibus uentorum caeli ueni et inspira in mortuos hos, et uiuant. et prophetaui, sicut praecepit mihi dominus, et introiuit spiritus uitae in eos, et reuixerunt et steterunt super pedes suos, congregatio multa ualde. ubi mihi uidetur prophetice significatum non ex illo tantum campo, ubi res ipsa demonstrabatur, sed ex toto orbe terrarum resurrecturos homines, et hoc per flatum quattuor mundi partium fuisse figuratum. neque enim etiam flatus ille ex corpore domini substantia erat spiritus sancti, quando sufflauit et ait: accipite spiritum sanctum, sed utique significatum est sic etiam ab ipso procedere spiritum sanctum, quomodo ab eius corpore flatus ipse processit. sed quia mundus non ita deo coaptatur ad unitatem personae, sicut caro illa uerbo eius unigenito filio, non possumus dicere ita esse animam de substantia dei, quemadmodum flatus ille a quattuor uentis de natura mundi factus est; sed tamen aliud eum fuisse, aliud significasse puto, quod exemplo flatusex corpore domini procedentis recte intellegi potest, etiamsi Ezechiel propheta illo loco non resurrectionem carnis, qualis proprie futura est, sed inopinatam desperati populi reparationem per spiritum domini, qui repleuit orbem terrarum, figurata reuelatione praeuidit.
10.6Öyleyse şimdi ilahî tanıklıkların daha çok hangi görüşü desteklediğine bakalım: Tanrı'nın tek bir ruh yapıp ilk insana verdiğini ve öteki ruhları, insanların öteki bedenlerini onun bedeninden yaptığı gibi, ondan yaptığını söyleyen görüşü mü? Yoksa ona tek bir ruh yaptığı gibi her birine ayrı ayrı birer ruh yaptığını, ötekileri ondan yapmadığını söyleyen görüşü mü? Çünkü Tanrı'nın İşaya aracılığıyla söylediği "Bütün soluğu ben yaptım" sözü, devamı bunu ruh hakkında söylediğini yeterince gösterse de, iki yönde de anlaşılabilir. Çünkü ister ilk insanın tek ruhundan ister kendine ait gizli bir kaynaktan olsun, bütün ruhları şüphesiz O yapar.
"Onların yüreklerini teker teker biçimlendiren" sözü de, yürekler adıyla ruhları anlamak istersek, şimdi üzerinde tereddüt ettiğimiz iki görüşten hiçbiriyle çatışmaz. Çünkü ister ilk insanın yüzüne üflediği o tek ruhtan olsun — o zaman bedenleri olduğu gibi ruhları da teker teker O biçimlendirir —, ister ruhları teker teker biçimlendirip göndersin, ister gönderdiği kişilerin kendilerinde biçimlendirsin, söz yine doğrudur. Gerçi bana bu söz, ruhlarımızın lütuf aracılığıyla Tanrı'nın suretine göre yenilenerek biçimlendirilmesinden başka bir şey için söylenmiş görünmüyor. Havari de bu yüzden şöyle der: "Çünkü lütufla, iman aracılığıyla kurtuldunuz; bu da sizden değil, Tanrı'nın armağanıdır; işlerden değil, kimse böbürlenmesin diye. Çünkü biz O'nun eseriyiz, iyi işler için Mesih İsa'da yaratıldık." İmanın bu lütfu aracılığıyla bedenlerimizin yaratıldığını ya da biçimlendirildiğini anlayamayız elbette; söz, mezmurdaki "Ey Tanrı, bende temiz bir yürek yarat" sözü gibi anlaşılmalıdır.
"İnsanın ruhunu onun içinde biçimlendiren" sözünün de buradan geldiğini düşünüyorum; sanki yapılmış bir ruhu göndermek başka, onu insanın kendisinde yapmak, yani yeniden yapmak ve yenilemek başkadır. Ama bunu da yenilendiğimiz lütuf hakkında değil, doğduğumuz tabiat hakkında anlarsak, iki görüşe de çekilebilir. Çünkü ya ilk insanın o tek ruhundan bir ruh tohumu gibi çekilmiş olanı bedeni canlandırsın diye insanda O biçimlendirir; ya da o soydan değil başka bir yerden bedene akıtılmış hayat ruhunu, insan canlı bir ruh olsun diye bedenin ölümlü hisleri aracılığıyla yine O biçimlendirir.
Illud ergo iam uideamus, cuinam potius sententiae diuina testimonia suffragentur: eine, qua dicitur unam animam deum fecisse et dedisse primo homini, unde ceteras faceret, sicut ex eius corpore cetera hominum corpora, an ei, qua dicitur singulas singulis facere, sicut illi unam, non ex illa ceteras. illud enim, quod per Esaiam dicit: omnem flatum ego feci, cum hoc eum de anima dicere quae sequuntur satis ostendant, ad utrumque accipi potest. nam siue ex una primi hominis anima siue ex aliquo suo secreto omnes procul dubio animas ipse facit. Et illud, quod scriptum est: qui finxit singillatim corda eorum, si nomine cordium uoluerimus animas intellegere, neque hoc repugnat cuiquam duorum, de quibus nunc ambigimus. siue enim ex una illa, quam flauit in faciem primi hominis, ipse utique singulas fingit, sicut etiam corpora, siue singulas uel fingat et mittat uel in eis ipsis, quibus miserit, eas fingat, quamquam hoc non mihi uideatur dictum, nisi ex eo, quod per gratiam nostrae animae ad imaginem dei renouatione formantur. unde dicit apostolus: gratia enim salui facti estis per fidem et hoc non ex uobis, sed dei donum est; non ex operibus, ne forte quis extollatur. ipsius enim sumus figmentum creati in Christo Iesu in operibus bonis. non enim per hanc gratiam fidei corpora nostra creata uel ficta possumus intellegere, sed sicut in psalmo dictum est: cor mundum crea in me, deus. Hinc esse etiam illud puto: qui finxit spiritum hominis in ipso; tamquam aliud sit factam animam mittere, aliud in ipso homine facere, id est reficere ac renouare. sed etiam hoc si non de gratia, in qua renouamur, sed de natura, in qua nascimur, intellegamus, ad utramque sententiam duci potest, quia uel ex una illa primi hominis tamquam semen animae adtractum ipse fingit in homine, ut uiuificet corpus, siue spiritum uitae non ex illa propagine, sed aliunde corpori infusum ipse itidem fingit per mortales sensus carnis, ut fiat homo in animam uiuam.
10.7Ama Bilgelik kitabındaki şu söz daha dikkatli bir incelemeyi gerektirir: "İyi bir ruh nasibime düştü; daha iyi olduğum için de lekesiz bir bedene geldim." Bu söz daha çok, ruhların tek bir ruhtan türemediğine, yukarıdan bedenlere geldiğine inananların kanaatini destekliyor gibi görünür. Ama "iyi bir ruh nasibime düştü" ne demektir? Sanki ya ruhların o kaynağında, eğer böyle bir kaynak varsa, bazı ruhlar iyidir, bazıları iyi değildir ve hangisinin hangi insana verileceği bir tür kurayla belirlenir; ya da Tanrı gebe kalınan ya da doğan kişiler için o saatte bazı ruhları iyi, bazılarını iyi olmayan yapar ve herkes kurada kendisine düşeni alır. Bu söz, ruhların başka bir yerde yapılıp Tanrı tarafından insanların bedenlerine teker teker gönderildiğine inananlara yardım ederse şaşılır; daha çok, ruhların bedenden önce yaptıkları işlerin liyakatine göre bedenlere gönderildiğini söyleyenlere yardım eder. Çünkü bazı ruhların iyi, bazılarının iyi olmayan olarak bedenlere geldiği, kendi işlerine göre değilse neye göre düşünülebilir? Bütün tabiatları iyi yapan Tanrı'nın onları yaptığı tabiata göre değil ya. Ama Havari'ye karşı çıkmak bizden uzak olsun: O, henüz doğmamış olanların iyi ya da kötü hiçbir şey yapmadığını söyler; Rebeka'nın rahmindeki ikizlerden söz ederken "Büyük olan küçük olana kulluk edecek" sözünün işlerden dolayı değil, çağırandan dolayı söylenebildiğini de buna dayanarak doğrular. Öyleyse Bilgelik kitabındaki bu tanıklığı biraz bir kenara koyalım. Çünkü bu sözün özel ve tek bir kişi için, Tanrı ile insanlar arasındaki aracının, insan Mesih İsa'nın ruhu hakkında söylendiğini düşünenler, ister yanılsınlar ister doğruyu bilsinler, göz ardı edilmemelidir. Gerekirse bunun nasıl olduğunu sonra inceleriz; öyle ki söz Mesih'e uymuyorsa onu nasıl anlamamız gerektiğini araştıralım ve ruhların bedenlerde yaşamaya başlamadan önce kendi işlerinden doğan bir liyakatleri olduğunu düşünerek havarilerin imanına aykırı düşmeyelim.
Illud sane de libro Sapientiae, ubi ait: sortitus sum animam bonam et, cum essem magis bonus, ueni ad corpus incoinquinatum, diligentiorem considerationem flagitat. magis enim uidetur adtestari opinioni, qua non ex una propagari, sed desuper animae uenire creduntur ad corpora. uerum tamen quid est: sortitus sum animam bonam? quasi aut in illo animarum fonte, si ullus est, aliae sint animae bonae, aliae non bonae, quae sorte quadam exeunt, quaenam cui homini tribuatur, aut alias deus ad horam conceptorum uel nascentium faciat bonas, alias non bonas, quarum quisque habeat sorte, quae acciderit. mirum, si hoc eos saltem adiuuat, qui credunt animas alibi factas singillatim mitti a deo singulis quibusque corporibus hominum, ac non illos potius, qui pro meritis operum, quae ante corpus egerunt, in corpora mitti animas dicunt. secundum quid enim aliae bonae, aliae non bonae uenire ad corpora possunt putari nisi secundum opera sua? neque enim secundum naturam, in qua fiunt ab illo, qui omnes naturas bonas facit. sed absit, ut contradicamus apostolo, qui dicit nondum natos nihil egisse boni aut mali, unde confirmat non potuisse se ex operibus dici, sed ex uocante: maior seruiet minori, cum de geminis ageret adhuc in Rebeccae utero constitutis. sequestremus ergo paululum hoc de libro Sapientiae testimonium; neque enim neglegendi sunt, seu errent seu uerum sapiant, qui hoc specialiter et singulariter de anima illa dictum putant mediatoris dei et hominum hominis Christi Iesu. quod, si necesse fuerit, quale sit postea considerabimus, ut, si Christo conuenire non potuerit, quaeramus, quemadmodum id accipere debeamus, ne contra apostolicam fidem ueniamus putantes habere animas aliqua merita operum suorum, priusquam incipiant in corporibus uiuere.
10.8Şimdi şu sözün ne anlamda söylendiğine bakalım: "Onların ruhunu alırsın, tükenirler, kendi tozlarına dönerler. Ruhunu gönderirsin, yaratılırlar ve yerin yüzünü yenilersin." Bu söz, ruhların bedenler gibi ana babadan yaratıldığını düşünenlerin lehine konuşuyor gibi görünür; şöyle anlaşılırsa: "Onların ruhu" dedi, çünkü insanlar onu insanlardan almışlardır; öldüklerinde ise ruh, dirilsinler diye onlara insanlar tarafından geri verilemez, çünkü doğdukları zaman olduğu gibi yeniden ana babadan çekilmez; onu ölüleri dirilten Tanrı geri verecektir. Bu yüzden aynı ruha, öldüklerinde "onların", dirildiklerinde "Tanrı'nın" ruhu dedi. Ruhların ana babadan değil, Tanrı'nın göndermesiyle geldiğini ileri sürenler de bunu kendi kanaatlerinin lehine şöyle anlayabilirler: Öldüklerinde "onların ruhu" dedi, çünkü ruh onlardaydı ve onlardan çıkar; dirildiklerinde "Tanrı'nın" dedi, çünkü O'nun tarafından gönderilir, O'nun tarafından geri verilir. Bu yüzden bu tanıklık da ikisinden hiçbirine karşı değildir.
Ben ise bu sözü, içimizden yenilendiğimiz Tanrı lütfu hakkında söylenmiş olarak anlamanın daha iyi olduğunu düşünüyorum. Çünkü dünyevî insana göre yaşayan ve kendi boşluklarına güvenen bütün kibirlilerin kendine ait ruhu bir bakıma alınır: Eski insanı üzerlerinden çıkarıp zayıf düşerler, kibir kovulsun ve yetkinleşsinler diye; o zaman alçakgönüllü bir itirafla Rab'be "Hatırla ki biz tozuz" derler — onlar ki kendilerine "Toprak ve kül neye kibirlenir?" denmişti. Çünkü imanın gözüyle Tanrı'nın adaletini seyrettiklerinde kendi adaletlerini kurmak istemezler; Eyüp'ün dediği gibi kendilerini hor görür, eriyip tükenir, kendilerini toprak ve kül sayarlar. "Kendi tozlarına dönerler" sözünün anlamı budur. Tanrı'nın Ruhu'nu aldıktan sonra ise şöyle derler: "Artık ben yaşamıyorum, Mesih bende yaşıyor." Yerin yüzü böylece yeni ahdin lütfuyla, kutsalların çokluğuyla yenilenir.
