İçeriğe geç
Tekvin'in Lafzî Tefsiri

Augustinus · Tekvin'in Lafzî Tefsiri

XI. Kitap

11.1"Âdem ile karısı ikisi de çıplaktı ve utanmıyorlardı. Yılan ise Rab Tanrı'nın yaptığı, yeryüzündeki bütün hayvanların en akıllısıydı. Yılan kadına dedi: Tanrı neden 'Cennetin hiçbir ağacından yemeyeceksiniz' dedi? Kadın yılana dedi: Cennetteki ağacın meyvesinden yiyeceğiz; ama cennetin ortasındaki ağacın meyvesi hakkında Tanrı dedi: Ondan yemeyeceksiniz, ona dokunmayacaksınız da, yoksa ölürsünüz. Yılan kadına dedi: Ölümle ölmeyeceksiniz; çünkü Tanrı biliyordu ki ondan yediğiniz gün gözleriniz açılacak ve iyiyi ve kötüyü bilen tanrılar gibi olacaksınız. Kadın ağacın yemek için iyi olduğunu, bakınca gözlere hoş geldiğini ve bilmek için güzel olduğunu gördü. Meyvesinden alıp yedi, yanındaki kocasına da verdi, onlar da yediler. İkisinin de gözleri açıldı ve çıplak olduklarını anladılar; incir yapraklarını dikip kendilerine önlük yaptılar. Akşamüstü cennette gezinen Rab Tanrı'nın sesini işittiler ve Âdem ile karısı cennetin ağaçlarının ortasında Rab Tanrı'nın yüzünden saklandılar. Rab Tanrı Âdem'i çağırdı ve ona dedi: Âdem, neredesin? O da ona dedi: Cennette gezinirken sesini işittim ve çıplak olduğum için korktum, saklandım. Ona dedi: Yalnız ondan yememeni buyurduğum ağaçtan yemedinse, çıplak olduğunu sana kim bildirdi? Ondan yedin. Âdem dedi: Yanıma verdiğin kadın, o bana ağaçtan verdi, ben de yedim. Rab Tanrı kadına dedi: Bunu neden yaptın? Kadın dedi: Yılan beni aldattı, ben de yedim. Rab Tanrı yılana dedi: Bunu yaptığın için bütün evcil hayvanlar ve yeryüzündeki bütün yabani hayvanlar arasında lanetlisin. Göğsünün ve karnının üstünde yürüyeceksin, hayatının bütün günlerinde toprak yiyeceksin. Seninle kadın arasına, senin zürriyetinle onun zürriyeti arasına düşmanlık koyacağım. O senin başını gözetleyecek, sen de onun topuğunu gözetleyeceksin. Kadına dedi: Kederlerini ve iniltini çok çok artıracağım. Kederler içinde çocuk doğuracaksın; yönelişin kocana olacak, o da sana hükmedecek. Âdem'e ise dedi: Karının sesini dinlediğin ve yalnız ondan yememeni buyurduğum ağaçtan yediğin için, toprak senin işlerinde lanetli olsun; hayatının bütün günlerinde kederler içinde onun ürününü yiyeceksin. Sana diken ve çalı verecek, sen de tarlanın otunu yiyeceksin. Alnının teriyle ekmeğini yiyeceksin, alındığın toprağa dönünceye kadar; çünkü topraksın ve toprağa gideceksin. Âdem karısının adını 'Hayat' koydu, çünkü o bütün yaşayanların anasıdır. Rab Tanrı Âdem'e ve karısına deriden gömlekler yaptı ve onları giydirdi. Rab Tanrı dedi: İşte Âdem iyiyi ve kötüyü bilmede bizden biri gibi oldu. Şimdi, elini uzatıp hayat ağacından da alıp yemesin ve ebediyen yaşamasın. Rab Tanrı onu, alındığı toprağı işlesin diye zevkler cennetinden çıkardı. Âdem'i kovdu ve onu zevkler cennetinin karşısına yerleştirdi; hayat ağacının yolunu korumak için Kerubileri ve dönen alevli kılıcı yerleştirdi."

Önümüze konan bu metni sırasıyla ele almadan önce, bu eserde başka bir yerde de önceden söylediğimi hatırladığım şeyi hatırlatmam gerektiğini düşünüyorum: Yazanın kendisi bir şeyi olmuş olarak anlatıyorsa, bu şeyin harfin asıl anlamına göre savunulması bizden istenmelidir. Ama Tanrı'nın ya da peygamberlik vazifesine alınmış herhangi bir kişinin sözlerinde, lafzî olarak ancak saçma biçimde anlaşılabilecek bir şey söyleniyorsa, bu şüphesiz bir anlam için mecazî olarak söylenmiş kabul edilmelidir; yine de bunun söylenmiş olduğundan kuşku duymak caiz değildir. Çünkü anlatanın güvenilirliği ve açıklayanın üstlendiği iş bunu gerektirir.

"İkisi de çıplaktı": Doğrudur, cennette yaşayan iki insanın bedenleri tamamen çıplaktı. "Ve utanmıyorlardı": Uzuvlarında zihinlerinin kanununa karşı savaşan bir kanun hissetmedikleri hâlde neden utansınlar? Bu kanun onlara, çiğnemeyi işledikten sonra günahın cezası olarak geldi; itaatsizlik yasak olanı ele geçirdiğinde, adalet de işleneni cezalandırdığında. Bu olmadan önce, denildiği gibi çıplaktılar ve utanç duymuyorlardı; bedende utanılacak hiçbir hareket yoktu; dizginlenecek hiçbir şey hissetmedikleri için örtülecek hiçbir şey olmadığını düşünüyorlardı. Çocuklarını nasıl doğuracakları daha önce tartışıldı. Ama suç işlendikten ve önceden bildirilmiş ceza ardından geldikten sonra doğurdukları şekilde doğuracaklarına inanılmamalıdır. Çünkü o zaman, onlar ölmeden önce, itaatsiz insanların bedeninde, pek adil bir karşılık olarak, gebe kalınmış ölüm itaatsiz uzuvların kargaşasını evirip çeviriyordu. Âdem ile Havva ikisi de çıplakken ve utanç duymazken henüz böyle değildiler.

11.1

Et erant ambo nudi Adam et mulier eius et non pudebat illos. serpens autem erat prudentissimus omnium bestiarum quae sunt super terram quas fecit dominus deus. et dixit serpens mulieri: quid quia dixit deus: non edetis ab omni ligno paradisi? et dixit mulier serpenti: a fructu ligni, quod est in paradiso, edemus; de fructu autem ligni, quod est in medio paradisi, dixit deus: non edetis ex eo neque tangetis illud, ne moriamini. et dixit serpens mulieri: non morte moriemini; sciebat enim deus, quoniam qua die manducaueritis de eo aperientur uobis oculi et eritis tamquam dii, scientes bonum et malum. et uidit mulier, quia bonum lignum in escam et quia placet oculis uidere et decorum est cognoscere. et sumens de fructu eius edit et dedit et uiro suo secum, et ederunt. et aperti sunt oculi amborum, et agnouerunt, quia nudi erant; et consuerunt folia fici et fecerunt sibi campestria. et audierunt uocem domini dei deambulantis in paradiso ad uesperam et absconderunt se Adam et mulier eius a facie domini dei in medio ligni paradisi. et uocauit dominus deus Adam et dixit illi: Adam ubi es? et dixit ei: uocem tuam audiui deambulantis in paradiso et timui, quia nudus sum, et abscondi me. et dixit illi: quis nuntiauit tibi, quia nudus es, nisi a ligno quod praeceperam tibi tantum ne ex eo manducares ab eo edisti? et dixit Adam: mulier, quam dedisti mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi. et dixit dominus deus mulieri: quid hoc fecisti? et dixit mulier: serpens seduxit me, et manducaui. et dixit dominus deus serpenti: quia fecisti hoc, maledictus tu ab omnibus pecoribus et ab omnibus bestiis quae sunt super terram. super pectus tuum et uentrem tuum ambulabis et terram edes omnes dies uitae tuae. et inimicitias ponam inter te et inter mulierem et inter semen tuum et inter semen eius. ipsa tibi seruabit caput, et tu seruabis eius calcaneum. et mulieri dixit: multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitum tuum. in tristitiis paries filios, et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur. Adae autem dixit: quia audisti uocem mulieris tuae et edisti de ligno, de quo praeceperam tibi de eo solo non edere, maledicta terra in operibus tuis; in tristitiis edes illam omnes dies uitae tuae; spinas et tribulos edet tibi, et edes fenum agri. in sudore faciei tuae edes panem tuum, donec conuertaris in terram, ex qua sumtus es, quia terra es et in terram ibis. et uocauit Adam nomen mulieris suae "Uita", quoniam haec est mater omnium uiuentium. et fecit dominus deus Adam et mulieri eius tunicas pelliceas et induit eos. et dixit dominus deus: ecce Adam factus est tamquam unus ex nobis in cognoscendo bonum et malum. et nunc ne aliquando extendat manum et sumat de ligno uitae et edat, et uiuat in aeternum. et dimisit illum dominus deus de paradiso uoluptatis operari terram, ex qua sumtus est. et eiecit Adam et conlocauit eum contra paradisum uoluptatis; et ordinauit Cherubin et flammeam rhomphaeam quae uertitur custodire uiam ligni uitae. Antequam huius propositae scripturae textum ex ordine pertractemus, admonendum arbitror, quod iam me et alibi in hoc opere memini praelocutum, illud a nobis esse flagitandum, ut ad proprietatem litterae defendatur, quod gestum narrat ipse qui scripsit. si autem in uerbis dei uel cuiusquam personae in officium propheticum adsumtae dicitur aliquid, quod ad litteram nisi absurde non possit intellegi, procul dubio figurate dictum ob aliquam significationem accipi debet; dictum tamen esse dubitare fas non est. hoc enim a fide narratoris et pollicitatione expositoris exigitur. Erant ergo ambo nudi: uerum est, omnino nuda erant corpora duorum hominum in paradiso conuersantium. nec pudebat eos: quid enim puderet, quando nullam legem senserant in membris suis repugnantem legi mentis suae? quae illos poena peccati post perpetrationem praeuaricationis secuta est usurpante inoboedientia prohibitum et iustitia puniente commissum. quod antequam fieret, nudi erant, ut dictum est, et non confundebantur; nullus erat motus in corpore, cui uerecundia deberetur; nihil putabant uelandum, quia nihil senserant refrenandum. quemadmodum propagaturi filios, iam antea disputatum est; non tamen eo modo credendum est, quo propagauerunt, posteaquam crimen admissi praedicta ultio consecuta est, cum, priusquam morerentur, iam in corpore inoboedientium hominum iustissimo reciprocatu inoboedientium membrorum tumultum mors concepta uersaret. nondum erant tales Adam et Eua, cum ambo nudi essent et non confunderentur.

11.2Yılan ise orada pek akıllıydı, ama Rab Tanrı'nın yaptığı, yeryüzündeki bütün hayvanların içinde. Çünkü "pek akıllı" ya da birçok Latince nüshanın yazdığı gibi "pek bilge" kelimesi mecazî olarak söylenmiştir; bilgeliğin, ister Tanrı'nın ister meleklerin ister akıllı ruhun bilgeliği olsun, iyi anlamda alınageldiği asıl anlamıyla değil. Tıpkı arılara ve karıncalara da, bilgeliği taklit eder gibi görünen işleri yüzünden bilge dememiz gibi. Gerçi bu yılan, kendi akılsız ruhuyla değil, artık yabancı bir ruhla, yani şeytanın ruhuyla bütün hayvanların en bilgesi denebilir. Çünkü çiğneyen melekler sapkınlıklarının ve kibirlerinin karşılığı olarak yukarıdaki yerlerinden ne kadar aşağı atılmış olurlarsa olsunlar, akıllarının üstünlüğü yüzünden tabiatça bütün hayvanlardan yücedirler. Öyleyse şeytan kendi kışkırtmasıyla yılanı artık doldurup, cinlerin kâhinleri doldurmaları gibi kendi ruhunu ona karıştırarak, onu canlı ve akılsız bir ruha göre yaşayan bütün hayvanların en bilgesi yaptıysa, buna şaşılır mı? Çünkü bilgelik, kurnazlığın iyi anlamda söylenmesi gibi, adın kötüye kullanılmasıyla kötü anlamda söylenir; oysa asıl anlamda ve daha yaygın olarak, hiç değilse Latincede, bilgeler övgüyle anılır, kurnazlar ise kötü niyetli sayılır. Bu yüzden bazıları, birçok nüshada bulduğumuz gibi, kelimeyi değil daha çok anlamı Latince söyleyişin kullanımına aktararak, bu yılanı bütün hayvanlardan daha bilge değil, daha kurnaz diye anmayı tercih ettiler. İbranicenin özelliğinin ne olduğuna, orada kötü anlamda "bilge" kelimesinin kötüye kullanılarak değil asıl anlamıyla söylenip anlaşılabilip anlaşılamayacağına, onu iyi bilenler baksın. Biz yine de kutsal Yazıların başka bir yerinde açıkça iyilik için değil kötülük için bilge olanları okuyoruz; Rab de bu dünyanın çocuklarının, hakla değil hileyle de olsa, kendi geleceklerini sağlamakta ışığın çocuklarından daha bilge olduklarını söyler.

11.2

Serpens autem erat ibi prudentissimus quidem, sed omnium bestiarum, quae erant super terram, quas fecerat dominus deus. translato enim uerbo dictum est"prudentissimus" uel, sicut plures latini codices habent, "sapientissimus", non proprio, quo in bonum accipi sapientia solet uel dei uel angelorum uel animae rationalis, tamquam si sapientes apes etiam formicasque dicamus propter opera uelut imitantia sapientiam. quamquam iste serpens non inrationali anima sua, sed alieno iam spiritu, id est diabolico, possit sapientissimus dici omnium bestiarum. quantumlibet enim praeuaricatores angeli de supernis sedibus suae peruersitatis et superbiae merito deiecti sint, natura tamen excellentiores sunt omnibus bestiis propter rationis eminentiam. quid ergo mirum, si suo instinctu diabolus iam inplens serpentem eique suum spiritum miscens eo more, quo uates daemoniorum inpleri solent, sapientissimum eum reddiderat omnium bestiarum secundum animam uiuam inrationalemque uiuentium? abusione quippe nominis ita sapientia dicitur in malo, quemadmodum in bono astutia, cum proprie magisque usitate in latina dumtaxat lingua sapientes laudabiliter appellentur, astuti autem male cordati intellegantur. unde nonnulli, sicut in plerisque codicibus inuenimus, ad usum latinae locutionis non uerbum, sed potius sententiam transferentes astutiorem omnibus bestiis istum serpentem quam sapientiorem dicere maluerunt. quid autem habeat hebraea proprietas, utrum illic in malo non abusiue, sed proprie possint dici et intellegi sapientes, uiderint, qui eam probe nouerunt. nos tamen aperte legimus alio scripturarum loco sanctarum sapientes ad malum, non ad bonum; et dominus dicit sapientiores esse filios saeculi filiis lucis ad consulendum sibimet in posterum quamuis fraude, non iure.

11.3Şeytanın, günahı onunla deneyip ikna etmek için yılanı kendisi seçtiğini de sanmamalıyız. Onda sapkın ve kıskanç iradesi yüzünden aldatma arzusu bulunduğundan, ancak kendisine izin verilen hayvan aracılığıyla bunu yapabildi. Çünkü zarar verme iradesi her birinin kendi bozuk ruhundan da olabilir; ama güç ancak Tanrı'dandır, hem de gizli ve derin bir adaletle; çünkü Tanrı katında haksızlık yoktur.

11.3

Nec sane debemus opinari, quod serpentem sibi, per quem temtaret persuaderetque peccatum, diabolus elegerit; sed cum esset in illo propter peruersam et inuidam uoluntatem decipiendi cupiditas, nonnisi per illud animal potuit, per quod posse permissus est. nocendi enim uoluntas potest esse a suo quoque animo praua; non est autem potestas nisi a deo et hoc abdita altaque iustitia, quoniam non est iniquitas apud deum.

11.4Öyleyse ayartıcıya razı olacağını önceden bildiği insanın denenmesine Tanrı'nın neden izin verdiği sorulursa, O'nun tasarısının derinliğine nüfuz edemem ve bunun benim güçlerimin çok üstünde olduğunu itiraf ederim. Belki daha gizli bir sebep vardır; bu sebep daha iyi ve daha kutsal olanlara, onların liyakatlerinden çok O'nun lütfuyla saklanmıştır. Yine de O'nun bilmeme bağışladığı ya da söylememe izin verdiği ölçüde, bana öyle geliyor ki insan, iyi yaşayabilmesinin sebebi kimsenin onu kötü yaşamaya ikna etmemesi olsaydı, bu onun için büyük bir övgü olmazdı. Oysa ikna edene razı olmamayı istemek hem tabiatı gereği elinden gelirdi hem de gücü dahilindeydi; gerçi kibirlilere karşı koyan, alçakgönüllülere ise lütuf veren O'nun yardımıyla. Öyleyse razı olacağını önceden bildiği kişinin denenmesine neden izin vermesin? İnsan bunu kendi iradesiyle, kusur işleyerek yapacak, O'nun hakkaniyetiyle de ceza aracılığıyla düzene sokulacaktı. Böylece Tanrı, gelecek kutsalları eğitmek için, kibirli ruha, o ruhlar iyi tabiatları sapkın biçimde kullanırken kendisinin ruhların kötü iradelerini bile ne kadar doğru kullandığını gösterecekti.

11.4

Si ergo quaeritur, cur deus temtari permiserit hominem, quem temtatori consensurum esse praesciebat, altitudinem quidem consilii eius penetrare non possum et longe supra uires meas hoc esse confiteor. est ergo aliqua causa fortassis occultior, quae melioribus sanctioribusque reseruatur illius gratia potius quam meritis eorum; sed tamen, quantum uel donat sapere uel sinit dicere, non mihi uidetur magnae laudis futurum fuisse hominem, si propterea posset bene uiuere, quia nemo male uiuere suaderet, cum et in natura posse et in potestate haberet uelle non consentire suadenti adiuuante tamen illo, qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam. cur itaque temtari non sineret, quem consensurum esse praesciebat, cum id facturus esset propria uoluntate per culpam et ordinandus esset illius aequitate per poenam, ut etiam sic ostenderet animae superbae ad eruditionem futurorum sanctorum, quam recte ipse uteretur animarum uoluntatibus etiam malis, cum illae peruerse uterentur naturis bonis?

11.5Şunu da düşünmemeli: Bu ayartıcı, insanın ruhunda bastırılması gereken bir büyüklenme önceden bulunmasaydı da insanı yere serebilirdi. Büyüklenme bulunuyordu ki insan, kendisi hakkında yanlış olarak varsaydığı şeyi günahın alçaltışıyla öğrensin. Çünkü pek doğru söylenmiştir: "Yıkımdan önce yürek yükselir, yücelikten önce alçalır." Mezmurdaki şu ses de belki bu insanındır: "Bolluğumda dedim: Ebediyen sarsılmayacağım." Sonra, kendi gücüne kibirle güvenmenin ne kötülük, Tanrı lütfunun yardımının ne iyilik taşıdığını tecrübe edince şöyle der: "Rab, iradenle güzelliğime güç verdin; ama yüzünü çevirdin ve altüst oldum." Bu söz ister bu insan ister başkası hakkında söylenmiş olsun, kendini yükselten ve sanki kendi gücüne fazlasıyla güvenen ruha, yapılmış bir tabiatın yapandan uzaklaşırsa hâlinin ne kadar kötü olacağı cezanın tecrübesiyle de gösterilmeliydi. Çünkü Tanrı'nın ne büyük bir iyi olduğu en çok bundan anlaşılır: O'ndan uzaklaşan hiç kimsenin hâli iyi olmaz. Öldürücü hazlarda sevinenler acı korkusundan uzak olamazlar; terk etmelerinin kötülüğünü büyük bir kibir uyuşukluğu içinde hiç hissetmeyenler ise, bunları ayırt etmeyi bilen başkalarının gözünde büsbütün daha bedbaht görünürler; öyle ki böyle şeylerden kaçınmanın ilacını almak istemezlerse, hiç değilse başkalarının böyle şeylerden kaçınabileceği bir örnek olmaya yararlar. Çünkü havari Yakup'un dediği gibi, herkes kendi arzusuyla sürüklenip ayartılarak denenir. Sonra arzu gebe kalınca günah doğurur; günah da tamamlanınca ölüm doğurur. Bu yüzden kibrin şişkinliği iyileştirilince insan yeniden ayağa kalkar; yeter ki tecrübeden önce Tanrı'yla birlikte kalmak için eksik olan irade, hiç değilse tecrübeden sonra Tanrı'ya dönmek için bulunsun.

