Augustinus · Tekvin'in Lafzî Tefsiri
XII. Kitap
12.1Tekvin adını taşıyan Kutsal Yazı'nın başından ilk insanın cennetten gönderilişine kadar, on bir kitapta elimizden gelenleri ve elimizden geldiğince tartışıp yazdık: Bizim için kesin olan şeyleri ileri sürüp savunarak, kesin olmayanları ise araştırarak, tahmin yürüterek, tereddüt ederek. Karanlık konularda herkese ne düşüneceğini buyurmaktan çok, şüphe ettiğimiz yerlerde bizim de öğrenmeye muhtaç olduğumuzu gösterdik; ilmin sağlamlığını sunamadığımız yerde de okuru iddia etmenin pervasızlığından uzak tuttuk. Bu on ikinci kitap ise, kutsal metni baştan sona ele alma kaygısından artık kurtulmuş olarak, cennet meselesini daha serbestçe ve daha uzun uzadıya işleyecek; öyle ki Havari'nin cenneti üçüncü gökte olarak ima ettiği görünen yeri atladığımız sanılmasın. Orada şöyle der: "Mesih'te bir insan bilirim ki on dört yıl önce –bedende mi bilmem, bedenin dışında mı bilmem, Tanrı bilir– böylesi üçüncü göğe kadar kapıldı. Ve böyle bir insanı bilirim –bedende mi bedenin dışında mı bilmem, Tanrı bilir– ki cennete kapıldı ve insanın söylemesine izin verilmeyen, anlatılamaz sözler işitti."
Bu sözlerde önce genellikle şu sorulur: Üçüncü gök ne demektir? Sonra: Havari cennetin orada olduğunu mu anlatmak istedi, yoksa üçüncü göğe kapıldıktan sonra, cennet nerede olursa olsun, cennete de kapıldığını mı? O zaman üçüncü göğe kapılmak cennete kapılmakla aynı şey olmaz; önce üçüncü göğe, sonra oradan cennete kapılmış olur. Bu öyle belirsizdir ki bana çözülebilir görünmüyor; meğer ki biri Havari'nin buradaki sözlerinden değil de Kutsal Yazı'nın başka yerlerinden ya da apaçık bir akıl yürütmeden, cennetin üçüncü gökte olduğunu ya da olmadığını öğretecek bir şey bulsun. Üstelik üçüncü göğün kendisinin ne olduğu da, cisimsel şeyler arasında mı yoksa ruhanî şeyler arasında mı anlaşılması gerektiği de açıkça görünmüyor. Gerçi bir insanın bedeniyle ancak cisimsel bir yere kapılabileceği söylenebilirdi; ama Havari bunu da, bedende mi bedenin dışında mı kapıldığını bilmediğini söyleyerek koyduğuna göre, Havari'nin bilmediğini söylediği şeyi kim bildiğini söylemeye cesaret eder? Yine de ne tin bedensiz olarak cisimsel yerlere ne de beden ruhanî yerlere kapılabiliyorsa, onun bu tereddüdü bizi adeta şunu anlamaya zorlar –çünkü bunları kendisi hakkında yazdığından kimse şüphe etmez–: Kapıldığı şey öyle bir şeydi ki cisimsel mi ruhanî mi olduğu fark edilemiyor, ayırt edilemiyordu.
Ab exordio scripturae sanctae, quae inscribitur Genesis, donec homo primus de paradiso dimissus est, undecim libris siue adserendo atque defendendo, quae certa nobis sunt, siue inquirendo, arbitrando, ambigendo de incertis, quae potuimus et sicut potuimus, disseruimus atque conscripsimus, non tam praescribentes de rebus obscuris unicuique quid sentiat, quam nos docendos in quibus dubitauimus ostendentes temeritatemque adfirmandi amouentes a lectore, ubi non ualuimus praebere scientiae firmitatem. iste autem duodecimus liber ea iam cura expeditus, qua nos pertractandus textus sacrarum litterarum occupabat, liberius atque prolixius uersabit de paradiso quaestionem, ne putemur euitasse, quod uidetur apostolus in tertio caelo insinuare paradisum, ubi ait: scio hominem in Christo ante annos quattuordecim, siue in corpore nescio, siue extra corpus nescio, deus scit, raptum eius modi usque in tertium caelum. et scio eius modi hominem, siue in corpore siue extra corpus nescio, deus scit, quia raptus est in paradisum et audiuit ineffabilia uerba, quae non licet homini loqui. In his uerbis primum quaeri solet, quid dicat tertium caelum, deinde, utrum illic uoluerit intellegi paradisum, an, posteaquam raptus est in tertium caelum, raptum esse et in paradisum, ubicumque sit paradisus, non ut hoc fuerit rapi in tertium caelum, quod in paradisum, sed prius in tertium caelum et post inde in paradisum. et hoc sic ambiguum est, ut non mihi uideatur posse dissolui, nisi aliquis non ex praesentibus apostoli uerbis, sed ex aliis forte scripturarum locis uel ratione perspicua inueniat aliquid, quo doceat siue in tertio caelo esse paradisum siue non esse, cum et ipsum tertium caelum quid sit non liquido adpareat, utrum in rebus corporalibus, an forte in spiritalibus intellegendum sit. posset quidem dici nonnisi in locum aliquem corporalem hominem rapi potuisse cum corpore; sed quia et hoc ita posuit, ut nescire se dixerit, utrum in corpore an extra corpus raptus sit, quis audeat dicere se scire, quod se nescire apostolus dixit? uerum tamen si neque spiritus sine corpore ad loca corporalia rapi potest nec corpus ad spiritalia, haec ipsa dubitatio eius uelut cogit intellegi — siquidem de se ipso haec eum scripsisse nemo ambigit — tale fuisse illud, quo raptus est, quod, utrum corporale an spiritale esset, dinosci discernique non posset.
12.2Çünkü rüyada ya da kendinden geçişte cisimlerin hayalleri belirdiğinde, bunlar cisimlerden hiç ayırt edilmez; ta ki insan bedenin hislerine dönüp, bedenin hisleri aracılığıyla edinmediği hayallerin içinde bulunduğunu fark edinceye dek. Kim uykudan uyanınca, gördüklerinin hayalî olduğunu hemen hissetmez ki? Oysa uyurken onları görürken, uyanık olanların gördüğü cisimlerden ayırt edemiyordu. Bununla birlikte, kendi başıma geldiğini biliyorum ve bu yüzden başkalarının da başına gelmiş olabileceğinden ya da gelebileceğinden şüphe etmiyorum: Rüyada görürken rüyada gördüğümü hissettim; onayımızı aldatmayı âdet edinmiş o hayallerin gerçek cisimler olmadığını, rüyada sunulduğunu uyurken bile en sağlam şekilde kavradım ve hissettim. Yine de bir keresinde şu konuda yanıldım: Rüyada aynı şekilde gördüğüm bir dostumu, gördüğümüz şeylerin cisim değil, rüya görenlerin hayalleri olduğuna ikna etmeye çalışıyordum; oysa kendisi de elbette o şeylerin arasında bana onlar gibi görünüyordu. Ona şunu da söylüyordum: Birlikte konuşmamız da gerçek değil; o da şu anda uyurken başka bir şey görüyor ve benim bunları görüp görmediğimi hiç bilmiyor. Ama onun kendisinin de gerçek olmadığına onu ikna etmeye uğraşırken, bir yandan da onun gerçek olduğunu düşünmeye sürükleniyordum; çünkü onun gerçek olmadığına büsbütün inanmış olsaydım, onunla elbette konuşmazdım. Böylece uyuyanın ruhu, şaşılacak şekilde uyanık da olsa, cisimlerin hayallerine, sanki onlar cisimlerin kendileriymiş gibi kapılmaktan kurtulamıyordu.
Kendinden geçiş hâlinde ise yalnız bir kişiyi dinleyebildim; hissettiğini güçlükle anlatabilen bir köylüydü. Uyanık olduğunu da, bedenin gözleriyle olmayan bir şey gördüğünü de biliyordu. Hatırlayabildiğim kadarıyla onun sözleriyle söyleyeyim: "Onu ruhum görüyordu" dedi, "gözlerim değil; ama bir cisim mi yoksa bir cismin hayali mi olduğunu bilmiyordum." Bunları ayırt edebilecek biri değildi; ama o kadar saf bir imanla konuşuyordu ki, görmüş olduğunu anlattığı şeyi sanki kendim görmüşüm gibi dinledim.
Bu yüzden Pavlus cenneti, Petrus'a gökten indirilen o sofranın, Yuhanna'ya Vahiy'de gördüğünü yazdığı her şeyin, Hezekiel'e ölülerin kemikleriyle dolu o ovanın ve onların dirilişinin, İşaya'ya oturan Tanrı'nın, önündeki Serafların ve peygamberin dudaklarını temizleyen korun alındığı sunağın göründüğü gibi gördüyse, bunları bedende mi bedenin dışında mı gördüğünü bilmemiş olabileceği açıktır.
Cum enim uel in somnis uel in extasi corporum exprimuntur imagines, non discernuntur omnino a corporibus, nisi cum homo redditus sensibus corporis recognoscit se in illis fuisse imaginibus, quas non per sensus corporis hauriebat. quis enim, cum a somno euigilauerit, non continuo sentiat imaginaria fuisse, quae uidebat, quamuis, cum ea uideret dormiens, a uigilantium corporalibus uisis discernere non ualebat? quamquam mihi accidisse scio et ob hoc etiam aliis accidere potuisse uel posse non dubito, ut in somnis uidens in somnis me uidere sentirem illasque imagines, quae ipsam nostram consensionem ludificare consuerunt, non esse uera corpora, sed in somnis eas praesentari firmissime etiam dormiens tenerem atque sentirem. hoc tamen fallebar aliquando, quod amico meo, quem similiter. in somnis uidebam, id ipsum persuadere conabar non esse illa corpora, quae uidebamus, sed esse imagines somniantium, cum et ipse utique inter illa sic mihi adpareret, quomodo illa: cui tamen et hoc dicebam neque id uerum esse, quod pariter loqueremur, sed etiam ipsum tunc aliud aliquid uidere dormientem et, utrum ista ego uiderem, omnino nescire. uerum cum eidem ipsi persuadere moliebar, quod ipse non esset, adducebar ex parte etiam putare esse ipsum, cui profecto non loquerer, si omni modo sic adficerer, quod ipse non esset. ita non poterat quamuis mirabiliter uigilans anima dormientis nisi duci imaginibus corporum, ac si corpora essent ipsa. In extasi autem unum audire potui et eum rusticanum uix ualentem quod sentiebat exprimere, qui et uigilare se sciret et uidere quiddam non oculis corporis. nam, ut eius uerbis utar, quantum recolere possum, "anima mea, inquit, uidebat eum, non oculi mei; non tamen sciebam, utrum corpus esset an imago corporis". non enim erat talis, ut ista discerneret, uerum tamen simpliciter fidelis, ut eum sic audirem, ac si illud, quod se uidisse narrabat, ipse uidissem. Ac per hoc si paradisum Paulus ita uidit, ut adparuit Petro ille discus submissus e caelo, ut Iohanni quidquid in Apocalypsi se uidisse conscripsit, ut Ezechieli campus ille cum ossibus mortuorum et illa eorum resurrectio, ut Esaiae sedens deus et in conspectu eius Seraphin et ara, unde carbo adsumtus prophetae labia mundauit: manifestum eum est ignorare potuisse, utrum in corpore an extra corpus ea uiderit.
12.3Ama bunlar bedenin dışında görüldüyse ve cisim değillerdiyse, hâlâ şu sorulabilir: Cisimlerin hayalleri miydiler, yoksa hiçbir cisim benzerliği taşımayan bir cevher mi? Tanrı gibi; insanın zihni, anlayışı ya da aklı gibi; faziletler, yani basiret, adalet, iffet, sevgi, saygı ve başka ne varsa onlar gibi. Bunları anlayarak ve düşünerek sayar, ayırt eder, tarif ederiz; ama çizgilerine ya da renklerine bakarak değil, nasıl ses çıkardıklarına, nasıl koktuklarına, ağızda nasıl tat verdiklerine, onlara dokunanlara sıcaklık ya da soğukluk, yumuşaklık ya da sertlik, düzgünlük ya da pürüzlülük hakkında ne bildirdiklerine bakarak da değil. Onları başka bir görüyle, başka bir ışıkla, şeylerin başka bir apaçıklığıyla görürüz; ötekilerden çok daha üstün ve çok daha kesin bir apaçıklıkla.
O hâlde Havari'nin aynı sözlerine yeniden dönelim ve onları daha dikkatle inceleyelim. Önce şunu şüphesiz kabul edelim: Cisimsiz ve cisimsel tabiat hakkında bizim bir şekilde bilmeye çalıştığımız şeyi Havari çok daha iyi, kıyaslanamayacak kadar daha fazla biliyordu. Ruhanî şeylerin beden aracılığıyla, cisimsel şeylerin de beden olmaksızın hiçbir şekilde görülemeyeceğini biliyorduysa, onları nasıl görebildiğini gördüğü şeylerin kendisinden yola çıkarak neden ayırt etmedi? Onların ruhanî olduğundan emin idiyse, bunun sonucu olarak onları bedenin dışında gördüğünden de neden aynı şekilde emin değildi? Cisimsel olduklarını biliyorduysa, onların ancak beden aracılığıyla görülebileceğini neden bilmiyordu? Öyleyse bedende mi bedenin dışında mı gördüğünden neden şüphe ediyor; meğer ki onların cisim mi yoksa cisim benzerlikleri mi olduğundan da şüphe ediyor olsun? Bu yüzden önce bu sözlerin örgüsünde şüphe etmediği şeyin ne olduğuna bakalım; böylece şüphe ettiği şey geriye kalınca, belki şüphe etmediği şeylerden, ondan neden şüphe ettiği de görünür.
"Mesih'te bir insan bilirim ki" der, "on dört yıl önce –bedende mi bilmem, bedenin dışında mı bilmem, Tanrı bilir– böylesi üçüncü göğe kadar kapıldı." Demek ki on dört yıl önce Mesih'te bir insanın üçüncü göğe kadar kapıldığını biliyor. Bundan hiç şüphe etmiyor; o hâlde biz de etmemeliyiz. Ama bedende mi bedenin dışında mı olduğundan şüphe ediyor; o şüphe ederken hangimiz emin olmaya cesaret edebilir? Peki bundan, o insanın kapıldığını söylediği yerin üçüncü gök olduğundan da şüphe etmemiz gerektiği sonucu mu çıkacak? Çünkü şeyin kendisi gösterildiyse, üçüncü gök gösterilmiştir; ama cisimsel şeylere benzer bir hayal oluştuysa, o üçüncü gök değildi. O zaman bu gösteri şöyle düzenlenmişti: Ona önce birinci göğe yükseliyormuş gibi görünecek, onun üstünde ikincisini görecek, oraya da yükselince daha yukarıda bir başkasını görecek, oraya varınca da üçüncü göğe kapıldığını söyleyebilecekti. Ama kapıldığı yerin üçüncü gök olduğundan ne kendisi şüphe etti ne de bizim şüphe etmemizi istedi. Bunun için önce "bilirim" dedi ve sözüne oradan başladı; öyle ki Havari'nin bildiğini söylediği şeyin doğru olduğuna yalnızca Havari'ye inanmayan inanmasın.