Nunc illud uideamus quemadmodum dictum sit: auferes spiritum eorum, et deficient et in puluerem suum conuertentur. emittes spiritum tuum, et creabuntur; et innouabis faciem terrae. pro illis enim, qui arbitrantur animas ex parentibus sicut corpora creari, hoc uidetur sonare, cum sic intellegitur, ut spiritum eorum propterea dixerit, quod eum homines ex hominibus acceperint: qui cum mortui fuerint, non eis poterit ab hominibus reddi, ut resurgant, quia non rursus quemadmodum, quando nati sunt, a parentibus ducitur, sed deus eum reddet, qui resuscitat mortuos. ac per hoc eundem spiritum dixit eorum, cum moriuntur, dei autem, cum resurgunt. quod possunt illi, qui non ex parentibus, sed deo mittente animas uenire adserunt, pro sua opinione sic intellegere, ut eorum dixerit spiritum, cum moriuntur, quia in eis erat et ab eis exit, dei autem, cum resurgunt, quod ab ipso mittitur, ab ipso redditur. proinde etiam hoc testimonium neutri eorum aduersatur. Ego uero arbitror melius intellegi hoc dictum de gratia dei, qua interius renouamur. omnium enim superborum secundum terrenum hominem uiuentium et de sua uanitate praesumentium quodammodo aufertur spiritus proprius, cum exuunt se ueterem hominem et infirmantur, ut perficiantur expulsa superbia, dicentes domino per humilem confessionem: memento, quia puluis sumus, quibus dictum erat: quid superbit terra et cinis? per oculum quippe fidei contuentes dei iustitiam, ut non uelint constituere suam, semet ipsos despiciunt, sicut Iob dicit, et distabescunt et aestimant se terram et cinerem; hoc est enim: et in puluerem suum conuertentur. accepto autem spiritu dei dicunt: uiuo autem iam non ego, uiuit autem in me Christus. sic innouatur facies terrae per noui testamenti gratiam numerositate sanctorum.
10.9Vaiz kitabında yazılı olan "Toz, olduğu gibi toprağa dönsün, ruh da onu veren Tanrı'ya geri dönsün" sözü de iki görüşten birini ötekine karşı desteklemez, ikisinin arasında durur. Bir taraf, toz kendi toprağına, yani tozdan yapılmış beden toprağa dönünce ruhun onu veren Tanrı'ya döndüğüne dayanarak ruhun ana babadan değil Tanrı'dan verildiğinin bununla kanıtlandığını söylediğinde, öteki taraf şöyle cevap verir: Elbette öyledir. Çünkü toz, yani insan bedeni, ilk olarak yapıldığı kendi toprağına dönünce ruh, onu ilk insanın yüzüne üflerken ona veren Tanrı'ya geri döner. Ruh, ana baba yoluyla, ilk insana verilmiş o tek ruhtan yaratılmış olsa bile ana babaya dönecek değildi; tıpkı bedenin de ölümden sonra, ondan türediği kesin olan ana babaya dönmemesi gibi. Öyleyse beden, kendisinden yaratıldığı insanlara değil, ilk insan için biçimlendirildiği toprağa döndüğü gibi, ruh da kendisinden aktarıldığı insanlara değil, onu o ilk bedene veren Tanrı'ya döner.
Bu tanıklık bize şunu yeterince öğretir: Tanrı ilk insana verdiği ruhu, bedeni topraktan yaptığı gibi önceden yapılmış bir yaratıktan değil, yoktan yaptı. Bu yüzden ruhun geri dönerken, onu veren yaratıcısından başka dönecek bir yeri yoktur; bedenin toprağa dönmesi gibi kendisinden yapıldığı bir yaratığa dönmez. Çünkü kendisinden yapıldığı hiçbir yaratık yoktur, zira yoktan yapılmıştır; bu yüzden dönen ruh, kendisini yoktan yapana döner. Hepsi dönmez; çünkü haklarında "Gidip geri dönmeyen ruh" denenler de vardır.
Illud etiam, quod apud Ecclesiasten scriptum est: et conuertatur puluis in terram, sicut fuit, et spiritus reuertatur ad deum, qui dedit eum, neutri sententiae contra alteram suffragatur, sed inter utramque consistit. cum enim isti dixerint hinc probari non a parentibus, sed a deo animam dari, quod conuerso puluere in terram suam, id est carne, quae de puluere facta est, reuerteretur spiritus ad deum, qui dedit illum, respondent illi: utique ita est. redit enim spiritus ad deum, qui eum dedit homini primo, quando in eius faciem sufflauit conuerso puluere, id est humano corpore, in terram suam, unde primitus factum est. neque enim ad parentes erat spiritus rediturus, quamuis inde sit creatus ex illo uno, qui homini primo datus est, sicut nec ipsa caro post mortem ad parentes reuertitur, a quibus eam constat certe esse propagatam. quemadmodum ergo caro non redit ad homines, ex quibus creata est, sed ad terram, unde primo homini formata est, ita et spiritus non redit ad homines, a quibus transfusus est, sed ad deum, a quo primae illi carni datus est. Quo testimonio sane satis admonemur ex nihilo deum fecisse animam, quam primo homini dedit, non ex aliqua iam facta creatura sicut corpus ex terra; et ideo, cum redit, non habet. quo redeat, nisi ad auctorem, qui eam dedit, non ad eam creaturam, ex qua facta est, sicut corpus ad terram. nulla est enim creatura, ex qua facta est, quia ex nihilo facta est, ac per hoc ad factorem redit, quae redit, a quo ex nihilo facta est. non enim omnes redeunt, quoniam sunt, de quibus dicitur: spiritus ambulans et non reuertens.
10.10Bu yüzden kutsal Yazıların bu konudaki bütün tanıklıklarını toplamak güçtür; mümkün olsa bile, yalnızca anılmakla kalmayıp ele alınmaları da gerekirse söz pek uzar. Yine de Tanrı'nın ruhu yaptığını ya da onu ilk insana verdiğini gösteren tanıklıklar kadar kesin bir şey ortaya konmadıkça bu meselenin ilahî sözün tanıklığıyla nasıl çözüleceğini bilmiyorum. Tanrı'nın biçimlendirilmiş kadının yüzüne de aynı şekilde üflediği ve kadının canlı bir ruh olduğu yazılmış olsaydı, konuya hayli ışık gelirdi; o zaman insanın biçimlendirilen her bedenine ruhun ana babadan verilmediğine inanırdık. Ama insanın insandan doğduğu, bize alışılmış olan yolla dünyaya gelen çocukta tam olarak neyin geçerli olduğunu yine de beklemek gerekirdi. Çünkü ilk kadın başka bir şekilde yapıldı; bu yüzden Havva'ya ruhun Âdem'den verilmeyip Tanrı tarafından verilmesinin, Havva'nın Âdem'den bir çocuk gibi doğmamasından ileri geldiği hâlâ söylenebilirdi. Ama Kutsal Yazı, o ilk ikisinden doğan ilk insanın ruhunun ana babadan çekilmediğini, yukarıdan verildiğini ansaydı, Kutsal Yazı sussa bile bunu ötekiler için de anlamak gerekirdi.
Quocirca difficile est quidem omnia de hac re scripturarum sanctarum testimonia conligere: quod etsi fieri possit, ut non solum commemorentur sed etiam pertractentur, in magnam sermonis longitudinem pergunt; sed tamen, nisi aliquid tam certum proferatur, quam certa proferuntur, quibus ostenditur, quod deus animam fecerit uel quod eam primo homini dederit, quonam modo per diuini eloquii testimonium ista quaestio soluatur ignoro. si enim scriptum esset, quod similiter sufflauerit deus in faciem formatae mulieris et facta fuerit in animam uiuam, iam quidem plurimum lucis accederet, qua cuique formatae carni hominis non ex parentibus dari animam crederemus, adhuc tamen expectaretur, quid proprie teneretur in prole, qui nobis modus usitatus est hominis ex homine. prima uero mulier aliter facta est, et ideo adhuc dici posset animam propterea non ex Adam diuinitus Euae datam, quia non ex illo tamquam proles orta est. si autem homini, qui primus ex illis natus est, commemoraret scriptura non ex parentibus ductam, sed desuper animam datam, illud iam in ceteris etiam tacente scriptura oporteret intellegi.
10.11Şimdi şu sözün de hiçbir görüşü doğrulamayıp ikisine birden uydurulabilir olup olmadığını inceleyelim: "Günah dünyaya tek bir insan aracılığıyla, ölüm de günah aracılığıyla girdi; ve böylece bütün insanlara geçti; hepsi onda günah işledi." Biraz sonra da: "Tek kişinin suçu aracılığıyla bütün insanlar mahkûmiyete uğradığı gibi, tek kişinin aklanması aracılığıyla da bütün insanlar hayatın aklanmasına kavuşur. Çünkü tek insanın itaatsizliği aracılığıyla çok kişi günahkâr kılındığı gibi, tek kişinin itaati aracılığıyla da çok kişi adil kılınacaktır." Ruhların türeyişini savunanlar Havari'nin bu sözlerinden kendi görüşlerini şöyle kurmaya çalışırlar: Eğer günah ya da günahkâr yalnız bedene göre anlaşılabiliyorsa, derler, bu sözlere dayanarak ruhun ana babadan geldiğine inanmak zorunda değiliz. Ama bedenin ayartısıyla da olsa günah işleyen yalnız ruhsa, ruh da beden gibi Âdem'den türemediyse "hepsi onda günah işledi" sözü nasıl anlaşılmalıdır? Ya da insanlar onda yalnız bedene göre bulunup ruha göre bulunmadılarsa, onun itaatsizliği aracılığıyla nasıl günahkâr kılındılar?
Çünkü şundan sakınmak gerekir: Ya Tanrı ruhu, içinde günah işlemesi zorunlu olan bir bedene verdiği için günahın yaratıcısı gibi görünür; ya da Mesih'in ruhu dışında, günahtan kurtarılmak için Hristiyan lütfuna ihtiyacı olmayan bir ruh var olabilir. Çünkü herkesin Âdem'de ruha göre de değil, yalnız ondan yaratılan bedene göre günah işlediği söylenmişse, o ruh Âdem'de günah işlememiştir. Bu ise kilisenin imanına o kadar aykırıdır ki ana babalar kutsal vaftizin lütfunu almak için küçük çocuklarıyla, bebekleriyle bile koşarlar. Bunlarda çözülen günah bağı yalnız bedenin bağıysa, ruhun bağı değilse, o yaşta vaftiz olmadan bedenden çıksalar onlara neyin zarar vereceğini sormak yerindedir. Çünkü bu ayinle ruhlarına değil de bedenlerine bakılıyorsa, ölüler de vaftiz edilmeliydi. Ama kilisenin her yerde, insan yaşarken koşulmasını ve yaşayana yardım edilmesini gözettiğini görüyoruz; çünkü öldükten sonra fayda verecek hiçbir şey yapılamaz. O hâlde her küçük çocuğun hem bedence hem ruhça Âdem'den başkası olmadığını ve bu yüzden ona Mesih'in lütfunun gerekli olduğunu anlamaktan başka ne anlaşılabileceğini görmüyoruz. Çünkü o yaş kendi başına ne iyi ne kötü hiçbir şey yapmamıştır; dolayısıyla ruh Âdem'den türemediyse orada tamamıyla masumdur. Ruh hakkında bu görüşü benimseyen biri, böyle bir ruhun vaftiz olmadan bedenden çıkarsa nasıl adil olarak mahkûmiyete gidebileceğini gösterebilirse, hayranlık uyandırır.
Nunc itaque et illud consideremus, utrum neutram confirmet sententiam, sed utrique possit adcommodari, quod scriptum est: per unum hominem peccatum in hunc mundum intrauit et per peccatum mors, et ita in omnes homines pertransiit, in quo omnes peccauerunt; et paulo post: sicut per unius delictum in omnes homines in condemnationem, ita et per unius iustificationem in omnes homines ad iustificationem uitae. sicut enim per inoboedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi, ita et per unius oboedientiam iusti constituentur multi. ex his enim uerbis apostoli qui defendunt animarum propaginem sententiam suam sic adstruere moliuntur: si secundum solam carnem, inquiunt, potest intellegi peccatum uel peccator, non cogimur in his uerbis ex parentibus animam credere; si autem quamuis per inlecebram carnis non tamen peccat nisi anima, quomodo accipiendum est, quod dictum est: in quo omnes peccauerunt, si non ex Adam etiam anima sicut caro propagata est? aut quomodo per illius inoboedientiam peccatores constituti sunt, si tantum secundum carnem in illo, non etiam secundum animam fuerunt? Cauendum est enim, ne uel deus uideatur auctor esse peccati, si dat animam carni, in qua eam peccare necesse sit, uel possit esse anima praeter ipsius Christi, cui liberandae a peccato non sit christiana gratia necessaria, quia non peccauit in Adam, si omnes in eo peccasse secundum carnem tantum, quae de illo creata est, non etiam secundum animam dictum est: quod usque adeo contrarium est ecclesiasticae fidei, ut parentes ad percipiendam gratiam sancti baptismi etiam cum paruulis atque infantibus currant, in quibus si hoc uinculum peccati soluitur, quod tantummodo carnis, non etiam quod animae est, merito quaeritur, quid eis obesset, si in illa aetate de corpore sine baptismo exirent. si enim per hoc sacramentum corpori eorum consulitur, non et animae, deberent et mortui baptizari; at cum uideamus hoc uniuersaliter ecclesiam retinere, ut cum uiuentibus curratur et uiuentibus succurratur, ne, cum mortui fuerint, nihil fieri possit quod prosit, non uidemus, quid aliud possit intellegi, nisi unumquemque paruulum non esse nisi Adam et corpore et anima et ideo illi Christi gratiam necessariam. aetas quippe illa in se ipsa nihil egit uel boni uel mali; proinde ibi anima innocentissima est, si ex Adam propagata non est. unde quomodo possit iuste ire in condemnationem, si de corpore sine baptismo exierit, quisquis istam sententiam de anima tenens potuerit demonstrare mirandus est.