11.5

Nec arbitrandum est, quod esset hominem deiecturus iste temtator, nisi praecessisset in anima hominis quaedam elatio conprimenda, ut per humiliationem peccati, quam de se falso praesumserit, disceret. uerissime quippe dictum est: ante ruinam exaltatur cor et ante gloriam humiliatur. et huius forte hominis uox est in psalmo: ego dixi in abundantia mea: non mouebor in aeternum. deinde iam expertus, quid mali habeat superba praesumtio propriae potestatis et quid boni adiutorium gratiae dei, domine, inquit, in uoluntate tua praestitisti decori meo uirtutem; auertisti autem faciem tuam et factus sum conturbatus. sed siue illud de hoc homine siue de alio dictum sit, extollenti se tamen animae et nimium tamquam de propria uirtute praefidenti etiam experimento poenae fuerat demonstrandum, quam non bene se habeat facta natura, si a faciente recesserit. hinc enim etiam maxime conmendatur, quale bonum sit deus, quando nulli ab eo recedenti bene est, quia et qui gaudent in mortiferis uoluptatibus esse sine dolorum timore non possunt et qui omnino malum desertionis suae maiore superbiae stupore non sentiunt aliis, qui haec discernere nouerunt, miseriores prorsus adparent, ut, si nolunt recipere medicinam talia deuitandi, ualeant ad exemplum, quo possint talia deuitari. sicut enim apostolus Iacobus dicit, unusquisque temtatur a concupiscentia sua abstractus et inlectus. deinde concupiscentia cum conceperit, parit peccatum; peccatum autem, cum consummatum fuerit, generat mortem. unde sanato superbiae tumore resurgitur, si uoluntas, quae ante experimentum defuit, ut permaneretur cum deo, saltem post experimentum adsit, ut redeatur ad deum.

11.6Bazıları ise ilk insanın bu denenmesine Tanrı'nın izin vermesine öyle takılırlar ki sanki şimdi bütün insan soyunun şeytanın tuzaklarıyla durmadan denendiğini görmüyorlar. Tanrı buna neden izin veriyor? Fazilet sınansın ve çalıştırılsın diye mi, ve denenip razı olmamak, denenememekten daha şanlı bir zafer olduğu için mi? Hatta yaratıcıyı bırakıp ayartıcının peşinden gidenler, Tanrı'nın sözünde kalanları gittikçe daha çok denerler; böylece onlara arzuya karşı sakınma örneği verir, kibre karşı da dindarca bir korku salarlar. Bu yüzden Havari şöyle der: "Sen de denenmeyesin diye kendine dikkat et." Bizi yaratıcıya bağlı kılan ve sanki O'nun yardımına ihtiyacımız yokmuş gibi kendi güçlerimize güvenmememizi sağlayan bu alçakgönüllülüğün bütün ilahî Yazılarda ne kadar sürekli bir özenle öğütlendiği şaşılacak şeydir. Öyleyse adiller adil olmayanlar aracılığıyla, dindarlar dinsizler aracılığıyla da ilerlediğine göre, "Tanrı kötü olacaklarını önceden bildiklerini yaratmasaydı" denmesi boşunadır. İyilere fayda verecekleri önceden bildiği kişileri neden yaratmasın? Böylece hem iyilerin iyi iradelerini çalıştırmaya ve uyarmaya faydalı olarak doğarlar hem de kendi kötü iradeleri yüzünden adil olarak cezalandırılırlar.

11.6

Sic autem quidam mouentur de hac primi hominis temtatione, quod eam fieri permiserit deus, quasi nunc non uideant uniuersum genus humanum diaboli insidiis sine cessatione temtari. cur et hoc permittit deus? an quia probatur et exercetur uirtus et est palma gloriosior non consensisse temtatum quam non potuisse temtari? cum etiam ipsi, qui deserto creatore eunt post temtatorem, magis magisque temtent eos, qui in uerbo dei permanent, praebeantque illis contra cupiditatem deuitationis exemplum et incutiant contra superbiam timorem pium. unde dicit apostolus: intendens te ipsum, ne et tu temteris. mirum est enim, quantum ista humilitas, qua subdimur creatori, ne tamquam eius adiutorio non egentes de nostris uiribus praesumamus, per scripturas omnes diuinas cura continua commendatur. cum ergo etiam per iniustos iusti ac per inpios pii proficiant, frustra dicitur: non crearet deus, quos praesciebat malos futuros. cur enim non crearet, quos praesciebat bonis profuturos, ut et utiles eorum bonis uoluntatibus exercendis admonendisque nascantur et iuste pro sua mala uoluntate puniantur?

11.7Derler ki: İnsanı hiç günah işlemek istemeyecek şekilde yapsaydı. İşte biz, hiç günah işlemek istemeyen tabiatın daha iyi olduğunu kabul ediyoruz; onlar da kabul etsinler ki istemezse günah işlemeyebilecek şekilde yapılmış tabiat kötü değildir ve zorunlulukla değil iradeyle günah işleyen tabiatı cezalandıran hüküm adildir. Öyleyse doğru akıl, yasak hiçbir şeyin hoşuna gitmediği yaratığın daha iyi olduğunu öğrettiği gibi, şunu da aynı şekilde öğretir: Yasak bir haz ortaya çıkarsa onu dizginlemeyi elinde tutan ve yalnız öteki izinli ve doğru yapılmış işlerden değil, o kötü hazzın dizginlenmesinin kendisinden de sevinç duyan yaratık da iyidir. Bu tabiat iyi, öteki daha iyi olduğuna göre, Tanrı neden yalnız ötekini yapsın da ikisini birden yapmasın? Bu yüzden Tanrı'yı yalnız o tabiat için övmeye hazır olanlar, ikisi için O'nu daha bol övmelidirler; çünkü o tabiat kutsal meleklerde, bu ise kutsal insanlardadır. Kendilerine haksızlığın tarafını seçenler ve övülecek tabiatı kınanacak bir iradeyle bozanlar ise, önceden bilindikleri için yaratılmamalı değildiler. Çünkü onların da kutsalların faydası için varlıklar arasında dolduracakları kendi yerleri vardır. Tanrı herhangi bir doğru insanın adaletine bile ihtiyaç duymaz; sapkının haksızlığına ne kadar daha az!

11.7

Talem, inquiunt, faceret hominem, qui nollet omnino peccare. ecce nos concedimus meliorem esse naturam, quae omnino peccare nolit; concedant et ipsi non esse malam naturam, quae sic facta est, ut posset non peccare, si nollet. et iustam esse sententiam, qua punita est, quae uoluntate, non necessitate peccauit. sicut ergo ratio uera docet meliorem esse creaturam, quam prorsus nihil delectat inlicitum, ita ratio uera nihilominus docet etiam illam bonam esse, quae habet in potestate inlicitam delectationem, si extiterit, ita cohibere, ut non solum de ceteris licitis recteque factis, uerum etiam de ipsius prauae delectationis cohibitione laetetur. cum ergo haec natura bona sit, illa melior, cur illam solam et non utramque potius faceret deus? ac per hoc qui parati erant de illa sola deum laudare, uberius eum debent laudare de utraque; illa quippe est in sanctis angelis, haec in sanctis hominibus. qui autem sibi partes iniquitatis elegerunt laudabilemque naturam culpabili uoluntate deprauarunt, non quia praesciti sunt, ideo creari minime debuerunt. habent enim et ipsi locum suum, quem in rebus inpleant pro utilitate sanctorum. nam deus nec iustitia cuiusquam recti hominis eget. quanto minus iniquitate peruersi!

11.8Aklı başında bir değerlendirmeyle kim şöyle der: Tanrı'nın, başkasının haksızlığıyla düzeltilebileceğini önceden bildiği kişiyi yaratmaması, kendi haksızlığı yüzünden mahkûm edilmesi gerekeceğini önceden bildiği kişiyi de yaratmasından daha iyi olurdu? Bu, şunu söylemektir: Başkasının kötülüğünü iyi kullanarak merhametle taçlandırılacak kişinin var olmaması, kendi liyakatine göre adil olarak cezalandırılacak kötünün de var olmasından daha iyi olurdu. Kesin akıl birbirine eşit olmayan, biri yukarıda öbürü aşağıda iki iyi gösterdiğinde, kavrayışı ağır olanlar "İkisi de öyle olsaydı" derken "Yalnız o olsaydı" demekten başka bir şey söylemediklerini anlamazlar. Böylece iyilerin cinslerini eşitlemek isterken onların sayısını azaltırlar ve bir cinsi ölçüsüzce artırarak öbürünü ortadan kaldırırlar. Biri "Görme duyusu işitme duyusundan üstün olduğuna göre dört göz olsaydı da kulak olmasaydı" dese, kim onu dinlerdi? Bunun gibi, hiçbir cezayla karşılaştırmaya gerek duymadan, hiç kibre düşmeden Tanrı'ya tabi olan o akıllı yaratık daha üstünse; insanlarda da bir yaratık, kendindeki Tanrı iyiliğini ancak başkasının cezasını görerek tanıyabilecek şekilde yaratılmışsa — öyle ki yüksekten düşünmesin, korksun, yani kendine fazla güvenmesin, Tanrı'ya güvensin —, doğru anlayan kim "Bu da o gibi olsaydı" der ve "Bu olmasaydı, yalnız o olsaydı" demekten başka bir şey söylemediğini görmez? Bu bilgisizce ve akılsızca söyleniyorsa, Tanrı kötü olacaklarını önceden bildiklerini de neden yaratmasın? O, gazabını göstermek ve kudretini belli etmek ister; bu yüzden yıkım için hazırlanmış gazap kaplarına büyük bir sabırla katlanır ki yücelik için hazırladığı merhamet kaplarına şanının zenginliğini bildirsin. Böylece övünen yalnız Rab'le övünsün; yalnız var olmasının değil, iyi hâlinin de kendinden değil, ancak varlığını kendisinden aldığı O'ndan geldiğini bilerek.

Bu yüzden şunu söylemek pek yersizdir: Tanrı'nın merhametinin bu kadar büyük iyiliğini bağışladığı kişiler, ancak O'nun cezasının adaletini kendilerinde gösterdiği kişiler de var olduğu takdirde var olabilecekse, hiç var olmasınlar.

11.8

Quis autem sobria consideratione dicat: melius non crearet, quem praesciebat ex alterius iniquitate posse corrigi, quam crearet etiam, quem praesciebat pro sua iniquitate debere damnari? hoc est enim dicere: melius non esset, qui alterius malo bene utendo misericorditer coronaretur, quam esset etiam malus, qui pro suo merito iuste puniretur. cum enim ratio certa demonstrat duo quaedam non aequalia bona, sed unum superius, alterum inferius, non intellegunt tardicordes, cum dicunt: "utrumque tale esset", nihil se aliud dicere quam: "solum illud esset". ac sic cum aequare uolunt genera bonorum, numerum minuunt et inmoderate augendo unum genus, alterum tollunt. quis autem hos audiret, si dicerent: quoniam excellentior sensus est uidendi quam audiendi, quattuor oculi essent et aures non essent? ita, si excellentior est creatura illa rationalis, quae sine ullius poenae conparatione, sine ulla superbia deo subditur, aliqua uero in hominibus ita creata est, ut in se dei beneficium non possit agnoscere nisi alterius uidendo subplicium, ut non altum sapiat, sed timeat, id est non de se praefidat, sed confidat in deum: quis recte intellegens dicat: "talis esset ista, qualis illa", nec uideat se nihil aliud dicere quam: "non esset ista, sed sola esset illa"? quod si inerudite atque insipienter dicitur, cur ergo non crearet deus etiam quos malos futuros esse praesciebat, uolens ostendere iram et demonstrare potentiam suam et ob hoc sustinens in multa patientia uasa irae, quae perfecta sunt in perditionem, ut notas faceret diuitias gloriae suae in uasa misericordiae, quae praeparauit in gloriam? sic enim qui gloriatur, nonnisi in domino glorietur, cum cognoscit non suum, sed illius esse non solum, ut sit, uerum etiam, ut nonnisi ab illo bene sibi sit, a quo habet, ut sit. Nimis itaque inportune dicitur: non essent, quibus deus tantam beneficientiam misericordiae suae tribueret, si aliter esse non possent, nisi essent et hi, in quibus uindictae iustitiam demonstraret.

11.9İkisinde de Tanrı'nın hem iyiliği hem hakkaniyeti haklı olarak övüldüğüne göre, neden daha çok ikisi birden var olmasınlar?

Ama, derler, Tanrı isteseydi bunlar da iyi olurdu. Tanrı'nın şunu istemesi ne kadar daha iyidir: İstedikleri gibi olsunlar; ama iyiler meyvesiz, kötüler de cezasız kalmasın ve tam da bununla başkalarına faydalı olsunlar! Ama onların iradesinin kötü olacağını önceden biliyordu. Elbette önceden biliyordu; ve O'nun önbilgisi yanılamayacağı için kötü irade O'nun değil, onlarındır. Öyleyse böyle olacaklarını önceden bildiklerini neden yarattı? Çünkü onların ne kötülük yapacaklarını önceden gördüğü gibi, onların kötü işlerinden kendisinin ne iyilik yapacağını da önceden gördü. Onları, kendilerinin de bir şey yapabilecekleri bir alan bırakacak şekilde yaptı; öyle ki kusurlu olarak ne seçerlerse seçsinler, O'nu kendileri hakkında övgüye değer biçimde iş görür bulsunlar. Çünkü kötü iradeyi kendilerinden, iyi tabiatı ve adil cezayı ise O'ndan alırlar: kendilerine layık yeri, başkalarına da alıştırma desteğini ve korku örneğini.

11.9

Cur enim non utrique potius essent, quando in utrisque et bonitas dei et aequitas iure praedicatur? At enim: si deus uellet, etiam isti boni essent. quanto melius hoc deus uoluit, ut quod uellent essent, sed boni infructuose, mali autem inpune non essent et in eo ipso aliis utiles essent! sed praesciebat, quod eorum futura esset uoluntas mala. praesciebat sane et, quia falli non potest eius praescientia, ideo non ipsius, sed eorum est uoluntas mala. cur ergo eos creauit, quos tales futuros esse praesciebat? quia, sicut praeuidit, quid mali essent facturi, sic etiam praeuidit de malis factis eorum quid boni esset ipse facturus. sic enim eos fecit, ut eis relinqueret, unde et ipsi aliquid facerent, quo quidquid etiam culpabiliter eligerent illum de se laudabiliter operantem inuenirent. a se quippe habent uoluntatem malam, ab illo autem et naturam bonam et iustam poenam, sibi debitum locum, aliis exercitationis adminiculum et timoris exemplum.

11.10Ama, der, Her Şeye Kadir olduğu için onların iradesini de iyiye çevirebilirdi. Elbette çevirebilirdi. Öyleyse neden çevirmedi? Çünkü istemedi. Neden istemediği O'na kalmıştır. Çünkü bilmemiz gerekenden fazlasını bilmeye kalkmamalıyız. Yine de biraz önce yeterince gösterdiğimizi sanıyorum ki akıllı yaratık, kötülerle karşılaştırarak kötülükten sakınan bu yaratık da az bir iyilik değildir. Her Şeye Kadir Tanrı herkesin kötü iradesini iyiye çevirseydi ve hiçbir haksızlığa hak ettiği cezayı vermeseydi, iyi yaratığın bu cinsi elbette olmazdı; ne günahın ne de kötülerin cezasının karşılaştırmasıyla ilerleyen o cinsten başka bir cins de olmazdı. Böylece daha üstün cinsin sayısı artmış gibi olurken iyilerin cinslerinin sayısı azalırdı.

11.10

Sed posset, inquit, etiam ipsorum uoluntatem in bonum conuertere, quoniam omnipotens est. posset plane. cur ergo non fecit? quia noluit. cur noluerit, penes ipsum est. debemus enim non plus sapere quam oportet sapere. puto tamen paulo ante satis nos ostendisse non parui boni esse rationalem creaturam, etiam istam, quae malorum conparatione cauet malum. quod genus bonae creaturae utique non esset, si omnium malas uoluntates in bonum deus omnipotens conuertisset et nulli iniquitati poenam debitam infligeret; ac sic non esset nisi solum illud genus, quod nulla uel peccati uel subplicii malorum conparatione proficeret. ita uelut aucta numerositate excellentioris generis ipsorum generum bonorum numerus minueretur.

11.11Öyleyse, derler, Tanrı'nın işlerinde iyiye doğru ilerlemek için başkasının kötülüğüne ihtiyaç duyan bir şey mi var? İnsanlar bilmem nasıl bir çekişme tutkusuyla, bazılarının cezalandırılmasıyla pek çok kişinin düzeldiğini işitmeyecek ya da görmeyecek kadar sağırlaşıp körleştiler mi? Hangi pagan, hangi Yahudi, hangi sapkın kendi evinde bunu her gün doğrulamaz? Ama hakikati tartışmaya ve araştırmaya gelince, insanlar kendilerini terbiye etme heyecanının ilahî takdirin hangi işinden geldiğine dikkat etmek istemezler: Cezalandırılanlar düzelmese bile ötekiler onların örneğinden korksunlar ve başkalarının adil yıkımı onların kurtuluşuna yarasın diye. Tanrı, adil cezalarıyla başkalarına bu şekilde fayda sağlanmasını uygun gördüğü kişilerin kötülüğünün ya da alçaklığının yaratıcısı mıdır? Elbette değildir. Ama onların kendi kusurlarıyla kötü olacaklarını önceden bildiği hâlde onları yaratmaktan vazgeçmedi; bunu, ancak kötülerle karşılaştırarak iyiye doğru ilerleyebilecek şekilde yarattığı cinsin faydasına saydı. Çünkü kötüler var olmasaydı, elbette hiçbir şeye fayda vermezlerdi. O cinse kesinlikle faydalı olan kişilerin var olması az bir iyilik midir? O cinsin var olmasını istemeyen kimse, kendisinin o cinste yer almamasından başka bir şey sağlamaz.

"Rab'bin işleri büyüktür, bütün iradelerinde incelikle düşünülmüştür!" İyi olacakları önceden görür ve yaratır, kötü olacakları önceden görür ve yaratır. İyilere tadına varsınlar diye kendini sunar, kötülere de armağanlarının çoğunu bol bol bağışlar; merhametle bağışlar, adaletle cezalandırır; yine merhametle cezalandırır, adaletle bağışlar. Kimsenin kötülüğünden hiç korkmaz, kimsenin adaletine hiç ihtiyaç duymaz; kendisi için hiçbir şey kollamaz, iyilerin işleriyle ilgilenir, kötülerin cezalarıyla da iyilere fayda sağlar. Öyleyse insanın, ifşa edileceği, suçunun sabit olacağı, cezalandırılacağı o denenmeyle denenmesine neden izin vermesin? Kendi gücüne dair kibirli arzu gebe kaldığını doğuracak, kendi doğurduğuyla utanca düşecek ve adil bir cezayla, bunların yazılıp bildirileceği gelecek kuşakları kibrin ve itaatsizliğin kötülüğünden caydıracaktı.