Sed, si extra corpus uisa sunt et corpora non fuerunt, adhuc quaeri potest, utrum imagines corporum fuerint an ea substantia, quae nullam corporis similitudinem gerit, sicut deus, sicut ipsa mens hominis uel intellegentia uel ratio, sicut uirtutes, prudentia, iustitia, castitas, caritas, pietas et quaecumque aliae sunt, quas intellegendo atque cogitando enumeramus, discernimus, definimus, non utique intuentes liniamenta earum uel colores aut quomodo sonent aut quid oleant aut quid in ore sapiant aut quid contrectantibus de calore seu frigore, mollitudine seu duritia, lenitate seu asperitate renuntient, sed alia quadam uisione, alia luce, alia rerum euidentia et ea longe ceteris praestantiore atque certiore. Rursus igitur ad eadem ipsa apostoli uerba redeamus et ea diligentius perscrutemur hoc sine dubitatione primitus constituto multo magis atque inconparabiliter amplius apostolum scisse, quod de incorporea corporeaque natura nos ut sciamus utcumque conamur. si ergo sciebat spiritalia per corpus, corporalia extra corpus uideri omnino non posse, cur non per ea ipsa, quae uidit, quomodo etiam potuerit uidere, discreuit? si enim certus erat illa esse spiritalia, cur non consequenter extra corpus ea se uidisse certus nihilominus erat? si autem corporalia esse nouerat, nonnisi per corpus uideri potuisse cur non etiam nouerat? unde ergo dubitat, utrum in corpore an extra corpus ea uiderit, nisi forte ita etiam dubitat, utrum illa corpora an similitudines corporum fuerint? prius itaque uideamus, quid sit in uerborum istorum contextione, unde non dubitet, atque ita, cum remanserit unde dubitet, fortassis ex his, de quibus non dubitat, quomodo etiam illud dubitet adparebit. Scio, inquit, hominem in Christo ante annos quattuordecim, siue in corpore nescio, siue extra corpus nescio, deus scit, raptum eius modi usque in tertium caelum. scit ergo ante annos quattuordecim in Christo raptum hominem usque ad tertium coelum. hoc omnino non dubitat, nec nos ergo debemus. sed utrum in corpore an extra corpus, dubitat: unde illo dubitante quis nostrum certus esse audeat? num forte hinc etiam illud consequens erit, ut tertium caelum fuisse dubitemus, quo raptum hominem dixit? si enim res ipsa demonstrata est, tertium caelum demonstratum est; si autem imago aliqua corporalium similis facta est, non erat illud tertium caelum, sed illa ostensio sic ordinata est, ut uideretur sibi ascendere primum caelum, super quod uideret alterum, quo rursus ascendens iterum alterum uideret superius, quo cum peruenisset, posset dicere se in tertium caelum raptum. sed illud, quod tertium caelum esset, quo raptus est, neque dubitauit neque dubitare nos uoluit. ad hoc enim praemisit "scio" et inde coepit, ut quod se scire apostolus dicit, solus ille non credat uerum esse, qui non credit apostolo.
12.4Demek ki bir insanın üçüncü göğe kadar kapıldığını biliyor. Bu yüzden kapıldığı yer gerçekten üçüncü göktür. Cisimsel bir işaret değildir: Musa'ya böyle bir işaret gösterildiğinde, Tanrı'nın cevherinin kendisinin başka, Tanrı'nın insanların cisimsel hislerine kendini sunduğu görünür yaratığın başka olduğunu o kadar iyi hissediyordu ki "Bana kendini göster" diyordu. Cisimsel bir şeyin hayali de değildir: Yuhanna tinde böyle bir hayali görünce onun ne olduğunu soruyor, ona da "Bu bir şehirdir" ya da "Bunlar halklardır" ya da başka bir cevap veriliyordu; o ise bir canavar ya da bir kadın ya da sular ya da bu türden bir şey görüyordu. Ama Havari "Bir insanın üçüncü göğe kadar kapıldığını bilirim" der.
Eğer cisimsel olana benzeyen ruhanî bir hayale gök demek isteseydi, oraya kapılıp yükseldiği beden de aynı şekilde bedeninin bir hayali olurdu. O zaman, o göğe bir göğün hayali olsa da gök dediği gibi, kendi bedenine de bir bedenin hayali olsa da beden derdi; neyi bildiğini ve neyi bilmediğini, yani bir insanın üçüncü göğe kadar kapıldığını bildiğini, ama bedende mi bedenin dışında mı olduğunu bilmediğini ayırt etmeye de özen göstermezdi. Gördüğü şeyleri, benzerleri oldukları şeylerin adlarıyla anarak görüyü yalınca anlatırdı. Nitekim biz de rüyalarımızı ya da onlarda bize açılan bir şeyi anlatırken "Bir dağ gördüm, bir ırmak gördüm, üç adam gördüm" ya da buna benzer şeyler söyler, o hayallere benzerleri oldukları şeylerin taşıdığı adları veririz. Havari ise "Şunu bilirim, şunu bilmem" der.
Ama ikisi de hayal hâlinde göründüyse, ikisi de aynı şekilde bilinir ya da aynı şekilde bilinmez; gök asıl anlamıyla göründüyse –ve bu yüzden biliniyorsa–, o insanın bedeni nasıl hayal hâlinde görünebilirdi?
Çünkü cisimsel bir gök görülüyorduysa, onun cisimsel gözlerle görülüp görülmediği neden gizli kalıyordu? Bedenin gözleriyle mi yoksa tinle mi görüldüğü belirsiz idiyse –bu yüzden "bedende mi bedenin dışında mı bilmem" dendi–, gerçekten cisimsel bir göğün mü görüldüğü, yoksa hayal hâlinde mi gösterildiği de nasıl belirsiz değildi? Yine, cisimsiz bir cevher görülüyorduysa –bir cisim hayali içinde değil de adaletin, bilgeliğin ve bu türden şeylerin görüldüğü gibi– ve gök bu idiyse, böyle bir şeyin bu bedenin gözleriyle görülemeyeceği de açıktır. Bu yüzden böyle bir şey gördüğünü biliyorduysa, onu beden aracılığıyla görmediğinden şüphe edemezdi. "Mesih'te bir insan bilirim" der, "on dört yıl önce." Bana inanan kimse bu "bilirim"den şüphe etmesin; "ama bedende mi bedenin dışında mı bilmem, Tanrı bilir."
Scit ergo hominem raptum esse usque in tertium caelum. proinde illud, quo raptus est, uere tertium caelum est, non signum aliquod corporale, quod cum ostenderetur Moysi, usque adeo sentiebat aliud esse ipsam dei substantiam, aliud uisibilem creaturam, in qua se deus humanis et corporalibus sensibus praesentabat, ut diceret: ostende mihi temet ipsum, nec aliqua imago rei corporalis, quam cum Iohannes uideret in spiritu quaerebat, quid esset, eique respondebatur uel: ciuitas est uel: populi sunt uel aliquid aliud, cum uideret ille bestiam siue mulierem siue aquas siue quid eius modi, sed, scio, inquit, raptum hominem usque in tertium caelum. Quodsi spiritalem imaginem corporali similem caelum appellare uoluisset, sic erat etiam imago corporis eius, in qua illuc raptus ascenderat. sic ergo et suum corpus appellaret quamuis imaginem corporis, quomodo illud caelum quamuis imaginem caeli, neque curaret discernere, quid sciret et quid nesciret, id est quia sciret raptum hominem usque ad tertium caelum, nesciret autem, utrum in corpore an extra corpus, sed simpliciter narraret uisionem earum rerum nominibus appellans illa, quae uidit, quarum erant similia. nam et nos dicimus, cum somnia nostra narramus uel aliquam in eis reuelationem: uidi montem, uidi fluuium, uidi tres homines et si quid eius modi ea nomina tribuentes illis imaginibus, quae habent res ipsae, quarum similes erant; apostolus autem, illud, inquit, scio, illud nescio. At si utrumque imaginaliter adparuit, utrumque pariter scitur pariterue nescitur; si autem proprie caelum — et ideo scitur — quomodo potuit imaginaliter corpus illius hominis adparere? Nam si caelum corporeum uidebatur, quare latebat, utrum corporeis oculis uideretur? si autem incertum erat, utrum oculis corporis an spiritu uideretur — et ideo dictum est: siue in corpore siue extra corpus nescio — quomodo non incertum erat et illud, utrum uere caelum corporeum uideretur an imaginaliter ostenderetur? itemque, si substantia incorporea uidebatur, non in aliqua imagine corporis, sed sicut uidetur iustitia, sapientia et si quid eius modi, et hoc erat caelum, id quoque manifestum est oculis huius corporis uideri aliquid tale non posse. ac per hoc, si aliquid tale se uidisse sciebat, non per corpus se uidisse dubitare non poterat. scio, inquit, hominem in Christo ante annos quattuordecim. hoc scio nemo dubitet, qui mihi credit; sed, utrum in corpore an extra corpus nescio, deus scit.
12.5Öyleyse inananlar yanılmasın diye bilmediğin şeyden ayırdığın, bildiğin şey nedir? "Aynı insanın üçüncü göğe kadar kapıldığı" der. Ama o gök ya cisimdi ya tin. Cisim idiyse ve cisimsel gözlerle görüldüyse, neden onun gök olduğu biliniyor da bedende görüldüğü bilinmiyor? Tin idiyse, ya bir cisim hayali sundu, o zaman cisim olup olmadığı ne kadar belirsizse bedende görülüp görülmediği de o kadar belirsizdir; ya da bilgeliğin zihinle, cisimlerin hiçbir hayali olmadan görüldüğü gibi görüldü, o zaman da beden aracılığıyla görülemeyeceği kesindir. Demek ki ya ikisi de kesindir ya ikisi de belirsizdir; görülen şeyin kesin, görmeyi sağlayanın belirsiz olması nasıl mümkün? Çünkü cisimsiz tabiatın onun tarafından beden aracılığıyla görülemeyeceği açıktır. Cisimler ise beden olmadan görülebilseler bile –böyle bir görme varsa–, beden aracılığıyla görüldükleri gibi görülmezler elbette; o yol çok farklıdır. Bu yüzden, cisimsel bir göğü cisimsel olmayan gözlerle gördüyse, bu yolun cisimsel görmeye pek benzemesi yüzünden Havari'yi yanıltması ya da şüpheye düşürüp bedende mi bedenin dışında mı gördüğünün kendisi için belirsiz olduğunu söyletmesi şaşılacak şey olurdu.
Öyleyse belki geriye şu kalıyor: Bildiği ile bilmediğini ayırt etmek için bu kadar özen gösteren Havari yalan söyleyemeyeceğine göre, onun şunu bilmediğini anlamalıyız: Üçüncü göğe kapıldığında bedende miydi –bedenin yaşadığı söylendiğinde ruh nasıl bedendeyse öyle; uyanık, uyuyan ya da kendinden geçişte bedenin hislerinden uzaklaşmış birinin bedeninde olduğu gibi–, yoksa bedenden büsbütün çıkmış mıydı? Öyle ki beden ölü olarak yatsın, o gösteri tamamlanınca ruh ölü üyelere geri verilsin, o da uyuyan biri gibi uyanmasın ya da kendinden geçmiş biri gibi yeniden hislerine dönmesin de büsbütün ölmüşken yeniden dirilsin? Buna göre üçüncü göğe kapılınca gördüğünü –ki bunu bildiğini de doğrular– asıl anlamıyla gördü, hayal hâlinde değil. Ama bedenden bu uzaklaşma bedeni büsbütün ölü mü bıraktı, yoksa ruh canlı bir bedende olduğu gibi bir tarzda orada bulunurken yalnız zihni mi o görünün anlatılamaz şeylerini görmek ya da işitmek için kapılıp götürüldü? Bu belirsizdi; belki bu yüzden "bedende mi bedenin dışında mı bilmem, Tanrı bilir" dedi.
Quid ergo scis, quod discernis ab eo, quod nescis, ne credentes fallantur? raptum, inquit, eundem hominem usque in tertium caelum. at illud caelum aut corpus erat aut spiritus. si corpus erat et corporeis oculis uisum est, cur illud caelum esse scitur et in corpore uisum esse nescitur? si autem spiritus erat, aut corporis imaginem praebuit et tam incertum est utrum corpus fuerit, quam incertum est utrum in corpore uisum sit; aut sic uisum est, quomodo uidetur mente sapientia sine ullis imaginibus corporum, et nihilominus certum est uideri non potuisse per corpus. aut ergo utrumque certum est aut utrumque incertum aut quomodo certum, quod uisum est, incertum autem, per quod uisum est? manifestum est enim incorpoream naturam ab eo uideri non potuisse per corpus. corpora uero, etiam si non possent uideri sine corpore, non utique sic uidentur per corpus, sed longe ille dispar modus est, si quis est. unde mirum, si posset apostolum tamquam simillimus fallere aut ad dubitationem cogere, ut, si corporeum caelum non corporeis oculis uidit, incertum sibi esse diceret, utrum in corpore an extra corpus id uiderit. Restat ergo fortasse, ut, quoniam mentiri non posset apostolus, qui tanta cura egit, ut discerneret quid sciret et quid nesciret, hoc ipsum eum intellegamus ignorasse, utrum, quando in caelum tertium raptus est, in corpore fuerit, quomodo est anima in corpore, cum corpus uiuere dicitur, siue uigilantis siue dormientis siue in extasi a sensibus corporis alienata, an omnino de corpore exierit, ut mortuum corpus iaceret, donec peracta illa demonstratione membris mortuis anima redderetur et non quasi dormiens euigilaret aut extasi alienatus denuo rediret in sensus, sed mortuus omnino reuiuisceret. proinde, quod uidit raptus usque in tertium caelum — quod etiam se scire confirmat — proprie uidit, non imaginaliter. sed quia ipsa a corpore alienatio, utrum omnino mortuum corpus reliquerit an secundum modum quendam uiuentis corporis ibi anima fuerit, sed mens eius ad uidenda uel audienda ineffabilia illius uisionis abrepta sit, hoc incertum erat, ideo forsitan dixit: siue in corpore siue extra corpus nescio, deus scit.
12.6Hayal hâlinde değil de asıl anlamıyla görülen ve beden aracılığıyla görülmeyen şey ise, öteki bütün görüleri aşan bir görüyle görülür. Bu görülerin türlerini ve farklarını Rab bana yardım ettiği ölçüde açıklamaya çalışacağım. İşte "Yakınını kendin gibi seveceksin" buyruğu okunduğunda, yalnız bu tek buyrukta üç görü türüyle karşılaşırız: Biri gözler aracılığıyladır, harfler onlarla görülür; ikincisi insanın tini aracılığıyladır, yakınımız orada olmasa da onunla düşünülür; üçüncüsü zihnin bakışı aracılığıyladır, anlaşılan sevginin kendisi onunla seyredilir. Bu üç türden birincisi herkes için açıktır; çünkü onunla gök ve yer ve onlarda gözlerimizin görebildiği her şey görülür. Orada olmayan cisimlerin cisimsel olarak düşünüldüğü ikincisini anlatmak da zor değildir; çünkü göğün ve yerin kendisini ve onlarda görebildiğimiz şeyleri karanlıkta bulunduğumuzda da düşünürüz. Orada bedenin gözleriyle hiçbir şey görmesek de ruhta cisimsel hayallere bakarız: ya gerçek hayallere, cisimlerin kendilerini gördüğümüz ve hafızada tuttuğumuz gibi, ya da uydurma hayallere, düşüncenin biçimlendirebildiği gibi. Çünkü tanıdığımız Kartaca'yı başka türlü, tanımadığımız İskenderiye'yi başka türlü düşünürüz. Anlaşılan sevginin seyredildiği üçüncü tür ise, kendilerine benzeyip de kendileri olmayan hayalleri bulunmayan şeyleri kapsar. Çünkü insan, ağaç, güneş ve göksel ya da yersel başka bütün cisimler, karşımızdayken kendi suretleri içinde görülür, orada olmadıklarında ise ruha basılmış hayaller içinde düşünülür; böylece iki tür görüntü oluştururlar: Biri bedenin hisleri aracılığıyla, öteki o hayallerin içinde tutulduğu tin aracılığıyla. Ama sevgi, karşımızdayken olduğu suretle başka türlü, orada değilken kendine benzer bir hayalle başka türlü mü görülür? Elbette hayır. Zihinle görülebildiği ölçüde, biri onu daha çok, biri daha az görür; ama cisimsel bir hayal türünden bir şey düşünülüyorsa, görülen sevginin kendisi değildir.