10.12Çünkü "Beden ruha karşı, ruh da bedene karşı arzular" diye pek doğru ve pek gerçek olarak yazılmıştır. Ama bedenin ruhsuz hiçbir şey arzulayamayacağından, sanırım, bilgili bilgisiz hiç kimse kuşku duymaz. Bu yüzden bedensel arzunun sebebi yalnız ruhta değildir, ama yalnız bedende hiç değildir. Çünkü arzu her ikisinden meydana gelir: Ruhtan, çünkü ruh olmadan hiçbir haz hissedilmez; bedenden, çünkü beden olmadan bedensel haz hissedilmez. Öyleyse Havari'nin "ruha karşı arzulayan beden" dediği şey, şüphesiz, ruhun bedenden ve bedenle birlikte duyduğu bedensel hazdır; bu, ruhun yalnız başına duyduğu hazza karşıdır. Ruhun yalnız başına duyduğu, yanılmıyorsam, bedenin hazzıyla ya da bedensel şeylerin arzusuyla karışmamış o özlemdir; onunla "ruh Rab'bin avlularını özler, onlar için tükenir." Yalnız başına duyduğu, kendisine "Bilgeliği arzuladın: Buyruğu tut, Rab de onu sana verecek" denen özlem de budur. Çünkü ruh, yalnız kendisini tutuşturan bu özleme hizmet etsinler diye bedenin uzuvlarına buyurduğunda — örneğin bir kitap ele alındığında, bir şey yazıldığında, okunduğunda, tartışıldığında, dinlendiğinde, nihayet aç olana ekmek bölündüğünde ve insanlığın ve merhametin öteki vazifeleri yerine getirildiğinde — beden itaat gösterir, arzuyu kımıldatmaz. Yalnız ruhun arzuladığı bu ve benzeri iyi özlemlere, aynı ruha bedene göre haz veren bir şey karşı koyduğunda, işte o zaman beden ruha karşı, ruh da bedene karşı arzular denir.
Çünkü "beden arzular" derken, ruhun bedene göre yaptığı şeye beden denmiştir; tıpkı "kulak işitir, göz görür" denmesi gibi. Kulak aracılığıyla işitenin ve göz aracılığıyla görenin daha çok ruh olduğunu kim bilmez? Birine yardım etmek için uzatılan elle bir şey verildiğinde "Elin adama yardım etti" derken de böyle konuşuruz. Bedenle görülmeyen şeylere inanmak kendisine düşen imanın gözü hakkında bile "Bütün beden Tanrı'nın kurtarışını görecek" denmiştir; bu da elbette ancak bedenin kendisiyle yaşadığı ruh hakkında söylenmiştir. Gerçi Mesih'i bedenimiz aracılığıyla da dindarca görmek, yani O'nun bizim için büründüğü sureti görmek de arzuya değil bedenin hizmetine aittir; bunu, biri "Bütün beden Tanrı'nın kurtarışını görecek" sözünü böyle anlamak isterse diye söylüyorum. Durum buysa, ruh bedeni yalnızca canlandırmakla kalmayıp bedene göre bir şey de arzuladığında bedenin arzuladığını söylemek ne kadar daha uygundur! Uzuvlarda günah bulundukça ruhun bu arzuyu duymaması elinde değildir. Bu günah, bu ölüm bedenindeki bir tür zorlu bedensel ayartıdır; soyumuzu aldığımız o günahın cezasından gelir; bu soya göre herkes lütuftan önce gazap çocuğudur. Lütuf altına girmiş olanlar bu günaha karşı savaşırlar; beden, haklı olarak ölü bile denecek kadar ölümlü oldukça günah onlarda bulunmasın diye değil, hüküm sürmesin diye. Onun isteklerine, yani bedene göre ruha karşı arzulanan şeylere itaat edilmediğinde günah hüküm sürmez. Bu yüzden Havari "Ölümlü bedeninizde günah bulunmasın" mı der? Çünkü ilk çiğnemeyle bozulmuş tabiatta günahın hazzının, onun günah dediği şeyin bulunduğunu biliyordu. Hayır; şöyle der: "Günah ölümlü bedeninizde hüküm sürmesin ki onun isteklerine itaat edesiniz; uzuvlarınızı da haksızlık silahları olarak günaha sunmayın."
Uerissime quippe ac ueracissime scriptum est: caro concupiscit aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem; sed tamen carnem sine anima concupiscere nihil posse puto quod omnis doctus indoctusque non dubitet. ac per hoc ipsius concupiscentiae carnalis causa non est in anima sola, sed multo minus est in carne sola. ex utroque enim fit: ex anima scilicet, quod sine illa delectatio nulla sentitur, ex carne autem, quod sine illa carnalis delectatio non sentitur. carnem itaque concupiscentem aduersus spiritum dicit apostolus carnalem procul dubio delectationem, quam de carne et cum carne spiritus habet aduersus delectationem, quam solus habet. solus quippe habet, ni fallor, illud desiderium non cum carnis uoluptate uel carnalium rerum cupiditate conmixtum, quo desiderat et deficit anima in atria domini; solus habet etiam illud, de quo ei dicitur: concupisti sapientiam: serua mandatum, et dominus praebebit illam tibi. nam cum spiritus imperat membris corporis, ut huic desiderio seruiant, quo solus accenditur, uelut cum adsumitur codex, cum aliquid scribitur, legitur, disputatur, auditur, cum denique panis frangitur esurienti et cetera humanitatis ac misericordiae praestantur officia, oboedientiam caro exhibet, non concupiscentiam mouet. his atque huius modi bonis desideriis, quibus sola anima concupiscit, cum aduersatur aliquid, quod eandem animam secundum carnem delectat, tunc dicitur caro concupiscere aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem. Sic enim dicta est caro in eo, quod secundum ipsam facit anima, cum ait: caro concupiscit, quemadmodum dictum est: auris audit et oculus uidet, quis enim nescit, quod anima potius et per aurem audiat et per oculum uideat? ita loquimur et cum dicimus; manus tua subuenit homini, cum aliquid porrecta manu datur, quo cuiquam subueniatur. quodsi de ipso etiam fidei oculo, ad quem pertinet credere, quae per carnem non uidentur, dictum est: uidebit omnis caro salutare dei, non utique nisi de anima, qua uiuit caro, cum etiam per ipsam carnem nostram Christum pie uidere, id est formam, qua indutus est propter nos, non pertineat ad concupiscentiam, sed ad ministerium carnis, ne forte aliquis ita uelit accipere, quod dictum est: uidebit omnis caro salutare dei: quanto congruentius dicitur caro concupiscere, quando anima non solum carni animalem uitam praebet, uerum etiam secundum ipsam carnem aliquid concupiscit, quod in potestate non est, ne concupiscat, quamdiu inest peccatum in membris, id est uiolenta quaedam carnis inlecebra in corpore mortis huius, ueniens de uindicta illius peccati, unde propaginem ducimus, secundum quam omnes ante gratiam filii sunt irae. contra quod peccatum militant sub gratia constituti, non ut non sit in eorum corpore, quamdiu ita mortale est, ut et mortuum iure dicatur, sed ut non regnet. non autem regnat, cum desideriis eius, id est his, quae secundum carnem contra spiritum concupiscuntur, non oboeditur. proinde apostolus numquid ait: non sit peccatum in uestro mortali corpore — sciebat quippe inesse peccati delectationem, quam peccatum uocat, deprauata scilicet ex prima transgressione natura - sed, non, inquit, regnet peccatum in uestro mortali corpore ad oboediendum desideriis eius, nec exhibeatis membra uestra arma iniquitatis peccato?
10.13Bu görüşe göre ne bedenin ruhsuz arzuladığı gibi pek saçma bir şey söylemiş oluruz ne de Maniheistlerle aynı fikre düşeriz: Onlar bedenin ruhsuz arzulayamayacağını görünce, bedenin, ruha karşı arzulamasını sağlayan, Tanrı'ya zıt başka bir tabiattan gelme başka bir ruhu olduğunu sandılar. Bize "Bebeğin ruhu ne hak etti de Hristiyan vaftizinin ayinini almadan bedenden çıkması onun için yıkım olsun, madem ne kendine ait bir günah işledi ne de Âdem'de ilk günah işleyen ruhtan geliyor?" dendiğinde, bir ruh için Mesih'in lütfunun gerekli olmadığını söylemek zorunda da kalmayız.
Çünkü biraz büyümüş çocuklardan söz etmiyoruz; bazıları onlara kendilerine ait bir günah yüklemeyi ancak on dördüncü yaşın eşiğinden, ergenliğe girmeye başladıkları zamandan itibaren kabul ederler. Üreme uzuvlarıyla işlenenlerden başka günah olmasaydı buna haklı olarak inanırdık. Ama hırsızlığın, yalanın, yalan yere yeminin günah olmadığını, bunları cezasız işlemek isteyenden başka kim ileri sürmeye cüret eder? Oysa çocukluk çağı bunlarla doludur; gerçi bunlar çocuklarda büyüklerde olduğu gibi cezalandırılacak şeyler gibi görünmez, çünkü yıllar ilerleyip akıl güçlendikçe kurtarıcı öğütleri daha iyi anlayıp onlara daha gönüllü itaat edecekleri umulur. Ama şimdi bu çocuklardan söz etmiyoruz. Onların bedene ya da gönle ait çocukça isteklerine hakikat ve hakkaniyet karşı çıktığında, sözleriyle ve davranışlarıyla bütün güçleriyle direnirler. Ne uğruna? Onlara ya çekici gelen şeyleri elde etmekte ya da kendilerini inciten şeylerden kaçınmakta yardımcı görünecek yalan ve haksızlık uğruna değilse, ne uğruna? Biz bebeklerden söz ediyoruz; çoğu zaman zinadan doğdukları için değil. Çünkü kötü davranışlarda tabiatın armağanları kınanmaz; yoksa hırsız bir el ektiği için buğday yeşermemeli miydi? Ana babanın kendilerine bile, Tanrı'ya dönüp kendilerini düzelttiklerinde, kendi haksızlıkları zarar mı verecek? Çocuklarına, onlar doğru yaşarlarsa, ne kadar daha az!
Secundum hanc sententiam nec rem absurdissimam dicimus, quod caro sine anima concupiscat, nec Manichaeis consentimus, qui cum uiderent non posse carnem sine anima concupiscere aliam quandam animam suam ex alia natura deo contraria carnem habere putauerunt, unde concupiscat aduersus spiritum. nec alicui animae non esse necessariam Christi gratiam dicere cogimur, cum dicitur nobis: quid meruit anima infantis, unde illi perniciosum sit non percepto christiani baptismi sacramento exire de corpore, si nec proprium aliquod peccatum commisit nec ex illa est, quae in Adam prima peccauit? Non enim de pueris grandiusculis agimus, quibus quidem peccatum proprium nolunt adtribuere quidam nisi ab anni quarti decimi articulo, cum pubescere coeperint. quod merito crederemus, si nulla essent peccata, nisi quae membris genitalibus admittuntur. quis uero audeat adfirmare furta, mendacia, periuria non esse peccata, nisi qui talia uult inpune committere? at his plena est puerilis aetas, quamuis in eis non ita ut in maioribus punienda uideantur, quod sperentur annis accedentibus, quibus ratio conualescat, posse praecepta salutaria melius intellegere eisque libentius oboedire. sed nunc de pueris non agimus, quorum carnalem ac puerilem uoluntatem uel corporis uel animi si ueritas et aequitas obpugnauerit, quibus possunt uiribus dictorum atque factorum repugnant. pro qua? nisi pro falsitate et iniquitate, quae suffragari uidebitur eis uel ad percipienda, quae alliciunt, uel ad uitanda, quae offendunt. de infantibus loquimur, non quia nascuntur plerumque de adulteris; neque enim in prauis moribus naturae dona culpanda sunt, aut propterea non debuerunt germinare frumenta, quod ea seuit furantis manus. aut uero ipsis parentibus obfutura sit iniquitas sua, si se ad deum conuertendo correxerint? quanto minus filiis, si recte uixerint!
10.14Ama o yaş çetin bir meseleyi gündeme getirir: Bebeğin ruhu iradesinin kendi seçimiyle hiçbir günah taşımadığına göre, öteki tek insanın itaatsizliği yüzünden suçlu değilse, o tek insanın itaati aracılığıyla nasıl aklanabilir? Bu, insanların ruhlarının insan ana babalardan yaratılmasını isteyenlerin sesidir; gerçi onlar ruhların yaratıcı Tanrı'dan başkası tarafından yaratıldığını değil, bedenler gibi yaratıldığını söylerler. Çünkü bedenleri de ana babalar değil, "Seni rahimde biçimlendirmeden önce tanıdım" diyen yaratır.
Onlara şöyle cevap verilir: Tanrı ruhları insanların bedenlerine teker teker yeni olarak verir; öyle ki aslî günahtan gelen günah bedeninde doğru yaşayarak ve bedensel arzuları Tanrı'nın lütfu altında boyunduruğa alarak bir liyakat kazansınlar; bu liyakatle diriliş zamanında aynı bedenle birlikte daha iyi bir hâle geçsinler ve Mesih'te meleklerle birlikte ebediyen yaşasınlar. Ama dünyevî ve ölümlü, hele günah bedeninden türemiş uzuvlara, önce onları canlandırabilmek, sonra yaş ilerledikçe yönetebilmek için şaşılacak bir şekilde uydurulduklarında, bir tür unutmayla ağırlaşmaları zorunludur. Bu unutma bir bakıma aşılamaz olsaydı yaratıcıya yüklenirdi. Ama ruh bu unutmanın uyuşukluğundan yavaş yavaş kendine gelerek Tanrısına dönebildiğine, O'nun merhametini ve hakikatini önce dönüşün kendi dindarlığıyla, sonra buyruğunu tutmaktaki sebatla kazanabildiğine göre, ruhun bir süre o uyku gibi hâle dalması ne zarar verir? Ondan yavaş yavaş, akıllı ruhun kendisi için yaratıldığı anlayış ışığına uyanarak iyi bir irade aracılığıyla iyi bir hayatı seçebilir. Gerçi Tanrı'nın lütfu, aracı aracılığıyla yardım etmezse bunu yapamaz. İnsan bunu ihmal ederse yalnız bedene göre değil, ruha göre de Âdem olacaktır; özen gösterirse yalnız bedene göre Âdem olacaktır. Ruha göre doğru yaşayarak ise, Âdem'den kusurlu olarak çekilmiş olanı da kutsallara dirilişin vaat ettiği o değişimle günahın lekesinden arınmış olarak geri almayı hak edecektir.