11.11

Ergo, inquiunt, est aliquid in operibus dei, quod alterius malo indigeat, quo proficiat ad bonum? itane obsurduerunt et excaecati sunt homines nescio quo studio contentionis, ut non audiant uel uideant, quibusdam punitis quam plurimi corrigantur? quis enim paganus, quis Iudaeus, quis haereticus non hoc in domo sua cotidie probet? uerum cum uenitur ad disputationem inquisitionemque ueritatis, nolunt aduertere sensus suos homines, ex quo opere diuinae prouidentiae in eos ueniat inponendae commotio disciplinae, ut, si non corriguntur qui puniuntur, eorum tamen exemplum ceteri metuant ualeatque ad eorum salutem iusta pernicies aliorum. num enim malitiae illorum uel nequitiae deus auctor est, de quorum iusta poena consulit, quibus hoc modo consulendum esse constituit? non utique. sed cum eos uitiis propriis malos futuros esse praesciret, non eos tamen creare destitit, utilitati deputans eorum, quos in hoc genere creauit, ut ad bonum proficere nisi malorum conparatione non possent. si enim non essent, nulli rei utique prodessent. parumne boni actum est ut sint, qui certe illi generi utiles sunt? quod genus quisquis non uult ut sit, nihil aliud agit, nisi ut ipse in eo non sit. Magna opera domini, exquisita in omnes uoluntates eius! praeuidet bonos futuros et creat, praeuidet malos futuros et creat, se ipsum ad fruendum praebens bonis, multa munerum suorum largiens et malis, misericorditer ignoscens, iuste ulciscens, itemque misericorditer ulciscens, iuste ignoscens, nihil metuens de cuiusquam malitia, nihil indigens de cuiusquam iustitia, nihil sibi consulens nec de operibus bonorum et bonis consulens etiam de poenis malorum. cur ergo non permitteret temtari hominem illa temtatione prodendum, conuincendum, puniendum, cum superba concupiscentia propriae potestatis quod conceperat pareret suoque fetu confunderetur iustoque subplicio a superbiae atque inoboedientiae malo posteros deterreret, quibus ea conscribenda et adnuntianda parabantur?

11.12Şeytana denemek için neden özellikle yılan aracılığıyla izin verildiği sorulursa, bunun bir anlam taşımak için yapıldığını bu kadar otoriteli Kutsal Yazı kime hatırlatmaz? Bu Yazı, peygamberlik ederken, gerçekleşmeleriyle dünyanın artık dolu olduğu o kadar büyük ilahî delillerle iş görür. Şeytan bizim eğitimimiz için bir şey anlatmak istemiş değildi; ama izin verilmeden denemeye yaklaşamadığına göre, yaklaşmasına izin verilen şeyden başka neyle yaklaşabilirdi? Öyleyse o yılan neyi anlattıysa bu, takdire yüklenmelidir. Şeytanın kendisi de bu takdirin altında zarar verme arzusuna sahiptir; ama ancak kendisine verilen gücü taşır: ya gazap kaplarını yıkıp yok etmek ya da merhamet kaplarını alçaltmak ya da sınamak için. Yılanın tabiatının nereden geldiğini biliyoruz: Yer, Tanrı'nın sözüyle bütün evcil hayvanları, sürüngenleri ve yabani hayvanları çıkardı. Kendisinde canlı ve akılsız bir ruh taşıyan bu yaratılışın bütünü, iyi ya da kötü iradeli bütün akıllı yaratılışa ilahî düzenin kanunuyla tabi kılınmıştır. Öyleyse Mesih'in kendisi cinlerin domuzlara girmesine izin verdiğine göre, şeytana yılan aracılığıyla bir şey yapma izni verildiyse buna şaşılır mı?

11.12

Si autem quaeritur, cur potissimum per serpentem diabolus temtare permissus sit, iam hoc significandi gratia factum esse quem non admoneat scriptura tantae auctoritatis, tantis diuinitatis documentis agens in prophetando, quantis effectis iam mundus inpletus est? non quo diabolus aliquid ad instructionem nostram significare uoluerit, sed cum accedere ad temtandum non posset nisi permissus, num per aliud posset, nisi per quod permittebatur accedere? quidquid igitur serpens ille significauit, ei prouidentiae tribuendum est, sub qua et ipse diabolus suam quidem habet cupiditatem nocendi, facultatem autem nonnisi quae datur uel ad subuertenda ac perdenda uasa irae uel ad humilianda siue probanda uasa misericordiae. natura itaque serpentis unde sit, nouimus; produxit enim terra in uerbo dei omnia pecora, et serpentes et bestias: quae uniuersa creatura habens in se animam uiuam inrationalem uniuersae rationali creaturae siue bonae siue malae uoluntatis lege diuini ordinis subdita est. quid ergo mirum, si per serpentem aliquid agere permissus est diabolus, cum daemonia in porcos intrare Christus ipse permiserit?

11.13Şeytanın tabiatının kendisi hakkında ise genellikle daha titizlikle soru sorulur. Bazı sapkınlar, onun kötü iradesinin verdiği sıkıntıdan rahatsız olarak, bu tabiatı bütünüyle en yüce ve gerçek Tanrı'nın yaratılışının dışına çıkarmaya ve ona Tanrı'ya karşı olan başka bir ilke vermeye çalışırlar. Çünkü şunları anlayamazlar: Var olan her şey, bir cevher olduğu ölçüde hem iyidir hem de her iyinin kendisinden geldiği o gerçek Tanrı'dan başkasından olamaz. Kötü irade ise aşağıdaki iyileri yukarıdakilerin önüne koyarak düzensizce hareket eder. Böylece akıllı yaratığın ruhu, üstünlüğü yüzünden kendi gücünden haz duyarak kibirle şişti, bu kibirle ruhanî cennetin saadetinden düştü ve kıskançlıkla eriyip tükendi. Yine de onda iyi olan bir şey vardır: yaşaması ve bir bedeni canlandırması; bu beden, şeytanın kendisinin ya da cinlerin ruhunda olduğu gibi havadan, herhangi bir insanın, kötü niyetli ve sapkın olanın bile ruhunda olduğu gibi topraktan olabilir. Böylece Tanrı'nın yaptığı bir şeyin kendi iradesiyle günah işlediğini kabul etmek istemezken, Tanrı'nın kendi cevherinin önce zorunlulukla, sonra da bağışlanmaz biçimde iradeyle bozulup sapkınlaştığını söylerler. Ama bunların pek çılgınca yanılgısı hakkında başka yerlerde zaten çok şey söyledik.

11.13

Magis de ipsa natura diaboli scrupulosius quaeri solet, quam totam quidam haeretici, offensi molestia malae uoluntatis eius, alienare conantur a creatura summi et ueri dei et alterum ei dare principium, quod sit contra deum. non enim ualent intellegere omne, quod est, in quantum aliqua substantia est, et bonum esse et nisi ab illo deo uero, a quo omne bonum est, esse non posse, malam uero uoluntatem inordinate moueri bona inferiora superioribus praeponendo, atque ita factum esse, ut rationalis creaturae spiritus sua potestate propter excellentiam delectatus tumesceret superbia, per quam caderet a beatitudine spiritalis paradisi, et inuidentia contabesceret. in quo tamen bonum est hoc ipsum, quod uiuit et uiuificat corpus, siue aerium, sicut ipsius diaboli uel daemonum spiritus, siue terrenum, sicut hominis anima cuiusuis, etiam maligni atque peruersi. ita dum nolunt aliquid quod deus fecerit propria uoluntate peccare, ipsius dei substantiam dicunt primo necessitate et post inexpiabiliter uoluntate corruptam atque peruersam. sed de istorum dementissimo errore alias iam multa diximus.

11.14Bu eserde ise kutsal Yazıya göre şeytan hakkında ne söylenmesi gerektiği araştırılmalıdır. Önce şu: Dünyanın başlangıcından itibaren kendi gücünden haz duyarak, Tanrı'nın tadına varan melekleri mesut kılan o topluluktan ve sevgiden uzak mı durdu, yoksa bir süre kutsal melekler topluluğunda kendisi de onlar gibi adil ve onlar gibi mesut olarak bulundu mu? Çünkü bazıları onun yukarıdaki yerlerden düşüşünün sebebinin, Tanrı'nın suretinde yapılan insanı kıskanması olduğunu söyler. Ama kıskançlık kibri izler, ondan önce gelmez; kibrin sebebi kıskançlık değil, kıskançlığın sebebi kibirdir. Kibir kendi üstünlüğünü sevmek, kıskançlık ise başkasının mutluluğundan nefret etmek olduğuna göre, hangisinin hangisinden doğduğu yeterince açıktır. Çünkü herkes kendi üstünlüğünü severek ya eşitlerini kendisine eşit oldukları için, ya aşağıdakileri kendisine eşit olmasınlar diye, ya da üsttekileri kendisi onlara eşit olmadığı için kıskanır. Öyleyse insan kibirli olduğu için kıskançtır, kıskanç olduğu için kibirli değil.

11.14

In hoc autem opere quaerendum est secundum sanctam scripturam, quid de diabolo dicendum sit. primo, utrum ab initio ipsius mundi sua potestate delectatus abstiterit ab illa societate et caritate, qua beati sunt angeli, qui fruuntur deo, an aliquo tempore in sancto coetu fuerit angelorum etiam ipse pariter iustus et pariter beatus. nonnulli enim dicunt ipsum ei fuisse casum a supernis sedibus, quod inuiderit homini facto ad imaginem dei. porro autem inuidia sequitur superbiam, non praecedit; non enim causa superbiendi est inuidia, sed causa inuidendi superbia. cum igitur superbia sit amor excellentiae propriae, inuidentia uero sit odium felicitatis alienae, quid unde nascatur satis in promtu est. amando enim quisque excellentiam suam uel paribus inuidet, quod ei coaequentur, uel inferioribus, ne sibi coaequentur, uel superioribus, quod eis non coaequetur. superbiendo igitur inuidus, non inuidendo quisque superbus est.

11.15Kutsal Yazı kibri haklı olarak bütün günahın başlangıcı diye tarif etti: "Bütün günahın başlangıcı kibirdir." Havari'nin "Bütün kötülüklerin kökü açgözlülüktür" sözü de bu tanıklığa uygunsuz düşmeden uyar; yeter ki açgözlülüğü genel anlamda, yani herkesin kendi üstünlüğü ve kendine ait şeye duyduğu bir tür sevgi yüzünden gerekenden fazlasını istemesi olarak anlayalım. Latince bu şeye akıllıca bir ad koydu: Ona "özel" (privatum) dedi; bu adın artıştan çok kayıptan geldiği açıktır, çünkü her yoksunluk (privatio) eksiltir. Bu yüzden kibir nereden yükselmek isterse oradan darlığa ve yoksulluğa itilir; çünkü zararlı bir öz sevgiyle ortak olandan kendine ait olana indirilir. Özel anlamdaki açgözlülük ise daha yaygın olarak para sevgisi diye anılır. Havari, türün adıyla cinsi anlatarak, "Bütün kötülüklerin kökü açgözlülüktür" derken bu adla genel açgözlülüğün anlaşılmasını istiyordu. Çünkü şeytan da bununla düştü; o elbette parayı değil, kendi gücünü sevdi. Bu yüzden kendini sapkınca sevmek, şişkin ruhu kutsal topluluktan yoksun bırakır ve artık haksızlıkla doymak isteyen ruhu bedbahtlık içinde daraltır. Havari bu yüzden başka bir yerde "Çünkü insanlar kendilerini seven olacaklar" dedikten sonra hemen "para seven" diye ekledi; başı kibir olan o genel açgözlülükten, insanlara özgü olan bu özel açgözlülüğe indi. Çünkü insanlar zenginleştikçe daha üstün olduklarını sanmasalardı, para seven de olmazlardı. Bu hastalığın zıddı olan sevgi ise "kendi çıkarını aramaz", yani özel bir üstünlükten sevinç duymaz; bu yüzden haklı olarak "böbürlenmez" de.

Bu iki sevgi — biri kutsal, öbürü kirli; biri toplumsal, öbürü özel; biri yukarıdaki topluluk uğruna ortak faydayı gözeten, öbürü küstah bir hâkimiyet uğruna ortak olanı bile kendi gücüne indiren; biri Tanrı'ya tabi, öbürü Tanrı'yla yarışan; biri sakin, öbürü çalkantılı; biri barışçı, öbürü fitneci; biri hakikati yanılanların övgülerine tercih eden, öbürü ne yolla olursa olsun övgüye aç; biri dost, öbürü kıskanç; biri komşusu için kendisi için istediğini isteyen, öbürü komşusunu kendine boyun eğdirmek isteyen; biri komşusunu komşusunun faydası için, öbürü kendi faydası için yöneten — önce meleklerde görüldü, biri iyilerde, öbürü kötülerde. Yarattığı her şeyi yöneten ve düzene koyan Tanrı'nın hayranlık verici ve anlatılmaz takdiri altında, insan soyunda kurulan iki şehri de bu iki sevgi birbirinden ayırdı: biri adillerin, öbürü haksızların şehri. Dünya bu iki şehrin bir tür zamansal karışımıyla sürüp gider, ta ki son yargıda ayrılıncaya kadar: Biri iyi meleklerle birleşip kendi kralında ebedî hayata erişecek, öbürü kötü meleklerle birleşip kendi kralıyla birlikte ebedî ateşe atılacak. Bu iki şehir hakkında belki başka bir yerde, Rab dilerse, daha geniş konuşuruz.

11.15

Merito initium omnis peccati superbiam scriptura definiuit dicens: initium omnis peccati superbia. cui testimonio non inconuenienter aptatur etiam illud, quod apostolus ait: radix omnium malorum est auaritia, si auaritiam generalem intellegamus, qua quisque adpetit aliquid amplius quam oportet propter excellentiam suam et quendam propriae rei amorem. cui sapienter nomen latina lingua indidit, cum appellauit priuatum, quod potius a detrimento quam ab incremento dictum elucet; omnis enim priuatio minuit. unde itaque uult eminere superbia, inde in angustias egestatemque contruditur, cum a communi ad proprium damnoso sui amore redigitur. specialis est autem auaritia, quae usitatius appellatur amor pecuniae. cuius nomine apostolus per speciem genus significans uniuersalem auaritiam uolebat intellegi dicendo: radix omnium malorum est auaritia. hac enim et diabolus cecidit, qui utique non amauit pecuniam, sed propriam potestatem. proinde peruersus sui amor priuat sancta societate turgidum spiritum eumque coartat miseria iam per iniquitatem satiari cupientem. hinc alio loco cum dixisset: erunt enim homines se ipsos amantes, continuo subiecit: amatores pecuniae, ab illa generali auaritia, cuius superbia caput est, ad hanc specialem descendens, quae propria hominum est. neque enim essent etiam homines amatores pecuniae, nisi eo se putarent excellentiores quo ditiores. cui morbo contraria caritas non quaerit, quae sua sunt, id est non priuata excellentia laetatur; merito ergo et non inflatur. Hi duo amores — quorum alter sanctus est, alter inmundus, alter socialis, alter priuatus, alter communi utilitati consulens propter supernam societatem, alter etiam rem communem in potestatem propriam redigens propter adrogantem dominationem, alter subditus, alter aemulus deo, alter tranquillus, alter turbulentus, alter pacificus, alter seditiosus, alter ueritatem laudibus errantium praeferens, alter quoquo modo laudis auidus, alter amicalis, alter inuidus, alter hoc uolens proximo quod sibi, alter subicere proximum sibi, alter propter proximi utilitatem regens proximum, alter propter suam — praecesserunt in angelis, alter in bonis, alter in malis, et distinxerunt conditas in genere humano ciuitates duas sub admirabili et ineffabili prouidentia dei cuncta, quae creat, administrantis et ordinantis, alteram iustorum, alteram iniquorum. quarum etiam quadam temporali conmixtione peragitur saeculum, donec ultimo iudicio separentur, et altera coniuncta angelis bonis in rege suo uitam consequatur aeternam, altera coniuncta angelis malis in ignem cum rege suo mittatur aeternum. de quibus duabus ciuitatibus latius fortasse alio loco, si dominus uoluerit, disseremus.

11.16Kibrin şeytanı, iyi tabiatını kötü iradeyle bozacak kadar ne zaman yere serdiğini Kutsal Yazı söylemez; ama bunun daha önce olduğunu ve şeytanın bundan ötürü insanı kıskandığını açık akıl gösterir. Çünkü bunlara bakan herkes için açıktır ki kibir kıskançlıktan değil, daha çok kıskançlık kibirden doğar. Şöyle de düşünülebilir ve bu boşuna değildir: Şeytan zamanın başlangıcından itibaren kibirle düştü; daha önce kutsal meleklerle barış içinde ve mesut yaşadığı hiçbir zaman olmadı; yaratılışın tam başlangıcından itibaren yaratıcısından döndü. Öyle ki Rab'bin "O başlangıçtan beri katildi ve hakikatte durmadı" sözündeki "başlangıçtan beri"yi iki yöne de bağlayalım: yalnız katil olmasına değil, hakikatte durmamasına da. Katil olması, insanın öldürülebildiği o başlangıçtan beridir; öldürülecek olan var olmadan önce öldürülemezdi. Öyleyse şeytan başlangıçtan beri katildir, çünkü kendisinden önce hiçbir insan bulunmayan ilk insanı o öldürdü. Hakikatte ise durmadı; bu da başlangıçtan beri, kendisinin yaratıldığı andan beridir; oysa durmak isteseydi dururdu.

11.16

Quando ergo deiecerit superbia diabolum, ut naturam suam bonam praua uoluntate peruerteret, scriptura non dicit; ante tamen factum fuisse et ex hac eum homini inuidisse ratio manifesta declarat. in promtu est enim omnibus haec intuentibus non ex inuidentia superbiam nasci, sed ex superbia potius inuidentiam. non autem frustra putari potest ab initio temporis diabolum superbia cecidisse nec fuisse ullum antea tempus, quo cum angelis sanctis pacatus uixerit et beatus, sed ab ipso exordio creaturae a suo creatore apostatasse, ut illud, quod dominus ait: ille homicida erat ab initio et in ueritate non stetit. utrumque ab initio intellegamus, non solum quod homicida fuit, sed etiam quod in ueritate non stetit. et homicida quidem ab illo initio, ex quo homo potuit occidi; non autem potuit occidi, antequam esset, qui occideretur. ab initio ergo homicida diabolus, quia ipse occidit hominem primum, ante quem nullus hominum fuit. in ueritate autem non stetit et hoc ab initio, ex quo ipse creatus est, qui staret, si stare uoluisset.

11.17Çünkü gelecekteki günahını ve cezasını, yani terk edişini ve ebedî ateşi önceden bilmeyen birinin mesut melekler arasında mutlu bir hayat sürdüğüne nasıl inanılabilir? Önceden bilmediyse, neden bilmediği haklı olarak sorulur. Çünkü kutsal melekler ebedî hayatlarından ve mesutluklarından emin olmayan değildir; emin olmasalar nasıl mesut olurlar? Yoksa şöyle mi diyeceğiz: Tanrı şeytana, henüz iyi bir melekken, ne yapacağını ya da ne çekeceğini bildirmek istemedi; ötekilere ise O'nun hakikatinde ebediyen kalacaklarını bildirdi? Eğer öyleyse, o artık eşit derecede mesut değildi, hatta tam olarak mesut da değildi; çünkü tam mesut olanlar mesutluklarından öyle emindirler ki onu hiçbir korku bozmaz. Peki ötekilerden öyle ayrılmasını gerektiren kötü liyakat neydi ki Tanrı ona kendisiyle ilgili gelecek şeyleri bile bildirmedi? Yoksa o günahkâr olmadan önce Tanrı cezalandırıcı mı oldu? Hâşâ; çünkü Tanrı masumları mahkûm etmez. Yoksa belki de Tanrı'nın kendileri hakkında bile gelecek şeylerin önbilgisini vermediği başka bir melekler cinsinden miydi? Kendi mesutlukları kendileri için belirsiz olanların nasıl mesut olabileceklerini görmüyorum. Bazıları da şöyle düşündü: Şeytan meleklerin göklerin üstündeki o yüce tabiatında değil, biraz daha aşağıda, dünyada yapılıp kendi vazifelerine dağıtılmış olanların arasındaydı. Belki böylelerini yasak bir şey de cezbedebilirdi; ama günah işlemek istemeselerdi bu hazzı hür iradeleriyle dizginlerlerdi; tıpkı insan gibi, hele uzuvlarında henüz günahın cezasını taşımayan o ilk insan gibi. Çünkü bu ceza bile Tanrı'ya tabi kutsal kişiler tarafından, O'nun lütfuyla, dindarlık sayesinde yenilir.