Quod autem non imaginaliter, sed proprie uidetur et non per corpus uidetur, hoc ea uisione uidetur, quae omnes ceteras superat. harum species atque differentias, quantum me dominus adiuuerit, explicare curabo. ecce in hoc uno praecepto cum legitur: diliges proximum tuum tamquam te ipsum, tria uisionum genera occurrunt: unum per oculos, quibus ipsae litterae uidentur, alterum per spiritum hominis, quo proximus et absens cogitatur, tertium per contuitum mentis, quo ipsa dilectio intellecta conspicitur. in his tribus generibus illud primum manifestum est omnibus; in hoc enim uidetur caelum et terra et omnia, quae in eis conspicua sunt oculis nostris. nec illud alterum, quo absentia corpora corporalia cogitantur, insinuare difficile est; ipsum quippe caelum et terram et ea, quae in eis uidere possumus, etiam in tenebris constituti cogitamus, ubi nihil uidentes oculis corporis, animo tamen corporales imagines intuemur, seu ueras, sicut ipsa corpora uidimus et memoria retinemus, seu fictas, sicut cogitatio formare potuerit. aliter enim cogitamus Carthaginem, quam nouimus, aliter Alexandriam, quam non nouimus. tertium uero illud, quo dilectio intellecta conspicitur, eas res continet, quae non habent imagines sui similes, quae non sunt quod ipsae. nam homo uel arbor uel sol et quaecumque alia corpora, siue caelestia siue terrestria, et praesentia uidentur in suis formis et absentia - cogitantur in imaginibus animo inpressis et faciunt duo genera uisorum: unum per corporis sensus, alterum per spiritum, quo illae imagines continentur. dilectio autem numquid aliter uidetur praesens in specie, qua est, et aliter absens in aliqua imagine sui simili? non utique. sed quantum mente cerni potest, ab alio magis, ab alio minus ipsa cernitur; si autem aliquid corporalis imaginis cogitatur, non ipsa cernitur.
12.7Bunlar üç görü türüdür. Önceki kitaplarda da, konu gerektirdiği ölçüde, onlar hakkında bir şeyler söyledik, ama sayılarını anmadık. Şimdi onları kısaca anlattık; üstlendiğimiz mesele onları biraz daha geniş tartışmamızı gerektirdiğine göre, sürekli dolambaçlı konuşarak oyalanmamak için onları belirli ve uygun adlarla işaretlemeliyiz. Birincisine cisimsel diyelim, çünkü beden aracılığıyla algılanır ve bedenin hislerine sunulur. İkincisine ruhanî diyelim: Çünkü cisim olmayıp da yine bir şey olan her şeye haklı olarak tin denir; orada olmayan bir cismin hayali de, cisme benzese de cisim değildir, onu gören bakışın kendisi de cisim değildir. Üçüncüsüne ise akıldan (intellectus) türeterek akli diyelim; çünkü zihinden (mens) türeterek mentale demek, kelimenin yeniliği yüzünden fazlasıyla tuhaf kaçar.
Bu adların gerekçesini daha ince bir şekilde vermeye kalkarsam söz hem uzar hem karışır; oysa buna hiçbir zorunluluk, en azından o kadar büyük bir zorunluluk yoktur. Şunu bilmek yeter: Bir şeye cisimsel denmesi ya cisimlerden söz edilirken asıl anlamıyladır ya da aktarılmış bir kelimeyledir; "Çünkü Tanrılığın bütün doluluğu cisimsel olarak onda oturur" dendiği gibi. Tanrılık bir cisim değildir; ama Havari Eski Ahit'in ayinlerine gelecek olanın gölgeleri dediği için, gölgelerle karşılaştırarak Tanrılığın doluluğunun Mesih'te cisimsel olarak oturduğunu söyledi; çünkü o gölgelerle mecazen gösterilen her şey onda gerçekleşir. Böylece o, bir bakıma o gölgelerin cismidir, yani o mecazların ve anlamların hakikatidir. Mecazların kendilerine, bir şey belirttikleri için, elbette aktarılmış bir kelimeyle, asıl anlamıyla değil, gölge dendiği gibi, Tanrılığın doluluğunun cisimsel olarak oturduğunu söylerken de aktarılmış bir kelime kullandı.
Ruhanî ise pek çok anlamda söylenir. Havari azizlerin dirilişinde olacak bedene de ruhanî der: "Canlı beden olarak ekilir, ruhanî beden olarak diriltilir." Çünkü o beden şaşılacak şekilde her kolaylığa ve bozulmazlığa erişecek biçimde tine tabi olur ve cisimsel gıdalara hiç muhtaç olmadan yalnız tinle diriltilir; cisimsiz bir cevhere sahip olacağı için değil. Nitekim şimdi sahip olduğumuz bu beden de, canlı (animale) dendi diye ruhun cevherine sahip değildir, ruhun kendisi değildir. Yine tin (spiritus) ya bu havaya ya da onun esintisine, yani hareketine denir; "ateş, dolu, kar, buz, fırtına rüzgârı" dendiği gibi. Hayvanın ya da insanın ruhuna da tin denir; şöyle yazıldığı gibi: "İnsanoğullarının tininin yukarı çıktığını, hayvanın tininin de aşağı, toprağa indiğini kim bilir?" Akıllı zihnin kendisine de tin denir; ruhun bir tür gözü gibi olan, Tanrı'nın suretinin ve bilgisinin ait olduğu şey odur. Bu yüzden Havari der: "Zihninizin tininde yenilenin ve Tanrı'ya göre yaratılmış yeni insanı giyinin." Başka bir yerde de iç insan hakkında "Onu yaratanın suretine göre Tanrı'nın bilgisinde yenilenen" der. Yine "Demek ki ben zihnimle Tanrı'nın kanununa, bedenimle ise günahın kanununa hizmet ediyorum" dedikten sonra, aynı düşünceyi başka bir yerde anarken "Beden tine karşı, tin de bedene karşı arzu duyar, öyle ki istediğiniz şeyleri yapmayasınız" der; zihin dediği şeye burada tin demiştir. Tanrı'ya da tin denir; Rab'bin İncil'de dediği gibi: "Tanrı tindir; O'na tapanlar da tinde ve hakikatte tapmalıdır."
Haec sunt tria genera uisionum, de quibus et in superioribus libris aliquid diximus, sicut res postulare uidebatur, non tamen earum numerum commemorauimus; et nunc breuiter eis insinuatis, quoniam suscepta quaestio flagitat, ut de his aliquanto uberius disseramus, debemus ea certis et congruis signare nominibus, ne adsidue circumloquendo moras faciamus. primum ergo appellemus corporale, quia per corpus percipitur et corporis sensibus exhibetur; secundum spiritale: quidquid enim corpus non est et tamen aliquid est, iam recte spiritus dicitur et utique non est corpus, quamuis corpori similis sit, imago absentis corporis, nec ille ipse obtutus, quo cernitur; tertium uero intellectuale ab intellectu, quia mentale a mente ipsa uocabuli nouitate nimis absurdum est ut dicamus. Horum uocabulorum rationem si subtilius reddam, et prolixior et perplexior sermo erit, cum hoc uel nulla uel certe non tanta necessitas exigat. satis est ergo scire corporale aliquid uel proprie dici, cum de corporibus agitur, uel etiam translato uocabulo, sicut dictum est: quia in ipso inhabitat omnis plenitudo diuinitatis corporaliter. neque enim diuinitas corpus est, sed quia sacramenta ueteris testamenti appellat umbras futuri, propter umbrarum conparationem corporaliter dixit habitare in Christo plenitudinem diuinitatis, quod in illo inpleantur omnia, quae illis umbris figurata sunt, ac sic quodammodo umbrarum illarum ipse sit corpus, hoc est figurarum et significationum illarum ipse sit ueritas. sicut ergo ipsae figurae significatiue translato utique uocabulo non proprie dictae sunt umbrae, ita et quod ait plenitudinem diuinitatis corporaliter habitare translato uerbo usus est. Spiritale autem pluribus modis dicitur. nam et corpus. quod futurum est in resurrectione sanctorum, spiritale appellat apostolus, ubi ait: seminatur corpus animale, surget corpus spiritale, eo quod miris modis ad omnem facilitatem et incorruptionem spiritui subdatur et sine ulla indigentia corporalium alimentorum solo uiuificetur spiritu, non quod incorpoream substantiam sit habiturum; neque enim et hoc corpus, quale nunc habemus, animae habet substantiam et hoc est quod anima, quia dictum est animale. item spiritus dicitur uel aer iste uel flatus eius, id est motus eius, sicut dictum est: ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis. dicitur etiam spiritus anima siue pecoris siue hominis, sicut scriptum est: et quis scit, spiritus filiorum hominis si ascendat ipse sursum, et spiritus pecoris si descendat ipse deorsum in terram? dicitur spiritus et ipsa mens rationalis, ubi est quidam tamquam oculus animae, ad quem pertinet imago et agnitio dei. unde dicit apostolus: renouamini spiritu mentis uestrae et induite nouum hominem, qui secundum deum creatus est, cum et alibi dicat de interiore homine: qui renouatur in agnitione dei secundum imaginem eius, qui creauit eum. item cum dixisset: igitur ipse ego mente seruio legi dei, carne autem legi peccati, alio loco eandem sententiam commemorans, caro, inquit, concupiscit aduersus spiritum et spiritus aduersus carnem, ut non ea quae uultis faciatis, quam dixit mentem, hunc etiam spiritum appellauit. dicitur spiritus etiam deus, sicut ait dominus in euangelio: spiritus est deus; et eos, qui adorant eum, in spiritu et ueritate oportet adorare.
12.8Tin adının verildiği, andığımız bütün bu anlamlardan, şimdi ele aldığımız görü türüne ruhanî derken kullandığımız kelimeyi almadık; onu Korintlilere mektupta bulduğumuz, tinin zihinden en apaçık bir tanıklıkla ayrıldığı tek bir anlamdan aldık. "Eğer dille dua edersem" der, "tinim dua eder, ama zihnim meyvesiz kalır." Burada "dil"in karanlık ve gizemli anlamları söylemek olarak anlaşıldığı açıktır; bunlardan zihnin anlayışını çıkarırsan, kimse anlamadığı şeyi dinlemekle gelişmez. Bu yüzden şunu da der: "Dille konuşan insanlara değil, Tanrı'ya konuşur; çünkü kimse işitmez, tin ise sırlar söyler." Böylece burada dil diye, şeylerin hayalleri ve benzerlikleri gibi olan ve anlaşılmak için zihnin bakışına muhtaç olan anlamların bulunduğu yeri adlandırdığını yeterince gösterir. Bu anlamlar anlaşılmadıkça tinde olduklarını, zihinde olmadıklarını söyler; bu yüzden daha açık şekilde der: "Tinle hayır dua edersen, sıradan insanın yerinde bulunan kişi senin hayır duana nasıl "Amin" diyecek, çünkü ne dediğini bilmiyor?" Dille, yani konuşurken ağzımızda hareket ettirdiğimiz bedenin üyesiyle de şeylerin kendileri ortaya konmaz, şeylerin işaretleri verilir; bu yüzden Havari, işaretlerin anlaşılmadan önceki her türlü dile getirilişine aktarılmış bir kelimeyle dil dedi. Ona zihne özgü olan anlayış eklenince vahiy ya da bilgi ya da peygamberlik ya da öğreti olur. Bu yüzden der: "Size dillerle konuşarak gelirsem, size vahiyle ya da bilgiyle ya da peygamberlikle ya da öğretiyle konuşmadıkça size ne faydam olur?" Yani işaretlere, yani dile anlayış eklendiğinde; öyle ki yapılan şey yalnız tinle değil, zihinle de yapılsın.
Ex his omnibus modis, quos commemorauimus, quibus appellatur spiritus, non traximus hoc uocabulum, quo appellauimus spiritale hoc uisionis genus, de quo nunc agimus, sed ex illo uno modo, quem inuenimus in epistula ad Corinthios, quo spiritus a mente distinguitur euidentissimo testimonio. si enim orauero, inquit, lingua, spiritus meus orat; mens autem mea infructuosa est. cum ergo lingua intellegatur hoc loco dicere obscuras et mysticas significationes, a quibus si intellectum mentis remoueas nemo aedificatur audiendo, quod non intellegit — unde etiam dicit: qui enim loquitur lingua, non hominibus loquitur, sed deo; nemo enim audit, spiritus autem loquitur mysteria - satis indicat eam se linguam hoc loco appellare, ubi sunt significationes uelut imagines rerum ac similitudines, quae ut intellegantur indigent mentis obtutu. cum autem non intelleguntur, in spiritu eas dicit esse, non in mente: unde apertius ait: si benedixeris spiritu, qui subplet locum idiotae quomodo dicet "amen" super tuam benedictionem, quandoquidem nescit, quid dicas? quia ergo etiam lingua, id est membro corporis, quod mouemus in ore, cum loquimur, signa utique rerum dantur, non res ipsae proferuntur, propterea translato uerbo linguam appellauit quamlibet signorum prolationem, priusquam intellegantur: quo cum intellectus accesserit, qui mentis est proprius, fit reuelatio uel agnitio uel prophetia uel doctrina. proinde ait: si uenero ad uos linguis loquens, quid uobis prodero, nisi loquar uobis in reuelatione aut in agnitione aut in prophetia aut in doctrina? id est: cum signis, hoc est linguae accesserit intellectus, ut non spiritu tantum, sed etiam mente agatur quod agitur.