Ama yaşı itibarıyla ruha göre yaşayabilmeden önce aracının ayinine ihtiyacı vardır; öyle ki kendi imanıyla henüz yapamadığı şey, onu sevenlerin imanıyla yapılsın. Çünkü bebeklik çağında da aslî günahın cezası O'nun ayiniyle çözülür. Genç de O'ndan yardım görmezse bedensel arzuyu evcilleştiremez; onu boyunduruğa alsa bile, hoşnutluğunu kazanmaya çalıştığı O'nun armağanı olmadan ebedî hayatın liyakatini elde edemez. Bu yüzden bebek de yaşarken vaftiz edilmelidir; günah bedeniyle ortaklık ruha zarar vermesin. Bu ortaklığa katılmakla bebeğin ruhu ruha göre hiçbir şey düşünemez hâle gelir. Bu hâl, ruh bedendeyken gerçek kâhinin tek kurbanıyla arındırılmazsa, bedenden soyunduktan sonra bile onu ağırlaştırır.
Sed illa aetas uehementem quaestionem monet, cuius anima, cum peccatum nullum habeat de proprio uoluntatis arbitrio, quaeritur quomodo possit iustificari per illius unius hominis oboedientiam, si per alterius unius inoboedientiam rea non est. haec uox eorum est, qui animas hominum ex hominibus parentibus creatas uolunt non quidem nisi a creatore deo, sed sicut etiam corpora. non enim et haec parentes creant, ac non ille, qui ait: priusquam te formarem in utero, noui te. Quibus respondetur animas quidem corporibus hominum deum nouas singillatim dare ad hoc, ut in carne peccati de originali peccato ueniente recte uiuendo carnalesque concupiscentias sub dei gratia subigendo meritum conparent, quo cum ipso corpore in melius transferantur tempore resurrectionis et in Christo in aeternum cum angelis uiuant; sed necesse esse, ut, cum membris terrenis atque mortalibus maximeque de peccati carne propagatis miro modo coaptantur, ut ea primitus uiuificare, post etiam aetatis accessu regere possint, tamquam obliuione praegrauentur. quae si esset quodammodo indigestibilis, creatori tribueretur; cum uero paulatim ab huius obliuionis torpore anima resipiscens possit conuerti ad deum suum eiusque misericordiam et ueritatem primo ipsa pietate conuersionis, deinde seruandi praecepti eius perseuerantia promereri, quid ei obest illo uelut somno paululum inmergi, unde paulatim euigilans in lucem intellegentiae, propter quam rationalis anima facta est, potest per uoluntatem bonam eligere uitam bonam? quod quidem non poterit, nisi adiuuerit gratia dei per mediatorem. hoc si neglexerit homo, non tantum secundum carnem, uerum etiam secundum spiritum erit Adam; si autem curauerit, erit Adam secundum carnem tantummodo; secundum spiritum autem recte uiuens illud etiam, quod de Adam culpabile tractum est, mandatum a labe peccati recipere merebitur illa conmutatione, quam sanctis resurrectio pollicetur. Sed antequam per aetatem possit secundum spiritum uiuere, necessarium habet mediatoris sacramentum, ut, quod per eius fidem nondum potest, per eorum, qui eum diligunt, fiat. eius enim sacramento soluitur etiam in aetate infantili originalis poena peccati, a quo nisi adiutus etiam iuuenis carnalem concupiscentiam non domabit nec ea subiugata aeternae uitae meritum adprehendet nisi eius dono, quem promereri studet. ideo uiuus oportet etiam infans baptizetur, ne obsit animae societas carnis peccati, qua participata fit, ut nihil possit anima infantis secundum spiritum sapere. ipsa quippe adfectio grauat etiam corpore exutam, nisi, cum in corpore est, per unicum sacrificium ueri sacerdotis expietur.
10.15Biri şöyle diyebilir: Peki ya yakınları imansızlıktan ya da ihmalden buna özen göstermezlerse? Bu, büyükler için de söylenebilir. Çünkü onlar da ya ansızın ölebilirler ya da vaftiz edilmeleri için kimsenin yardım etmeyeceği kimselerin yanında hastalanabilirler. Ama onların, der, bağışlanmaya ihtiyaç duyan kendi günahları da vardır; bunlar bağışlanmazsa, kimse onların hayatlarında kendi iradeleriyle işledikleri şeyler için haksız yere cezalandırıldığını haklı olarak söyleyemez. Oysa bebeğin ruhu ilk günahkâr ruhtan yaratılmadıysa, günah bedeninden çekilen bulaşma ona hiçbir şekilde yüklenemez; çünkü onu hiçbir günahla değil, öyle yapıldığı tabiatla almıştır ve ruh Tanrı onu verdiği için bedene verilmiştir. Öyleyse bebeğe vaftiz için kimse yardım etmezse bu ruh neden ebedî hayattan uzaklaştırılacaktır? Yoksa ona hiçbir zararı olmaz mı? O hâlde yardım edilmeyene hiçbir zararı yoksa, yardım edilene ne faydası vardır?
Kutsal Yazılara göre — ister onlarda bulunduğu, ister onlara aykırı olmadığı için — ana babadan çekilmemiş yeni ruhların bedenlere verildiğini savunmaya çalışanların burada kendi davaları için ne cevap verebileceklerini henüz duymadığımı ve hiçbir yerde okumadığımı itiraf ederim. Yine de onlara yardım edecek gibi görünen bir şey aklıma gelirse, burada olmayanların davasını bu yüzden yüzüstü bırakmamalıyım. Çünkü şöyle diyebilirler: Tanrı her ruhun bedende daha uzun yaşasaydı nasıl yaşayacağını önceden bilir; şimdi gizli bir sebepten ötürü ölümle erkenden alınması gerekse bile, imana elverişli yaşlara geldiğinde dindar olacağını önceden gördüğü ruha kurtarıcı yıkanmanın hizmetini sağlar. Bebeğin neden ya hemen ya da kısa sürede ölmek üzere doğduğu gizlidir; insan zekâsına, hiç değilse benim zekâma pek uzaktır. Ama bu, şimdi görüşlerini tartıştığımız iki taraftan hiçbirine yardım etmeyecek kadar gizlidir. Çünkü ruhların önceki bir hayatın liyakatlerine göre bedenlere itildiği, böylece az günah işlemiş olan ruhun daha çabuk çözülmeyi hak etmiş göründüğü kanaatini, henüz doğmamış olanların iyi ya da kötü hiçbir şey yapmadığına tanıklık eden Havari'ye karşı çıkmamak için reddettik. Bu kanaat reddedildikten sonra ne ruhun aktarımını ileri sürenler ne de her birine ayrı ayrı yeni ruhlar verildiğini savunanlar, bazılarının ölümünün neden çabuklaştırıldığını, bazılarınınkinin neden geciktirildiğini kendi lehlerine gösterebilirler. Öyleyse bu sebep gizlidir ve kanaatimce iki tarafı da eşit olarak ne destekler ne çürütür.
Quid ergo, ait aliquis, si hoc non curauerint sui uel infidelitate uel neglegentia? hoc quidem etiam de maioribus dici potest. possunt enim uel repente emori uel apud eos aegrotare, ubi eis, quo baptizentur, nemo subueniat. sed illi, inquit, habent etiam propria peccata, quorum indigeant remissione, quae si dimissa non fuerint, nemo eos recte dicet inmerito plecti pro his, quae in sua uita sua uoluntate commiserint; illa uero anima, cui quaedam contagio tracta de carne peccati, si de illa prima anima peccatrice non creata est, nullo modo inputari potest - neque enim ullo peccato, sed natura, qua sic facta est, et deo dante carni data est — cur alienabitur ab aeterna uita, si baptizando infanti nemo subuenerit? an forte nihil oberit? quid ergo prodest ei, cui subuenitur, si nihil obest, cui non subuenitur? Hic pro sua causa quid respondere possint, qui secundum scripturas sanctas, uel quod apud eas inueniatur uel quod eis non aduersetur, conantur adserere animas nouas non de parentibus tractas corporibus dari, nondum me audisse uel uspiam legisse fateor. non ideo sane absentium negotium deserendum est, si quid mihi, quo adiuuari uideatur, occurrerit. possunt enim adhuc dicere deum praescium, quomodo quaeque anima uictura esset, si diutius in corpore uiueret, ei procurare lauacri salutaris ministrationem, cuius futuram fuisse praeuidet pietatem, cum ad annos fidei capaces ueniret, si nunc eum oporteret propter aliquam occultam causam morte praeueniri. occultum itaque est atque ab humano uel certe ab ingenio meo remotissimum, cur nascatur infans uel continuo uel cito moriturus; sed hoc ita occultum est, ut neutros adiuuet, de quorum nunc sententiis disceptamus. illa enim explosa opinione, qua putantur animae pro ante actae uitae meritis in corpora detrudi, ut ea citius solui meruisse uideatur, quae non multa peccauerat, ne contradicamus apostolo nihil nondum natos boni uel mali egisse testanti, nec illi, qui animae traducem adfirmant, possunt pro se ostendere, cur aliorum mors acceleretur, retardetur aliorum, nec qui eas dari nouas uolunt singulis singulas. occulta ergo ista causa est et utrisque pariter, quantum existimo, nec suffragatur nec aduersatur.
10.16Ruhları, itaatsizliğiyle çok kişinin günahkâr kılındığı o ruhtan çekilmemişse, neden bütün bebekler için vaftiz ayininin gerekli olduğu sorusuyla bebeklerin ölümleri konusunda sıkıştırılanlar şöyle cevap verirler: Herkes bedene göre günahkâr kılınır; ruha göre ise yalnız iyi de yaşayabilecekleri bir zamanda kötü yaşayanlar. Ama bütün ruhların, yani bebeklerinkinin de vaftiz ayinine ihtiyacı vardır; çünkü o yaşta bile bu hayattan vaftizsiz göçmek iyi değildir. Zira ruh bu uzuvlara yerleştirildiğinde onu kaplayan günah bedeninden gelen günah bulaşması, ruh hâlâ bu bedendeyken aracının ayiniyle arındırılmazsa, ölümden sonra ona zarar verecektir. Tanrı bu yardımı, imana uygun yaşlara kadar burada yaşasaydı dindarca yaşayacağını önceden bildiği ve kendi bildiği bir sebepten ötürü hem bedende doğmasını isteyip hem de çabucak bedenden çektiği ruha sağlar. Bu cevabı verdiklerinde onlara ne itiraz edilebilir? Belki şu: Eğer herkes yalnız yaşadığına göre değil, daha uzun yaşayabilseydi yaşayacağına göre de yargılanacaksa, bu hayatı iyi geçirip kilisenin barışı içinde ölmüş olanların kurtuluşundan emin olamayız. Madem Tanrı katında yalnız geçmiş suçların değil gelecek suçların kötü liyakatleri de geçerlidir ve ölüm, suçlar işlenmeden önce gelse bile bu suçluluktan kurtarmaz, o hâlde "kötülük aklını değiştirmesin diye kapılıp götürülen" kişiye hiçbir şey sağlanmış olmaz. Çünkü Tanrı ölecek bebeğin ruhuna, günah bedeninden bulaşan pislik ona zarar vermesin diye, yaşasaydı dindarca ve sadakatle yaşayacağını önceden bildiği için vaftiz aracılığıyla yardım edilmesine hükmediyorsa, birinin gelecekteki kötülüğünü önceden bildiğinde onu neden daha çok o kötülüğe göre yargılamasın?
Yoksa bu buluş benim olduğu için mi daha kolay çürütülebilir? Bu görüşten emin olduklarını söyleyenler belki başka Kutsal Yazı tanıklıkları ya da akıl delilleri getirirler; bunlarla bu belirsizliği giderirler ya da hiç değilse Havari'nin şu sözünün kendi görüşlerine aykırı olmadığını gösterirler. Havari, kurtulduğumuz lütfu büyük bir gayretle över ve şöyle der: "Âdem'de herkes öldüğü gibi, Mesih'te de herkes diriltilecektir"; ve: "Tek insanın itaatsizliği aracılığıyla çok kişi günahkâr kılındığı gibi, tek insanın itaati aracılığıyla da çok kişi adil kılınacaktır." Bu çok kişiyi bazıları hariç değil, herkes olarak anlamamızı isteyerek de daha önce Âdem hakkında "Hepsi onda günah işledi" demiştir. Ruhların tek bir ruhun aktarımından geldiği görüşünde olanlar, hem "herkes" denmesinden hem de bebeklere vaftiz aracılığıyla yardım edilmesinden, bebeklerin ruhlarının bunun dışında tutulamayacağına inanırlar ve buna inanmaları saçma değildir; meğer ki Kutsal Yazılara aykırı olmayan apaçık ve berrak bir akılla ya da bu Yazıların kendi otoritesiyle çürütülsünler.