11.17

Quomodo enim duxisse uitam beatam inter beatos angelos credi potest, qui futuri sui peccati atque subplicii, id est desertionis et ignis aeterni, praescius non fuit? si praescius non fuit, merito quaeritur, cur non fuerit. neque enim sancti angeli aeternae suae uitae ac beatitatis incerti sunt. nam quomodo beati, si incerti? an dicemus hoc deum diabolo reuelare noluisse, cum adhuc esset angelus bonus, uel quid facturus uel quid passurus esset, ceteris autem reuelasse, quod essent in aeternum in eius ueritate mansuri? quod si ita est, ideo iam non aequaliter beatus, immo iam nec plene beatus fuit, quandoquidem plene beati de sua beatitudine certi sunt, ut eam nullus perturbet metus. quo autem malo merito ita discernebatur a ceteris, ut ei deus nec ea, quae ad ipsum pertinerent, futura reuelaret? numquid ille prius ultor quam iste peccator? absit. neque enim deus damnat innocentes. an forte ex alio genere angelorum fuit, quibus deus non dedit uel de se ipsis praescientiam futurorum? qui quonam modo beati possint esse non uideo, quibus incerta est ipsa sua beatitudo. nam et hoc quidam senserunt non fuisse diabolum in illa sublimi natura angelorum, quae supercaelestis est, sed in eorum, qui aliquanto inferius in mundo facti sunt et per sua officia distributi. tales enim fortasse posset aliquid etiam inlicitum delectare: quam tamen delectationem si peccare nollent, libero arbitrio cohiberent, sicut homo, maxime ille primus, qui peccati poenam nondum habebat in membris, quandoquidem et ipsa a sanctis uiris deo subditis per eius gratiam pietate superatur.

11.18Öte yandan, mutlu hayatın kendisinde kalıp kalmayacağı ya da bir gün yerini bedbahtlığa bırakıp bırakmayacağı belirsiz olan biri için artık mutlu hayata sahip olduğunun söylenip söylenemeyeceği meselesi, ilk insanın kendisi hakkında da doğabilir. Çünkü gelecekteki günahını ve ilahî cezayı biliyor idiyse, nasıl mesut olabilirdi? Öyleyse cennette mesut değildi. Ama gelecekteki günahını önceden bilmiyordu. O hâlde bu bilgisizlik yüzünden ya aynı mesutluktan emin değildi — o zaman nasıl gerçekten mesut idi? — ya da bilgiyle değil yanlış bir umutla emindi — o zaman nasıl akılsız değildi?

Yine de henüz canlı bir bedende bulunan, itaatle yaşarsa kendisine ileride meleklerle ortaklık ve bedenin canlıdan ruhanîye değişimi verilecek olan insanın, gelecekteki günahını önceden bilmese de, belli bir tarzda mutlu bir hayatı olduğunu anlayabiliriz. Çünkü Havari'nin "Ruhanî olan sizler, böyle birini yumuşaklık ruhuyla düzeltin; sen de denenmeyesin diye kendine dikkat et" dediği kimseler de önceden bilmiyorlardı. Yine de onların, bedence değil imanın adaletiyle ruhanî oldukları, umutla sevinip sıkıntıda sabırlı oldukları için artık mesut olduklarını söylemek saçma da uygunsuz da değildir. Öyleyse cennetteki insan günahtan önce, gelecekteki düşüşünden emin olmasa da ne kadar daha çok ve daha geniş bir şekilde mesuttu! Gelecekteki değişimin ödülü yüzünden umutla öyle seviniyordu ki sabrın katlanmak için savaşacağı hiçbir sıkıntı yoktu. Çünkü akılsız biri gibi belirsiz olandan boş bir varsayımla emin olmasa da, imansız olmayan bir umutla, kendi ebedî hayatından tamamen emin olacağı o hayata erişmeden önce, yazıldığı gibi "titreyerek" sevinebilirdi. Bu sevinçle cennette, yeryüzündeki kutsallardan çok daha bol bir şekilde mesut olabilirdi; kutsalların ve göklerin üstündeki meleklerin o ebedî hayatındakinden daha aşağı bir tarzda, ama yine de hiç yok sayılmayacak bir tarzda.

11.18

Porro ista quaestio de beata uita, utrum eam quisquam iam habere dicendus sit, cuius incertus est utrum secum permansura sit an ei miseria quandoque succedat, potest et de ipso primo homine oriri. nam si futuri sui peccati conscius erat diuinaeque uindictae, beatus esse unde poterat? ergo erat in paradiso non beatus. sed enim non erat futuri peccati sui praescius. ergo per hanc ignorantiam aut eiusdem beatitudinis incertus, et quomodo iam uere beatus? aut falsa spe certus, non scientia, et quomodo non stultus? Sed tamen hominis adhuc in corpore animali constituti, cui oboedienter uiuenti dandum adhuc esset angelorum consortium et mutatio corporis ex animali in spiritale, possumus intellegere beatam uitam secundum quendam modum, etiamsi non erat praescius futuri sui peccati. neque enim et illi praescii fuerunt, quibus apostolus dicit: uos, qui spiritales estis, instruite huius modi in spiritu lenitatis, intendens te ipsum, ne et tu temteris; non absurde tamen nec inprobe dicimus beatos iam fuisse hoc ipso, quod spiritales essent non corpore, sed iustitia fidei, spe gaudentes, in tribulatione patientes. quanto magis ergo et ampliore modo beatus erat homo in paradiso ante peccatum, quamuis incertus futuri sui casus, qui spe ita gaudebat propter praemium futurae commutationis, ut nulla esset tribulatio, cui tolerandae patientia militaret! quamuis enim non uana praesumtione de incerto certus uelut stultus, sed spe non infidelis, antequam adprehenderet illam uitam, ubi certissimus ipsius aeternae uitae suae futurus esset, posset exsultare, quemadmodum scriptum est: cum tremore, et hac exsultatione multo abundantius in paradiso quam sancti in his terris beatus esse modo quodam inferiore quam in illa uita aeterna sanctorum supercaelestiumque angelorum, non tamen nullo.

11.19Bazı melekler hakkında, gelecekteki haksızlıklarından ve mahkûmiyetlerinden ya da sürekli kurtuluşlarından emin olmadıkları, bir gün kendilerinin de daha iyiye doğru bir değişimle bu konuda emin olacakları umudu bile bulunmadığı hâlde, kendi cinslerinde mesut olabileceklerini söylemek katlanılması güç bir cürettir. Meğer ki şöyle densin: Dünyaya ait hizmetlere dağıtılmış bu melekler, daha yüce ve daha mesut başka meleklerin altında, kendilerine verilen görevleri doğru yerine getirdikleri için o daha yüce mutlu hayatı alacak şekilde yaratılmıştır; o hayattan tamamen emin olabilirler ve onun umuduyla sevindikleri için şimdiden mesut denmeleri uygunsuz olmaz. Şeytan onların arasından haksızlık ortaklarıyla birlikte düştüyse, bu, insanların da benzer bir kibirle çiğneyip, ya kendilerini aldatarak ya da o aldatıcıya razı olarak imanın adaletinden düşmelerine benzer.

Ama iyi meleklerin bu iki cinsini — biri, düşerek şeytan olanın hiç bulunmadığı göklerin üstündekiler, öbürü onun bulunduğu dünyaya ait olanlar — kim ileri sürebilirse sürsün; ben ise itiraf ederim ki bunu Kutsal Yazılara dayanarak nasıl ileri süreceğimi şimdilik bulamıyorum. Ama düşmeden önce düşüşünü önceden bilip bilmediği sorusuyla sıkışınca, meleklerin kendi mesutluklarından emin olmadıklarını ya da bir zamanlar emin olmadıklarını söylememek için şunu söyledim: Şeytanın yaratılışın tam başlangıcından, yani ya zamanın ya da kendi yaratılışının başlangıcından itibaren düştüğü ve hiçbir zaman hakikatte durmadığı, boşuna olmayarak düşünülebilir.

11.19

Dicere autem de aliquibus angelis, quod in suo quodam genere beati esse possint, futurae suae iniquitatis et damnationis uel certe perpetuae salutis incerti, quibus nec spes subesset, quod aliquando et ipsi aliqua in melius mutatione certi de hac re futuri essent, uix ferenda praesumtio est; nisi forte et hoc dicatur ita creatos istos angelos mundanis ministeriis distributos sub aliis sublimioribus et beatioribus, ut pro recte gestis praeposituris suis accipiant illam uitam beatam ac sublimiorem, de qua possint esse certissimi, cuius utique spe gaudentes possint non incongrue dici iam beati. ex quorum numero si diabolus cecidit cum sociis iniquitatis suae, simile est hoc ei, quod cadunt a iustitia fidei etiam homines simili superbia praeuaricati, uel se ipsos seducentes uel illi seductori consentientes. Sed adserant haec duo genera bonorum angelorum qui potuerint, unum supercaelestium, in quibus numquam fuit, qui cadendo diabolus factus est, alterum autem mundanorum, in quibus fuit; mihi autem, fateor, unde hoc secundum scripturas adseram, non interim occurrit, sed coartatus quaestione illa, qua quaeritur, utrum sui casus praescius, antequam caderet, fuerit, ne suae beatitudinis incertos esse uel aliquando fuisse angelos dicerem, non sine causa putari posse dixi diabolum ab ipso creaturae, hoc est ab ipso uel temporis uel suae conditionis initio cecidisse nec aliquando in ueritate stetisse.

11.20Bu yüzden bazıları onun bu kötülüğe iradenin hür seçimiyle sapmadığını, bütün tabiatların yaratıcısı olan en yüce ve gerçek Rab Tanrı tarafından da olsa tamamen bu kötülük içinde yaratıldığını düşünürler ve Eyüp kitabından bir tanıklık getirirler. Çünkü orada onun hakkında konuşulurken şöyle yazılmıştır: "Bu, Rab'bin biçimlendirdiklerinin başlangıcıdır; onu, melekleri onunla alay etsin diye yaptı." Mezmurdaki şu söz de bu görüşe uyar: "Onunla alay etmek için biçimlendirdiğin bu ejderha." Şu farkla ki burada "biçimlendirdiğin" dedi, orada olduğu gibi "Bu, Rab'bin biçimlendirdiklerinin başlangıcıdır" demedi; sanki Tanrı onu başlangıçta kötü, kıskanç, aldatıcı, kısacası şeytan olacak şekilde, iradesiyle bozulmuş değil böyle yaratılmış olarak biçimlendirmiş gibi.

11.20

Unde nonnulli eum non in hanc malitiam libero arbitrio uoluntatis esse deflexum, sed in hac omnino creatum putant quamuis a domino deo summo et uero naturarum omnium creatore adhibentque testimonium de libro Iob, quoniam ibi scriptum est, cum de illo sermo esset: hoc est initium figmenti domini, quod fecit ut inludatur ab angelis eius: cui sententiae congruit, quod in psalmo scriptum est: draco hic, quem finxisti ad inludendum ei, nisi quod hic "quem finxisti" dixit, non autem sicut ibi, hoc est initium figmenti domini, tamquam initio eum ita finxisset, ut malus, ut inuidus, ut seductor, ut omnino diabolus esset non uoluntate deprauatus, sed ita creatus.

11.21Bu kanaat şu yazılı söze nasıl aykırı olmaz: "Tanrı her şeyi yaptı; ve işte pek iyiydi"? Bu kanaate göre şeytan kendi iradesiyle bozulmuş değil, Rab Tanrı'nın kendisi tarafından pek kötü yapılmış olur. Gerçi şunu göstermeye çalışırlar — ve bu ne yavanca ne de bilgisizce ileri sürülür —: Yalnız ilk kuruluşta değil, şimdi de, bu kadar çok irade bozulmuşken, yaratılmış olan her şey toplam olarak, yani bütün yaratılış pek iyidir. Bunun sebebi onun içindeki kötülerin iyi olması değil, yöneten Tanrı'nın buyruğu, gücü ve bilgeliği altında kötülükleriyle evrenin güzelliğini ve düzenini hiçbir yanından çirkinleştirip bozamamalarıdır. Çünkü kötü olanlar da dahil her iradeye belli ve uygun güç sınırları ve liyakat ağırlıkları verilir; öyle ki onlar da uygun ve adil biçimde düzene konunca evren güzel olsun. Ama herkesin aklına gelen, doğru ve apaçık olan şudur: Tanrı'nın önceden hiçbir liyakat olmaksızın birinde kendi yarattığı şeyi mahkûm etmesi adaletin kendisine aykırıdır. Şeytanın ve meleklerinin kesin ve apaçık mahkûmiyeti ise İncil'de okunur; Rab orada solundakilere şöyle diyeceğini önceden bildirdi: "Şeytan ve melekleri için hazırlanmış ebedî ateşe gidin." Bu yüzden ebedî ateşin cezasıyla onda Tanrı'nın yarattığı tabiatın değil, kendine ait kötü iradenin cezalandırılacağına inanılmalıdır.

11.21

Haec opinio quomodo non sit aduersa ei, quod scriptum est: fecit deus omnia; et ecce bona ualde, ubi inuenitur diabolus non propria uoluntate deprauatus, sed ab ipso domino deo factus malus ualde, quamuis conentur ostendere nec insulse etiam uel inerudite adseratur non tantum conditione prima, sed etiam nunc deprauatis tot uoluntatibus in summa tamen omnia, quae creata sunt, id est uniuersam omnino creaturam bonam esse ualde, non quo boni sint in ea mali, sed quod non efficiant malitia sua, ut sub dei administratoris imperio, uirtute, sapientia decus et ordo uniuersitatis aliqua ex parte turpetur siue turbetur, cum suis quibusque uoluntatibus, etiam malis, tribuantur certi et congrui limites potestatum et pondera meritorum, ut etiam cum ipsis conuenienter iusteque ordinatis uniuersitas pulchra sit: tamen, quia cuilibet occurrit et uerum est atque manifestum iustitiae ipsi esse contrarium, ut nullo praecedente merito hoc ipsum in quoque deus damnet, quod in eo ipse creauerit, certaque et euidens damnatio diaboli et angelorum eius ex euangelio recitatur, ubi se dicturum dominus praenuntiauit eis qui a sinistris sunt: ite in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis eius, nullo modo in eo naturam, quam deus creauit, sed malam propriam uoluntatem poena ignis aeterni plectendam esse credendum est.

11.22"Bu, Rab'bin biçimlendirdiklerinin başlangıcıdır; onu, melekleri onunla alay etsin diye yaptı" sözüyle de onun tabiatı anlatılmış değildir. Anlatılan, ya Tanrı'nın böyle bir iradeye uygun olarak ona uydurduğu havadan bedendir; ya onu istemese bile iyilere faydalı kıldığı düzendir; ya da şudur: Tanrı onu kendi iradesiyle kötü olacağını önceden bilerek yaptı, ama yine de zararlı olacak bir iradeye bile hayat ve cevher vermekte iyiliğini esirgemedi; aynı zamanda kendi şaşılacak iyiliği ve gücüyle ondan ne kadar iyilik çıkaracağını önceden gördü. "Rab'bin biçimlendirdiklerinin başlangıcı" diye anılması ve "onu, melekleri onunla alay etsin diye yaptı" denmesi, Tanrı onu ilk olarak yarattığı ya da başlangıçta kötü yarattığı için değildir; kendi iradesiyle iyilere zarar vermek için kötü olacağını bildiği hâlde, ondan iyilere kendisi fayda sağlasın diye onu yarattığı içindir. "Melekleri onunla alay etsin diye" sözünün anlamı budur: Kutsalları bozmaya çalıştığı ayartıları onlara fayda verdiğinde onunla böyle alay edilir; öyle ki onun içinde olmayı istediği kötülük, o istemese de, bunu önceden görüp onu biçimlendiren Tanrı'nın kullarına faydalı olur. Alay için "başlangıç" denmesinin sebebi şudur: Aynı şeytanın kapları ve sanki başın bedeni olan kötü insanlar da — Tanrı onların da kötü olacaklarını önceden görüp yine de kutsalların faydası için yarattı — benzer biçimde alaya alınırlar. Onlar zarar vermek istediklerinde, onlarla karşılaştırma yoluyla kutsallara ihtiyat, Tanrı'nın önünde dindar bir alçakgönüllülük, lütfun anlayışı, kötülere katlanmak için alıştırma ve düşmanları sevmek için sınav sağlanır. Ama o, böyle alaya alınan biçimlendirilmiş varlıkların başlangıcıdır; çünkü bunlardan hem zamanın eskiliğiyle hem de kötülükteki önderliğiyle önce gelir. Tanrı ona bunu, yaratılmış tabiatları yönettiği takdir işiyle, kutsal melekler aracılığıyla yapar: Kötü melekleri iyi meleklere tabi kılar ki kötülerin fesatlığı ne kadar çabalarsa o kadar değil, ne kadar izin verilirse o kadar güç yetirsin. Bu yalnız kötü meleklerin değil, insanların fesatlığı için de geçerlidir; ta ki imanla yaşanan ve şimdi insanlarda sabırla çalıştırılan bu adalet de yargıya dönüşsün ve onlar da yalnız İsrail'in on iki boyunu değil, melekleri de yargılayabilsinler.

11.22

Nec eius naturam esse significatam, quod dictum est: hoc est initium figmenti domini, quod fecit ut inludatur ab angelis eius, sed uel corpus aerium, quod tali uoluntati congruenter aptauit, uel ipsam ordinationem, in qua eum fecit etiam nolentem utilem bonis, uel, quod praesciens eum propria uoluntate malum futurum fecit eum tamen non abstinens bonitatem suam in praebenda uita atque substantia futurae etiam noxiae uoluntati, simul praeuidens, quanta de illo bona esset sua mirabili bonitate ac potestate facturus. initium autem figmenti domini dictus est, quod fecit ut inludatur ab angelis eius, non quia ipsum primitus condidit uel initio malum condidit, sed quia, cum sciret eum ad hoc propria uoluntate malum futurum, ut bonis noceret, creauit eum ad hoc, ut de illo bonis ipse prodesset. hoc est enim: ut inludatur ab angelis eius, quoniam sic inluditur, cum sanctis prosunt temtationes eius, quibus eos deprauare conatur, ut malitia, in qua ipse esse uoluit, eo nolente sit utilis seruis dei, qui hoc praeuidens eum finxit. ideo initium ad inludendum, quia et mali homines, uasa eiusdem diaboli et tamquam capitis corpus, quos nihilominus deus malos futuros praeuidens creauit tamen ad utilitatem sanctorum, similiter inluduntur, cum et ipsis nocere uolentibus praestatur sanctis ex eorum conparatione cautela et pia sub deo humilitas et intellegentia gratiae et exercitatio ad tolerandos malos et probatio ad diligendos inimicos. sed ille est initium figmenti, quod sic inluditur, quia praecedit istos et temporis antiquitate et principatu malitiae. hoc autem illi deus per sanctos angelos facit illo opere prouidentiae, quo creatas naturas administrat, subdens uidelicet angelos malos angelis bonis, ut malorum inprobitas non quantum nititur sed quantum sinitur possit; nec tantum angelorum malorum, uerum et hominum, donec etiam ista iustitia, qua uiuitur ex fide, quae nunc patienter in hominibus exercetur, conuertatur in iudicium, ut possint et ipsi non solum duodecim tribus Israhel, sed etiam angelos iudicare.

11.23Öyleyse şeytanın hiçbir zaman hakikatte durmadığı, hiçbir zaman meleklerle birlikte mutlu bir hayat sürmediği, kendi yaratılışının tam başlangıcından itibaren düştüğü düşüncesi, onun kendi iradesiyle bozulmayıp iyi Tanrı tarafından kötü yaratıldığı anlamında anlaşılmamalıdır; yoksa başlangıçtan beri düştüğü söylenmezdi, çünkü böyle yapıldıysa düşmüş olmaz. Ama yapılır yapılmaz kibirle şişip kendi gücünden duyduğu hazla bozularak hakikatin ışığından yüz çevirdi. Bu yüzden mesut ve meleklere yakışan hayatın tatlılığını tatmadı: Onu alıp da beğenmeyerek bırakmadı, almak istemeyerek terk etti ve yitirdi. Bu yüzden düşüşünü önceden de bilemezdi; çünkü bilgelik dindarlığın meyvesidir. O ise hemen dinsiz, dolayısıyla zihni kör olarak, aldığı şeyden değil, Tanrı'ya tabi olmak isteseydi alacağı şeyden düştü. Bunu istemediği için de hem alacak olduğu şeyden düştü hem de altında olmak istemediği O'nun kudretinden kaçamadı. Liyakatlerinin ağırlığıyla onda şu oldu: Ne adaletin ışığından haz duyabilir ne de onun hükmünden kurtulabilir.