12.9Bu yüzden, cisimsel şeylerin birtakım benzerlikleri aracılığıyla tinde kendilerine işaretler gösterilenlerde, bunlar anlaşılsın diye zihnin vazifesi de eklenmedikçe, henüz peygamberlik yoktu; başkasının gördüğünü yorumlayan, onu görenden daha çok peygamberdi. Buradan peygamberliğin, özel bir anlamda tin denen bu tinden, yani ruhun zihinden aşağı olan ve cisimsel şeylerin benzerliklerinin içinde belirdiği bir gücünden çok zihne ait olduğu görünür. Bu yüzden yedi başağın ve yedi ineğin ne anlama geldiğini anlayan Yusuf, onları rüyada gören Firavun'dan daha çok peygamberdi; çünkü birinin tini görsün diye biçimlendirildi, ötekinin zihni anlasın diye aydınlatıldı. Bundan dolayı birinde dil, ötekinde peygamberlik vardı; çünkü birinde şeylerin hayal edilişi, ötekinde hayallerin yorumu vardı. Demek ki belirtilen şeylerin yalnızca işaretlerini cisimsel şeylerin hayalleri aracılığıyla tinde gören daha az peygamberdir, yalnızca onları anlamakla donanmış olan daha çok peygamberdir; ama en çok peygamber, ikisinde birden üstün olandır: Hem cisimsel şeylerin anlam taşıyan benzerliklerini tinde görür hem de onları zihninin canlılığıyla anlar. Danyal'ın üstünlüğü de böyle sınanmış ve kanıtlanmıştı: Krala hem gördüğü rüyayı söyledi hem de ne anlama geldiğini açtı. Cisimsel hayallerin kendileri onun tininde belirmiş, onların anlamı da zihnine açılmıştı. Demek ki bu ayrımda tine verilen anlama göre –Havari'nin "Tinle dua edeceğim, zihinle de dua edeceğim" derken kastettiği, şeylerin işaretlerinin tinde biçimlenmesi ve onların anlamının zihinde parlaması anlamına göre–, işte bu ayrıma göre, orada olmayan cisimlerin hayallerini düşünürken de kullandığımız türden görüntülere şimdi ruhanî dedik.
Proinde, quibus signa per aliquas rerum corporalium similitudines demonstrabantur in spiritu, nisi accesserat mentis officium, ut etiam intellegerentur, nondum erat prophetia; magisque propheta erat, qui interpretabatur, quod alius uidisset, quam ipse qui uidisset. unde adparet magis ad mentem pertinere prophetiam quam ad istum spiritum, qui modo quodam proprio uocatur spiritus, uis animae quaedam mente inferior, ubi corporalium rerum similitudines exprimuntur. itaque magis Ioseph propheta, qui intellexit, quid significarent septenae spicae et septenae boues, quam Pharao, qui eas uidit in somnis; illius enim spiritus informatus est, ut uideret, huius mens inluminata, ut intellegeret. ac per hoc in illo erat lingua, in isto prophetia, quia in illo rerum imaginatio, in isto imaginationum interpretatio. minus ergo propheta, qui rerum, quae significantur, sola ipsa signa in spiritu per rerum corporalium imagines uidet, et magis propheta, qui solo earum intellectu praeditus est; sed maxime propheta, qui utroque praecellit, ut et uideat in spiritu corporalium rerum significatiuas similitudines et eas uiuacitate mentis intellegat, sicut Danihelis excellentia temtata est et probata qui regi et somnium, quod uiderat, dixit et, quid significaret, aperuit. et ipsae quippe imagines corporales in spiritu eius expressae sunt et earum intellectus reuelatus in mente. ex hoc ergo modo, quo appellatur in ista distinctione spiritus, secundum quem dixit apostolus: orabo spiritu, orabo autem et mente, ut et signa rerum formarentur in spiritu et eorum refulgeret intellectus in mente: secundum hanc, inquam, distinctionem spiritale nunc appellauimus tale genus uisorum, quali etiam corporum absentium imagines cogitamus.
12.10Akli görü ise daha üstündür ve zihne özgüdür. Aklın, tinin pek çok anlamda adlandırıldığını gördüğümüz gibi pek çok anlamda söylenebildiği hiç aklıma gelmiyor. Akli desek de anlaşılır desek de aynı şeyi belirtiriz. Gerçi bazıları ikisi arasında bir fark olsun istediler: Anlaşılır olan, yalnız akılla algılanabilen şeyin kendisidir; akli olan ise anlayan zihindir. Ama yalnız akılla görülebilen ve kendisi anlamayan bir şeyin var olup olmadığı büyük ve zor bir meseledir. Akılla algılayıp da kendisi akılla algılanamayan bir şeyin var olduğunu ise kimsenin düşündüğünü ya da söylediğini sanmıyorum; çünkü zihin ancak zihinle görülür. Demek ki zihin, görülebildiği için anlaşılır, görebildiği için de o ayrıma göre aklidir. Bu yüzden, yalnız anlaşılıp da anlamayan bir şeyin var olup olmadığı o çok zor meseleyi bir kenara bırakarak, şimdi akli ile anlaşılırı aynı anlamda kullanıyoruz.
Intellectuale autem illud excellentius, quod mentis est proprium. nec mihi occurrit omnino ita pluribus modis dici posse intellectum, sicut spiritum multis modis appellatum esse conperimus; siue autem intellectuale dicamus siue intellegibile, hoc idem significamus. quamquam nonnihil interesse nonnulli uoluerint, ut intellegibilis sit res ipsa, quae solo intellectu percipi potest. intellectualis autem mens, quae intellegit; sed esse aliquam rem quae solo intellectu cerni possit ac non etiam intellegat magna et difficilis quaestio est. esse autem rem, quae intellectu percipiat et non etiam intellectu percipi possit, non arbitror quemquam uel putare uel dicere; mens quippe non uidetur nisi mente. quia ergo uideri potest, intellegibilis, quia et uidere, intellectualis est secundum illam distinctionem. quapropter sequestrata illa difficillima quaestione, utrum sit aliquid, quod tantum intellegatur nec intellegat, nunc intellectuale et intellegibile sub eadem significatione appellamus.
12.11Demek ki bu üç görüntü türü, yani cisimsel, ruhanî ve akli olan, akıl aşağıdakilerden yukarıdakilere yükselsin diye tek tek ele alınmalıdır. Yukarıda, üç türün de tek bir cümlede görüldüğü bir örnek vermiştik. "Yakınını kendin gibi seveceksin" okunduğunda harfler cisimsel olarak görülür, yakın ruhanî olarak düşünülür, sevgi akli olarak seyredilir. Ama harfler orada olmadıklarında da ruhanî olarak düşünülebilir, yakın da karşımızdayken cisimsel olarak görülebilir; sevgi ise ne kendi cevheriyle bedenin gözleriyle görülebilir ne de cisme benzer bir hayalle tinle düşünülebilir; yalnız zihinle, yani akılla bilinir ve algılanır. Cisimsel görü elbette bu türlerden hiçbirine hükmetmez; onunla hissedilen şey, ona adeta hükmeden ruhanî görüye bildirilir. Çünkü bir şey gözlerle görülünce, onun hayali hemen tinde oluşur; ama gözlerimizi gözlerle gördüğümüz şeyden çevirip onun hayalini ruhta bulmadıkça, oluştuğu fark edilmez. Eğer tin, hayvanınki gibi akılsızsa, gözlerin bildirdiği buraya kadardır; ama ruh akıllı ise, tine de hükmeden akla da bildirilir. Böylece gözlerin edinip tine, orada hayali oluşsun diye bildirdikleri şey bir şeyin işaretiyse, ya ne belirttiği hemen anlaşılır ya da araştırılır; çünkü bu ancak zihnin vazifesiyle anlaşılabilir ya da araştırılabilir.
Kral Belşassar duvarda yazan bir elin parmaklarını gördü. Cisimsel olarak meydana gelen şeyin hayali bedenin hissi aracılığıyla hemen onun tinine basıldı ve görülen şey olup geçtikten sonra da düşüncesinde kaldı. Tinde görülüyor, ama anlaşılmıyordu; cisimsel olarak meydana gelip cisimsel gözlere göründüğünde de bu işaret anlaşılmamıştı. Yine de bunun bir işaret olduğu anlaşılıyordu ve bu zihnin vazifesinden geliyordu. Ne belirttiği araştırıldığına göre, bu araştırmayı da elbette zihin yapıyordu. Bulunamayınca Danyal geldi; peygamberlik tiniyle aydınlanmış zihniyle, o işaretin neyin habercisi olduğunu sarsılmış krala açtı. Zihne özgü olan bu görü türü sayesinde asıl peygamber oydu; işareti cisimsel olarak meydana gelmiş ve cisimsel olarak görmüş, geçip gittikten sonra da hayalini tinde düşünerek görmüş olan, ama akılla onun bir işaret olduğunu bilmekten ve ne belirttiğini araştırmaktan öte bir şey yapamayan kral değil.
Petrus zihninin kendinden uzaklaştığı bir hâlde, dört ipe bağlı, çeşitli hayvanlarla dolu bir kabın gökten indirildiğini gördü; bir de "Kes ve ye" diyen bir ses işitti. Hislerine dönüp görüntü üzerinde düşünürken, Kornelius'un gönderdiği adamları tin ona şöyle bildirdi: "İşte adamlar seni arıyor; kalk, in ve onlarla git, çünkü onları ben gönderdim." Kornelius'un yanına gelince, o görüde "Tanrı'nın temiz kıldığına sen bayağı deme" sözünü işittiğinde ne anladığını kendisi şöyle bildirdi: "Tanrı bana hiçbir insana bayağı ya da kirli dememem gerektiğini gösterdi." Demek ki o sofrayı bedenin hislerinden uzaklaşmış olarak görürken, "Kes ve ye" ve "Tanrı'nın temiz kıldığına sen bayağı deme" seslerini de tinde işitiyordu. Bedenin hislerine dönünce de, görülüp işitilmiş olarak hafızada tuttuğu o şeyin aynısını yine tinde düşünerek görüyordu. Bunların hepsi cisim değil, cisimlerin hayalleriydi; ister o uzaklaşma hâlinde ilk görüldüklerinde, ister sonra hatırlanıp düşünüldüklerinde. Bu işaretler anlaşılsın diye üzerlerinde düşünülüp araştırılırken bu, çabalayan zihnin eylemiydi; ama Kornelius'tan gelenler haber verilinceye dek bir sonuç çıkmıyordu. Bu cisimsel görü de eklenince ve Kutsal Ruh, o işareti gösterip sesleri basmış olduğu tinde ona yine "Onlarla git" deyince, Tanrı'nın yardımını alan zihin bütün o işaretlerle ne kastedildiğini anladı. Bunlar ve bu türden şeyler dikkatle düşünülünce, cisimsel görünün ruhanî görüye, ruhanî görünün de akli görüye bağlandığı yeterince açıkça görünür.
Tria igitur ista genera uisorum, corporale, spiritale, intellectuale, singillatim consideranda sunt, ut ab inferioribus ratio ad superiora conscendat. iam quidem superius exemplum proposuimus, quo in una sententia omnia tria genera uideantur. cum enim legitur: diliges proximum tuum tamquam te ipsum, corporaliter litterae uidentur, spiritaliter proximus cogitatur, intellectualiter dilectio conspicitur. sed et litterae absentes possunt spiritaliter cogitari et proximus praesens potest corporaliter uideri, dilectio autem nec per substantiam suam potest oculis corporis cerni nec per imaginem corpori similem spiritu cogitari, sed sola mente, id est intellectu, cognosci et percipi. corporalis sane uisio nulli horum generi praesidet, sed quod per eam sentitur, illi spiritali tamquam praesidenti nuntiatur. nam cum aliquid oculis cernitur, continuo fit imago eius in spiritu; sed non dinoscitur facta, nisi cum ablatis oculis ab eo, quod per oculos uidebamus, imaginem eius in animo inuenerimus. et siquidem spiritus inrationalis est, ueluti pecoris, hoc usque oculi nuntiant; si autem anima rationalis est, etiam intellectui nuntiatur, qui et spiritui praesidet, ut, si illud, quod hauserunt oculi atque id spiritui, ut eius illic imago fieret, nuntiauerunt, alicuius rei signum est, aut intellegatur continuo, quid significet, aut quaeratur, quoniam nec intellegi nec requiri nisi officio mentis potest. Uidit rex Baltasar articulos manus scribentis in pariete continuoque per corporis sensum imago rei corporaliter factae spiritui eius inpressa est atque ipso uiso facto ac praeterito illa in cogitatione permansit. uidebatur in spiritu et non intellegebatur, nec tunc intellectum erat hoc signum, cum corporaliter fieret atque oculis corporalibus adpareret, iam tamen signum esse intellegebatur id habens ex mentis officio. et quia requirebatur, quid significaret, etiam ipsam inquisitionem utique mens agebat. quo non conperto Danihel accessit et spiritu prophetico mente inlustrata perturbato regi, quid illo signo portenderetur, aperuit, ipse potius propheta per hoc genus uisionis, quod mentis est proprium, quam ille, qui et signum corporaliter factum corporaliter uiderat et transacti eius imaginem in spiritu cogitando cernebat nec aliquid intellectu poterat nisi nosse signum esse et, quid significaret, inquirere. Uidit Petrus in alienatione mentis uas quattuor lineis alligatum submitti de caelo, plenum uariis animalibus, cum audiuit et uocem: macta et manduca. qui cum redditus sensibus de uisu disceptaret, ecce quos Cornelius miserat nuntiauit ei spiritus dicens: ecce, uiri quaerunt te; sed surge, descende et uade cum illis, quia ego misi eos. qui cum uenisset ad Cornelium, quid in illa uisione intellexerit, ubi audierat: quae deus mundauit, tu ne communia dixeris, ipse indicauit dicens: et mihi deus ostendit neminem communem aut inmundum dicere hominem. cum ergo illum discum uideret alienatus a corporis sensibus, et illas uoces „macta et manduca" et "quae deus mundauit, tu communia ne dixeris* in spiritu audiebat. redditus autem corporis sensibus id ipsum, quod uisum atque auditum memoria tenuerat, in eodem spiritu cogitando cernebat. quae omnia non corporalia, sed corporalium imagines erant, siue cum primum in ipsa alienatione uisae sunt siue cum postea recordatae atque cogitatae. cum uero disceptabatur et requirebatur, ut illa signa intellegerentur, mentis erat actio conantis, sed deerat effectus, donec nuntiati sunt qui uenerunt a Cornelio; hac uero corporali etiam accedente uisione, cum et spiritus sanctus rursus in spiritu ei diceret: uade cum eis, ubi et illud signum ostenderat et inpresserat uoces, adiuta diuinitus mens intellexit, quid illis signis omnibus ageretur. his atque huius modi rebus diligenter consideratis satis adparet corporalem uisionem referri ad spiritalem eamque spiritalem referri ad intellectualem.
12.12Uyanıkken, zihnimiz bedenin hislerinden uzaklaşmamış olarak cisimsel görü içindeyken, ruhanî görüyü ondan ayırt ederiz. Ruhanî görüyle orada olmayan cisimleri hayal hâlinde düşünürüz: ya tanıdığımız şeyleri hafızadan hatırlayarak, ya tanımadığımız ama var olan şeyleri tinin düşüncesinin kendisinde bir şekilde biçimlendirerek, ya da hiçbir yerde olmayan şeyleri keyfimize ya da tahminimize göre uydurarak. Gördüğümüz ve bedenimizin hislerinin karşısında bulunan o cisimsel şeyleri bütün bunlardan öyle ayırt ederiz ki, bunların cisim, ötekilerin cisim hayalleri olduğundan şüphe etmeyiz. Ama ya düşüncenin aşırı yönelimiyle, ya bir hastalığın şiddetiyle –ateşli hastalıkla sayıklayanların başına geldiği gibi–, ya da kötü ya da iyi başka bir tinin karışmasıyla cisimsel şeylerin hayalleri tinde, sanki cisimler bedenin hislerine sunuluyormuş gibi belirir ve yönelim bedenin hislerinde de kalmaya devam ederse, tinde oluşan cisim hayalleri, cisimlerin kendileri beden aracılığıyla nasıl görülüyorsa öyle görülür. O zaman aynı anda karşıda bulunan bir insan gözlerle, orada olmayan bir başkası da sanki gözlerle görülür gibi tinle görülür. Böyle hâllere düşmüş kişiler gördük; gerçekten orada bulunanlarla da, orada olmayan başkalarıyla da sanki oradaymışlar gibi konuşuyorlardı. Kendilerine gelince bazıları gördüklerini anlatır, bazıları anlatamaz; rüyaları da bazıları unutur, bazıları hatırlar. Ruhun yönelimi bedenin hislerinden büsbütün çevrilip kapılınca ise, buna daha çok kendinden geçiş denir. O zaman karşıda bulunan cisimler ne olursa olsun gözler açık olsa bile görülmez, hiçbir ses işitilmez; ruhun bütün bakışı ya ruhanî görüyle cisimlerin hayallerindedir ya da akli görüyle hiçbir cisim hayaliyle biçimlenmemiş cisimsiz şeylerdedir.