Proinde qui de infantium mortibus urgebantur, cur omnibus sit necessarium baptismi sacramentum, quorum animae non ex illa ductae sunt, cuius inoboedientia peccatores constituti sunt multi, cum respondent peccatores quidem omnes constitui secundum carnem, secundum animam uero nonnisi eos, qui eo tempore male uixerunt, quo et bene potuissent, omnes autem animas, hoc est et infantum, ideo habere necessarium baptismi sacramentum, sine quo ex hac uita etiam in illa aetate emigrare non expedit, quia contagio peccati ex carne peccati, qua obruitur anima, cum his inseritur membris, oberit ei post mortem, nisi, cum adhuc in ipsa carne est, sacramento mediatoris expietur, eique diuinitus hoc auxilium procurari, quam deus praesciit, si usque ad annos fidei congruos hic uiueret, pie fuisse uicturam, quam propter aliquid, quod ipse nouit, et nasci uoluit in corpore et cito extraxit e corpore: cum ergo haec respondent, quid eis contradici potest, nisi incertos nos eorum salutis fieri qui hac uita bene gesta in ecclesiae pace defuncti sunt, si non solum secundum id, quod quisque uixit, uerum etiam secundum id, quod uicturus esset, si amplius uiuere potuisset, quisque iudicandus est? quandoquidem ualent apud deum merita mala non tantum praeteritorum, sed futurorum etiam delictorum, a quorum reatu nec mors liberat, si, antequam fuerint commissa, praeuenerit, nec aliquid ei praestitum est, qui raptus est, ne malitia mutaret intellectum eius. deus enim praescius illius futurae malitiae cur non eum secundum ipsam potius iudicaturus est, si moriturae animae infantis, ne obesset ei ex corpore peccati participata conluuies, ideo subueniendum iudicauit per baptismum, quia praesciuit eam, si uiueret, pie fideliterque fuisse uicturam? An ideo potius refelli hoc inuentum potest, quia meum est, illi autem, qui de hac sententia certos se esse confirmant, alia fortasse proferunt uel testimonia scripturarum uel documenta rationum, quibus hanc auferant ambiguitatem uel certe ostendant non esse contra id, quod sentiunt, illud apostoli, quo gratiam, qua salui efficimur, magna intentione commendans dicit: sicut in Adam omnes moriuntur, sic et in Christo omnes uiuificabuntur, et: sicut per inoboedientiam unius hominis peccatores constituti sunt multi, sic per oboedientiam unius hominis iusti constituentur multi, eosdemque multos peccatores non quibusdam exceptis, sed omnes intellegi uolens superius ait de Adam: in quo omnes peccauerunt? unde utique infantum animas non posse secerni et eo, quod dictum est "omnes" et eo, quod eis per baptismum subuenitur non absurde credunt, qui animas ex unius traduce sapiunt, nisi aliqua manifesta et liquida uel ratione, quae scripturis sanctis non repugnet, uel earum ipsarum scripturarum auctoritate redarguantur.
10.17Şimdi bu işin zorunluluğunun izin verdiği ölçüde, biraz önce ertelediğimiz sözün de nasıl anlaşılacağına bakalım. Bilgelik kitabında şöyle yazılmıştır: "Ben zeki bir çocuktum; iyi bir ruh nasibime düştü; daha iyi olduğum için de lekesiz bir bedene geldim." Bu tanıklık, ruhların ana babadan yaratılmadığını, Tanrı'nın göndermesiyle bedene geldiğini ya da indiğini söyleyenlere yardım ediyor gibi görünse de "iyi bir ruh nasibime düştü" sözü onların görüşüne yine engel olur. Çünkü onlar Tanrı'nın bedenlere gönderdiği ruhların ya bir bakıma tek bir kaynaktan dereler gibi aktığına ya da eşit tabiatta yapıldığına inanırlar; bazılarının iyi ya da daha iyi, bazılarının iyi olmayan ya da daha az iyi olduğuna değil. Ruhlar ya iradenin hür seçimine bağlı davranışlarla ya da bedenlerin mizaç farkıyla — bazıları "bozulan ve ruhu ağırlaştıran" bedenle daha çok, bazıları daha az ağırlaştığı için — değilse, nereden iyi ya da daha iyi, iyi olmayan ya da daha az iyi olurlar? Ama ruhların her birinin, bedenlere gelmeden önce davranışlarını birbirinden ayıracak bir eylemi yoktu. "İyi bir ruh nasibime düştü; daha iyi olduğum için de lekesiz bir bedene geldim" diyen kişi de ruhunun daha az ağırlaştıran bir bedenden dolayı iyi olduğunu söyleyemezdi. Çünkü onun iyi olduğu iyiliğe, iyi bir ruh nasibine düştüğü için, lekesiz bir bedene gelmenin de eklendiğini söyledi. Demek ki bedene gelmeden önce başka bir yerden iyiydi; ama elbette davranış farkından değil, çünkü önceden yaşanmış bir hayatın liyakati yoktu; beden farkından da değil, çünkü bedene gelmeden önce iyiydi. Öyleyse nereden?
Bu söz ise, ruhların o suçlu ruhun aktarımından yaratıldığını ileri sürenlere, "bedene geldim" sözü onların lehine konuşuyor görünmese de, geri kalanında pek de uygunsuz düşmeden uyar. Söz sahibi "Ben zeki bir çocuktum" dedikten sonra, neden zeki olduğunu açıklamak için hemen "iyi bir ruh nasibime düştü" diye eklemiş olur; yani babasının zekâsından ya da bedensel mizacından. Sonra "daha iyi olduğum için de lekesiz bir bedene geldim" der: Bu beden annenin bedeni olarak anlaşılırsa, "bedene geldim" sözü bile bu kanaate karşı çıkmaz; çünkü babanın ruhundan ve bedeninden, lekesiz olan annenin bedenine geldiği anlaşılır. Lekesiz, yani ya ay hali kanından — çünkü zekânın bununla ağırlaştığı söylenir — ya da zinanın kirinden arınmış. Böylece bu kitabın bu sözleri ya ruhların aktarımını söyleyenleri daha çok destekler ya da öbürleri de onları kendi lehlerine yorumlayabiliyorsa, iki taraf arasında gidip gelir.
Iam itaque uideamus, quantum suscepti huius operis necessitas patitur; quale etiam illud sit, quod paulo ante distulimus. scriptum est enim in libro Sapientiae: puer autem eram ingeniosus et sortitus sum animam bonam. et cum essem magis bonus, ueni ad corpus incoinquinatum. cum enim uideatur illos adiuuare hoc testimonium, qui non ex parentibus creari, sed uenire ad corpus uel descendere deo mittente animas dicunt, rursus hoc inpedit eorum sententiam, quod ait: sortitus sum animam bonam, cum procul dubio uel ex uno fonte manare quodammodo tamquam riuulos uel pari natura fieri animas credunt, quas deus mittit in corpora, non autem alias bonas uel magis bonas et alias non bonas uel minus bonas. unde enim bonae aut magis bonae seu non bonae aut minus bonae animae, nisi uel moribus secundum liberum uoluntatis arbitrium uel differentia temperaturae corporum, dum aliae magis, aliae minus grauantur corpore, quod corrumpitur et adgrauat animam? sed neque actio erat aliqua singularum quarumque animarum, qua earum mores discernerentur, antequam uenirent ad corpora, nec ex corpore minus grauante potuit iste dicere animam suam bonam, qui ait: sortitus sum animam bonam. et cum essem magis bonus, ueni ad corpus incoinquinatum. accessisse enim dixit bonitati, qua bonus erat, sortitus uidelicet animam bonam, ut etiam ad corpus incoinquinatum ueniret. aliunde ergo bonus, antequam ueniret ad corpus; sed utique non differentia morum, quia nullum ante uitae gestae meritum, non differentia corporis, quia prius bonus, quam ueniret ad corpus. unde igitur? Hoc autem illis, qui ex traduce animae illius praeuaricatricis animas creari adserunt, quamuis pro eis sonare non uideatur, quod dictum est: ueni ad corpus, tamen in ceteris non incongrue coaptatur, ut, cum dixisset: puer autem eram ingeniosus, id ipsum explicans quibus causis ingeniosus esset, continuo subiungeret: et sortitus sum animam bonam, uidelicet ex paterno ingenio uel corporali temperamento. deinde, cum essem, inquit, magis bonus, ueni ad corpus incoinquinatum: quod si maternum intellegatur, ne hoc quidem, quod dictum est: ueni ad corpus, huic opinioni refragabitur, cum ex anima et corpore paterno uenisse ad maternum corpus accipitur incoinquinatum, uidelicet uel a cruore menstruo — dicuntur enim ex hoc ingenia grauari — uel a contaminatione adulterina. ita et haec uerba libri huius aut magis eis fauent, qui animarum traducem loquuntur, aut, si et isti ea possunt pro se interpretari, inter utrosque alternant.
10.18Bu sözleri Rab hakkında, Söz'ün büründüğü insanî yaratılışa göre anlamak istersek, okunan yerin aynı bağlamında o yüceliğe uymayan şeyler vardır; hele şu: Aynı kitapta bunları söyleyen kişi, şimdi üzerinde durduğumuz sözleri söylemeden biraz önce, kendisinin bir erkeğin tohumundan kanda pıhtılaştığını itiraf etmiştir. Bakirenin doğurması bu doğuş tarzına elbette yabancıdır; çünkü hiçbir Hristiyan, bakirenin Mesih'in bedenine bir erkeğin tohumundan gebe kalmadığından kuşku duymaz. Ama Mezmurlarda da "Ellerimi ve ayaklarımı deldiler, bütün kemiklerimi saydılar; onlar ise bakıp beni seyrettiler. Elbiselerimi aralarında paylaştılar, giysim üzerine kura çektiler" diyen — ki bunlar yalnız O'na uyar — orada "Ey Tanrı, Tanrım, bana bak; beni neden terk ettin? Suçlarımın sözleri kurtuluşumdan uzaktır" da demiştir. Bunlar ise O'na, ancak alçaltılmış bedenimizi kendinde dönüştürmesi bakımından uyar, çünkü biz O'nun bedeninin uzuvlarıyız. İncil'in kendisinde de "Çocuk yaşça ve bilgelikçe gelişiyordu" denir. Öyleyse Bilgelik kitabında bu sözün çevresinde okunan şeyler de, kul suretinin alçaklığı ve kilise bedeninin başıyla birliği yüzünden aynı Rab'be uydurulabiliyorsa, on iki yaşındayken yaşlıların bilgeliğine hayran kaldığı o çocuktan daha zeki kim vardır? O ruhtan daha iyi hangi ruh vardır? Ruhların aktarımını ileri sürenler tartışarak değil de ispat ederek galip gelseler bile, o ruhun da o suçlunun aktarımından geldiğine inanmak gerekmeyecektir; yoksa tek kişinin itaatiyle çok kişinin o suçluluktan kurtarılıp adil kılındığı kişi, o insanın itaatsizliğiyle kendisi de günahkâr kılınmış olurdu. Bakirenin rahminden daha lekesiz ne olabilir? Onun bedeni günahın soyundan gelmiş olsa da gebeliği günahın soyunu sürdüren yolla olmadı; öyle ki Meryem'in rahmine Mesih'in bedenini, ölüm bedeninin uzuvlarına yerleşmiş, zihnin kanununa karşı savaşan o kanun ekmedi. Evli kutsal atalar bu kanunu dizginleyerek ona birleşmede ancak izin verildiği ölçüde gevşek davrandılar; ama yine de onun saldırısına maruz kalmaları izin verdikleri ölçüyle sınırlı kalmadı. Bu yüzden Mesih'in bedeni, o günah bedeninin soyundan gebe kalınmış bir kadının bedeninden alınmış olsa da, kadının kendisine gebe kalındığı gibi onda gebe kalınmadığı için, günah bedeni değil, günah bedeninin benzeriydi. Çünkü oradan, iradeyle yenilse de iradeye bağlı olmayan beden hareketinde görünen ve ruhun kendisine karşı arzuladığı ölüm suçluluğunu almadı; çiğnemenin bulaşmasına yetecek olanı değil, borçlu olmadığı ölümü ödemeye ve vaat edilen dirilişi göstermeye yetecek olanı aldı. Bunlardan biri korkmamamıza, öteki umut etmemize yarar.
Sonunda bana İsa Mesih'in ruhunu nereden aldığı sorulsa, burada daha iyi ve daha bilgili olanları dinlemeyi tercih ederim; ama kendi kavrayışıma göre "Âdem'den" değil, "Âdem'in ruhunu aldığı yerden" demeyi yeğlerim. Çünkü hiçbir insanın işlemediği topraktan alınan toz Tanrı tarafından canlandırılmayı hak ettiyse, aynı şekilde hiçbir erkeğin el sürmediği bir bedenden alınan beden iyi bir ruhu ne kadar daha çok nasip edinmiştir! Orada düşecek olan ayağa dikiliyordu, burada kaldıracak olan iniyordu. Belki de "İyi bir ruh nasibime düştü" demesi — eğer bu söz O'nun hakkında anlaşılmalıysa — kurayla verilen şeyler genellikle Tanrı tarafından verildiği içindir. Ya da, güvenle söylenmesi gereken şudur: O ruhun da önceki bazı işlerle, Söz onunla beden olup aramızda yaşayacak kadar yüce bir doruğa yükseltildiği sanılmasın diye, önceki liyakatler kuşkusunu gidermek için "kura" kelimesi eklenmiştir.