11.23

Quod ergo putatur numquam diabolus in ueritate stetisse, numquam cum angelis beatam duxisse uitam, sed ab ipso suae conditionis initio cecidisse, non sic accipiendum est, ut non propria uoluntate deprauatus, sed malus a bono deo creatus putetur: alioquin non ab initio cecidisse diceretur; neque enim cecidit, si talis est factus. sed factus continuo se a luce ueritatis auertit, superbia tumidus et propriae potestatis delectatione corruptus. unde beatae atque angelicae uitae dulcedinem non gustauit: quam non utique acceptam fastidiuit, sed nolendo accipere deseruit et amisit. proinde nec sui casus praescius esse potuit, quoniam sapientia pietatis est fructus. ille autem continuo inpius consequenter et mente caecus non ex eo, quod acceperat, cecidit, sed ex eo, quod acciperet, si subdi uoluisset deo: quod profecto quia noluit, et ab eo quod accepturus erat cecidit et potestatem illius, sub quo esse noluit, non euasit, factumque in illo est pondere meritorum, ut nec iustitiae possit lumine delectari nec ab eius sententia liberari.

11.24Peygamber İşaya aracılığıyla ona karşı şu söylenir: "Sabah doğan sabah yıldızı gökten nasıl düştü? Bütün milletlere buyruk gönderen yere çarpıldı. Sen ise kendi aklınca dedin: Göğe çıkacağım, tahtımı göğün yıldızlarının üstüne kuracağım, kuzeydeki yüce dağların üstündeki yüce dağda oturacağım, bulutların üstüne çıkacağım, En Yüce'ye benzer olacağım. Şimdi ise ölüler diyarına ineceksin." Bu ve Babil kralı simgesinde şeytana karşı söylenmiş olarak anlaşılan öteki sözler, çoğunlukla onun bedenine, insan soyundan da topladığı bedene, hele kibir yüzünden Tanrı'nın buyruklarından dönerek ona bağlananlara uyar. Çünkü şeytan olan "insan" diye anıldığı gibi — İncil'de "Bunu düşman bir insan yaptı" dendiği gibi —, insan olan da "şeytan" diye anılmıştır; yine İncil'de: "Sizi, on ikinizi ben seçmedim mi? Ve biriniz şeytandır." Mesih'in bedeni olan kilise de Mesih diye anılır; "Siz İbrahim'in zürriyetisiniz" sözünde olduğu gibi; oysa Havari biraz önce şöyle demişti: "Vaatler İbrahim'e ve onun zürriyetine söylendi. Çok kişiden söz eder gibi 'zürriyetlerine' demez, tek biri için 've zürriyetine' der; bu da Mesih'tir." Yine: "Çünkü beden bir olup çok uzvu olduğu gibi, bedenin bütün uzuvları çok olsalar da tek beden olduğu gibi, Mesih de öyledir." Aynı şekilde başı şeytan olan şeytanın bedeni de, yani dinsizler kalabalığı, hele Mesih'ten ya da kiliseden gökten düşer gibi düşenler, şeytan diye anılır ve bu bedene karşı mecazî olarak, başa değil daha çok bedene ve uzuvlara uyan pek çok şey söylenir. Bu yüzden sabahleyin doğan ve düşen sabah yıldızı, Mesih'ten ya da kiliseden dönenlerin, mürtedlerin cinsi olarak anlaşılabilir. Bu cins, taşıdığı ışığı yitirerek karanlığa döner; tıpkı Tanrı'ya dönenlerin karanlıktan ışığa geçmesi, yani bir zamanlar karanlık olanların ışık olması gibi.

11.24

Quod ergo per Esaiam prophetam in eum dicitur: quomodo cecidit de caelo lucifer mane oriens? contritus est in terram qui mittebat ad omnes gentes. tu autem dixisti sensu tuo: in caelum ascendam, super sidera caeli ponam thronum meum, sedebo in monte excelso super montes excelsos, qui sunt ad aquilonem, ascendam super nubes, ero similis altissimo. nunc autem ad inferos descendes et cetera, quae in figura regis uelut Babylonis in diabolum dicta intelleguntur, plura in eius corpus conueniunt, quod etiam de humano genere congregat, et in eos maxime, qui ei per superbiam cohaerent apostatando a mandatis dei. sicut enim qui erat diabolus homo dictus est, ut in euangelio: inimicus homo hoc fecit, ita qui homo erat diabolus dictus est, ut rursus in euangelio: nonne ego uos duodecim elegi? et unus ex uobis diabolus est. et sicut corpus Christi, quod est ecclesia, dicitur Christus, sicut illud est: uos Abrahae semen estis, cum paulo superius dixisset: Abrahae dictae sunt promissiones et semini eius. non dicit: et seminibus tamquam in multis, sed tamquam in uno: et semini tuo, quod est Christus, et iterum: sicut enim corpus unum est et membra habet multa, omnia autem membra corporis cum sint multa unum est corpus, ita et Christus: eo modo etiam corpus diaboli, cui caput est diabolus, id est ipsa inpiorum multitudo maximeque eorum, qui a Christo uel de ecclesia sicut de caelo decidunt, dicitur diabolus et in ipsum corpus figurate multa dicuntur, quae non tam capiti quam corpori membrisque conueniant. itaque lucifer, qui mane oriebatur et cecidit, potest intellegi apostatarum genus uel a Christo uel ab ecclesia: quod ita conuertitur ad tenebras amissa luce, quam portabat, quemadmodum qui conuertuntur ad deum a tenebris ad lucem transeunt, id est qui fuerunt tenebrae lux fiunt.

11.25Aynı şekilde peygamber Hezekiel aracılığıyla Sur hükümdarı simgesinde söylenenler de şeytana karşı söylenmiş olarak anlaşılır: "Sen benzerliğin mührü ve güzelliğin tacıydın; Tanrı'nın cennetinin zevkleri içindeydin. Her değerli taşla süslenmiştin" ve öteki sözler. Bunlar kötülük ruhlarının hükümdarının kendisinden çok onun bedenine söylenmiş olarak uyar. Çünkü kiliseye cennet denmiştir; Ezgiler Ezgisi'nde okunduğu gibi: "Kapalı bahçe, mühürlü pınar, diri su kuyusu, meyveli ağaçlarla dolu cennet." Bütün sapkınlar ondan ya açık ve bedensel bir ayrılışla düştüler; ya da gizli ve ruhanî bir ayrılışla, bedence onun içinde görünseler de, bütün günahlarının bağışlanmasından sonra adalet yolunda biraz yürüyüp kendi kusmuklarına dönenler düştüler. Bunların sonraki hâli öncekinden daha kötü olmuştur; onlar için adalet yolunu hiç tanımamak, tanıyıp da kendilerine verilen kutsal buyruktan geri dönmekten daha iyi olurdu. Rab bu pek kötü soyu, kötü ruhun insandan çıkıp yedi başka ruhla geri döndüğünü ve temizlenmiş bulduğu eve girdiğini, öyle ki o insanın son hâlinin öncekinden daha kötü olduğunu söylerken anlatır. Artık şeytanın bedeni olmuş bu tür insanlara şu sözler uyabilir: "Kerubiyle birlikte yaratıldığın günden beri" — yani "çoğaltılmış bilgi" diye çevrilen Tanrı'nın tahtıyla birlikte —, "seni Tanrı'nın kutsal dağına koydum" — yani kiliseye; "Ve beni kutsal dağından işitti" sözü de buradandır —, "alevli taşların ortasındaydın" — yani ruhla yanan kutsalların, diri taşların ortasında —, "yaratıldığın günden beri, suçların sende bulununcaya kadar günlerinde kusursuz yürüdün." Bunlar daha dikkatle ele alınabilir; belki bu sözlerde yalnız bu anlamın da bulunabileceği değil, başka hiçbir anlamın bulunamayacağı gösterilebilir.

11.25

Item in figura principis Tyri per Ezechielem prophetam in diabolum dicta intelleguntur: tu es signaculum similitudinis et corona decoris; in deliciis paradisi dei fuisti. omni lapide pretioso ornatus es et cetera, quae non tam in ipsum principem spiritum nequitiae quam in corpus eius dicta conueniunt. paradisus enim dicta est ecclesia, sicut legitur in Cantico canticorum: hortus conclusus, fons signatus, puteus aquae uiuae, paradisus cum fructu pomorum. inde ceciderunt uel aperta et corporali separatione omnes haeretici uel occulta et spiritali, quamuis in ea corporaliter esse uideantur, omnes conuersi ad uomitum suum cum post remissionem omnium peccatorum paululum ambulassent in uia iustitiae, in quibus facta sunt posteriora deteriora prioribus et quibus expediebat non cognoscere uiam iustitiae quam cognoscentibus retrorsum reflecti a tradito sibi sancto mandato. hanc pessimam generationem dominus describit, cum dicit spiritum nequam exire ab homine et cum aliis septem redire et in domo, quam mundatam iam inuenerat intrare, ut sint nouissima hominis illius peiora prioribus. tali enim generi hominum, quod iam factum est corpus diaboli, possunt haec uerba congruere: a die, qua creatus es tu cum cherub, id est cum sede dei, quae interpretatur "multiplicata scientia", et posui te in monte sancto dei, hoc est in ecclesia — unde est: et exaudiuit me de monte sancto suo — fuisti in medio lapidum flammeorum, id est sanctorum spiritu feruentium, lapidum uiuorum, ambulasti sine uitio tu in diebus tuis, ex quo die creatus es tu, donec inuenta sunt delicta tua in te. possunt diligentius ista tractari, ut fortassis ostendant non solum et hunc intellectum esse in his uerbis posse, sed omnino alium esse non posse.

11.26Ama bu uzun bir iştir ve yalnız bu meseleye ayrılmış başka bir söz gerektirir. Şimdilik şu toparlama yetsin: Ya şeytan, yaratılışının başlangıcından itibaren, isteseydi erişecek olduğu saadetten dinsiz bir kibirle düştü. Ya da bu dünyada daha aşağı hizmette başka melekler vardır; şeytan onların arasında, onların gelecekten haberi olmayan bir tür saadetine göre yaşamıştı ve kendisine bağlı melekleriyle birlikte, bir baş melek gibi, kibirli bir dinsizlikle onların topluluğundan düştü — eğer bu herhangi bir şekilde ileri sürülebilirse; sürülebilirse şaşılır. Ya da hiç değilse şunun açıklaması aranmalıdır: Şeytan bir zamanlar melekleriyle birlikte kutsal meleklerin arasında onlar gibi mesut yaşadıysa, bütün kutsal melekler o zaman kendi sürekli mutluluklarının kesin önbilgisine henüz sahip değildiler de bunu onun düşüşünden sonra mı aldılar? Ya da şeytan günahından önce ortaklarıyla birlikte hangi liyakatle öteki meleklerden ayrılmıştı ki kendisi gelecekteki düşüşünü bilmiyordu, onlar ise kalıcılıklarından emindiler? Yine de şunlardan hiç kuşku duymayalım: Günahkâr melekler, havarilerin imanına göre, yeryüzünü çevreleyen bu sisli havanın zindanına itilmiş olarak yargıda cezalandırılmak üzere tutulmaktadırlar. Kutsal meleklerin o yukarıdaki mesutluğunda ebedî hayat belirsiz değildir. Tanrı'nın merhametine, lütfuna ve pek güvenilir vaadine göre, dirilişten ve bu bedenlerin değişiminden sonra onlara katıldığımızda bizim için de belirsiz olmayacaktır. Çünkü bu umut için yaşıyoruz ve o vaadin lütfuyla yeniden canlanıyoruz. Şeytan hakkında da, Tanrı'nın onu böyle olacağını önceden bildiği hâlde neden yarattığı ve Her Şeye Kadir olduğu hâlde onun iradesini neden iyiye çevirmediği konusunda söylenebilecek ne varsa, kötü insanlar hakkında benzer bir soru sorarken tartıştıklarımıza göre ya anlaşılsın ya inanılsın ya da daha iyi bir şey bulunabiliyorsa bulunsun.

11.26

Uerum quia longum est et alium sermonem exigit eidem tantum quaestioni deputatum, nunc sufficiat ista conplexio aut ab initio conditionis suae diabolum a beatitudine, quam si uoluisset percepturus fuerat, inpia superbia cecidisse aut alios esse angelos inferioris ministerii in hoc mundo, inter quos secundum eorum quandam non praesciam beatitudinem uixerat et a quorum societate cum sibi subditis angelis suis tamquam archangelus cecidit per superbam inpietatem — si hoc ullo modo adseri potest, quod mirum si potest — aut certe rationem requirendam, quemadmodum omnes sancti angeli, si inter illos aliquando pariter beatus cum suis angelis diabolus uixit, nondum habuerint etiam ipsi certam praescientiam perpetuae felicitatis suae, sed eam post casum eius acceperint, aut quo merito ante peccatum suum diabolus cum sociis suis a ceteris angelis discretus fuerit, ut ipse sui futuri casus esset ignarus, illi autem certi permansionis suae, dum tamen et peccatores angelos minime dubitemus detrusos tamquam in carcerem caliginis huius aeriae circa terras secundum apostolicam fidem in iudicio puniendos seruari et in illa superna beatitate sanctorum angelorum non esse incertam uitam aeternam nec nobis secundum dei misericordiam et gratiam et fidelissimam pollicitationem incertam futuram, cum fuerimus eis post resurrectionem et istorum mutationem corporum copulati. ad hanc enim spem uiuimus et eius promissionis gratia recreamur. quidquid autem etiam de diabolo dici potest, cur eum deus creauerit, cum talem praesciret futurum, et cur omnipotens eius uoluntatem non conuertat in bonum, secundum ea, quae disseruimus, cum de malis hominibus similiter quaereremus, siue intellegatur siue credatur siue quid melius inueniri potest inueniatur.

11.27Öyleyse yarattığı her şeyin üstünde en yüce kudreti olan O, şeytanın alaya alındığı kutsal melekler aracılığıyla — şeytanın kötü niyetinden bile Tanrı'nın kilisesine fayda sağlanır — şeytana kadını ancak yılan aracılığıyla, erkeği de ancak kadın aracılığıyla deneme izni verdi. Ama yılanda kendisi konuştu: Onu bir alet gibi kullandı ve tabiatını, kendisinin hareket ettirebileceği ve yılanın hareket edebileceği şekilde hareket ettirerek kelime seslerini ve bedensel işaretleri ortaya koydu; kadın ikna edenin iradesini bunlarla anlayacaktı. Kadının kendisinde ise, o kendi hareketini söz söylemek için kullanabilen akıllı bir yaratık olduğu için, şeytan kendisi konuşmadı; konuşan onun işi ve iknasıydı; gerçi yılan aracılığıyla dışarıdan yaptığını gizli bir kışkırtmayla içeriden de destekliyordu. Mesih'i teslim etsin diye Yahuda'da yaptığı gibi yalnız daha gizli bir kışkırtmayla iş görseydi bile, kendi gücüne dair kibirli bir sevgiye bürünmüş bir ruhta bunu başarabilirdi. Ama daha önce de dediğim gibi, şeytanın denemek iradesi vardır; yapıp yapmamak da, nasıl yapacağı da onun elinde değildir. Öyleyse izin verildiği için denedi ve nasıl izin verildiyse öyle denedi. Yaptığının hangi insan cinsine fayda vereceğini ne biliyor ne de istiyordu; melekler de tam bununla onunla alay ediyordu.

11.27

Ab illo ergo, cuius super omnia, quae creauit, summa potestas est, per angelos sanctos, a quibus inluditur diabolus, cum et de ipsius maliuolentia consulitur ecclesiae dei, non est permissus temtare feminam nisi per serpentem nec uirum nisi per feminam. sed in serpente ipse locutus est utens eo uelut organo mouensque eius naturam eo modo, quo mouere ille et moueri illa potuit ad exprimendos uerborum sonos et signa corporalia, per quae mulier suadentis intellegeret uoluntatem. in ipsa uero muliere, quia illa rationalis creatura erat, quae motu suo posset uti ad uerba facienda, non ipse locutus est, sed eius operatio atque persuasio, quamuis occulto instinctu adiuuaret interius, quod exterius egerat per serpentem. quod quidem si solo instinctu occultius ageret, sicut egit in Iuda, ut traderet Christum, posset efficere in anima superbo amore suae potestatis induta. sed, sicut iam dixi, temtandi uoluntatem habet diabolus, in potestate autem nec ut faciat habet nec quomodo faciat. quia permissus est ergo, temtauit et, quomodo permissus est, ita temtauit; cui autem generi hominum prodesset quod faciebat, neque sciebat neque uolebat et eo ipso inludebatur ab angelis.

11.28Bu yüzden yılan, kendisinden kadına doğru çıkan kelime seslerini anlamıyordu. Çünkü ruhunun akıllı bir tabiata dönüştürüldüğüne inanılmamalıdır; nitekim tabiatları akıllı olan insanlar bile, içlerinde bir cin, çıkarıcı gerektiren o musallat hâliyle konuştuğunda ne söylediklerini bilmezler. Şeytanın yılan aracılığıyla ve yılandan o şekilde çıkardığı kelime seslerini yılan ne kadar daha az anlardı; o ki konuşan bir insanı, şeytanın musallat oluşundan uzak olarak dinlese bile anlamazdı! Yılanların Marsların sözlerini işittiği ve anladığı, onlar efsun okuyunca çoğu zaman inlerinden fırladığı sanılır; orada da şeytanî bir güç iş görür. Bu, takdirin her yerde hangi şeyi tabiî düzenle hangi şeye tabi kıldığını ve pek bilge bir kudretle kötü iradelere bile neye izin verdiğini tanımamız içindir; öyle ki yılanların insanların efsunlarıyla hareket etmesi, öteki hayvan cinslerinin hepsinden daha olağan olsun. Bu da insan tabiatının ilk olarak yılanla konuşma yüzünden aldatıldığına küçük bir tanıklık değildir. Cinler, aldatabildiklerini herhangi bir yolla aldatmak için, insanların efsununa göre yılanları hareket ettirme gücünün kendilerine verilmesinden sevinç duyarlar. Buna ise ilk olayın hatırasını canlı tutmak için izin verilir; onların bu cinsle bir tür yakınlığı bu yüzdendir. Öte yandan ilk olayın kendisine şunun için izin verildi: Eğitimi için bu olayların yazılması gereken insan soyuna, yılanın tabiatı aracılığıyla bütün şeytanî ayartmanın bir benzerliği anlatılsın. Bu, yılana karşı ilahî hüküm verilmeye başlandığında açıkça görülecektir.

11.28

Non itaque serpens uerborum sonos intellegebat, qui ex illo fiebant ad mulierem. neque enim conuersa credenda est anima eius in naturam rationalem, quandoquidem nec ipsi homines, quorum rationalis natura est, cum daemon in eis loquitur ea passione, cui exorcista requiritur, sciunt, quid loquantur: quanto minus ille intellegeret uerborum sonos, quos per eum et ex eo diabolus illo modo faciebat, qui hominem loquentem non intellegeret, si eum a diabolica passione inmunis audiret! nam et quod putantur audire et intellegere serpentes uerba Marsorum, ut eis incantantibus prosiliant plerumque de latebris, etiam illic diabolica uis operatur, ad agnoscendam ubique prouidentiam quam rem cui rei naturali ordine subiciat et quid etiam uoluntatibus malis sapientissima potestate permittat, ut hoc magis habeat usus serpentes moueri carminibus hominum quam ullum aliud genus animantium. etiam haec enim non parua testatio est naturam primitus humanam serpentis seductam esse conloquio. gaudent enim daemones hanc sibi potestatem dari, ut ad incantationem hominum serpentes moueant, ut quolibet modo fallant quos possunt. hoc autem permittuntur ad primi facti memoriam commendandam, quo sit eis quaedam cum hoc genere familiaritas. porro ipsum primum factum ad hoc permissum est, ut per naturam serpentis significaretur generi hominum, cui erudiendo haec gesta conscribi oportebat, omnis diabolicae temtationis similitudo: quod adparebit, cum in serpentem proferri coeperit diuina sententia.