Ruh bedenin hislerinden büsbütün uzaklaşmışken, rüyada ya da kendinden geçişte, ruhanî görü cisimsel şeylerin hayalleriyle tutulduğunda, görülenler hiçbir şey belirtmiyorsa bunlar ruhun kendi hayal ettikleridir; tıpkı uyanık, sağlıklı ve hiçbir uzaklaşmaya kapılmamış kimselerin de, bedenin hislerinin karşısında olmayan pek çok cismin hayallerini düşüncede evirip çevirmesi gibi. Fark şudur: Bunlar o hayalleri, karşılarında bulunan gerçek cisimlerden kalıcı bir farkındalıkla ayırt ederler. Ama görülenler bir şey belirtiyorsa –ister uyuyanlara sunulsun; ister uyanık olanlara, gözleriyle karşıdaki cisimleri görürken orada olmayanların hayallerini de sanki gözlerinin önündeymiş gibi tinle gördüklerinde; ister ruh bedenin hislerinden büsbütün uzaklaşmışken kendinden geçiş denen hâlde–, bunun başka bir tinin karışmasıyla olabilmesi şaşılacak bir yoldur: O tin kendi bildiği şeyleri bu tür hayaller aracılığıyla karıştığı kimseye gösterir; ister o kimse onları anlasın, ister bunlar bir başkası tarafından anlaşılıp açıklansın. Çünkü bunlar gösteriliyorsa ve elbette beden tarafından gösterilemiyorsa, bir tin tarafından gösterilmelerinden başka ne kalır?
Sed cum uigilantes neque mente a sensibus corporis. alienata in uisione corporali sumus, discernimus ab ea uisione spiritalem, qua corpora absentia imaginaliter cogitamus, siue memoriter recordantes, quae nouimus, siue quae non nouimus et tamen sunt in ipsa spiritus cogitatione utcumque formantes siue quae omnino nusquam sunt pro arbitrio uel opinatione fingentes. ab his omnibus ita discernimus illa corporalia, quae uidemus et in quibus praesentibus sunt sensus corporis nostri, ut non dubitemus haec esse corpora, illas uero imagines corporum. cum autem uel nimia cogitationis intentione uel aliqua ui morbi, ut phreneticis per febrem accidere solet, uel conmixtione cuiusquam alterius spiritus seu mali seu boni ita corporalium rerum in spiritu exprimuntur imagines, tamquam ipsis corporis sensibus corpora praesententur manente tamen etiam in sensibus corporis intentione, sic uidentur, quae in spiritu fiunt imagines corporum, quemadmodum corpora ipsa per corpus, ita ut simul cernatur et homo aliquis praesens oculis et absens alius spiritu tamquam oculis. nam experti sumus sic adfectos et cum eis locutos, qui uere aderant, et cum aliis, qui non aderant, tamquam adessent. resipiscentes autem aliqui referunt, quod uidissent, aliqui non possunt; sic enim et somnia quidam obliuiscuntur, quidam meminerunt. quando autem penitus auertitur atque abripitur animi intentio a sensibus corporis, tunc magis dici extasis solet. tunc omnino quaecumque sint praesentia corpora etiam patentibus oculis non uidentur nec ullae uoces prorsus audiuntur: totus animi contuitus aut in corporum imaginibus est per spiritalem aut in rebus incorporeis nulla corporis imagine figuratis per intellectualem uisionem. Sed cum spiritalis uisio penitus alienato a sensibus corporis animo imaginibus corporalium detinetur siue in somnis siue in extasi, si nihil significant, quae uidentur, ipsius animae sunt imaginationes, sicut etiam uigilantes et sani et nulla alienatione moti multorum corporum, quae non adsunt sensibus corporis, cogitatione imagines uersant. uerum hoc interest, quod eas a praesentibus uerisque corporibus constanti adfectione discernunt. si autem aliquid significant, siue dormientibus exhibeantur siue uigilantibus, cum et oculis uident praesentia corpora et absentium imagines cernunt spiritu, tamquam oculis praesto sint, siue illa quae extasis dicitur alienato prorsus animo a sensibus corporis, mirus modus est, si conmixtione alterius spiritus fieri potest, ut ea, quae ipse scit, per huius modi imagines ei, cui miscetur, ostendat, siue intellegenti siue ut ab alio intellecta pandantur. si enim demonstrantur haec nec utique a corpore demonstrari possunt, quid restat, nisi ut ab aliquo spiritu demonstrentur?
12.13Bazıları insan ruhunun kendi içinde bir tür kehanet gücü bulunduğunu ileri sürer. Ama öyleyse ruh, her zaman isterken neden her zaman bunu yapamaz? Her zaman yardım görmediği için mi? Peki yardım gördüğünde, hiç kimseden ya da bedenden mi yardım görebilir? Demek ki geriye bir tinden yardım görmesi kalır. Sonra nasıl yardım görür? Bedende bir şey mi olur da ruhun yönelimi oradan adeta gevşeyip fışkırır ve kendinde, orada zaten bulunan ama görülmeyen anlamlı benzerlikleri gördüğü yere ulaşır; tıpkı hafızamızda da her zaman bakmadığımız pek çok şey bulunması gibi? Yoksa orada önceden olmayan şeyler mi oluşur? Ya da bunlar başka bir tinde midir de ruh oraya fırlayıp çıkarak onları orada görür? Ama zaten ruhta adeta kendilerine ait olarak bulunuyorlardıysa, ruh neden bunun sonucu olarak onları da anlamıyor? Çünkü bazen, hatta çoğu zaman anlamaz. Yoksa tini onları kendinde görsün diye yardım gördüğü gibi, zihni de yardım görmedikçe tinin sahip olduğu şeyleri anlayamaz mı? Ya da belki cisimsel engeller kaldırılmaz ya da gevşetilmez de ruh kendi atılımıyla görülecek şeylere doğru uzanmaz; ruhun kendisi bunlara büsbütün alınır; bunlar ister yalnız ruhanî olarak görülecek, ister akli olarak da bilinecek şeyler olsun? Yoksa bazen bunları kendinde, bazen de başka bir tinin karışmasıyla mı görür? Bunlardan hangisi olursa olsun, pervasızca ileri sürmemek gerekir. Yine de şundan şüphe edilmemelidir: Tinle görülen cisimsel hayaller, ister uyanıklarda, ister uyuyanlarda, ister hastalarda olsun, her zaman başka şeylerin işaretleri değildir. Ama kendinden geçişte bu cisim benzerliklerinin bazen hiçbir şey belirtmemesi mümkünse, şaşılacak şeydir.
Cine tutulmuş olanların da bazen karşıda bulunanların hislerinden uzak olan doğru şeyler söylemesi elbette şaşılacak şey değildir. Bu, şüphesiz, aynı tinin bilmediğim gizli bir karışımıyla olur; öyle ki acı çekenle eziyet edenin tini adeta tek bir tin olur. İyi bir tin insan tinini bu görülere aldığında ya da kaptığında ise, o hayallerin başka şeylerin, hem de bilinmesi faydalı olan şeylerin işaretleri olduğundan hiçbir şekilde şüphe edilmemelidir; çünkü bu Tanrı'nın armağanıdır. Kötü tin adeta daha sakin davranıp bedene hiç eziyet etmeden insan tinini aldığında ve yapabildiği şeyi söylediğinde, onu ayırt etmek elbette çok zordur. Hatta doğru şeyler söyleyip faydalı şeyler önceden bildirdiğinde, yazıldığı gibi kendini bir ışık meleği kılığına sokar; öyle ki açıkça iyi olan şeylerde ona inanılınca insanları kendi şeylerine ayartsın. Onun ancak, Havari'nin Tanrı'nın çeşitli armağanlarından söz ederken andığı o armağanla ayırt edildiğini düşünüyorum: "Birine de tinleri ayırt etme."
Nonnulli quidem uolunt animam humanam habere uim quandam diuinationis in se ipsa. sed si ita est, cur non semper potest, cum semper uelit? an, quia non semper adiuuatur, ut possit? cum ergo adiuuatur, numquid a nullo aut a corpore hoc adiuuari potest? proinde restat, ut ab spiritu adiuuetur. deinde quomodo adiuuatur? utrum in corpore fit aliquid, ut inde quasi relaxetur et emicet eius intentio, quo in id ueniat, ubi in se ipsa uideat significantes similitudines, quae ibi iam erant nec uidebantur, sicut multa habemus et in memoria, quae non semper intuemur? an fiunt illic, quae ante non fuerant, uel in aliquo spiritu sunt, quo illa erumpens et emergens ibi eas uideat? sed si iam in illa erant quasi proprie, cur eas etiam non consequenter intellegit? aliquando enim, immo plerumque non intellegit. an sicut spiritus eius adiutus est, ut eas in se uideret, ita et mens nisi adiuuetur ea, quae habet spiritus, intellegere non potest? an forte non corporea remouentur uel quasi relaxantur inpedimenta, ut suo inpetu anima in ea, quae uidenda sunt, exeratur, sed ipsa prorsus in haec adsumitur, siue tantum spiritaliter cernenda siue etiam intellectualiter cognoscenda? an aliquando in se ipsa uidet ista, aliquando per alterius spiritus conmixtionem? quidquid horum est, temere adfirmari non oportet. illud tamen dubium esse non debet corporales imagines, quae spiritu cernuntur, non semper signa esse aliarum rerum siue in uigilantibus siue in dormientibus siue in aegrotantibus; mirum est autem, si aliquando extasis fieri potest, ut non illae corporalium rerum similitudines aliquid significent. Non sane mirum est, si et daemonium habentes aliquando uera dicunt, quae absunt a praesentium sensibus: quod certe nescio qua occulta mistura eiusdem spiritus fit, ut tamquam unus sit patientis atque uexantis. cum autem spiritus bonus in haec uisa humanum spiritum adsumit aut rapit, nullo modo illas imagines signa rerum aliarum esse dubitandum est, et earum, quas nosse utile est; dei enim munus est. discretio sane difficillima est, cum spiritus malignus quasi tranquillius agit ac sine aliqua uexatione corporis adsumto humano spiritu dicit quod potest. quando etiam uera dicit et utilia praedicat, transfigurans se, sicut scriptum est: uelut angelum lucis, ad hoc, ut, cum illi in manifestis bonis creditum fuerit, seducat ad sua. hunc discerni non arbitror nisi dono illo, de quo ait apostolus, cum de diuersis dei muneribus loqueretur: alii diiudicatio spirituum.
12.14Çünkü güzel ahlâka ya da iman kuralına aykırı birtakım şeylere vardığında ya da insanları oraya götürdüğünde onu tanımak büyük bir iş değildir; o zaman birçok kişi onu ayırt eder. Ama o armağanla, daha birçoklarına iyi göründüğü en başta, kötü olup olmadığı hemen ayırt edilir.
Yine de hem cisimsel görü aracılığıyla hem de tinde gösterilen cisimsel şeylerin hayalleri aracılığıyla iyiler öğretir, kötüler aldatır. Akli görü ise aldanmaz: Çünkü bir şeyi olduğundan başka sanan ya anlamıyordur ya da anlıyorsa, anladığı hemen doğrudur. Gözler, ötekinden ayırt edemedikleri benzer bir cisim gördüklerinde ne yapsın? Ruhun yönelimi de tinde bir cisim benzerliği oluşunca, onu cisimden ayırt edemezse ne yapsın? Ama akıl devreye girer; bunların ne belirttiğini ya da hangi faydalı şeyi öğrettiğini araştırır. Ya bulur ve meyvesine erişir, ya da bulamaz ve zararlı bir pervasızlıkla mahvedici bir yanılgıya kaymamak için kendini tartışma içinde tutar.
Tanrı'nın yardımını alan ayık akıl, olduğundan başka sanmanın bile ruha zarar vermediği şeylerin hangileri ve ne kadar büyük olduğuna hükmeder. Çünkü gizlice kötü olan biri iyiler tarafından iyi sanılıyorsa, şeylerin kendisinde, yani insanı iyi kılan iyinin kendisinde yanılınmadıkça, bu onu iyi sananlar için bir tehlike değil, ancak kendisi için bir felakettir. Ya da insanların uyurken, rüyada benzerlerini gördükleri şeyleri gerçek cisimler sanmaları onlardan herhangi birine zarar verir mi? Petrus'a, bir meleğin rehberliğinde zincirlerinden kurtulup ani bir mucizeyle dışarı çıkarıldığında bir görüntü gördüğünü sanması zarar verdi mi? Ya da o kendinden geçiş hâlinde, sofrada gösterilenleri gerçek hayvanlar sanarak "Asla, Rab, çünkü hiçbir zaman bayağı ya da kirli bir şey yemedim" diye cevap vermesi? Bunların, görüldüklerinde sanıldığından başka türlü olduğu anlaşıldığında, bize öyle görünmüş olmasından pişmanlık duymayız; yeter ki katı bir imansızlıkla ya da boş ya da saygısızca bir kanaatle suçlanacak bir şey olmasın. Bu yüzden şeytan cisimsel görüntülerle aldattığında da, iman hakikatinde ve Tanrı'nın kendine tabi olanlara öğrettiği sağlıklı anlayışta yanılınmıyorsa, gözlerin aldatılması hiçbir zarar vermez. Ya da ruhu ruhanî görüde cisimlerin hayalleriyle aldatıp cisim olmayan şeyi cisim sandırırsa, ruh zararlı ikna edişe onay vermedikçe ruha bir zararı olur mu?
non enim magnum est tunc eum dinoscere, cum ad aliqua peruenerit uel perduxerit, quae sunt contra bonos mores uel regulam fidei; tunc enim a multis discernitur. illo autem dono in ipso primordio, quo multis adhuc bonus adparet, continuo diiudicatur an malus sit. Tamen et per corporalem uisionem et per imagines corporalium, quae demonstrantur in spiritu, et boni instruunt et mali fallunt. intellectualis autem uisio non fallitur; aut enim non intellegit, qui aliud opinatur quam est, aut, si intellegit, continuo uerum est. quid enim faciant oculi non habent, cum simile corpus uiderint, quod ab alio discernere non possint, aut quid faciat animi intentio, cum in spiritu facta fuerit corporis similitudo, quam non ualeat distinguere a corpore. sed adhibetur intellectus quaerens, quid illa significent uel utile doceant, et aut inueniens ad fructum suum peruenit aut non inueniens in disceptatione se tenet, ne aliqua perniciosa temeritate prolabatur in exitiabilem errorem. Iudicat autem sobrius intellectus diuinitus adiutus, quae uel quanta sint, in quibus etiam aliud putare quam est non sit animae perniciosum. neque enim putantium periculo et non potius exitio suo quisque a bonis putatur bonus, etiamsi occultus sit malus, si in rebus ipsis, id est in ipso bono, quo fit quisque bonus, non erretur, aut aliquid obest omnibus hominibus, quod, cum dormiunt, uera corpora esse arbitrantur, quorum similitudines in somnis uident; aut aliquid Petro obfuit, quod solutus a uinculis seque angelo deducente factum est repentino miraculo, ut putaret se uisum uidere. uel cum in illa extasi respondit: nequaquam, domine, quia numquam manducaui omne commune et inmundum, putans ea ipsa, quae in disco demonstrabantur, tamquam uera animalia. haec quando aliter inuenta fuerint quam putata sunt, cum uiderentur, non nos paenitet ita nobis fuisse uisa, ad non arguatur uel infidelitas dura uel opinatio uana siue sacrilega. quapropter et cum uisis corporalibus diabolus fallit, nihil obest, quod ludificantur oculi, si non erratur in ueritate fidei et intellegentiae sanitate, quae docet deus subditos sibi. aut si ludificet animam spiritali uisione imaginibus corporum, ut putet corpus esse, quod non est, aliquid obest animae, si perniciosae suasioni non consentiat.