Quae si de domino secundum humanam, quae a uerbo adsumta est, creaturam uelimus accipere, sunt quidem in eadem circumstantia lectionis, quae illi excellentiae non conueniant; maxime illud, quia idem ipse, qui haec in eodem libro loquitur, aliquanto superius, cum ista uerba, de quibus nunc agimus, diceret, confessus est ex semine uiri se in sanguine coagulatum: a quo nascendi modo utique alienus est uirginis partus, quam non ex uiri semine carnem concepisse Christi nullus ambigit christianus. sed quia et in Psalmis, ubi ait: foderunt manus meas et pedes, dinumerauerunt omnia ossa mea; ipsi uero considerauerunt et conspexerunt me. diuiserunt sibi uestimenta mea et super uestem meam miserunt sortem, quae proprie illi uni congruunt, ibi etiam dixit: deus, deus meus, respice me; ut quid me dereliquisti? longe a salute mea uerba delictorum meorum, quae rursus ei non conueniunt, nisi transfiguranti in se corpus humilitatis nostrae, quoniam membra sumus corporis eius, et quia in ipso euangelio, puer proficiebat aetate et sapientia, si possunt etiam ista, quae circum hanc sententiam in libro sapientiae leguntur, propter humilem formam serui et unitatem corporis ecclesiae cum capite suo, eidem ipsi domino coaptari, quid ingeniosius illo puero, cuius in annis duodecim seniores sapientiam mirabantur? et quid illa anima melius, quae, etiamsi uincant non certando, sed probando, qui animarum traducem adfirmant, non erit consequens, ut etiam ipsa ex illius praeuaricatoris traduce uenisse credenda sit, ne per illius hominis inoboedientiam etiam ipse peccator constituatur, per cuius unius oboedientiam ab illo reatu liberati iusti constituuntur multi? et quid incoinquinatius illo utero uirginis, cuius caro, etiamsi de peccati propagatione uenit, non tamen de peccati propagatione concepit, ut ne ipsum quidem corpus Christi ea lex seuerit in utero Mariae, quae in membris posita corporis mortis repugnat legi mentis? quam sancti patres coniugati refrenantes non quidem nisi quousque licebat in concubitum relaxarunt nec tamen tantummodo quousque licebat eius inpetum pertulerunt. proinde corpus Christi quamuis ex carne feminae adsumtum est, quae de illa carnis peccati propagine concepta fuerat, tamen, quia non sic in ea conceptum est, quomodo fuerat illa concepta, nec ipsa erat caro peccati, sed similitudo carnis peccati. non enim accepit inde reatum moriendi, qui adparet in motu carnis non uoluntario, quamuis uoluntate superando, aduersus quem spiritus concupiscit, sed accepit inde, non quod contagioni praeuaricationis, sed quod exsoluendae indebitae morti et ostendendae promissae resurrectioni sufficeret: quorum unum nobis ad non timendum, alterum ad sperandum ualeret. Denique si a me quaeratur, unde acceperit animam Iesus Christus, mallem quidem hinc audire meliores atque doctiores; sed tamen pro meo captu libentius responderim "unde Adam quam de Adam". si enim puluis adsumtus ex terra, in qua nullus hominum fuerat operatus, meruit diuinitus animari, quanto magis corpus adsumtum ex carne, in qua itidem nullus hominum fuerat operatus, sortitum est animam bonam, cum illic erigeretur casurus, hic descenderet leuaturus! et fortasse ideo ait: sortitus sum animam bonam — si tamen hoc de illo oportet intellegi — quia solent quae sorte dantur diuinitus dari. aut, quod fidenter dicendum est, ne uel illa anima aliquibus operibus praecedentibus ad tantum apicem subuecta putaretur, ut cum ea uerbum caro fieret et habitaret in nobis, ad auferendam suspicionem praecedentium meritorum sortis nomen accessit.
10.19İbranilere yazılan mektupta özenli bir incelemeye pek layık bir yer vardır. Havari, bu gelecek şeyin temsilinin kendisinde önceden göründüğü Melkisedek aracılığıyla Mesih'in kâhinliğini Levi'nin kâhinliğinden ayırırken şöyle der: "Bakın, bu ne büyük biridir ki ata İbrahim ona ganimetin turfandasından ondalık verdi. Levi oğullarından kâhinliği alanlar kanuna göre halktan, yani İbrahim'in belinden çıkmış olsalar da kardeşlerinden ondalık alma buyruğuna sahiptirler. Ama onların soyundan olmayan, İbrahim'den ondalık aldı ve vaatlere sahip olanı kutsadı. Hiç tartışmasız, küçük olan büyük olan tarafından kutsanır. Burada ölümlü insanlar ondalık alır, orada ise yaşadığına tanıklık edilen. Ve deyim yerindeyse, ondalık alan Levi de İbrahim aracılığıyla ondalık verdi; çünkü hâlâ babasının belindeydi." Eğer Mesih'in kâhinliğinin Levi kâhinliğinden ne kadar üstün olduğunu gösteren bu farkta şunun da ağırlığı varsa: Kâhin Mesih, İbrahim'den ondalık alan ve İbrahim'in şahsında Levi'den de ondalık almış olan kişi tarafından önceden temsil edilmiştir; o hâlde Mesih ona ondalık vermemiştir. Levi İbrahim'in belinde olduğu için ondalık verdiyse, Mesih İbrahim'in belinde olmadığı için ondalık vermemiştir. Öte yandan Levi'nin İbrahim'de ruha göre değil de yalnız bedene göre bulunduğunu kabul edersek, Mesih de oradaydı; çünkü Mesih de bedene göre İbrahim'in zürriyetindendir; dolayısıyla O da ondalık vermiştir. Öyleyse Mesih'in kâhinliğiyle Levi'nin kâhinliği arasındaki büyük fark olarak Levi'nin İbrahim'in belindeyken Melkisedek'e ondalık vermesi gösteriliyorsa — oysa Mesih de orada olduğuna göre ikisi de birlikte ondalık vermiş olurdu —, Mesih'in bir bakımdan orada olmadığını anlamamız gerektiği için değilse, bu ne demektir? Ama O'nun bedene göre orada olduğunu kim inkâr eder? Demek ki ruha göre orada değildi. Öyleyse Mesih'in ruhu, Âdem'in çiğnemesini taşıyan aktarımdan gelmez; yoksa o da orada olurdu.
Est in epistula, quae inscribitur ad Hebraeos, locus quidam diligenti consideratione dignissimus. cum enim per Melchisedech, in quo huius rei futurae figura praecesserat, discerneret sacerdotium Christi a sacerdotio Leui, uidete ergo, inquit, qualis hic est, cui et decimam partem Abraham dedit de primitiis patriarcha. et hi quidem, qui de filiis sunt Leui, sacerdotium accipientes mandatum habent a decimis populi secundum legem, hoc est a fratribus suis, quamuis et ipsi ex lumbis Abrahae exierunt. qui autem non est ex genere eorum decimauit Abraham et habentem promissionem benedixit. sine ulla autem contradictione qui minor est a maiore benedicitur. et hic quidem decimas morientes homines accipiunt, ibi autem qui testificatur se uiuere. et, sicut oportet dicere, propter Abraham et Leui accipiens decimam decimatus est; adhuc enim in lumbis patris sui fuit. si ergo etiam hoc ualet ad istam distantiam, quantum praeemineat sacerdotio Leuitico sacerdotium Christi, quod sacerdos Christus per illum praefiguratus est, qui decimauit Abraham, in quo et ipse Leui decimatus est, profecto Christus ab eo non est decimatus. at si propterea decimatus est Leui, quia in lumbis erat Abrahae, propterea non est decimatus Christus, quia non erat in lumbis Abrahae. porro autem, si non secundum animam, sed tantum secundum carnem accipimus Leui fuisse in Abraham, ibi erat et Christus, quia et Christus secundum carnem ex semine est Abrahae; et ipse itaque decimatus est. quid est ergo, quod adfertur pro magna differentia sacerdotii Christi a sacerdotio Leui, quod Leui decimatus est a Melchisedech, cum esset in lumbis Abrahae, ubi et Christus erat, unde pariter decimati sunt, nisi quia necesse est intellegamus secundum aliquem modum ibi Christum non fuisse? quis autem neget eum secundum carnem ibi fuisse? ergo secundum animam ibi non fuit. non est igitur anima Christi de traduce praeuaricationis Adae, alioquin etiam ipsa ibi fuisset.
10.20Burada ruhların aktarımını savunanlar ortaya çıkar ve şöyle derler: Mesih bu ondalıkta Levi'den ayrılabilsin diye, Levi'nin, Melkisedek'in kendisinden ondalık aldığı İbrahim'in belinde ruha göre de bulunduğu kesinse, bu bizim görüşümüzü doğrular. Çünkü Mesih ondalık vermedi, ama bedene göre İbrahim'in belindeydi; geriye ruha göre orada olmadığı kalır; bundan da Levi'nin orada ruha göre bulunduğu sonucu çıkar. Bu beni pek ilgilendirmez; çünkü ben iki tarafın görüşlerini karşılaştırmalı olarak dinlemeye, şu ya da bu tarafın görüşünü doğrulamaktan daha hazırım. Şimdilik bu tanıklıkla Mesih'in ruhunu bu aktarımın kökeninden ayırmak istedim. Öbürleri belki başka itirazlara verecek bir cevap bulurlar.
Şunu da söyleyebilirler — ki bu beni de az etkilemiyor —: Hiçbir insanın ruhu babasının belinde bulunmasa da, bedene göre İbrahim'in belinde bulunan Levi ondalık verdi, orada yine bedene göre bulunan Mesih ise ondalık vermedi. Çünkü Levi orada o tohumsal ilkeye göre bulunuyordu; bu ilke gereği birleşme yoluyla annesine gelecekti. Mesih'in bedeni ise bu ilkeye göre orada değildi; gerçi Meryem'in bedeni bu ilkeye göre oradaydı. Bu yüzden ne Levi ne Mesih İbrahim'in belinde ruha göre bulunuyordu; bedene göre ise hem Levi hem Mesih bulunuyordu: ama Levi bedensel arzuya göre, Mesih ise yalnız cisimsel cevhere göre. Çünkü tohumda hem görünür cisimsellik hem de görünmez ilke bulunduğundan, ikisi de İbrahim'den, hatta Âdem'in kendisinden Meryem'in bedenine kadar aktı; çünkü onun bedeni de bu şekilde gebe kalınıp doğmuştu. Mesih ise bedenin görünür cevherini bakirenin bedeninden aldı; ama O'na gebe kalınmasının ilkesi erkek tohumundan değil, bambaşka bir yoldan, yukarıdan geldi. Bu yüzden annesinden aldığı şeye göre İbrahim'in belinde de bulunuyordu.
Öyleyse İbrahim'de ondalık veren, yalnız bedene göre de olsa İbrahim'in belinde, İbrahim'in kendi babasının belinde bulunduğu gibi bulunan kişidir; yani İbrahim kendi babasından nasıl doğduysa, babası İbrahim'den öyle doğan kişidir: uzuvlarda zihnin kanununa karşı savaşan kanun ve görünmez arzu aracılığıyla. Gerçi evliliğin iffetli ve iyi hakları bu arzunun, ancak soyu sürdürmeye hizmet edebileceği ölçüde etkili olmasına izin verir. Ama bedeni oradan yaranın ateşini değil, ilacın maddesini çeken kişi orada ondalık vermedi. Çünkü ondalık vermenin kendisi şifayı önceden temsil etmeye ait olduğundan, İbrahim'in bedeninde ondalığa tabi tutulan, tedavi edilen şeydi; tedavinin kendisinden geldiği şey değil. Çünkü aynı beden, yalnız İbrahim'in değil, ilk ve dünyevî insanın kendisinin bedeni de, hem çiğnemenin yarasını hem yaranın ilacını birlikte taşıyordu. Çiğnemenin yarası, zihnin kanununa karşı savaşan uzuvların kanunundadır; bu kanun ondan türeyen bütün bedenlere tohumsal ilke aracılığıyla adeta kopyalanır. Yaranın ilacı ise şundadır: Oradan, arzunun işi olmaksızın, yalnız cisimsel maddede, gebe kalma ve biçimlenmenin ilahî ilkesi aracılığıyla bakireden bir beden alındı; haksızlık olmadan ölüme ortak olmak ve sahtelik olmadan dirilişe örnek olmak için. Bu yüzden, sanırım ruhların aktarımını savunanlar da Mesih'in ruhunun o ilk suçlu ruhun aktarımından gelmediğine razı olurlar — çünkü onlar ruhun tohumunun da birleşen babanın tohumuyla aktarıldığını söylerler; Mesih ise bu gebe kalma türüne yabancıdır. Şuna da razı olurlar: Mesih İbrahim'de ruha göre bulunsaydı kendisi de ondalık vermiş olurdu. Ama Kutsal Yazı O'nun ondalık vermediğine tanıklık eder ve O'nun kâhinliğini Levi kâhinliğinden bununla da ayırır.
Hic existunt illi, qui traducem animarum defendunt, et dicunt confirmatam esse sententiam suam, si Leui constat etiam secundum animam fuisse in lumbis Abrahae, in quo eum decimauit Melchisedech, ut possit ab eo Christus in ista decimatione discerni: qui quoniam decimatus non est et tamen in lumbis Abrahae secundum carnem fuit, restat, ut secundum animam ibi non fuerit, et ideo sit consequens, ut ibi Leui secundum animam fuerit. hoc ad me non multum adtinet, qui utrorumque conlationem adhuc audire sum paratior quam utrorumlibet iam confirmare sententiam. interim Christi animam ab origine huius traducis per hoc testimonium secernere uolui. inuenient isti, quid eis pro ceteris fortasse respondeant, et dicant, quod etiam me non parum mouet, quamuis nullius hominis anima sit in lumbis patris sui, secundum carnem tamen in lumbis Abrahae constitutum Leui decimatum et ibi constitutum secundum carnem Christum non decimatum. secundum rationem quippe illam seminalem ibi fuit Leui, qua ratione per concubitum uenturus erat in matrem, secundum quam rationem non ibi erat Christi caro, quamuis secundum ipsam ibi fuerit Mariae caro. quapropter nec Leui nec Christus in lumbis Abrahae secundum animam, secundum carnem uero et Leui et Christus; sed Leui secundum concupiscentiam carnalem, Christus autem secundum solam substantiam corporalem. cum enim sit in semine et uisibilis corpulentia et inuisibilis ratio, utrumque cucurrit ex Abraham uel etiam ex ipso Adam usque ad corpus Mariae, quia et ipsum eo modo conceptum et exortum est. Christus autem uisibilem carnis substantiam de carne uirginis sumsit; ratio uero conceptionis eius non a semine uirili, sed longe aliter ac desuper uenit. proinde secundum hoc, quod de matre accepit, etiam in lumbis Abrahae fuit. Ille est ergo decimatus in Abraham, qui, licet secundum carnem tantum, sic tamen fuit in lumbis eius, quemadmodum in sui patris etiam ipse Abraham, id est qui sic est natus de patre Abraham, quemadmodum de suo patre natus est Abraham, per legem scilicet in membris repugnantem legi mentis et inuisibilem concupiscentiam, quamuis eam casta et bona iura nuptiarum non sinant ualere, nisi quantum ex ea possunt generi substituendo prospicere. non autem et ille ibi decimatus est, cuius caro inde non feruorem uulneris, sed materiam medicaminis traxit. nam cum ipsa decimatio ad praefigurandam medicinam pertinuerit, illud in Abrahae carne decimabatur, quod curabatur, non illud, unde curabatur. eadem namque caro non Abrahae tantum, sed ipsius primi terrenique hominis simul habebat et uulnus praeuaricationis et medicamentum uulneris: uulnus praeuaricationis in lege membrorum repugnante legi mentis, quae per omnem inde propagatam carnem seminali ratione quasi transcribitur; medicamentum autem uulneris in eo, quod inde sine opere concupiscentiali in sola materie corporali per diuinam conceptionis formationisque rationem de uirgine adsumtum est propter mortis sine iniquitate consortium et sine falsitate resurrectionis exemplum. quapropter quod anima Christi non sit ex traduce animae illius primae praeuaricatricis, puto, quod etiam ipsi, qui animarum traducem defendunt, consentiant — per semen quippe concumbentis patris transfundi etiam semen animae uolunt, a quo genere conceptionis Christus alienus est — et quod in Abraham, si secundum animam fuisset, etiam ipse decimatus esset; non esse autem decimatum scriptura testatur, quae hinc quoque sacerdotium eius a Leuitico sacerdotio distinguit.