11.29Bu yüzden yılan bütün hayvanların en akıllısı, yani en kurnazı diye, onda ve ondan hile işleyen şeytanın kurnazlığı yüzünden böyle anıldı; tıpkı akıllı ya da kurnaz birinin, bir şeye akıllıca ve kurnazca ikna etmek için hareket ettirdiği dile akıllı ya da kurnaz dil denmesi gibi. Çünkü bu güç ya da yetenek dil denen bedensel uzvun değil, elbette onu kullanan zihnindir. Aynı şekilde "kâtiplerin yalancı kalemi" de denmiştir; oysa yalancı olmak ancak yaşayan ve hisseden bir varlığa aittir. Ama kalem yalancı diye anılmıştır, çünkü yalancı onunla yalan yoluyla iş görür; tıpkı şeytan bu yılanı bir kalem gibi yalan için kullandığı için onun da yalancı diye anılabileceği gibi.

Bunu şu yüzden belirtmek gerektiğini düşündüm: Kimse akıldan yoksun canlıların insan anlayışına sahip olduğunu ya da birden akıllı bir canlıya dönüştüğünü sanarak, insan ruhlarının hayvanlara ya da hayvan ruhlarının insanlara göç ettiği o gülünç ve zararlı kanaate kapılmasın. Öyleyse yılan insana, Bilam'ın üzerinde oturduğu dişi eşeğin insana konuştuğu gibi konuştu; şu farkla ki bu iş şeytanın, o iş bir meleğin işiydi. Çünkü iyi ve kötü meleklerin bazı benzer işleri vardır; Musa ile Firavun'un büyücülerinde görüldüğü gibi. Ama bunlarda da iyi melekler daha güçlüdür; kötü melekler de bu tür işlerden hiçbirini, Tanrı'nın iyi melekler aracılığıyla izin verdiğinden başka yapamazlar; öyle ki herkese yüreğine göre ya da Tanrı'nın lütfuna göre karşılık verilsin. İkisi de Tanrı'nın bilgeliğinin ve ilminin zenginliğinin derinliğiyle, adaletle ve iyilikle olur.

11.29

Proinde prudentissimus omnium bestiarum, hoc est astutissimus, ita dictus est serpens propter astutiam diaboli, quae in illo et de illo agebat dolum, quemadmodum dicitur prudens uel astuta lingua, quam prudens uel astutus mouet ad aliquid prudenter astuteque suadendum. non enim est haec uis seu uirtus membri corporalis, quod uocatur lingua, sed utique mentis, quae utitur ea. ita etiam dictus est stilus mendax scribarum; neque enim esse mendacem pertinet nisi ad uiuentem atque sentientem; sed stilus mendax dictus est, quod per eum mendax mendaciter operetur, quemadmodum si et iste serpens mendax diceretur, quod eo diabolus tamquam stilo mendaciter uteretur. Hoc ideo commendandum putaui, ne quisquam existimans animantia rationis expertia humanum habere intellectum uel in animal rationale repente mutari seducatur in illam opinionem ridiculam et noxiam reuolutionis animarum uel hominum in bestias uel in homines bestiarum. sic ergo locutus est serpens homini, sicut asina, in qua sedebat Balaam, locuta est homini, nisi quod illud opus fuit diabolicum, hoc angelicum. habent enim quaedam boni et mali angeli opera similia, sicut Moyses et magi Pharaonis. uerum in his etiam boni angeli potentiores sunt nec mali angeli etiam talium operum quidquam possunt, nisi quod per bonos angelos permiserit deus, ut retribuatur unicuique secundum cor eius uel secundum gratiam dei utrumque iuste ac benigne per altitudinem diuitiarum sapientiae et scientiae dei.

11.30"Yılan kadına dedi: Tanrı neden 'Cennetin hiçbir ağacından yemeyeceksiniz' dedi? Kadın yılana dedi: Cennetteki ağacın meyvesinden yiyeceğiz; ama cennetin ortasındaki ağacın meyvesi hakkında Tanrı dedi: Ondan yemeyeceksiniz, ona dokunmayacaksınız da, yoksa ölürsünüz." Yılanın önce sorması ve kadının buna böyle cevap vermesi, çiğneme mazur görülemesin ve kadının Tanrı'nın buyurduğu şeyi unuttuğu hiçbir şekilde söylenemesin diyedir; gerçi buyruğun, hele tek ve bu kadar gerekli bir buyruğun unutulması da kınanacak bir ihmalin en büyük suçuna girerdi. Ama buyruk hafızada tutulup Tanrı adeta onda yanında ve hazır bulunurken hor görüldüğünde çiğneme daha apaçıktır. Bu yüzden mezmurda "ve O'nun buyruklarını hafızada tutanlara" denirken "onları yerine getirsinler diye" diye eklenmesi gerekti. Çünkü pek çokları buyrukları hafızada tutar da onları, unutmanın hiçbir mazeret oluşturmadığı daha büyük bir çiğneme günahıyla hor görür.

"Yılan kadına dedi: Ölümle ölmeyeceksiniz. Çünkü Tanrı biliyordu ki ondan yediğiniz gün gözleriniz açılacak ve iyiyi ve kötüyü bilen tanrılar gibi olacaksınız." Kadının zihninde kendi gücüne duyulan o sevgi ve kendisi hakkında, o denenmeyle suçu sabit olacak ve alçaltılacak kibirli bir varsayım bulunmasaydı, kadın bu sözlere dayanarak iyi ve faydalı bir şeyden Tanrı tarafından men edildiklerine ne zaman inanırdı? Nitekim yılanın sözleriyle yetinmeyip ağaca baktı, onun yemek için iyi ve görünüşte güzel olduğunu gördü. Ondan ölebileceğine inanmadığı için de, sanırım, Tanrı'nın "Yerseniz ölümle ölürsünüz" sözünü bir anlam taşısın diye söylediğini düşündü. Bu yüzden meyvesinden aldı, yedi ve yanındaki kocasına da verdi; belki ikna edici bir sözle birlikte verdi; Kutsal Yazı bunu susarak anlaşılmaya bırakır. Yoksa kadının o yiyecekle ölmediğini gördüğüne göre, erkeği ikna etmeye artık gerek bile yok muydu?

11.30

Dixit ergo serpens mulieri: quid quia dixit deus: non edetis ab omni ligno paradisi? et dixit mulier serpenti: a fructu ligni, quod est in paradiso, edemus; de fructu autem ligni, quod est in medio paradisi, dixit deus: non edetis ex eo neque tangetis illud, ne moriamini. ideo prius interrogauit serpens et respondit hoc mulier, ut praeuaricatio esset inexcusabilis neque ullo modo dici posset id, quod praeceperat deus, oblitam fuisse mulierem, quamquam et obliuio praecepti, maxime unius et tam necessarii, ad maximam culpam damnabilis neglegentiae pertineret. uerum tamen euidentior eius transgressio est, cum memoria retinetur et tamquam in illo deus adsistens praesensque contemnitur. unde necessarium fuit, cum in psalmo diceretur: et memoria retinentibus mandata eius, addere: ut faciant ea. multi enim memoria retinent, ut contemnant ea praeuaricationis maiore peccato, ubi obliuionis nulla est excusatio. Dixit ergo serpens mulieri: non morte moriemini. sciebat enim deus, quoniam qua die manducaueritis de eo aperientur uobis oculi et eritis sicut dii, cognoscentes bonum et malum. quando his uerbis crederet mulier a bona atque utili re diuinitus se fuisse prohibitos, nisi iam inesset menti amor ille propriae potestatis et quaedam de se superba praesumtio, quae per illam temtationem fuerat conuincenda et humilianda? denique uerbis non contenta serpentis considerauit lignum uiditque bonum ad escam et decorum ad aspectum et non credens posse inde se mori, arbitror, quod putauerit deum alicuius significationis causa dixisse: si manducaueritis, morte moriemini. atque ideo sumsit de fructu eius et manducauit et dedit etiam uiro suo secum, fortassis etiam cum uerbo suasorio, quod scriptura tacens intellegendum relinquit. an forte nec suaderi iam opus erat uiro, quando illam eo cibo mortuam non esse cernebat?

11.31Böylece yediler. "Ve ikisinin de gözleri açıldı." Neye açıldı? Birbirlerini arzulamaya, yani bedenin kendi ölümüyle birlikte gebe kalınan günah cezasına değilse neye? Öyle ki beden artık yalnızca canlı bir beden olmasın –ki itaati koruyabilselerdi ölüm olmaksızın daha iyi ve ruhanî bir hâle dönüşebilirdi–, artık bir ölüm bedeni olsun ve onda üyelerdeki kanun zihnin kanununa karşı savaşsın. Çünkü gözleri kapalı yaratılmamışlardı; zevkler cennetinde körler gibi el yordamıyla dolaşıp yasak ağaca bile bilmeden dokunmuyor, yasaklanmış meyveleri bilmeden yoklamıyorlardı. Âdem görmüyor idiyse, onlara ne ad vereceğini görsün diye hayvanlar ve kuşlar ona nasıl getirildi? Kadın yaratıldığında, görmediği biri hakkında "Bu, şimdi kemiklerimden kemik ve etimden ettir" vb. desin diye kocasına nasıl getirildi? Nihayet gözleri kapalı idiyse kadın, ağacın yemek için iyi, gözlere hoş ve bilmek için güzel olduğunu nasıl gördü?

Yine de tek bir kelime mecazî kullanıldı diye bütün anlatıyı mecazî olarak almak gerekmez. Yılanın "Gözleriniz açılacak" sözünü nasıl söylediği ona kalmış. Kitabın yazarı onun bunu söylediğini anlattı; hangi anlamda ya da hangi maksatla söylediğini düşünmeyi ise okura bıraktı. "Ve gözleri açıldı ve çıplak olduklarını anladılar" diye yazılı olan ise, olmuş diye anlatılan bütün şeyler gibi yazılmıştır; bu yüzden bizi alegorik bir anlatıya götürmemelidir. Nitekim Müjdeci de, biri Kleopas olan o iki kişiyi anlatırken birinin mecazî sözlerini onun ağzından aktarmıyor, olmuş şeyleri kendi ağzından anlatıyordu: Rab onlara ekmeği bölünce gözleri açıldı ve yolda tanımadıkları kişiyi tanıdılar. Gözleri kapalı yürümüyorlardı elbette, ama onu tanıyamıyorlardı. Orada olduğu gibi burada da anlatı mecazî değildir; gerçi Yazı, önceden de açık olan gözlere "açıldı" derken aktarılmış bir kelime kullanmıştır: Gözler, önceden hiç fark etmedikleri bir şeyi seyretmeye ve düşünmeye açıldı. Buyruğu çiğnemek için cüretkâr bir merak kımıldamıştı: gizli olanı, yasak olana dokununca ne olacağını denemeye hevesli, yasağın dizginlerini zararlı bir hürriyetle koparmaktan zevk alan bir merak. Korktukları ölümün gelmeyeceğini daha inandırıcı buldular –o ağaçta, aynı cinsten meyvelerini başka ağaçlarda zararsız olarak tatmış oldukları bir meyve bulunduğuna inanmak gerekir–; o şeyin ne olduğunu ya da Tanrı'nın onları neden ondan yemekten men ettiğini bilmemeye sabırla katlanmaktansa, Tanrı'nın günah işleyenleri kolayca bağışlayabileceğine inanmayı yeğlediler. Böylece buyruğu çiğner çiğnemez, bir tür şişkinlik ve kendi güçlerine duydukları kibirli sevgiyle gücendirdikleri lütuf onları içeriden terk edince büsbütün çıplak kaldılar; gözlerini kendi üyelerine diktiler ve onları daha önce bilmedikleri o hareketle arzuladılar. Demek ki gözleri, başka şeylere açık olsa da, önceden açık olmadıkları şeye açıldı.

11.31

Ergo ederunt. et aperti sunt oculi amborum. quo nisi ad inuicem concupiscendum, ad peccati poenam carnis ipsius morte conceptam, ut iam esset corpus non animale tantum, quod poterat, si oboedientiam conseruarent, in meliorem spiritalemque habitum sine morte mutari, sed iam corpus mortis, in quo lex in membris repugnaret legi mentis? neque enim clausis oculis facti erant et in paradiso deliciarum caeci palpantesque oberrabant, ut uetitum lignum etiam nescientes adtingerent palpantesque fructus prohibitos ignorando. quomodo autem animalia et uolatilia adducta sunt ad Adam, ut uideret, quid ea uocaret, si non uidebat? et quomodo ipsa mulier ad uirum adducta est, quando facta est, ut de illa, quam non uidebat, diceret: hoc nunc os ex ossibus meis et caro de carne mea et cetera? postremo, quomodo uidit mulier, quia bonum est lignum in escam et quia placet oculis ad uidendum et decorum est cognoscere, si eorum clausi erant oculi? Nec tamen ideo propter unius uerbi translationem totum figurate accipiendum est. uiderit enim, quemadmodum dixerit serpens: aperientur uobis oculi. hoc enim eum scriptor libri dixisse narrauit; in qua uero significatione uel sententia dixerit, lectori considerare permisit. hoc autem, quod scriptum est: et aperti sunt oculi eorum et cognouerunt, quia nudi erant, ita scriptum est, quemadmodum omnia, quae gesta narrantur, nec tamen ideo in allegoricam narrationem nos debent ducere. neque enim et euangelista narrator dicta cuiusquam figurata ex eius persona inserebat, ac non ex persona sua, quae fuerant gesta, narrabat, cum diceret de illis duobus, quorum erat unus Cleophas, quod, cum fregisset eis dominus panem, aperti sunt oculi eorum et cognouerunt eum, quem per uiam non cognouerant, non utique clausis oculis ambulantes, sed eum cognoscere non ualentibus. sicut ergo ibi, sic nec isto loco narratio figurata est, quamuis translato uerbo scriptura usa sit, ut apertos diceret oculos, qui et antea patebant: apertos utique ad aliquid intuendum. et cogitandum, quod antea numquam aduerterant. ubi enim ad transgrediendum praeceptum audax curiositas mota est, auida experiri latentia, quidnam tacto uetito sequeretur, et noxia libertate habenas prohibitionis rumpere delectata, probabilius existimans non esse mortem, quam timuerant, secuturam — tale quippe pomum credendum est fuisse in illa arbore, cuius generis poma iam in aliis arboribus innoxia senserant — magis crediderunt posse deum peccantibus facile ignoscere, quam patienter tulerunt non cognoscere, quidnam esset uel cur eos inde cibum sumere uetuisset. mox ergo ut praeceptum transgressi sunt intrinsecus gratia deserente omnino nudati, quam typho quodam et superbo amore suae potestatis offenderant, in sua membra oculos iniecerunt eaque motu eo, quem non nouerant, concupiuerunt. ad hoc ergo aperti sunt oculi, ad quod antea non patebant, quamuis ad alia paterent.

11.32Bu ölüm, Tanrı'nın yasakladığı şeyin yapıldığı gün gerçekleşti. Çünkü şaşılacak durumlarını yitirdiler. Bu durum hayat ağacından da gizemli bir kuvvetle sağlanıyordu; onunla ne hastalığın saldırısına uğrayabilir ne de yaşla değişebilirlerdi. Böylece henüz canlı olan, ama sonradan daha iyiye dönüştürülecek olan bedenlerinde bile, hayat ağacının yiyeceği aracılığıyla, meleklerde ebediyete pay alma yoluyla gerçekleşen şey şimdiden belirtiliyordu: Melekler, o ağacın kendisinin sırrı olduğu bilgeliğin ruhanî gıdasıyla daha kötüye değişmezler. İşte bu durumu yitirince bedenleri, hayvanların etinde de bulunan hastalıklı ve ölümcül bir keyfiyete büründü; bu yüzden de hayvanlarda, ölenlerin yerine doğanlar gelsin diye birleşme isteğini doğuran o aynı harekete. Ama akıllı ruh, cezanın içinde bile kendi soyluluğunun belirtisini taşıyarak, kendi bedeninin üyelerindeki bu hayvanca hareketten utandı ve ona utanç saldı: Yalnızca daha önce hiç böyle bir şey hissetmediği yerde bunu hissettiği için değil, o utanılacak hareket buyruğun çiğnenmesinden geldiği için de. Çünkü o zaman, çıplaklığında yakışıksız hiçbir şeye uğramadığı vakit hangi lütufla giyinmiş olduğunu hissetti. O zaman şu söz yerine geldi: "Rab, iradenle güzelliğime kuvvet verdin; ama yüzünü çevirdin ve ben sarsıldım." Nihayet bu sarsıntıyla incir yapraklarına koştular, kendilerine peştamal diktiler; övünülecek olanı terk ettikleri için utanılacak olanı örttüler. Sanmıyorum ki o yapraklarda, artık şehvetle kaşınan üyelerin böyle şeylerle örtülmesine uygun düşecek bir şey düşünmüş olsunlar. Ama o sarsıntı içinde gizli bir sevkle buna sürüklendiler; öyle ki bilmeden cezalarının böyle bir işaretini de koysunlar: Bu işaret, yapılmış olarak günahkârı mahkûm etsin, yazılmış olarak da okura öğretsin.

11.32

Haec mors ea die accidit, qua factum est quod deus uetuit. amisso quippe statu mirabili corpus ipsum — qui status etiam de ligno uitae uirtute mystica praebebatur, per quem nec morbo temtari nec mutari aetate potuissent, ut hoc in eorum carne quamuis adhuc animali et in melius postea commutanda iam tamen significaretur per escam ligni uitae, quod ex ipso spiritali alimento sapientiae, cuius sacramentum illud lignum erat, fit in angelis per aeternitatis participationem, ut in deterius non mutentur — hoc ergo amisso statu corpus eorum duxit morbidam et mortiferam qualitatem, quae inest etiam pecorum carni, ac per hoc etiam eundem motum, quo fit in pecoribus concumbendi adpetitus, ut succedant nascentia morientibus, sed tamen etiam in ipsa iam poena suae generositatis index anima rationalis bestialem motum in membris suae carnis erubuit eique incussit pudorem non solum, quia hoc ibi sentiebat, ubi numquam antea tale aliquid senserat, uerum etiam quod ille pudendus motus de praecepti transgressione ueniebat. ibi enim sensit, qua prius gratia uestiretur, quando in sua nuditate nihil indecens patiebatur. ibi conpletum est: domine, in uoluntate tua praestitisti decori meo uirtutem. auertisti autem faciem tuam, et factus sum conturbatus. denique illa conturbatione ad folia ficulnea cucurrerunt, succinctoria consuerunt et quia glorianda deseruerant pudenda texerunt. nec arbitror eos cogitasse aliquid in illis foliis, quod talibus congrueret contegi iam membra prurientia; sed occulto instinctu ad hoc illa conturbatione conpulsi sunt, ut etiam talis poenae suae significatio a nescientibus fieret, quae peccatorem facta conuinceret et doceret scripta lectorem.

11.33"Ve akşamüstü cennette yürüyen Rab Tanrı'nın sesini işittiler." Hakikatin ışığından düşmüş olanların artık o saatte ziyaret edilmesi uygundu. Belki Tanrı onlarla daha önce içeriden, sözle anlatılabilen ya da anlatılamayan başka yollarla konuşuyordu; tıpkı meleklerle de konuştuğu gibi: Onların zihinlerini değişmez hakikatin kendisiyle aydınlatır; orada akıl, zaman içinde birlikte olmayan şeyleri bile birlikte bilir. Belki, diyorum, onlarla da böyle konuşuyordu; meleklerin aldığı ölçüde ilahî bilgeliğe pay almasalar da, insanın küçük ölçüsüne göre, ne kadar az olursa olsun, yine aynı türden bir ziyaret ve konuşmayla. Belki de yaratık aracılığıyla olan konuşmayla: ya tinin kendinden geçişinde cisimsel hayallerle, ya da bizzat bedenin hislerine görülsün ya da işitilsin diye bir görünüş sunularak; Tanrı'nın kendi meleklerinde görünmesi ya da bulutun içinden seslenmesi gibi. Ama şimdi akşamüstü cennette yürüyen Tanrı'nın sesini işitmeleri ancak yaratık aracılığıyla, görünür biçimde olmuştur; yoksa Baba'nın, Oğul'un ve Kutsal Ruh'un olan, görünmez ve her yerde bütünüyle bulunan o cevherin onların cisimsel hislerine yer ve zaman içinde bir hareketle göründüğüne inanılmasın.