12.15Bu yüzden bazen rüya görenlerin onayları hakkında bir mesele ortaya çıkar: Kendi niyetlerine, hatta meşru ahlâka aykırı olarak birleştiklerini gördüklerinde. Bu ancak şöyle olur: Uyanıkken de düşündüğümüz şeyler –onayın hoşnutluğuyla değil, bu tür şeyleri bir sebeple konuşurken düşündüğümüz gibi düşündüğümüz şeyler– rüyada öyle hatırlatılır ve öyle canlı belirir ki beden onlarla tabiatça kımıldar ve tabiatça topladığını üreme yollarından dışarı salar; tıpkı benim de bunu düşünmeden söyleyemeyeceğim gibi. Üstelik bunları söylemek için zorunlu olarak düşündüğüm cisimsel şeylerin hayalleri, uyanık olanlara cisimler ne kadar canlı sunuluyorsa rüyada o kadar canlı sunulsaydı, uyanık birinin günah işlemeden yapamayacağı şey olurdu. Çünkü kim konuşurken ve sözün gereği olarak kendi birleşmesi hakkında bir şey söylerken, söylediğini düşünmeden edebilir? İşte konuşanın düşüncesinde oluşan bu tasavvur, rüya görenin görüsünde, onunla gerçek bedensel birleşme arasında ayrım yapılamayacak kadar canlı belirince, beden hemen kımıldar ve o hareketin ardından gelmesi olağan olan şey de gelir. Bu da, söylenmek için şüphesiz düşünülmüş olan şeyin uyanık biri tarafından günahsız söylenmesi kadar günahsız olur. Bununla birlikte ruhun iyi bir hâli vardır: Daha iyi bir özlemle arınmış ruh, bedenin tabiî hareketine ait olmayan pek çok arzuyu öldürür. Bu tabiî hareketi iffetliler uyanıkken frenler ve dizginlerler, uyurken ise bunu yapamazlar; çünkü cisimden ayırt edilemeyen cisimsel hayalin ne kadar canlı belireceği onların elinde değildir. İşte ruhun bu iyi hâli yüzünden, onun bazı liyakatleri rüyada bile parlar. Nitekim Süleyman uyurken bile bilgeliği her şeyden üstün tuttu ve ötekileri bir yana bırakarak onu Rab'den diledi; Kutsal Yazı'nın tanıklık ettiği gibi, bu Rab'bin gözünde hoş göründü ve Rab iyi bir istek karşısında iyi ödülü geciktirmedi.
Unde aliquando fit quaestio de consensionibus somniantium, cum etiam concumbere sibi uidentur uel contra propositum suum uel contra etiam licitos mores: quod non contingit, nisi cum ea, quae uigilantes etiam cogitamus, non cum placito consensionis, sed, sicut etiam talia propter aliquid loquimur, sic admonentur in somnis et exprimuntur, ut eis caro naturaliter moueatur et, quod naturaliter conligit, per genitales uias emittat, sicut hoc ipsum dicere utique non possem, nisi etiam cogitarem. porro imagines rerum corporalium, quas necessario cogitaui, ut haec dicerem, si tanta expressione praesentarentur in somnis, quanta praesentantur corpora uigilantibus, fieret illud, quod sine peccato fieri a uigilante non posset. quis enim uel cum loquitur et postulante necessitate sermonis de suo concubitu aliquid dicit, possit non cogitare, quod dicit? porro ipsa phantasia, quae fit in cogitatione sermocinantis, cum ita expressa fuerit in uisione somniantis, ut inter illam et ueram conmixtionem corporum non discernatur, continuo mouetur caro et sequitur, quod eum motum sequi solet, cum hoc tam sine peccato fiat, quam sine peccato a uigilante dicitur, quod ut diceretur sine dubio cogitatum est. uerum tamen propter animae adfectionem bonam, quae desiderio meliore mundata multas interficit cupiditates, quae ad naturalem carnis motum non pertinent, quem casti uigilantes cohibent et refrenant, dormientes autem ideo non possunt, quia non habent in potestate quae admoueatur expressio corporalis imaginis, quae discerni non possit a corpore: propter illam ergo adfectionem animae bonam etiam in somnis quaedam eius merita clarent. nam etiam dormiens Salomon sapientiam praeposuit omnibus rebus eamque neglectis ceteris est precatus a domino; et, sicut scriptura testatur, placuit hoc coram domino nec distulit retributionem bonam pro desiderio bono.
12.16Durum böyle olunca, cisimsel görüntülere bedenin hissi ulaşır. Bu his, farklı yetenekleri olan beş küçük dere gibi dağılır. Bedendeki en ince ve bu yüzden ruha ötekilerden daha yakın olan şey, yani ışık, önce tek başına gözler aracılığıyla yayılır ve görünür şeylere bakmak için gözlerin ışınlarında parlar. Sonra bir tür karışımla, önce temiz havayla, ikinci olarak karanlık ve sisli havayla, üçüncü olarak daha yoğun bir nemle, dördüncü olarak toprağın kalınlığıyla karışarak, tek başına üstün olduğu göz hissiyle birlikte beş hissi oluşturur; dördüncü ve yedinci kitapta bunu tartıştığımı hatırlıyorum. Işıkların ve yıldızların parladığı, gözlerin gördüğü bu gök de, gözlerin hissi bedende nasıl üstünse, bütün cisimsel unsurlardan öyle üstündür. Her tin her cisimden şüphesiz daha üstün olduğuna göre, cisimsel şeylerin hayallerinin belirdiği ruhanî tabiat da, yerinin konumuyla değil tabiatının değeriyle, bu cisimsel gökten daha üstündür.
Burada şaşılacak bir şey ortaya çıkar: Tin cisimden önce, cismin hayali ise cisimden sonra gelse de, zamanca sonra olan şey tabiatça önce olan şeyde oluştuğu için, tindeki cisim hayali kendi cevheri içindeki cismin kendisinden daha üstündür. Cismin tinde bir şey yaptığını da, sanki tin, yapan cisme malzeme olarak tabi oluyormuş gibi düşünmemek gerekir. Çünkü yapan, bir şeyi yaptığı malzemeden her bakımdan daha üstündür. Cisim ise tinden hiçbir şekilde daha üstün değildir; tam tersine tin cisimden apaçık daha üstündür. Demek ki önce daha önce görmediğimiz bir cismi görsek ve onun hayali, orada olmadığında onu hatırlayalım diye tinimizde o andan itibaren var olmaya başlasa da, bu hayali tinde cisim değil, tinin kendisi kendi içinde yapar; hem de cismin yavaşlığından anlatılamayacak kadar uzak, şaşılacak bir hızla. Cisim gözlerle görülür görülmez, hayali görenin tininde zamanın hiçbir anı araya girmeden biçimlenir. İşitmede de böyledir: Tin, kulaklarla algılanan sesin hayalini hemen kendi içinde biçimlendirip hafızada tutmasaydı, ikinci hecenin ikinci olup olmadığı bilinmezdi; çünkü kulağa çarpıp geçmiş olan birinci hece artık hiç yoktu. Böylece konuşmanın bütün kullanımı, şarkı söylemenin bütün tatlılığı, nihayet eylemlerimizdeki bütün cisimsel hareket dağılıp yok olur, hiçbir ilerleme kaydedemezdi; yeter ki tin, bedenin geçmiş hareketlerini hafızada tutup eylem sırasında ardından gelenleri onlara bağlamasın. Bunları da ancak kendisinde hayal hâlinde kendisi yapmış olarak tutar. Gelecek hareketlerin hayalleri bile eylemlerimizin sonlarından önce gelir. Çünkü beden aracılığıyla yaptığımız hangi şey vardır ki tin onu düşünerek önceden tasarlamamış, bütün görünür işlerin benzerliklerini önce kendi içinde görmemiş ve bir şekilde düzenlememiş olsun?
Quae cum ita sint, pertinet corporis sensus ad uisa corporalia, qui per quinque quasi riuulos distanter ualentes distribuitur, cum illud, quod est subtilissimum in corpore et ob hoc animae uicinius quam cetera, id est lux primum per oculos sola diffunditur emicatque in radiis oculorum ad uisibilia contuenda, deinde mixtura quadam primo cum aere puro, secundo cum aere caliginoso atque nebuloso, tertio cum corpulentiore humore, quarto cum terrena crassitudine quinque sensus cum ipso, ubi sola excellit, oculorum sensu efficit, sicut in libro quarto itemque in septimo disseruisse me recolo. est autem hoc caelum oculis conspicuum, unde luminaria et sidera effulgent, excellentius utique omnibus corporeis elementis, sicut oculorum sensus excellit in corpore. quia uero spiritus omnis omni est corpore sine dubitatione praestantior, sequitur, ut non loci positione, sed naturae dignitate praestantior sit natura spiritalis isto corporeo caelo etiam illa, ubi rerum corporalium exprimuntur imagines. Hic existit quiddam mirabile, ut, cum prior sit corpore spiritus et posterior corporis imago quam corpus, tamen, quia illud, quod tempore posterius est, fit in eo, quod natura prius est, praestantior sit imago corporis in spiritu quam ipsum corpus in substantia sua. nec sane putandum est facere aliquid corpus in spiritu, tamquam spiritus corpori facienti materiae uice subdatur. omni enim modo praestantior est qui facit ea re, de qua aliquid facit. neque ullo modo spiritu praestantius est corpus, immo perspicuo modo spiritus corpore. quamuis ergo prius uideamus aliquod corpus, quod antea non uideramus, atque inde incipiat imago eius esse in spiritu nostro, quo illud cum absens fuerit recordemur, tamen eandem eius imaginem non corpus in spiritu, sed ipse spiritus in se ipso facit celeritate mirabili, quae ineffabiliter longe est a corporis tarditate; cuius imago mox, ut oculis uisum fuerit, in spiritu uidentis nullius puncti temporalis interpositione formatur. itemque in auditu, nisi auribus perceptae uocis imaginem continuo spiritus in se ipso formaret ac memoria retineret, ignoraretur secunda syllaba utram secunda esset, cum iam prima utique nulla esset, quae percussa aure transierat. ac sic omnis locutionis usus, omnis cantandi suauitas, omnis postremo in actibus nostris corporalis motus dilapsus occideret neque ullum progressum nancisceretur, si transactos corporis motus memoriter spiritus non teneret, quibus consequentes in agendo conecteret: quos utique non tenet nisi imaginaliter a se factos in se. ipsarum etiam futurarum motionum imagines praeueniunt fines actuum nostrorum. quid enim agimus per corpus, quod non cogitando praeoccupauerit spiritus omniumque uisibilium operum similitudines in se ipso primitus uiderit et quodammodo disposuerit?
12.17Ruhumuzdaki cisimsel şeylerin bu ruhanî benzerlikleri kirli tinlere nasıl bilinir hâle gelir? Ya da bizim ruhumuz bu yersel beden yüzünden ne tür bir engele uğrar da onları karşılıklı olarak birbirimizin tininde göremeyiz? Bunu bulmak ve açıklamak zordur. Yine de insanların düşüncelerinin cinler tarafından açığa vurulduğu, bizim için en kesin belirtilerle sabit olmuştur. Ama cinler insanlardaki faziletlerin iç görünüşünü görebilselerdi, onları denemezlerdi; tıpkı şeytanın, Eyüp'teki o soylu ve şaşılacak sabrı görebilseydi, denediği kişi tarafından yenilmeyi elbette istemeyeceği gibi. Öte yandan uzak bir yerde olmuş şeyleri bildirmeleri ve bunların birkaç gün sonra doğru olduğunun kesinleşmesi şaşılacak şey değildir. Çünkü bunu yalnız cisimsel şeyleri bile bizimkinden kıyaslanamayacak kadar üstün bir keskinlikle görmeleri sayesinde değil, kendi bedenlerinin, elbette çok daha ince bedenlerin, şaşılacak hızı sayesinde de yapabilirler.
Bir evde bulunan ve kirli bir tine tutulmuş birinin, bir papaz on iki mil öteden ona doğru yola çıktığında, yolun her noktasında papazın nerede olduğunu, ne kadar yaklaştığını, ne zaman araziye, eve ve odaya girdiğini, ta önünde duruncaya kadar söylemeyi âdet edindiğini de öğrendik. Bütün bunları o hasta gözleriyle görmüyordu; ama bir şekilde görmeseydi, bu kadar doğru bildiremezdi. Bu adam ateşliydi ve bunları sayıklama içindeymiş gibi söylüyordu. Belki de gerçekten sayıklıyordu, ama bunlar yüzünden cine tutulduğu sanılıyordu. Yakınlarından hiçbir yiyecek almıyor, yalnız o papazdan alıyordu. Yakınlarına elinden geldiğince şiddetle direniyor, yalnız o papaz gelince sakinleşiyor, yalnız ona tabi oluyor ve ona boyun eğerek cevap veriyordu. Yine de zihnin o uzaklaşması ya da o cin, o papaza bile, sayıklayanların iyileştiği gibi ateşinden kurtulup iyileşinceye dek geri çekilmedi; sonra da bir daha böyle bir şeye uğramadı.
Sayıklayan bir adamın bir kadının yakında öleceğini önceden söylediğini de şüphesiz biliyoruz; kehanette bulunur gibi değil, olmuş geçmiş bir şeyi hatırlar gibi söyledi. Yanında o kadından söz edilince "Öldü" dedi; "cenazesinin kaldırıldığını gördüm, cesediyle buradan geçtiler." Oysa kadın sağ salim yaşıyordu; ama birkaç gün sonra aniden öldü ve onun önceden söylediği yerden götürüldü.
Yine bizim aramızda, ergenliğinin başında cinsel organlarında çok şiddetli bir acı çeken bir çocuk vardı. Hekimler bunun ne olduğunu hiç anlayamıyorlardı; yalnız şu belliydi: Organın kendisi içe doğru gömülmüştü; öyle ki ölçüsüz uzunlukta sarkan sünnet derisi kesildiğinde bile görünemedi, sonra güçlükle bulundu. Sızan yapışkan ve yakıcı bir sıvı hayalarını ve kasıklarını yakıyordu. Ama keskin acıyı sürekli çekmiyordu; çektiğinde ise, bedensel acıların işkencesinde olduğu gibi, zihni tamamen sağlıklıyken üyelerini savurarak şiddetle haykırıyordu. Sonra haykırışlarının ortasında bütün hislerinden çekilip alınıyor, gözleri açık yatıyor, çevresindekilerden hiç kimseyi görmüyor, hiçbir çimdiğe kımıldamıyordu. Bir süre sonra adeta uyanarak, artık acı da çekmeden, gördüklerini anlatıyordu. Sonra aradan birkaç gün geçince yine aynı şeyleri çekiyordu. Bütün, ya da hemen hemen bütün görülerinde iki kişi gördüğünü söylüyordu: biri ileri yaşta, öteki bir çocuk. İşittiğini ve gördüğünü anlattığı şeyler ona bunlar tarafından söyleniyor ya da gösteriliyordu.