10.21Yoksa şöyle mi diyecekler: Mesih'in orada bedene göre bulunup ondalık vermemesi mümkün olduğu gibi, ruha göre de ondalık vermeden bulunması neden mümkün olmasın? Buna şöyle cevap verilir: Ruhun basit cevherinin cisimsel artışlarla büyüdüğünü, ruhu cisim sayanlar bile düşünmediler; oysa ruhun ana babadan yaratıldığı kanaatinde olanlar çoğunlukla bunların arasındadır. Bedenin tohumunda ise, sayıları cisimsiz biçimde işleten görünmez bir güç bulunabilir; bu güç, görmeyle ve dokunmayla hissedilen cisimsellikten gözle değil, akılla ayırt edilir. İnsan bedeninin büyüklüğü de, tohumun küçücük boyunu kıyas kabul etmez ölçüde aştığı için, oradan o tohumsal gücü taşımayan, yalnız cisimsel cevheri taşıyan bir şeyin alınabileceğini yeterince gösterir. Bu cevher Mesih'in bedenine, birleşenlerin soyundan değil, Tanrı tarafından alınıp biçimlendirildi. Ama ruh hakkında, onda ikisinin birden, hem tohumun açık maddesinin hem de tohumun gizli ilkesinin bulunduğunu kim ileri sürebilir? Ama konuşanın çabasının önüne geçip uçabilen ve her şeyi sözden beklemeyen o kadar büyük ve öyle bir zekâ yoksa, belki de hiç kimseye sözle anlatılamayacak bir konuda neden zahmet edeyim? Kısaca toparlayayım: Bedenden söz ederken belki anlaşılmış olan şey ruh için de mümkün olduysa, Mesih'in ruhu aktarımdan gelir, ama kendisiyle birlikte çiğnemenin lekesini çekmeyecek şekilde. Yok, eğer bu suçluluk olmadan oradan gelemezse, oradan gelmemiştir. Öteki ruhların gelişine gelince, ana babadan mı yoksa yukarıdan mı geldikleri konusunda kim başarabilirse galip gelsin. Ben hâlâ iki taraf arasında tereddüt ediyor, bazen bu yana, bazen öbür yana eğiliyorum. Şu kadarı saklı kalmak üzere: Ruhun bir cisim ya da cisimsel bir keyfiyet ya da — böyle denmesi gerekiyorsa — Yunanların harmonia dediği bir uyum olduğuna inanmam; Tanrı zihnime yardım ettikçe de, kim bu konuda ne kadar gevezelik ederse etsin, buna inanmayacağıma güvenirim.
An forte dicent: sicut potuit ibi esse secundum carnem et non decimari, cur non etiam secundum animam sine decimatione potuerit? hic respondetur: quia utique simplicem animae substantiam incrementis augeri corporalibus nec illi putauerunt, qui eam corpus existimant, quorum in parte sunt maxime qui eam ex parentibus creari opinantur. proinde in corporis semine potest esse uis inuisibilis, quae incorporaliter numeros agit, non oculis, sed intellectu discernenda ab ea corpulentia, quae uisu tactuque sentitur. et ipsa quantitas corporis humani, quae utique modulum seminis inconparabiliter excedit, satis ostendit posse inde aliquid sumi, quod non habeat illam uim seminalem, sed tantum corporalem substantiam, quae diuinitus non de propagine concumbentium in carnem Christi adsumta atque formata est. hoc autem de anima quis ualeat adfirmare, quod utrumque habeat, et materiem seminis manifestam et rationem seminis occultam? sed quid laborem in re, quae persuaderi uerbis nemini forsitan potest, nisi tantum ac tale ingenium sit, quod possit loquentis praeuolare conatum nec totum expectare a sermone? breuiter itaque conligam: si potuit et de anima fieri - quod cum de carne diceremus, forsitan intellectum sit — ita est de traduce anima Christi, ut non secum labem praeuaricationis adtraxerit; si autem sine isto reatu non posset inde esse, non est inde. iam de ceterarum animarum aduentu, utrum ex parentibus an desuper sint, uincant qui potuerint. ego adhuc inter utrosque ambigo et moueor aliquando sic, aliquando autem sic, saluo eo dumtaxat, ut uel corpus esse animam uel aliquam corpoream qualitatem siue coaptationem, si ita dicenda est, quam Graeci uocant, non credam nec quolibet ista garriente me crediturum esse confidam adiuuante deo mentem meam.
10.22Ruhların yukarıdan geldiğine inananların kendi lehlerine getirebilecekleri, göz ardı edilmemesi gereken başka bir tanıklık daha vardır; Rab'bin kendisi şöyle der: "Bedenden doğan bedendir, Ruh'tan doğan ruhtur." Ruhun bedenden doğamayacağını bu sözden daha kesin ne belirler? derler. Çünkü ruh, yaratılmış, yaratıcı olmayan hayat ruhundan başka nedir? Öbürleri onlara karşı şöyle der: Bedenin bedenden, ruhun ruhtan geldiğini söyleyen bizler başka ne düşünüyoruz ki? Çünkü insan bu ikisinden oluşur; ikisinin de insandan geldiğini düşünüyoruz: bedenin, birleşme işini görenin bedeninden, ruhun arzu duyanın ruhundan geldiğini. Rab'bin bunu bedensel doğum hakkında değil, ruhanî yeniden doğuş hakkında söylediğini şimdilik bir kenara bırakıyoruz.
Est aliud testimonium non neglegendum, quod pro se possunt proferre, qui uenire desuper animas credunt, dicente ipso domino: quod natum est ex carne, caro est; et quod natum est ex spiritu, spiritus est. quid hac, inquiunt, sententia determinatius non posse ex carne animam nasci? quid est enim aliud anima quam spiritus uitae, creatus utique, non creator? contra quos illi alii: quid enim, inquiunt, nos aliud sentimus, qui dicimus carnem ex carne, animam ex anima? nam ex utroque constat homo, de quo utrumque uenire sentimus, carnem de carne operantis, spiritum de spiritu concupiscentis, ut interim omittatur, quod illud dominus non de carnali generatione, sed de spiritali regeneratione dicebat.
10.23Bu konuları zamanın elverdiği ölçüde ele aldıktan sonra, iki taraftaki akıl ve tanıklık ağırlıklarının hepsini eşit ya da eşite yakın ilan ederdim; meğer ki ruhların ana babadan yaratıldığını düşünenlerin görüşü, küçük çocukların vaftizi konusunda ağır basmasaydı. Bu konuda onlara ne cevap verilebileceği şimdilik aklıma gelmedi. Tanrı sonra bir şey verirse, bu tür konulara meraklı olanlar için yazma imkânını da bağışlarsa, yazmaya üşenmem. Ama şimdiden şunu bildiririm: Küçük çocukların tanıklığı küçümsenmemelidir; hakikat aksi yöndeyse bile, sanki çürütülmüş gibi göz ardı edilmemelidir. Çünkü ya bu konuda hiçbir şey araştırılmamalıdır ve nereden geldiğimizi bilmesek de dindarca yaşayarak nereye varacağımızı bilmek imanımıza yeter; ya da akıllı ruh kendisi hakkında bunu da bilmeye utanmazca can atmıyorsa, inatla çekişmek uzak olsun; araştırmada özen, istemede alçakgönüllülük, kapıyı çalmada sebat bulunsun. Öyle ki, bize neyin yararlı olduğunu bizden iyi bilen O, bunun bize yararlı olduğunu biliyorsa, çocuklarına iyi armağanlar veren O bunu da versin. Yine de ana kilisenin küçük çocukları vaftiz etme âdeti hiçbir şekilde küçümsenmemeli, hiçbir şekilde gereksiz sayılmamalıdır; havarilerden gelen bir gelenek olmasaydı ona hiç inanılmazdı. Çünkü Mesih uğruna kan dökmeyi ilk hak eden o küçük yaşın tanıklığı da büyük bir ağırlık taşır.
His igitur, quantum pro tempore potuimus, pertractatis omnia paria uel paene paria ex utroque latere rationum testimoniorumque momenta pronuntiarem, nisi eorum sententia, qui animas ex parentibus creari putant, de baptismo paruulorum praeponderaret. de quibus quid eis responderi possit, nondum mihi interim occurrit; si quid forte postea deus dederit, si quam etiam scribendi concesserit facultatem studiosis talium, non grauabor. nunc tamen non esse contemnendum testimonium paruulorum, ut quasi refelli, si ueritas contra est, neglegatur, ante denuntio. aut enim de hac re nihil quaerendum est, ut sufficiat fidei nostrae scire nos, quo pie uiuendo uenturi sumus, etsi nesciamus, unde uenerimus; aut, si non inpudenter aestuat anima rationalis etiam hoc nosse de se ipsa, absit peruicacia contendendi, adsit diligentia requirendi, humilitas petendi, perseuerantia pulsandi, ut, si nobis hoc expedire nouit, qui melius quam nos quid nobis expediat utique nouit, det etiam hoc, qui dat bona data filiis suis. consuetudo tamen matris ecclesiae in baptizandis paruulis nequaquam spernenda est neque ullo modo superflua deputanda nec omnino credenda, nisi apostolica esset traditio. habet enim et illa parua aetas magnum testimonii pondus, quae prima pro Christo meruit sanguinem fundere.
10.24Elimden geldiğince şunu öğütlerim: Ruhların ana babadan türediğine inanma kanaati kimin aklını önceden çelmişse, kendilerini olabildiğince incelesinler ve şimdilik bedenlerinin kendi ruhları olmadığını bilsinler. Çünkü bütün yaratılışının üstünde değişmez olarak kalan Tanrı'nın bile cisimsiz olarak düşünülmesine, dikkatle incelendiğinde, O'nun suretinde yapılmış olan tabiattan daha yakın hiçbir tabiat yoktur. Ve ruhun cisim olduğuna inanılınca, Tanrı'nın da cisim olduğuna inanılmasından daha yakın, belki de daha zorunlu bir sonuç yoktur. Bedensel hislere alışmış ve onlarla etkilenmiş olanlar, ruh cisim değilse hiçbir şey olmayacak diye korkarak ruhun cisimden başka bir şey olduğuna inanmak istemezler. Tanrı'nın hiçbir şey olmadığına inanmaktan ne kadar korkarlarsa, Tanrı'nın cisim olmadığına inanmaktan da o kadar korkarlar. Çünkü düşüncenin cisimler hakkında evirip çevirdiği görüntülerin tasavvurlarına ya da hayallerine öyle kapılırlar ki bunlar ellerinden alınınca boşlukta yok olup gidecekmiş gibi dehşete düşerler. Böylece adaleti ve bilgeliği de yüreklerinde bir bakıma biçimlerle ve renklerle resmetmek zorunda kalırlar, çünkü bunları cisimsiz düşünemezler. Yine de adaletten ya da bilgelikten etkilenip onları övdüklerinde ya da onlara göre bir şey yaptıklarında, hangi rengi, hangi boyu, hangi çizgileri gördüklerini söylemezler. Ama bunlar hakkında başka yerlerde zaten çok şey söyledik ve Tanrı dilerse, konunun gerektirdiği yerde yine söyleyeceğiz. Şimdi söylemeye başladığımız şuydu: Bazıları ruhların ana babadan aktarıldığından ya hiç kuşku duymasalar ya da öyle olup olmadığından kuşku duysalar bile, ruhun cisim olduğuna inanmaya ya da bunu söylemeye cüret etmesinler; özellikle dediğim sebepten ötürü: Tanrı'nın kendisini de, pek yüce ve ötekileri aşan kendine özgü bir tabiattan da olsa, yine bir cisimden başka bir şey sanmasınlar.