"Ve Âdem ile karısı Rab'bin yüzünden cennetteki ağacın ortasına saklandılar." Tanrı içeriden yüzünü çevirince ve insan sarsılınca, aşırı utanç ve korku yüzünden deliliğe benzeyen bu şeylerin olmasına şaşmayalım. O gizli sevk de durmuyordu; öyle ki bilmeden, bir gün bunları bilecek olan sonraki kuşaklara bir şey belirten işler yapsınlar. Bunlar o kuşaklar için yazılmıştır.

11.33

Et audierunt uocem domini dei ambulantis in paradiso ad uesperam. ea quippe hora tales iam conuenerat uisitari, qui defecerant a luce ueritatis. fortassis autem aliis intrinsecus uel effabilibus uel ineffabilibus modis deus cum illis antea loquebatur, sicut etiam cum angelis loquitur ipsa incommutabili ueritate inlustrans mentes eorum, ubi est intellectus nosse simul quaecumque etiam per tempora non fiunt simul: forte, inquam, sic cum eis loquebatur, etsi non tanta participatione diuinae sapientiae, quantam capiunt angeli, tamen pro humano modulo, quantumlibet minus, sed ipso genere uisitationis et locutionis; fortassis etiam illo qui fit per creaturam siue in extasi spiritus corporalibus imaginibus siue ipsis sensibus corporis aliqua specie praesentata uel ad uidendum uel ad audiendum, sicut in angelis suis solet uideri deus uel sonare per nubem. nunc tamen quod audierunt uocem dei ambulantis in paradiso ad uesperam, nonnisi per creaturam uisibiliter factum est, ne substantia illa inuisibilis et ubique tota, quae patris et filii est et spiritus sancti, corporalibus eorum sensibus locali et temporali motu adparuisse credatur. Et absconderunt se Adam et mulier eius a facie domini in medio ligno, quod est in paradiso. cum deus auertit intrinsecus faciem suam et fit homo conturbatus, non miremur haec fieri, quae similia sunt dementiae, per nimium pudorem ac timorem illo quoque occulto instinctu non quiescente, ut ea nescientes facerent, quae aliquid significarent quandoque scituris posteris, propter quos ista conscripta sunt.

11.34"Ve Rab Tanrı Âdem'i çağırdı ve ona dedi: Âdem, neredesin?" Bu, bilmeyenin değil, azarlayanın sesidir. Şu da elbette bir şey belirtir: Buyruk, kendisi aracılığıyla kadına ulaşsın diye erkeğe verildiği gibi, önce erkek sorguya çekilir. Çünkü buyruk Rab'den erkek aracılığıyla kadına, günah ise şeytandan kadın aracılığıyla erkeğe ulaştı. Bunlar gizemli anlamlarla doludur; ama bu anlamları, içlerinde bu işlerin olduğu kişiler değil, onlar hakkında Tanrı'nın en kudretli bilgeliği gerçekleştirir. Biz ise şimdi belirtilen anlamları açmıyor, olmuş şeyleri savunuyoruz.

"Âdem cevap verdi: Cennette sesini işittim ve korktum, çünkü çıplağım; ve saklandım." Tanrı'nın o ilk insanlara, bu eyleme uygun bir yaratık aracılığıyla, insan suretinde görünmeyi âdet edindiğini düşünmek oldukça inandırıcıdır. Yine de onların yönelimini yücelere kaldırıp çıplaklıklarını fark etmelerine hiç izin vermemişti; ta ki günahtan sonra üyelerin cezalandırıcı kanunuyla üyelerindeki utanılacak hareketi hissedinceye dek. Böylece, insanların başka insanların gözü önünde kapıldıkları duyguya kapıldılar. Günahın cezasından gelen bu duygu, hiçbir şeyin kendisinden gizlenemeyeceği Kişi'den gizlenmek, yüreği gözeten Kişi'den bedeni saklamak istemekti. Ama tanrılar gibi olmayı kibirle isteyerek düşüncelerinde boşluğa düştülerse ve akılsız yürekleri karardıysa, buna şaşmak mı gerek? Çünkü bollukları içinde kendilerini bilge saydılar ve O yüzünü çevirince akılsız oldular. Kendilerine karşı bile utandıkları, bu yüzden kendilerine peştamal da yaptıkları şeyi, öyle kuşanmış olarak bile, O'nun tarafından görülmekten çok daha şiddetle korkuyorlardı; çünkü O, onları görmek için, sanki dostça bir yakınlıkla, görünür bir yaratık aracılığıyla adeta insan gözleri getiriyordu. Eğer insanlar bir insanla konuşur gibi O'nunla konuşsunlar diye böyle görünüyorduysa –Mamre meşesinin yanında İbrahim'le olduğu gibi–, günahtan önce güven veren o neredeyse dostluk, günahtan sonra onları utançla yüklüyordu; kendi gözlerine bile hoş gelmeyen o çıplaklığı artık böyle gözlere göstermeye cesaret edemiyorlardı.

11.34

Et uocauit dominus deus Adam et dixit illi: Adam ubi es? increpantis uox est, non ignorantis. et hoc sane ad aliquam pertinet significationem, quod sicut praeceptum uiro datum est, per quem perueniret ad feminam, ita uir prior interrogatur; praeceptum enim a domino per uirum usque ad feminam, peccatum autem a diabolo per feminam usque ad uirum. haec mysticis significationibus plena sunt non id agentibus, in quibus facta sunt, sed de his agente potentissima sapientia dei. non autem nunc significata reseramus, sed gesta defendimus. Respondit ergo Adam: uocem tuam audiui in paradiso et timui, quia nudus sum, et abscondi me. satis probabile est solere deum per creaturam tali actioni congruam in forma humana primis illis hominibus adparere; quos tamen numquam permisit aduertere nuditatem suam eorum intentionem in superna sustollens, nisi post peccatum pudendum in membris motum poenali membrorum lege sensissent. sic ergo adfecti sunt, ut solent adfici homines sub oculis hominum; et talis adfectio de peccati poena erat eum latere uelle, quem latere nihil potest, et ab eo carnem occultare, qui cordis inspector est. sed quid mirum, si superbe uolentes esse sicut dii euanuerunt in cogitationibus suis et obscuratum est insipiens cor eorum? se quippe dixerunt esse sapientes in abundantia sua et illo auertente faciem stulti facti sunt. quod enim iam ipsos pudebat erga se ipsos, unde sibi et succinctoria fecerant, multo uehementius ab illo etiam sic succincti uideri uerebantur, qui tamquam familiari temperamento ad eos. uidendos per creaturam uisibilem uelut humanos oculos adferebat. si enim propterea sic adparebat, ut homines tamquam cum homine loquerentur, quemadmodum Abraham ad quercum Mambrae, illa ipsa prope amicitia pudore onerabat post peccatum, quae fiduciam dabat ante peccatum; nec iam illam nuditatem audebant ostendere talibus oculis, quae displicebat et suis.

11.35Böylece Rab, günahkârları adaletin usulüne göre sorguya çekip onları, utanmaya zaten zorlandıkları cezadan daha ağır bir cezayla cezalandırmak isteyerek şöyle der: "Çıplak olduğunu sana kim bildirdi? Yalnız ondan yemeyesin diye sana buyurduğum ağaçtan yemedin mi?" Çünkü öyle tehdit etmiş olan Tanrı'nın hükmü gereği gebe kalınan ölüm, gözlerin açıldığı söylenen yerde üyelerin arzuyla fark edilmesine yol açtı; utanılacak şey de ardından geldi. "Ve Âdem dedi: Benimle birlikte verdiğin kadın, ağaçtan bana o verdi, ben de yedim." Ne kibir! "Günah işledim" mi dedi? Onda mahcubiyetin çirkinliği var, itirafın alçakgönüllülüğü yok. Bunlar şu yüzden yazılmıştır –sorular da şüphesiz hem doğru hem faydalı olarak yazılsınlar diye sorulmuştur; yalanla yazılsalardı elbette faydalı olmazlardı–: Dikkat edelim, insanlar bugün hangi kibir hastalığından muzdarip: Kötü bir şey yaptılarsa onu ancak Yaratıcı'ya yüklemeye çalışıyor, iyi bir şey yaptılarsa onu kendilerine mal etmek istiyorlar. "Benimle birlikte verdiğin kadın" der, yani benimle olsun diye verdiğin kadın, "ağaçtan bana o verdi, ben de yedim"; sanki kadın, kendisi kocasına, ikisi birlikte de Tanrı'ya itaat etsinler diye değil de bunun için verilmiş gibi.

"Ve Rab Tanrı kadına dedi: Bunu neden yaptın? Kadın da dedi: Yılan beni aldattı, ben de yedim." Kadın da günahını itiraf etmiyor, onu bir başkasına yüklüyor: cinsiyeti farklı, kibri aynı. Yine de onlardan, onlara benzemeyen biri doğdu; pek çok kötülükle sınanmış olan, şöyle diyen ve dünyanın sonuna dek diyecek olan biri: "Ben dedim ki: Rab, bana acı; canımı iyileştir, çünkü sana karşı günah işledim." Onlar da böyle deselerdi ne kadar iyi olurdu! Ama Rab henüz günahkârların boyunlarını kırmamıştı. Emekler, acılar, ölümler, dünyanın bütün ezilmişliği ve Tanrı'nın lütfu henüz önlerindeydi; Tanrı o lütufla uygun zamanda insanlara yardım eder, onlara sıkıntı içinde kendilerine güvenmemeleri gerektiğini öğretir. "Yılan beni aldattı" der, "ben de yedim"; sanki herhangi birinin ikna edişi Tanrı'nın buyruğundan önce gelmeliymiş gibi.

11.35

Dominus ergo uolens iam peccatores more iustitiae interrogatos punire amplius quam illa erat poena, de qua iam cogebantur erubescere, quis nuntiauit, inquit, tibi, quia nudus es, nisi a ligno quod praeceperam tibi tantum ne ex eo manducares ab eo edisti? hinc enim mors concepta propter dei sententiam, qui sic fuerat comminatus, fecit aduerti concupiscentialiter membra, ubi dicti sunt aperti oculi, et secutum est, quod puderet. et dixit Adam: mulier, quam dedisti mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi. superbia! numquid dixit: peccaui? habet deformitatem confusionis et non habet confessionis humilitatem. ad hoc ista conscripta sunt, quia et ipsae interrogationes nimirum ad hoc factae sunt, ut et ueraciter et utiliter scriberentur, quia, si mendaciter, non utique utiliter, ut aduertamus, quo morbo superbiae laborent homines hodie nonnisi in creatorem conantes referre, si quid egerint mali, cum sibi uelint tribui, si quid egerint boni. mulier, inquit, quam dedisti mecum, id est quam dedisti, ut esset mecum, haec mihi dedit a ligno, et edi: quasi ad hoc data sit, ut non ipsa potius oboediret uiro et ambo deo. Et dixit dominus deus mulieri: quid hoc fecisti? et dixit mulier: serpens seduxit me, et manducaui. nec ista confitetur peccatum, sed in alterum refert inpari sexu, pari fastu. ex his tamen natus est nec eos imitatus est. sed plane pluribus malis exercitus, qui dixit et dicet usque ad terminum saeculi: ego dixi: domine, miserere mei; sana animam meam, quoniam peccaui tibi. quanto melius sic et isti! sed adhuc ceruices peccatorum non conciderat dominus. restabant labores, dolores, mortes et omnis contritio saeculi et gratia dei, qua tempore oportuno subuenit hominibus, quos adflictos docuit non de se ipsis debere praesumere. serpens, inquit, seduxit me, et manducaui: quasi cuiusquam suasio praecepto dei debuerit anteponi.

11.36"Ve Rab Tanrı yılana dedi: Bunu yaptığın için bütün evcil hayvanlar ve yeryüzündeki bütün yabani hayvanlar arasında lanetlisin. Göğsünün ve karnının üstünde yürüyeceksin ve ömrünün bütün günlerinde toprak yiyeceksin. Seninle kadın arasına, senin zürriyetinle onun zürriyeti arasına düşmanlık koyacağım. O senin başını gözetleyecek, sen de onun topuğunu gözetleyeceksin." Bu hükmün tamamı mecazîdir; yazarın güvenilirliği ve anlatının doğruluğu bize bu konuda, bunun söylendiğinden şüphe etmememizi sağlamaktan başka bir şey borçlu değildir. Çünkü "Ve Rab Tanrı yılana dedi" diye konmuş olan, yazanın sözleridir; bunlardan lafzî anlam istenmelidir. Demek ki yılana bir şey söylendiği doğrudur. Geri kalanlar ise Tanrı'nın sözleridir; bu kitabımızın başında önceden söylediğimiz gibi, bunların lafzî mi mecazî mi alınması gerektiği okurun hür anlayışına bırakılmıştır. Bu yüzden yılana bunu neden yaptığının sorulmamasından şu sonuç çıkarılabilir: Bunu o kendi tabiatıyla ve iradesiyle yapmamıştı; şeytan onun hakkında, onun aracılığıyla ve onun içinde iş görmüştü; şeytan ise dinsizliğinin ve kibrinin günahı yüzünden zaten ebedî ateşe mahkûm edilmişti. Şimdi yılana söylenen ve elbette yılan aracılığıyla iş göreni hedef alan söz şüphesiz mecazîdir; çünkü bu sözlerle o ayartıcının insan soyu için nasıl biri olacağı tarif edilir. İnsan soyu da, bu hüküm yılana söylenir gibi şeytana söylendiğinde çoğalmaya başladı. Bu sözlerin mecazları açıklanarak nasıl anlaşılması gerektiğini, Maniheistlere karşı yayımladığımız Tekvin hakkındaki o iki kitapta da elimizden geldiğince tartıştık; başka bir yerde daha dikkatli ve daha uygun bir açıklama yapabilirsek, Tanrı bize yardım edecektir. Ama şimdi, hiçbir şey gerektirmediği hâlde, dikkatimizi üstlendiğimiz işten başka bir şeye çevirmemeliyiz.

11.36

Et dixit dominus deus serpenti: quia fecisti hoc, maledictus tu ab omnibus pecoribus et ab omnibus bestiis, quae sunt super terram. super pectus tuum et uentrem tuum ambulabis et terram edes omnes dies uitae tuae. et inimicitias ponam inter te et inter mulierem et inter semen tuum et inter semen eius. ipsa tibi seruabit caput, et tu seruabis eius calcaneum. tota ista sententia figurata est nec aliud ei debet scriptoris fides narrationisque ueritas, nisi ne illam dictam fuisse dubitemus. quod enim positum est: et dixit dominus deus serpenti, uerba scribentis sunt; haec exigenda sunt per proprietatem. hoc ergo uerum est dictum esse serpenti. iam cetera uerba dei sunt, quae libero lectoris intellectui relinquuntur, utrum proprie an figurate accipi debeant, sicut in exordio uoluminis huius nostri praelocuti sumus. proinde quod serpens, cur hoc fecerit, non est interrogatus, potest uideri, quod non ipse utique id in sua natura et uoluntate fecerat, sed diabolus de illo et per illum et in illo fuerat operatus, qui iam ex peccato impietatis ac superbiae suae igni destinatus fuerat sempiterno. nunc ergo quod serpenti dicitur et ad eum, qui per serpentem operatus est, utique refertur, procul dubio figuratum est; nam his uerbis temtator ille describitur, qualis generi humano futurus esset, quod genus humanum propagari tunc coepit, quando haec in diabolum est tamquam in serpentem prolata sententia. haec itaque uerba quomodo figuris expositis accipienda sint, et in illis duobus aduersus Manichaeos editis libris de Genesi, quantum potuimus, disseruimus et, si quid diligentius et congruentius alias potuerimus, deus aderit, ut efficiamus; nunc tamen nostra intentio in aliud quam suscepimus nullo exigente auertenda est.

11.37"Ve kadına dedi: Kederlerini ve iniltini çok çok artıracağım; kederler içinde çocuk doğuracaksın, yönelişin kocana olacak, o da sana hükmedecek." Tanrı'nın kadına söylediği bu sözler de mecazî ve peygamberane olarak anlaşılırsa çok daha uygun düşer. Yine de kadın henüz doğurmamıştı; doğuran kadının acısı ve inleyişi ise ancak ölüm bedeninden gelir, bu ölüm de buyruğun o çiğnenişiyle gebe kalınmıştı. Üyeler o zaman da canlıydı elbette; ama insan günah işlemeseydi asla ölmeyecek, daha mesut başka bir durumda yaşayacaklardı, ta ki iyi geçirilmiş bir hayattan sonra daha iyiye dönüştürülmeyi hak edinceye dek; bunu yukarıda pek çok yerde ima ettik. Bu yüzden bu ceza harfin lafzî anlamına da uygulanır; yalnız "yönelişin kocana olacak, o da sana hükmedecek" sözünün nasıl lafzî olarak alınabileceğine bakmak gerekir. Çünkü kadının günahtan önce, erkek ona hükmetsin ve kendisi ona hizmet ederek yönelsin diye değil de başka türlü yaratıldığına inanmak yakışmaz. Ama burada sevgiden çok bir statüden doğan bir hizmetin belirtildiği haklı olarak anlaşılabilir; öyle ki insanların sonradan insanlara köle olmaya başladığı o kölelik de günahın cezasından doğmuş olarak bulunsun. Havari "Sevgiyle birbirinize hizmet edin" dedi; ama asla "birbirinize hükmedin" demezdi. Demek ki eşler sevgiyle birbirlerine hizmet edebilirler; ama Havari kadının erkeğe hükmetmesine izin vermez. Çünkü Tanrı'nın hükmü bunu daha çok erkeğe verdi; kadın da kocayı efendi edinmeyi tabiatıyla değil, kusuruyla hak etti. Yine de bu korunmazsa tabiat daha çok bozulacak, kusur daha çok artacaktır.

11.37

Et mulieri dixit: multiplicans multiplicabo tristitias tuas et gemitum tuum; in tristitiis paries filios, et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur. haec quoque in mulierem dei uerba figurate ac prophetice multo commodius intelleguntur. uerum tamen. quia nondum pepererat femina nec dolor et gemitus parientis nisi ex corpore mortis est, quae illa praecepti transgressione concepta est, animalibus quidem etiam tunc membris, sed si homo non peccasset, non utique morituris et alio quodam statu feliciore uicturis, donec post uitam bene gestam in melius mutari mererentur, sicut iam supra pluribus locis insinuauimus, refertur haec poena et ad proprietatem litterae, nisi quia id, quod dictum est: et ad uirum tuum conuersio tua, et ipse tui dominabitur, uidendum est, quemadmodum proprie possit accipi. neque enim et ante peccatum aliter factam fuisse decet credere mulierem, nisi ut uir ei dominaretur et ad eum ipsa seruiendo conuerteretur. sed recte accipi potest hanc seruitutem significatam, quae cuiusdam condicionis est potius quam dilectionis, ut etiam ipsa talis seruitus, qua homines hominibus postea serui esse coeperunt, de poena peccati reperiatur exorta. dixit quidem apostolus: per caritatem seruite inuicem; sed nequaquam diceret: inuicem dominamini. possunt itaque coniuges per caritatem seruire inuicem; sed mulierem non permittit apostolus dominari in uirum. hoc enim uiro potius sententia dei detulit et maritum habere dominum meruit mulieris non natura, sed culpa: quod tamen nisi seruetur, deprauabitur amplius natura et augebitur culpa.