Bir gün, mezmur okuyan dindarların şaşılacak bir ışık içindeki sevincini, dinsizlerin de karanlıkta çektikleri çeşitli ve çok korkunç cezaları gördü; o ikisi ona rehberlik ediyor, gösteriyor ve birilerinin mutluluğunun, ötekilerin mutsuzluğunun neyi hak ettiğini anlatıyorlardı. Bunu Paskalya pazarı gördü; daha önce ancak üç günlük aralıklarla acısından kurtulduğu hâlde, büyük perhizin bütün kırk günü boyunca hiç acı çekmemişti. Büyük perhizin tam başında onları görmüştü; ona kırk gün boyunca hiç acı hissetmeyeceğini vaat ediyorlardı. Sonra ona adeta bir hekim öğüdü verdiler: Sünnet derisinin fazla uzunluğu kesilsin. Bu yapılınca uzun süre acı çekmedi. Ama yeniden aynı şekilde acı çekmeye ve benzer şeyler görmeye başlayınca, onlardan yine bir öğüt aldı: Kasıklarına kadar denize girsin ve bir süre bekledikten sonra çıksın. Ona bundan sonra o şiddetli acıyı artık çekmeyeceğini, yalnızca o yapışkan sıvının sıkıntısını çekeceğini vaat ediyorlardı; ve öyle oldu. Sonra bir daha ne zihninin hislerden böyle bir çevrilişine uğradı ne de böyle bir şey gördü; daha önce de ancak acıların ve korkunç haykırışlarının ortasında aniden susarak kapılıp götürüldüğünde görüyordu. Sonra hekimler geri kalanını tedavi edip iyileştirince, kendini adadığı kutsal hayatta kalmadı.
Quae spiritales corporalium similitudines in animo nostro quemadmodum innotescant spiritibus etiam inmundis uel quid obstaculi anima nostra patiatur ex isto terreno corpore, ut eas inuicem in nostro spiritu uidere nequeamus, inuenire et explicare difficile est. certissimis tamen indiciis apud nos constitit enuntiatas a daemonibus cogitationes hominum: qui tamen, si uirtutum internam speciem possent in hominibus cernere, non temtarent; sicut illam in Iob nobilem ac mirabilem patientiam procul dubio si posset diabolus cernere, nollet a temtato utique superari. ceterum alicubi longe iam facta quod nuntiant, quae post aliquot dies uera esse firmentur, non est mirandum. possunt enim hoc efficere non solum acrimonia cernendi etiam corporalia inconparabiliter praestantiore quam nostra est, sed etiam ipsorum corporum longe utique subtiliorum mira uelocitate. Conperimus etiam in domo constitutum patientem spiritum inmundum dicere solere, quando ad eum uenire coepisset ex duodecim milibus presbyter et per omnia loca itineris ubi esset et quam propinquaret et quando ingrederetur et fundum et domum et cubiculum, donec in conspectu eius adstaret. quae omnia, etsi non oculis patiens ille cernebat, tamen nisi aliquo modo cerneret, non tam ueraciter enuntiaret. erat autem iste febriens et tamquam in phrenesi ista dicebat. et forte reuera phreneticus erat, sed propter ista daemonium pati putabatur. nullum refectionis cibum accipiebat a suis, sed a solo illo presbytero. resistebat etiam suis uiolenter, quantum ualebat; illo solo presbytero ueniente quiescebat, illi tantum subditus erat et subdite respondebat. nec tamen eidem saltem presbytero illa cessit mentis alienatio siue daemonium, nisi cum sanus esset a febribus, sicut phrenetici sanari solent, nec aliquando postea tale aliquid passus est. Nouimus etiam sine dubitatione phreneticum futuram mortem cuiusdam feminae praedixisse, non sane specie diuinandi, sed tamquam factum ac praeteritum recolens. nam cum eius apud eum commemoratio fieret, "mortua est", inquit, "ego eam uidi efferri, hac cum eius corpore transierunt", cum illa incolumis uiueret; post paucos autem dies repente defuncta est et per eum locum elata est, qua ille praedixerat. Fuit item apud nos puer, qui in exordio pubertatis dolorem acerrimum genitalium patiebatur medicis nequaquam ualentibus, quid illud esset, agnoscere, nisi quod neruus ipse introrsum reconditus erat, ita ut nec praeciso praeputio, quod inmoderata longitudine propendebat, adparere potuerit, sed postea uix esset inuentus. humor autem uiscosus et acer exudans testes et inguina urebat. sed acutum dolorem non continuum patiebatur: at cum patiebatur, eiulabat uehementer cum iactatione membrorum mente sanissima, sicut in cruciatibus corporalium dolorum fieri solet. deinde inter uoces suas abripiebatur ab omnibus sensibus et iacebat patentibus oculis neminem circumstantium uidens, ad nullam uellicationem se mouens. post aliquantum tamquam euigilans nec iam dolens quae uiderat indicabat. tum interpositis paucis diebus eadem patiebatur. in omnibus sane uel paene omnibus uisionibus suis duos se dicebat uidere, unum prouectioris aetatis, alterum puerum, a quibus ei uel dicebantur uel demonstrabantur, quae se audisse et uidisse narrabat. Uidit quodam die piorum psallentium laetitiam in luce mirabili et inpiorum in tenebris diuersas et atrocissimas poenas illis ducentibus et ostendentibus et felicitatis aliorum aliorumque infelicitatis meritum insinuantibus. hoc autem uidit die dominico paschae, cum per totam quadragesimam nihil doluisset, cui uix interuallo tridui antea parcebatur. uiderat autem in ipso ingressu quadragesimae illos promittentes sibi, quod per quadraginta dies nullum sensurus esset dolorem; postea ipsi ei dederunt tamquam medicinale consilium, ut ei praeputii longitudo praecideretur, quo facto diu non doluit. cum uero iterum similiter doleret et similia uidere coepisset, accepit ab eis rursus consilium, ut in mare pube tenus intraret et post aliquantam moram inde discederet, promittentibus sane, quod iam deinceps uehementem illum dolorem non esset passurus, sed solius illius uiscosi humoris molestiam; atque ita secutum est. nec umquam talem aliquam postea passus est auersionem mentis a sensibus nec tale aliquid uidit nisi antea cum in mediis doloribus et horrendis uocibus repente obmutescens abriperetur. postea tamen medicis cetera curantibus et sanantibus non permansit in proposito sanctitatis.
12.18Bu görülerin ve kehanetlerin sebeplerini ve tarzlarını izleyip kesin olarak kavrayabilen biri varsa, benim tartışmamı beklemektense onu dinlemeyi yeğlerim. Yine de ne düşündüğümü gizlemeyeceğim; öyle ki bilginler bana kesin konuşuyormuşum gibi gülmesinler, bilgisizler de beni bir öğretici gibi kabul etmesinler; ikisi de beni bilen biri olarak değil, tartışan ve araştıran biri olarak görsünler. Ben bütün bu görüntüleri rüya görenlerin görüntüleriyle karşılaştırıyorum. Rüyalar nasıl bazen yanlış, bazen doğru, bazen karışık, bazen sakin olur; doğru olanlar da bazen gelecek olaylara tamamen benzer ya da açıkça söylenmiş olur, bazen de karanlık anlamlarla ve adeta mecazî sözlerle önceden bildirilir; bütün bu görüntüler de öyledir. Ama insanlar denenmemiş şeylere şaşmayı ve alışılmamış şeylerin sebeplerini araştırmayı severler; oysa çoğu zaman daha da gizli bir kökenden gelen gündelik şeyleri bilmeye özen göstermezler. Sözlerde, yani konuşurken kullandığımız işaretlerde de, alışılmamış bir kelime işitince önce ne olduğunu, yani neyi belirttiğini sorarlar; bunu öğrenince de onun neden öyle söylendiğini sorarlar; oysa konuşmada kullandıkları pek çok kelimenin neden öyle söylendiğini kaygısızca bilmezler. Aynı şekilde, ister cisimsel ister ruhanî olsun, şeylerde alışılmamış bir şey olduğunda sebeplerini ve gerekçesini endişeyle araştırır, öğretmenlerden bunları kendilerine açıklamalarını isterler.
Biri bana örneğin catus'un ne olduğunu sorduğunda "basiretli ya da keskin zekâlı" diye cevap veririm. Bu ona yetmeyip catus'un neden böyle dendiğini sormayı sürdürürse, ben de ona karşılık acutus'un ("keskin") neden böyle dendiğini sorarım. Bunu da elbette bilmiyordu; ama alışılmış bir ad olduğu için kökenini bilmemeye sabırla katlanıyordu. Kulağına yeni gelen şeyin ise, neden öyle dendiğini de araştırmadıkça, ne anlama geldiğini bilmekle pek az şey bildiğini düşünür. Demek ki bana, ruhun başına seyrek gelen kendinden geçişte cisimsel şeylere benzer görüntülerin nereden belirdiğini soran herkese, ben de karşılık olarak, ruhun her gün hissettiği, uyuyanlara görünen görüntülerin nereden belirdiğini sorarım; oysa bunu kimse araştırmaya ya hiç ya da pek az özen gösterir. Sanki bu tür görüntülerin tabiatı gündelik olduğu için daha az şaşılacakmış ya da herkese ait olduğu için daha az önemsenecekmiş gibi! Bunları sormayanlar doğru yapıyorsa, ötekiler hakkında da meraklı olmasalar daha doğru yapmış olurlar. Ben ise ruhun bedenin gözleriyle gördüğü cisimlerin hayallerini kendi içinde ne büyük bir hızla ve kolaylıkla imal ettiğine, rüya görenlerin ya da kendinden geçmişlerin görülerinden çok daha fazla hayret eder, çok daha çok şaşıp kalırım. Bu görüntülerin tabiatı her ne olursa olsun, şüphesiz cisim değildir. Bunu bilmek kime yetmiyorsa, onların nereden ortaya çıktığını başkalarına sorsun; ben bilmediğimi itiraf ediyorum.
Istarum uisionum et diuinationum causas et modos uestigare si quis potest certoque conprehendere, eum magis audire uellem quam de me expectari, ut ipse dissererem. quid tamen putem, ita ut nec docti me tamquam confirmantem derideant nec indocti tamquam docentem accipiant, sed utrique disceptantem et quaerentem potius quam scientem, non occultabo. ego uisa ista omnia uisis conparo somniantium. sicut enim aliquando et haec falsa, aliquando autem uera sunt, aliquando perturbata, aliquando tranquilla, ipsa autem uera aliquando futuris omnino similia uel aperte dicta, aliquando obscuris significationibus et quasi figuratis locutionibus praenuntiata, sic etiam illa omnia. sed amant homines inexperta mirari et causas insolitorum requirere, cum cotidiana plerumque talia saepe etiam latentioris originis nosse non curent. nam quemadmodum in uocibus, hoc est signis, quibus in loquendo utimur, audito uerbo inusitato quaerunt primo, quid sit, hoc est quid significet, quo cognito deinde quaerunt, unde ita dictum sit, cum tam multa sine cura nesciant, quae in usu sermonis habent, unde ita sint dicta: sic cum aliquid inusitatum in rebus acciderit siue corporalibus siue spiritalibus, causas rationemque sollicite inquirunt et sibi reddi a doctoribus flagitant. Soleo autem, cum me quisque interrogat, uerbi gratia, quid sit catus, et respondeo "prudens uel acutus", nec ei sufficit, sed pergit quaerere, unde dictus sit catus, uicissim referre et quaerere, unde dictus sit acutus. quod nihilominus utique ignorabat, sed, quia usitatum nomen erat, patienter eius originem nesciebat; quod autem nouum insonuit auribus, parum putat nosse, quid significando ualet, nisi etiam unde dicatur exquirat. quisquis ergo ex me quaerit, unde uisa corporalibus similia in extasi adpareant, quae raro accidit animae, uicissim quaero, unde adpareant dormientibus, quae cotidie sentit anima, et nemo istuc aut non multum curat inquirere. quasi ideo minus mira sit talium natura uisorum, quia cotidiana est, aut ideo minus curanda, quia omnium est; aut si recte faciunt, qui ista non quaerunt, rectius fecerint, si nec in illa curiosi sint. ego uero multo amplius admiror multoque maxime stupeo, quanta celeritate ac facilitate in se anima fabricetur imagines corporum, quae per corporis oculos uiderit, quam somniantium uel etiam in extasi uisiones. quaecumque tamen illa natura uisorum est, procul dubio corpus non est. hoc nosse cui non sufficit, unde etiam existant inquirat ab aliis; me ignorare confiteor.
12.19Şu kadarı örneklerin tecrübesinden açıkça çıkarılabilir: Bedenlerde solgunluk, kızarma, titreme, hatta hastalık sebebini bazen bedenden, bazen ruhtan alır. Bedenden, bir sıvı yayıldığında ya da bir yiyecek ya da dışarıdan bedene giren başka bir şey bulunduğunda; ruhtan ise, ruh korkuyla sarsıldığında, utançla mahcup olduğunda, öfkelendiğinde, sevdiğinde ya da buna benzer bir hâlde olduğunda. Bedene can veren ve onu yöneten şey daha şiddetle kımıldayınca bedeni de daha şiddetle sarsması yersiz değildir. Aynı şekilde ruhun kendisinin de, kendisine bedenin hisleri aracılığıyla değil de cisimsiz bir cevher aracılığıyla bildirilen görüntülere geçmesi, hem de onların cisim mi cisim benzerlikleri mi olduğunu ayırt edemeyecek şekilde geçmesi, bazen bedenden, bazen tinden gelir. Bedenden ya tabiî bir sırayla gelir, rüya görenlerin görüntüleri gibi –çünkü insanın uyuması bedenden gelir–; ya da kötü bir sağlık durumu hisleri sarstığında gelir: Sayıklayanlar hem cisimleri hem de cisimlere benzer görüntüleri, sanki bunlar da gözlerinin önündeymiş gibi aynı anda görürler. Ya da hisler büsbütün kapandığında gelir: Ağırlaşan bir hastalıkla kötüleşen pek çok kişi, bedenleri orada olduğu hâlde uzun süre orada değilmiş gibi kalmış, sonra insanların arasına döndüklerinde pek çok şey gördüklerini söylemişlerdir. Tinden ise, beden tamamen sağlıklı ve bütünken kendinden uzaklaşmaya kapıldıklarında gelir: Ya bedenin hisleri aracılığıyla cisimleri görürken tinde de cisimlerden ayırt edemedikleri benzer bazı şeyler görürler, ya da bedenin hislerinden büsbütün çevrilir, onlar aracılığıyla hiçbir şey hissetmeden o ruhanî görüyle cisim benzerlikleri arasında yaşarlar. Kötü bir tin onları bunlara kaptığında, ya cinliler ya kapılmışlar ya da sahte peygamberler yapar; iyi bir tin kaptığında ise sırlar söyleyen imanlılar, anlayış da eklenirse gerçek peygamberler, ya da onlar aracılığıyla gösterilmesi gereken süre boyunca gören ve anlatanlar yapar.