Admoneo sane, quantum ualeam, si quos ista praeoccupauit opinio, ut animas credant ex parentibus propagari, quantum possunt se ipsos considerent et interim sapiant corpora non esse animas suas. nulla enim propior natura est, qua diligenter inspecta possit etiam deus, qui supra omnem creaturam suam incommutabilis permanet, incorporaliter cogitari, quam ea, quae ad ipsius imaginem facta est, et nihil uicinius aut fortasse nihil tam consequens, quam ut credito, quod anima corpus sit, etiam deus corpus esse credatur. propter hoc enim corporalibus adsuefacti et adfecti sensibus nolunt animam credere aliud esse quam corpus, ne, si corpus non fuerit, nihil sit, ac per hoc tanto magis timent etiam de deo credere, quod corpus non sit, quanto magis timent deum credere nihil esse. ita enim feruntur in phantasias uel phantasmata imaginum, quae cogitatio de corporibus uersat, ut his subtractis tamquam per inane pereundum sit reformident. ita necesse est, ut et iustitiam et sapientiam pingant quodammodo in cordibus suis cum formis et coloribus, quas non possunt incorporeas cogitare, nec tamen dicunt, quando iustitia uel sapientia mouentur, ut uel laudent eas uel secundum eas aliquid agant, quem colorem, quam staturam, quae liniamenta [uel quales formas] conspexerint. sed de his alias et multa iam diximus et, si deus uoluerit, ubi res uidebitur postulare, dicemus. nunc quod dicere coeperamus, si de traduce animarum a parentibus uel non dubitant quidam, quod ita sit, uel dubitant, an ita sit, animam tamen corpus esse non audeant credere aut dicere, maxime propter quod dixi, ne deum quoque ipsum nihil aliud opinentur esse quam corpus, etsi excellentissimum, etsi naturae cuiusdam propriae cetera supergredientis, corpus tamen.
10.25Nitekim Tertullianus ruhun cisim olduğuna, onu cisimsiz düşünemediği ve bu yüzden cisim değilse hiçbir şey olmayacağından korktuğu için inandı; Tanrı hakkında da başka türlü düşünemedi. Gerçi keskin zekâlı olduğu için bazen hakikati görüp kendi kanaatine karşı ona yenik düşer. Çünkü bir yerde söylediği şu sözden daha doğru ne söyleyebilirdi: "Cisimsel olan her şey etkilenebilir"? Öyleyse biraz önce Tanrı'nın da cisim olduğunu söylediği görüşünü değiştirmeliydi. Çünkü Tanrı'nın tabiatının da etkilenebilir olduğuna inanacak kadar aklını yitirdiğini sanmam; o zaman Mesih'in yalnız bedende ya da bedende ve ruhta değil, her şeyin kendisiyle yapıldığı Söz'ün kendisinde de etkilenebilir ve değişebilir olduğuna inanılırdı; bu, Hristiyan yüreğinden uzak olsun. Aynı şekilde ruha hava renginde ve parlak bir renk de verdikten sonra hislere geldi; ruhu bunlarla bir cisim gibi uzuv uzuv donatmaya çalıştı ve şöyle dedi: "Bu iç insan olacak, öteki dış insan; ikili olarak tek. O da kendine ait gözlere ve kulaklara sahiptir; halk Rab'bi bunlarla işitmeli ve görmeliydi. Öteki uzuvlara da sahiptir; bunları hem düşüncelerde kullanır hem rüyalarda onlarla iş görür."
Bakın, halk Tanrı'yı hangi kulaklarla ve hangi gözlerle işitmeli ve görmeliymiş: ruhun rüyalarda iş gördüğü kulaklarla ve gözlerle! Oysa biri Tertullianus'un kendisini rüyasında görse, kendisini Tertullianus'un gördüğünü ve onunla konuştuğunu asla söylemezdi; çünkü Tertullianus da onu görmemişti. Sonra, ruh rüyalarda kendini görüyorsa — bedeninin uzuvları bir yerde yatarken kendisi gördüğü türlü görüntüler arasında dolaşır —, onu rüyasında hava renginde ve parlak gören kim olmuştur? Meğer ki gördüğü öteki şeyler gibi yanlış görmüş olsun; çünkü bunu da görebilir. Ama uyandığında kendini böyle sanması uzak olsun; yoksa kendini başka türlü gördüğünde — ki bu daha sıktır — ya ruhu değişmiş olacak ya da o zaman da ruhun cevheri değil, cismin, düşüncede olduğu gibi şaşılacak bir şekilde biçimlenen cisimsiz bir görüntüsü görülmüş olacaktır. Hangi Habeşli rüyasında kendini hemen hemen her zaman siyah görmemiştir, ya da başka bir renkte gördüyse, hafızası yerindeyse buna şaşırmamıştır? Ama Tertullianus'u hiç okumamış ya da dinlememiş olsaydı, kendini hiç hava renginde ve parlak görür müydü, bilmem.
Ya şuna ne demeli: İnsanlar bu tür görüntülere kapılır ve Kutsal Yazılara dayanarak, böyle bir şeyin ruh değil Tanrı'nın kendisi olduğunu bize dayatmak isterler; kutsalların ruhlarına mecazî olarak gösterildiği ve alegorik bir sözde de anlatıldığı biçimiyle. Çünkü o görüntüler bu tür sözlere benzer. Böylece yüreklerinde boş bir kanaatin hayallerini kurarak yanılırlar; kutsalların bu tür görülerini, böyle şeyleri Tanrı tarafından mecazlarla söylenmiş olarak okusalar ya da duysalar nasıl yargılayacaklarsa öyle yargıladıklarını anlamazlar. Yedi başak ve yedi inek yedi yıldır; dört köşesinden bağlanmış, türlü hayvanlarla dolu bir sini gibi çarşaf, bütün milletleriyle birlikte yeryüzüdür. Cisimsiz şeyler hakkında cisimsel şeylerle değil, cisimsel görüntülerle anlatılan bütün öteki şeyler de böyledir, hatta çok daha fazla.
Denique Tertullianus, quia corpus esse animam credidit non ob aliud, nisi quod eam incorpoream cogitare non potuit et ideo timuit, ne nihil esset, si corpus non esset, nec de deo ualuit aliter sapere: qui sane quoniam est acutus interdum contra opinionem suam uisa ueritate superatur. quid enim uerius dicere potuit quam id, quod ait quodam loco: omne corporale passibile est? debuit ergo mutare sententiam, qua paulo superius dixerat etiam deum corpus esse. neque enim arbitror eum ita desipuisse, ut etiam dei naturam passibilem crederet, ut iam non Christus in carne tantum neque in carne et anima, sed in ipso uerbo, per quod facta sunt omnia, passibilis et commutabilis esse credatur: quod absit a corde christiano. item cum animae etiam colorem daret aerium ac lucidum, uentum est ad sensus, quibus eam membratim quasi corpus instruere conatus est et ait: hic erit homo interior, alius exterior, dupliciter unus; habens et ille oculos et aures suas, quibus populus dominum audire et uidere debuerat, habens et ceteros artus per quos et in cogitationibus utitur et in somnis fungitur. Ecce, quibus auribus et quibus oculis debuit audire et uidere deum populus, quibus anima in somnis fungitur, cum, si ipsum Tertullianum quisquam uideret in somnis, numquam se diceret ab eo uisum et cum eo locutum, quem uicissim ipse non uidisset. postremo, si anima se ipsam uidet in somnis, cum iacentibus utique uno loco membris corporis sui ipsa per uarias imagines euagatur, quas uidet, quis eam uidit aliquando in somnis aerii coloris et lucidi, nisi forte ut cetera, quae similiter falso uidet? nam et hoc potest uidere. sed absit, ut eam talem, cum euigilauerit, credat; alioquin quando se aliter uiderit, quod magis crebrum est, aut mutata erit anima eius, aut nec tunc animae uidetur substantia, sed imago corporis incorporea, quae miro modo sicut in cogitatione formatur. quis enim Aethiops non paene semper nigrum se uidit in somnis aut, si in alio colore se uidit, non magis miratus est, si fuit cum illo memoria? aerio tamen colore ac lucido nescio utrum se umquam uidisset, si numquam istum legisset uel audisset. Quid? quod ducuntur homines talibus uisis et de scripturis nobis uolunt praescribere tale aliquid esse non animam, sed ipsum deum, qualis figuraliter sanctorum spiritibus demonstratus est, qualis etiam in sermone allegorico ponitur. similia quippe sunt illa uisa talibus dictis. ac sic errant, constituentes in corde suo simulacra uanae opinionis nec intellegentes ita sanctos de suis uisis talibus iudicasse, qualiter iudicarent, si talia diuinitus in figuris dicta legerent uel audirent: sicut septem spicae et septem boues septem anni sunt, sicut linteum quattuor lineis alligatum uelut discus plenus uariis animalibus orbis terrarum est cum omnibus gentibus, sic omnia cetera et multo magis, quae de rebus incorporeis corporalibus significantur non rebus, sed imaginibus.
10.26Yine de Tertullianus ruhun cevherce beden gibi büyüdüğünü kabul etmek istemedi; korkusunun sebebini de belirtti: "Cevherce küçüldüğü de söylenmesin, böylece yok olacağına da inanılmasın" der. Yine de ruhu beden boyunca mekânca yaydığı için, küçücük bir tohumdan bedenin büyüklüğüne eşitlenmesini istediği ruhun büyümesini açıklamada bir çıkış yolu bulamaz ve şöyle der: "Ama ruhun gücü, yani tabiî özelliklerinin içine ekilmiş olarak saklandığı güç, başlangıçta üflendiği cevher ölçüsü korunarak, bedenle birlikte yavaş yavaş genişler." Söylediği şeyi bir benzetmeyle açık kılmasaydı bunu belki anlamazdık. "Belli bir ağırlıkta altın ya da gümüş koy," der, "henüz işlenmemiş bir külçe: Onun derli toplu bir biçimi vardır ve şimdilik gelecekteki biçiminden küçüktür; yine de ölçüsünün çizgisi içinde altının ya da gümüşün tabiatı olan her şeyi taşır. Sonra külçe bir levhaya açıldığında, belli ağırlığın yayılmasıyla, eklemeyle değil, başlangıcından daha büyük olur; büyüyerek değil, uzanarak. Gerçi böyle uzanırken de büyür; çünkü durumca büyümesi mümkün değilken biçimce büyümesi mümkündür. O zaman altının ya da gümüşün parlaklığı da öne çıkar; bu parlaklık önceden külçede de vardı, ama daha sönüktü; yine de hiç değil değildi. O zaman, işleyen onu nereye çekerse maddenin kolaylığına göre başka başka biçimler eklenir; bunlar ölçüye şekilden başka bir şey katmaz. Bu yüzden ruhun büyümeleri de cevherî değil, ortaya çıkarıcı sayılmalıdır."
Böyle bir kafayla bu adamın bu kadar usta konuşabileceğine kim inanırdı? Ama bunlar gülünecek değil, ürperilecek şeylerdir. Hem var olan hem cisim olmayan bir şeyi düşünebilseydi buna zorlanır mıydı? Bir maden külçesinin dövülürken bir yanından küçülmeden öbür yanından büyüyebileceğini ya da kalınlıkça azalmadan genişlikçe artabileceğini düşünmekten daha saçma ne olabilir? Ya da tabiatının kemiyeti aynı kalırken seyrelmeden her yandan büyüyen bir cisim olabileceğini? Öyleyse ruh da bir cisimse ve cevheri hiçbir eklemeyle büyümüyorsa, o tohum damlasından, canlandırdığı bedenin büyüklüğünü nasıl dolduracak? Diyorum ki, canlandırdığı şey ne kadar büyükse o kadar seyrelmedikçe, hayat verdiği bedeni nasıl dolduracak? Büyüyecek olursa küçülerek de yok olacağından korktu da büyürken seyrelerek yok olacağından korkmadı. Ama neden daha fazla oyalanayım? Söz, bitirmenin zorunluluğunun istediğinden daha uzun bir hâl alıyor; benim görüşüm de, neyi kesin tuttuğum, nerede hâlâ kuşku duyduğum ve neden kuşku duyduğum artık yeterince bilinmektedir. Bu yüzden bu cilt de artık kapansın ki ardından gelenlere bakalım.
Noluit tamen Tertullianus animam crescere substantia sicut corpus, adserens etiam timoris sui causam: ne etiam decrescere dicatur substantia, inquit, atque ita et defectura credatur. et tamen, quia per corpus eam localiter tendit, non inuenit exitum incrementorum eius, quam uult de semine exiguo aequari corporis quantitati, et ait: sed uis eius, in quo naturalia peculia consita retinentur, saluo substantiae modulo, quo a primordio inflata est, paulatim cum carne producitur. hoc forte non intellegeremus, nisi adhibita similitudine planum faceret, quod dicebat. constitue, inquit, certum pondus auri uel argenti, rudem adhuc massam: conlectus habitus est illi et futuro interim minor, tamen continens intra lineam moduli totum quod natura est auri uel argenti. dehinc cum in lamminam massa laxatur, maior efficitur initio suo per dilatationem ponderis certi, non per adiectionem, dum extenditur, non dum augetur. etsi sic quoque augetur, dum extenditur; licet enim et habitu augeri, cum statu non licet. tunc et splendor ipse prouehitur auri uel argenti, qui prius fuerat quidem et in massa, sed obscurior, non tamen nullus. tunc et alii atque alii habitus accedunt pro facilitate materiae, qua duxerit eam, qui agit, nihil conferens modulo nisi effigiem. proinde et animae crementa reputanda non substantiua, sed prouocatiua. Quis hunc crederet cum isto corde tam disertum esse potuisse? sed tremenda ista sunt, non ridenda. ad hoc enim numquid cogeretur, si aliquid cogitare posset, quod et sit et corpus non sit? quid autem absurdius quam putare massam cuiuspiam metalli ex aliqua parte crescere posse, dum tunditur, nisi decrescat ex altera, uel augeri latitudine, nisi crassitudine minuatur? aut ullum esse corpus manente naturae suae quantitate, quod undique crescat, nisi rarescat? quomodo igitur inplebit anima ex illa stilla seminis magnitudinem corporis, quod animat, si et ipsa corpus est, cuius substantia nullo accessu crescat? quomodo, inquam, inplebit carnem, quam uiuificat, nisi tanto rarior fuerit, quanto grandius, quod animauerit? timuit uidelicet, ne deficeret etiam minuendo, si cresceret, et non timuit, ne deficeret rarescendo, cum cresceret. sed quid amplius inmorer, quando et sermo pergit in prolixiorem modum, quam petit terminandi necessitas, et sententia mea iam satis nota sit, uel quid certum teneam uel unde adhuc dubitem et quare dubitem? proinde et hoc uolumen iam concludatur, ut quae sequuntur deinde uideamus.