11.38"Ve kocasına dedi: Karının sesini dinlediğin ve yalnız ondan yemeyesin diye sana buyurduğum ağaçtan yediğin için, işlerinde toprak lanetli olsun; ömrünün bütün günlerinde kederler içinde ondan yiyeceksin. Sana diken ve çalı bitirecek, sen de kırın otunu yiyeceksin. Alnının teriyle ekmeğini yiyeceksin, alındığın toprağa dönünceye dek; çünkü topraksın ve toprağa gideceksin." İnsan soyunun yeryüzündeki emeklerinin bunlar olduğunu kim bilmez? Cennetteki mutluluk korunsaydı bunların olmayacağından da elbette şüphe edilmemelidir; bu yüzden bu sözleri önce lafzî anlamıyla almaktan da çekinmeyelim. Yine de, konuşan Tanrı'nın yöneliminin burada en çok gözettiği peygamberlik anlamı korunmalı ve beklenmelidir. Âdem'in kendisinin de o zaman şaşılacak bir sevkle karısının adını "Hayat" koyması boşuna değildir; ardından "çünkü o, yaşayanların hepsinin anasıdır" diye de ekler. Bunlar da anlatan ya da ileri süren yazarın değil, ilk insanın kendi sözleri olarak anlaşılmalıdır; böylece "çünkü bu, yaşayanların hepsinin anasıdır" derken, koyduğu adın gerekçesini, ona neden "Hayat" dediğini bildirmiş olur.

11.38

Dixit ergo et ad uirum eius: quia audisti uocem mulieris tuae et edisti de ligno, de quo praeceperam tibi de eo solo non edere, maledicta terra in operibus tuis; in tristitiis edes illam omnes dies uitae tuae. spinas et tribulos edet tibi, et edes fenum agri. in sudore faciei tuae edes panem tuum, donec conuertaris in terram, ex qua sumtus es, quia terra es, et in terram ibis. hos esse in terra labores humani generis quis ignorat? et quia non essent, si felicitas quae in paradiso fuerat teneretur, non est utique dubitandum; ac per hoc etiam proprie uerba haec primitus accipere ne pigeat. seruanda. tamen est et expectanda significatio prophetiae, quam maxime hic intuetur dei loquentis intentio. neque enim frustra et ipse Adam miro quodam instinctu tunc uocauit nomen mulieris suae "Uitam", subiciens etiam: quoniam ista est mater omnium uiuentium. nam et haec non scriptoris narrantis uel adfirmantis, sed ipsius primi hominis uerba intellegenda sunt, ut diceret: quoniam haec est mater omnium uiuentium, tamquam nominis a se inpositi causam inferens, cur eam uocauerit "Uitam".

11.39"Ve Rab Tanrı Âdem'e ve karısına deriden gömlekler yaptı ve onları giydirdi." Bu da bir şey belirtmek için yapıldı, ama yine de yapıldı; bir şey belirtmek için söylenen, ama yine de söylenmiş olan şeyler gibi. Sık sık söylediğim ve daha sık söylemekten bıkmadığım şey şudur: Gerçekten olmuş şeyleri anlatandan, yapılmış olanları yapılmış, söylenmiş olanları söylenmiş olarak anlatması istenmelidir. Olaylarda neyin yapıldığı ve neyi belirttiği sorulduğu gibi, sözlerde de neyin söylendiği ve neyi belirttiği sorulur. Söylendiği anlatılan şey ister mecazî ister lafzî olarak söylenmiş olsun, söylenmiş olmasının kendisi mecazî sanılmamalıdır.

"Ve Tanrı dedi: İşte Âdem iyiyi ve kötüyü bilmekte bizden biri gibi oldu." Bunu kim aracılığıyla ve nasıl söylemiş olursa olsun, Tanrı söylediğine göre, "bizden biri" sözünde çoğul sayı ancak Teslis yüzünden kullanılmış olarak anlaşılmalıdır; "İnsanı yapalım" denmiş olduğu gibi, Rab'bin kendisi ve Baba hakkında "Ona geleceğiz ve yanında konaklayacağız" dediği gibi. Demek ki yılanın fısıldadığı "ve tanrılar gibi olacaksınız" sözünü nasıl bir sonla arzuladığı, kibirlinin başına geri çevrildi: "İşte" der, "Âdem bizden biri gibi oldu." Bunlar Tanrı'nın sözleridir; bu adamı alaya almaktan çok, bunların kendileri için yazıldığı ötekileri öyle kibirlenmesinler diye caydırır. "İyiyi ve kötüyü bilmekte" der, "bizden biri gibi oldu." Korku salmak için bir örnek ortaya konduğundan başka ne anlaşılmalı? O, olmak istediği gibi olmamakla kalmadı, yaratıldığı hâli bile korumadı.

11.39

Et fecit dominus deus Adae et mulieri eius tunicas pelliceas et induit eos. et hoc significationis gratia factum est, sed tamen factum, sicut illa, quae significationis gratia dicta sunt, sed tamen dicta sunt. hoc enim, quod saepe dixi nec me saepius piget dicere, a narratore rerum proprie gestarum exigendum est, ut ea narret facta esse quae facta sunt et dicta esse quae dicta sunt. sicut autem in factis quaeritur, quid factum sit et quid significet, ita in uerbis, et quid dictum sit et quid significet. siue enim figurate siue proprie dictum sit, quod dictum esse narratur, dictum tamen esse non debet putari figuratum. Et dixit deus: ecce Adam factus est tamquam unus ex nobis in cognoscendo bonum et malum. quoniam hoc, per quodlibet et quomodolibet dictum sit, deus tamen dixit, non aliter intellegendum est, quod ait: unus ex nobis, nisi propter trinitatem numerus pluralis accipiatur, sicut dictum erat: faciamus hominem, sicut etiam dominus de se et patre: ueniemus ad eum et mansionem apud eum faciemus. replicatum est igitur in caput superbi, quo exitu concupiuerit quod a serpente suggestum est: et eritis sicut dii, ecce, inquit, Adam factus est tamquam unus ex nobis. uerba enim sunt haec dei, non tam huic insultantis quam ceteros, ne ita superbiant, deterrentis, propter quos ista conscripta sunt. factus est, inquit, tamquam unus ex nobis in cognoscendo -bonum et malum. quid aliud intellegendum nisi exemplum timoris incutiendi esse propositum, quod non solum non fuerit factus, qualis fieri uoluit, sed nec illud, quod factus fuerat, conseruauit?

11.40"Ve şimdi" dedi Tanrı, "elini uzatıp hayat ağacından da almasın, yemesin ve ebediyen yaşamasın." "Ve Rab Tanrı onu, alındığı toprağı işlesin diye haz cennetinden gönderdi." Önceki sözler Tanrı'nındır; bu iş ise o sözlerin gereği olarak ardından geldi. Âdem yalnız buyruğu korusaydı meleklerle birlikte alacağı hayattan değil, cennette bedenin mesut bir durumunda sürdürdüğü hayattan da uzaklaşmıştı; bu yüzden hayat ağacından elbette ayrılmalıydı. İster bedenin o mesut durumu, görünür bir şeyden görünmez bir kuvvetle, bizzat o ağaç sayesinde sürüyor olsun, ister o ağaçta görünmez bilgeliğin görünür bir sırrı bulunsun, oradan elbette uzaklaştırılmalıydı: ya artık ölecek biri olarak ya da adeta aforoz edilmiş biri olarak; tıpkı bu cennette, yani Kilise'de de insanların kilise disipliniyle sunağın görünür ayinlerinden uzaklaştırılması gibi.

"Ve Âdem'i kovdu ve onu haz cennetinin karşısına yerleştirdi." Bu da bir şey belirtmek için yapıldı, ama yine de yapıldı: Günahkâr, ruhanî olarak da mutlu hayatı belirten cennetin karşısında sefalet içinde otursun diye. "Ve hayat ağacının yolunu korumak için Kerubi'yi ve dönen alevli kılıcı yerleştirdi." Bunun da göksel kuvvetler aracılığıyla görünür cennette yapıldığına inanmak gerekir; öyle ki meleklerin hizmetiyle orada ateşten bir bekçilik bulunsun. Yine de bunun ruhanî cennet hakkında da bir şey belirtmek üzere yapıldığından, yani boşuna yapılmadığından elbette şüphe edilmemelidir.

11.40

Et nunc, inquit deus, ne aliquando extendat manum et sumat de ligno uitae et edat et uiuat in aeternum. et dimisit illum dominus deus de paradiso uoluptatis operari terram, ex qua sumtus est. superiora uerba dei sunt; hoc autem factum propter ipsa uerba secutum est. alienatus enim a uita non solum quam fuerat, si praeceptum seruasset, cum angelis accepturus, sed ab illa etiam, quam ducebat in paradiso felici quodam corporis statu, separari utique debuit a ligno uitae. siue quod ei ipso illi subsisteret felix ille ipse status corporis ex re uisibili, uirtute inuisibili, siue quod in eo esset et sacramentum uisibile inuisibilis sapientiae, alienandus inde utique fuerat uel iam moriturus uel etiam tamquam excommunicatus, sicut etiam in hoc paradiso, id est ecclesia solent a sacramentis altaris uisibilibus homines disciplina ecclesiastica remoueri. Et eiecit Adam et conlocauit eum contra paradisum uoluptatis. et hoc significandi gratia factum est, sed tamen factum, ut contra paradisum, quo beata uita etiam spiritaliter significabatur, habitaret peccator utique in miseria. et ordinauit Cherubin et flammeam romphaeam, quae uertitur, custodire uiam ligni uitae. hoc per caelestes utique potestates etiam in paradiso uisibili factum esse credendum est, ut per angelicum ministerium esset illic ignea quaedam custodia: non tamen frustra factum esse nisi quia significat aliquid etiam de spiritali paradiso non est utique dubitandum.

11.41Bazılarının şöyle düşündüğünü de biliyorum: O insanlar iyi ve kötünün bilgisine duydukları isteği acelecilikle öne almışlar, onlar için ertelenip daha uygun bir zamana saklanan şeyi vakitsiz elde etmek istemişler. Ayartıcı da bunu, henüz onlara uygun olmayanı vaktinden önce koparıp Tanrı'yı gücendirsinler, dışlanıp mahkûm edilerek o şeyin faydasından uzaklaştırılsınlar diye yapmış; oysa ona Tanrı'nın istediği gibi kendi zamanında yaklaşsalardı, onun tadına esenlikle varabilirlerdi. Bu görüş, o ağacı lafzî anlamda gerçek bir ağaç, meyvelerini de gerçek meyveler olarak değil de mecazî olarak almak isterlerse, doğru imana ve hakikate uygun, inandırıcı bir sonuca varabilir.

Bazıları da o iki ilk insanın evliliklerini çaldıklarını, kendilerini yaratan onları birleştirmeden önce birleşmeyle karıştıklarını sandı; men edildikleri ağacın adıyla da, uygun zamanda birleştirilinceye dek bunun belirtildiğini. Sanki ergenliğin olgunluğunun beklenmesi gereken bir yaşta yaratıldıklarına inanmak gerekirmiş gibi! Ya da o şey yapılabildiği ilk anda meşru olmayacakmış, yapılamadığı sürece de zaten yapılmayacakmış gibi! Meğer ki gelin babası tarafından teslim edilecek, adakların töreni, düğün şöleninin kalabalığı, çeyizin değerlendirilmesi ve sözleşmenin yazılması beklenecekmiş! Bu gülünçtür; üstelik üstlendiğimiz ve Tanrı'nın bağışlamak istediği ölçüde savunduğumuz, olmuş şeylerin lafzî anlamından da uzaklaşır.

11.41

Non autem ignoro quibusdam esse uisum festinatione praeuertisse illos homines adpetitum scientiae boni et mali et inmaturo tempore percipere uoluisse, quod eis dilatum oportunius seruabatur idque egisse temtatorem, ut praecerpendo, quod nondum talibus congruebat, offenderent deum et ab eius rei utilitate alienarentur exclusi atque damnati, ad quam si suo tempore, sicut deus uolebat, accederent, possent ea salubriter perfrui. hoc, si forte lignum illud non ad proprietatem ut uerum lignum et uera poma eius, sed ad figuram uelint accipere, habeat exitum aliquem rectae fidei ueritatique probabilem. Uisum est et quibusdam duos illos primos homines nuptias suas fuisse furatos et ante mixtos esse concubitu, quam eos qui creauerat copulasset: quam rem nomine ligni fuisse significatam, unde prohibiti erant, donec oportuno tempore iungerentur. quasi uero in ea aetate facti esse credendi sunt, ut expectanda esset maturitas pubertatis, aut non illud tunc legitimum esset, cum primum fieri potuisset, cum autem non potuisset, non utique fieret; nisi forte sponsa erat a patre tradenda et expectanda erat uotorum sollemnitas et conuiuii celebritas et dotis aestimatio et conscriptio tabularum. ridiculum istuc est; praeter quod a rerum gestarum proprietate discedit, quam suscepimus adserendam et, quantum deus donare uoluit, adseruimus.

11.42Beni daha çok şu soru rahatsız ediyor: Âdem, bedence değil de zihince olsa bile, artık ruhanî idiyse, yılan aracılığıyla söylenen şeye nasıl inanabildi? Yani Tanrı'nın o ağacın meyvesini yemelerini, yerlerse iyi ile kötüyü ayırt etmeleri sayesinde tanrılar gibi olacaklarını bildiği için yasakladığına; sanki Yaratıcı yaratığından bu kadar büyük bir iyiliği kıskanmış gibi. Ruhanî bir zihinle donanmış bir insanın buna inanabilmesi şaşılacak şey olurdu. Yoksa kendisi buna inanamayacağı için mi kadın eklendi? Anlayışı kıt olan ve belki henüz zihnin tinine göre değil de bedenin hissine göre yaşayan kadın? Havari'nin ona Tanrı suretini yakıştırmamasının sebebi bu mudur? Çünkü şöyle der: "Erkek başını örtmemelidir, çünkü o Tanrı'nın sureti ve izzetidir; kadın ise erkeğin izzetidir." Bu, kadının zihninin aynı sureti alamayacağı için değildir; çünkü Havari, o lütufta ne erkek ne kadın olduğumuzu söyler. Belki kadın, Tanrı'yı tanımakla meydana gelen şeyi henüz kavramamıştı ve erkeğin yönetip düzenlemesiyle onu yavaş yavaş kavrayacaktı. Havari'nin şu sözü de boşuna değildir: "Çünkü önce Âdem biçimlendirildi, sonra Havva. Ve Âdem aldatılmadı, ama kadın aldatılarak çiğnemeye düştü"; yani erkek de onun aracılığıyla çiğnesin diye. Çünkü Havari onu da çiğneyen sayar: "gelecek olanın örneği olan Âdem'in çiğnemesine benzer şekilde" der; ama aldatıldığını inkâr eder. Nitekim sorguya çekildiğinde de "Benimle birlikte verdiğin kadın beni aldattı, ben de yedim" demez; "Ağaçtan bana o verdi, ben de yedim" der. Kadın ise "Yılan beni aldattı" der.

Aynı şekilde, o kadar bilge bir adam olan Süleyman'ın putlara tapmakta bir fayda bulunduğuna inandığına mı inanmalı? Ama onu bu kötülüğe sürükleyen kadın sevgisine karşı koyamadı; uğruna tükenip eridiği ölümcül zevklerini üzmemek için, yapılmaması gerektiğini bildiği şeyi yaptı. Âdem de böyle yaptı: Yasak ağaçtan aldatılarak yiyen ve birlikte yesinler diye ona da veren kadını üzmek istemedi; onun gönlünden uzaklaşırsa kadının kendi tesellisi olmadan eriyip gideceğine ve o anlaşmazlıkla büsbütün mahvolacağına inanıyordu. Bunu, üyelerinin kanunu zihninin kanununa direndiğinde ortaya çıkan ve henüz hissetmediği bedenin arzusuna yenilerek değil, bir tür dostça iyi niyetle yaptı; insan dostken düşman olmasın diye çoğu zaman bu iyi niyet yüzünden Tanrı gücendirilir. İlahî hükmün adil sonucu, bunu yapmaması gerektiğini gösterdi.

Demek ki o da başka bir şekilde kandırıldı; ama kadını aldatan o yılan hilesiyle hiçbir şekilde aldatılamayacağını düşünüyorum. Havari asıl anlamıyla aldatma diye şunu adlandırdı: ikna edilmeye çalışılan şeyin yanlış olduğu hâlde doğru sanılması. Yani Tanrı'nın o ağaca dokunmayı, dokunurlarsa tanrılar gibi olacaklarını bildiği için yasakladığını, onları insan yapan O'nun sanki onlardan Tanrılığı kıskandığını sanmak. Ama içleri araştıran Tanrı'dan gizlenemeyen bir zihin kabarması yüzünden bir deneme arzusu erkeği de kışkırttıysa –kadının o yiyeceği aldıktan sonra ölmediğini gördüğünde, yukarıda ele aldığımız gibi–, yine de artık ruhanî bir zihinle donanmış idiyse, Tanrı'nın onları kıskançlıktan o ağacın yiyeceğinden men ettiğine hiçbir şekilde inanamayacağını düşünüyorum. Daha fazla söze ne gerek? O günah böylelerine nasıl ikna ettirilebilirse öyle ikna ettirildi; ama herkesin okuması gerektiği gibi yazıldı, gerçi bunu gerektiği gibi pek az kişi anlayacaktı.

11.42

Illud magis mouet, si iam spiritalis erat Adam, quamuis mente, non corpore, quomodo credere potuerit, quod per serpentem dictum est, ideo deum prohibuisse, ne fructu ligni illius uescerentur, quia sciebat eos, si fecissent, futuros ut deos propter dinoscentiam boni et mali, tamquam hoc tantum bonum creaturae suae creator inuiderit. hoc mirum si homo spiritali mente praeditus credere potuisset. an quia hoc credere ipse non posset, propterea mulier addita est, quae parui intellectus esset et adhuc fortasse secundum sensum carnis, non secundum spiritum mentis uiueret, et hoc est, quod ei apostolus non tribuit imaginem dei? sic enim ait: uir quidem non debet uelare caput, cum sit imago et gloria dei; mulier autem gloria uiri est, non quo mens feminae eandem imaginem capere non possit, cum in illa gratia nos dicat nec masculum esse nec feminam, sed quod fortassis illa hoc nondum perceperat, quod fit in agnitione dei et uiro regente ac dispensante paulatim fuerat perceptura neque enim frustra et illud, quod apostolus ait: Adam enim primus formatus est, deinde Eua. et Adam non est seductus, mulier autem seducta in praeruaricatione facta est, id est ut per illam etiam uir praeuaricaretur. nam et ipsum dicit praeuaricatorem, ubi ait: in similitudinem praeuaricationis Adae, qui est forma futuri, seductum tamen negat. nam et interrogatus non ait: mulier, quam dedisti mecum, seduxit me, et manducaui, sed, ipsa mihi, inquit, dedit a ligno, et manducaui; illa uero, serpens, inquit, seduxit me. Ita Salomon, uir tantae sapientiae, numquidnam credendum est, quod in simulacrorum cultu credidit esse aliquid utilitatis? sed mulierum amori ad hoc malum trahenti resistere non ualuit, faciens quod sciebat non esse faciendum, ne suas, quibus deperibat atque defluebat, mortiferas delicias contristaret. ita et Adam, posteaquam de ligno prohibito seducta mulier manducauit eique dedit, ut simul ederent, noluit eam contristare, quam credebat posse sine suo solacio contabescere, si ab eius alienaretur animo, et omnino illa interire discordia, non quidem carnis uictus concupiscentia, quam nondum senserat in resistente lege membrorum legi mentis suae, sed amicali quadam beniuolentia, qua plerumque fit, ut offendatur deus, ne homo ex amico fiat inimicus: quod eum facere non debuisse diuinae sententiae iustus exitus indicauit. Ergo alio modo quodam etiam ipse deceptus est; sed dolo illo serpentino, quo mulier seducta est, nullo modo illum arbitror potuisse seduci. hanc autem proprie seductionem appellauit apostolus, qua id, quod suadebatur, cum falsum esset, uerum putatum est, id est quod deus ideo lignum illud tangere prohibuerit, quod sciebat eos, si tetigissent, uelut deos futuros, tamquam eis diuinitatem inuideret, qui eos homines fecerat. sed etiam si uirum propter aliquam mentis. elationem, quae deum internorum scrutatorem latere non poterat, sollicitauit aliqua experiendi cupiditas, cum mulierem uideret accepta illa esca non esse mortuam, secundum ea, quae superius tractauimus, non tamen eum arbitror, si iam spiritali mente praeditus erat, ullo modo credere potuisse, quod eos deus ab esca illius ligni inuidendo uetuisset. sed quid plura? persuasum est illud peccatum, sicut persuaderi talibus posset; conscriptum est autem, sicut legi ab omnibus oporteret, etsi a paucis haec intellegerentur, sicut oporteret.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…