Illud plane exemplorum experimentis conligi datur. sicut corporum pallor, rubor, tremor, uel etiam morbus aliquando a corpore habet causas, aliquando ab anima — et a corpore quidem, cum uel humor suffunditur uel cibus uel aliquid aliud corporis iniectum extrinsecus; ab anima uero, cum uel timore turbatur uel pudore confunditur uel irascitur uel amat uel si quid huius modi; nec inmerito, si id, quod animat et regit, etiam cum uehementius mouetur uehementius exagitat — ita et ipsi animae, ut in ea uisa pergat, quae non ei per sensus corporis nuntiantur, sed per incorporalem substantiam, et ita. pergat, ut non discernat, utrum corpora sint an similitudines corporum, aliquando a coipore accidit, aliquando ab spiritu: et a corpore quidem siue naturali uicissitudine, ut sunt uisa somniantium — dormire quippe a corpore est homini — siue aliqua mala ualetudine sensibus perturbatis, ut, cum a phreneticis simul et corpora uidentur et uisa similia corporibus, tamquam et ipsa prae oculis adsint, aut penitus interclusis, sicut saepe male facti morbo aliquo ingrauescente praesente corpore diu absentes, deinde hominibus redditi multa se uidisse dixerunt; ab spiritu uero, cum omnino sano atque integro corpore in alienationem rapiuntur, siue ita, ut et per sensus corporis corpora uideant et in spiritu quaedam similia, quae a corporibus non discernant, siue penitus auertantur a sensibus carnis et nihil per eos omnino sentientes illa spiritali uisione habitent in similitudinibus corporum. sed cum malus in haec arripit spiritus, aut daemoniacos facit aut arrepticios aut falsos prophetas; cum autem bonus, fideles mysteria loquentes aut accedente etiam intellegentia ueros prophetas aut ad tempus, quod per eos oportet ostendi, uidentes atque narrantes.
12.20Ama bu tür görüntülerin görülmesinin sebebi bedenden geldiğinde, onları sunan beden değildir; çünkü bedenin ruhanî bir şey biçimlendirecek gücü yoktur. Hissetme tarzının yönlendirildiği beyinden gelen yönelimin yolu uyuşunca, sarsılınca ya da kapanınca, ruh kendi hareketiyle bu işten vazgeçemediği için, beden ona cisimsel şeyleri hissetmeye ya da yöneliminin gücünü cisimsel şeylere çevirmeye izin vermediğinde ya da tam izin vermediğinde, tinle cisimsel şeylerin benzerliklerini ya kendisi yapar ya da önüne konanları seyreder. Kendisi yapıyorsa bunlar yalnızca tasavvurlardır; önüne konanları seyrediyorsa bunlar gösterilerdir. Nitekim gözler ağrıdığında ya da kör olduğunda, hissetme yöneliminin yönlendirildiği beyin merkezinde bir sebep bulunmadığı için, cisimsel şeyleri görmeye bedenden bir engel çıksa da bu tür görüler oluşmaz. Çünkü körler uyurken uyanıkken gördüklerinden daha çok şey görürler. Uyurken beyinde yönelimi gözlere götüren hissetme yolu uyuşur; bu yüzden yönelimin kendisi başka bir şeye çevrilerek, sanki cisimsel görünüşler karşıdaymış gibi rüya görüntülerini görür; öyle ki uyuyan uyanık olduğunu sanır ve cisimlere benzer şeyleri değil, cisimlerin kendilerini gördüğünü düşünür. Körler uyanıkken ise görme yönelimi o yollardan götürülür; gözlerin bulunduğu yerlere varınca dışarı çıkmaz, orada kalır. Böylece uyanık olduklarını hissederler ve gündüz bile uyanıkken, gündüz ya da gece uyurken olduğundan daha çok karanlık içinde bulunurlar. Nitekim kör olmayanların da çoğu gözleri açık uyur; onlarla hiçbir şey görmezler, ama bu yüzden hiçbir şey görmüyor değillerdir, çünkü rüya görüntülerini tinle görürler. Gözleri kapalı uyanık durduklarında ise ne uyuyanların ne de uyanıkların görülerine sahip olurlar. Yine de hissetme yolu beyinden gözlerine kadar uyuşmadan, sarsılmadan ya da kapanmadan ulaştığı ve ruhun yönelimini bedenin kapalı da olsa kapılarına kadar götürdüğü için, cisimlerin hayalleri düşünülür, ama hiçbir şekilde gözler aracılığıyla hissedilen cisimler yerine konmaz.
Bedende cisimsel şeyleri hissetmenin bir engeli oluştuğunda, bunun nerede oluştuğu çok önemlidir. Eğer yalnızca hislerin girişlerinde ve adeta kapılarında, yani gözlerde, kulaklarda ve bedenin öteki hislerinde oluşuyorsa, yalnız cisimsel şeylerin algılanması engellenir; ruhun yönelimi ise cisimlerin hayallerini cisim sanacak şekilde başka bir şeye çevrilmez. Ama sebep içeride, dışarıdaki şeyleri hissetmeye giden yolların yönlendirildiği beyinde ise, ruhun dışarıdaki şeyleri görmek ya da hissetmek için dayandığı yönelim kanallarının kendisi uyuşur, sarsılır ya da kapanır. Ruh bu çabasını yitirmediği için benzerlikleri öyle bir canlılıkla biçimlendirir ki, cisimsel şeylerin hayallerini cisimsel şeylerden ayırt edemez ve bunların içinde mi ötekilerin içinde mi olduğunu bilmez; bildiğinde de, cisim benzerlikleri düşüncede evrilip çevrildiğinde ya da zihne geldiğinde bildiğinden çok başka bir şekilde bilir; bu tarz da ancak onu yaşamış olanlarca bir şekilde kavranabilir. İşte bu yüzden uyurken rüyada gördüğümü biliyordum; yine de gördüğüm cisimsel şeylerin benzerliklerini, gözlerimiz kapalıyken ya da karanlıkta onları düşünürken cisimsel şeylerin kendilerinden ayırt etmeye alışık olduğumuz gibi ayırt edemiyordum. Ruhun yöneliminin, kapalı da olsa hislere kadar götürülmesi ile, çabalayıp ulaştığı beynin kendisinde bir sebep ortaya çıkarak başka bir şeye çevrilmesi arasında o kadar büyük bir fark vardır ki: Ruh bazen cisimleri değil cisim benzerliklerini gördüğünü bilse bile, ya da daha az eğitimli olduğu için onları cisim sanıp yine de onları bedenle değil tinle gördüğünü hissetse bile, bedenine bir şey sunulduğundaki canlılıktan yine de çok uzaktır. Körler de uyanık olduklarını buradan bilirler: Düşündükleri cisim benzerliklerini, göremedikleri cisimlerden kesin bir bilgiyle ayırt ederler.
Sed cum a corpore causa est, ut talia uisa cernantur, non ea corpus exhibet; neque enim habet eam uim, ut formet aliquid spiritale, sed sopito aut perturbato aut etiam intercluso itinere intentionis a cerebro, qua dirigitur sentiendi modus, anima ipsa, quae motu proprio cessare ab hoc opere non potest, quia per corpus non sinitur uel non plene sinitur corporalia sentire uel ad corporalia uim suae intentionis dirigere, spiritu corporalium similitudines agit aut intuetur obiectas. et si quidem ipsa eas agit, phantasiae tantum sunt, si autem obiectas intuetur, ostensiones sunt. denique cum oculi dolent uel extincti sunt, quia non est causa in sede cerebri, unde ipsa dirigitur intentio sentiendi, non fiunt huius modi uisiones, quamuis cernendis corporalibus obstaculum existat a corpore. magis enim caeci aliquid dormientes quam uigilantes uident; dormientibus quippe in cerebro consopitur uia sentiendi, quae intentionem ad oculos ducit, ideoque ipsa intentio in aliud auersa cernit uisa somniorum, tamquam species corporales adsint, ut sibi dormiens uigilare uideatur et non similia corporibus, sed ipsa corpora intueri se putet: cum autem uigilant caeci, ducitur per illa itinera intentio cernendi, quae cum ad loca uenerit oculorum non exeritur foras, sed ibi remanet, ut uigilare se sentiant potiusque esse in tenebris uigilando etiam per diem quam dormiendo siue per diem siue per noctem. nam et qui caeci non sunt, plerique patentibus oculis dormiunt nihil per eos uidentes, sed non ideo nihil uidentes. cum spiritu cernant uisa somniorum, si autem clausis oculis uigilent, neque dormientium praesto sunt uisionibus neque uigilantium. tantum tamen ualet, quod usque ad oculos eorum nec sopita nec perturbata nec interclusa peruenit a cerebro uia sentiendi et animae intentionem usque ad ipsas quamuis clausas fores corporis ducit, ut cogitentur quidem imagines corporum, sed nullo modo pro eis habeantur corporibus, quae per oculos sentiuntur. Tantum interest, ubi fiat inpedimentum sentiendi corporalia, cum fit in corpore. si enim non fit nisi in ipsis aditibus et quasi ianuis sensuum, uelut in oculis, in auribus ceterisque sensibus corporis, sola inpeditur perceptio corporalium, non autem animae intentio in aliud sic auertitur, ut pro corporibus habeat imagines corporum; si autem causa est intus in cerebro, unde dirigantur uiae ad ea, quae foris sunt, sentienda, ipsius intentionis uasa sopiuntur uel turbantur uel intercluduntur, quibus nititur anima in ea, quae foris sunt, intuenda uel sentienda. quem nisum quoniam non amittit, tanta expressione format similia, ut imagines corporalium a corporalibus discernere non ualens, utrum in illis an in istis sit, nesciat et cum scit longe alio modo sciat, quam dum in cogitando uersantur siue occurrunt similitudines corporum: qui modus nisi ab expertis capi utcumque non potest. hinc enim erat, quod me dormiens in somnis uidere sciebam nec tamen illas corporalium rerum similitudines, quas uidebam, sic ab ipsis corporalibus discernebam, quemadmodum eas cogitantes etiam clausis oculis uel in tenebris constituti discernere solemus. tantum ualet ipsa animi intentio utrum perducatur usque ad sensus licet clausos an in ipso cerebro, unde in haec nititur, aliqua causa existente in aliud auertatur, ut, quamuis aliquando se nouerit non corpora, sed corporum similitudines cernere uel minus erudita etiam ipsa esse corpora existimans sentiat se non ea corpore, sed spiritu uidere, longe sit tamen ab effectione, qua suo corpori praesentatur: unde se norunt et caeci. uigilare, cum similitudines corporum cogitatas a corporibus, quae uidere non possunt, certa notione discernunt.
12.21Beden sağlıklıyken ve hisler uykuyla uyuşmamışken ruh gizli bir ruhanî işle cisimsel şeylere benzeyen görüntülere kapıldığında, yol farklı diye görüntülerin tabiatı da farklı değildir; çünkü bedenden çıkan sebepler arasında da elbette fark, hatta bazen zıtlık vardır. Nitekim sayıklayanların, rüya görenlerin gördüğü gibi şeyler görmeleri için başlarındaki hissetme yolları uyuyarak değil, tersine uyumadan sarsılmıştır; rüya görenlerin yönelimi ise uyuyarak uyanıklık hissinden çevrilir ve o şeyleri görmeye döner. Biri uyumadan, öteki uyuyarak olsa da, görülen şeyler, cisim benzerliklerinin ondan ve onda oluştuğu tinin tabiatından başka bir türden değildir. Aynı şekilde, beden sağlıklı ve kişi uyanıkken ruh gizli bir ruhanî güçle, cisimlerin yerine tinde belirmiş cisimsel şey benzerliklerini görmek üzere kapıldığında, yönelimin uzaklaşmasının sebebi farklı olsa da görüntülerin tabiatı aynıdır. Şöyle de denemez: Sebep bedende olduğunda ruh, gelecek hakkında hiçbir önsezi olmaksızın, düşünürken de yaptığı gibi cisimlerin hayallerini kendiliğinden evirip çevirir; bunları görmek için bir tin tarafından alındığında ise bunlar Tanrı tarafından gösterilir. Çünkü Kutsal Yazı açıkça "Tinimden bütün bedenlerin üzerine dökeceğim; gençler görüler görecek, yaşlılar rüyalar görecek" diyerek ikisini de ilahî işe bağlar; yine "Rab'bin meleği bir insana rüyada göründü ve dedi: Karın Meryem'i almaktan korkma", bir de "Çocuğu al ve Mısır'a git" der.
Cum autem sano corpore nec somno sensibus consopitis aliquo occulto opere spiritali in ea uisa, quae similia sunt corporalibus, anima rapitur, non, quia modus diuersus est, ideo est etiam diuersa natura uisorum, cum et in illis causis, quae de corpore existunt, sit utique differentia et aliquando a contrario. nam phrenetici non dormiendo potius perturbatas habent sentiendi uias in capite, ut talia uideant, qualia somniantes uident, quorum dormiendo auertitur intentio a sensu uigilandi et in ea uidenda conuertitur. cum ergo illud fiat non dormiendo, hoc autem dormiendo, non tamen ea, quae uidentur, ex alio genere sunt quam ex natura spiritus, de quo uel in quo fiunt similitudines corporum. ita quamuis diuersa sit causa intentionis alienatae, quando sano corpore uigilantis occulta quadam ui spiritali anima rapitur, ut uice corporum expressas corporalium rerum similitudines in spiritu uideat, eadem tamen est natura uisorum. neque enim dici potest, cum causa in corpore est, tunc animam sine ulla praesensione futurorum ex se ipsa uersare imagines corporum, sicut etiam cogitando adsolet, cum uero in ea uidenda spiritu adsumitur, diuinitus haec demonstrari, quandoquidem aperte scriptura dicit: effundam de spiritu meo super omnem carnem, et iuuenes uisa uidebunt, et senes somnia somniabunt, diuinae operationi utrumque tribuens, et: angelus domini adparuit homini in somnis dicens: noli timere accipere Mariam coniugem tuam, et iterum: tolle puerum et uade in Aegyptum.
12.22Bu yüzden insanın tininin iyi bir tin tarafından bu hayalleri görmeye alınmasının, bunlar bir şey belirtmedikçe olmayacağını düşünüyorum. Ama insan tininin bu hayallere daha canlı bakmaya yönelmesinin sebebi bedende ise, bunların her zaman bir şey belirttiğine inanmamalıdır. Bunlar ancak gösteren bir tin tarafından üflendiklerinde bir şey belirtirler; ister uyuyana, ister bedenden gelen başka bir şeye uğrayıp bedenin hislerinden uzaklaşan birine üflensinler. Uyanık olan, hiçbir hastalığa yakalanmamış ve çılgınlıkla sarsılmamış insanlara da gizli bir sevkle düşünceler verildiğini, bunları dile getirince kehanette bulunmuş olduklarını biliyoruz. Bu yalnız başka bir şey yaparlarken olmaz –Kayafa başkâhin, yönelimi peygamberlik etmeyi istemediği hâlde peygamberlik etti–; kehanet tarzında bir şey söylemeye kalkıştıklarında da olur.
Bazı gençler yolculuk ettikleri bir yerde, şaka olsun, aldatmak için kendilerini müneccim gibi gösterdiler; on iki burç denip denmediğini bile hiç bilmiyorlardı. Ev sahiplerinin söylediklerine şaştığını ve bunların pek doğru olduğuna tanıklık ettiğini görünce, daha cüretkârca işi ilerlettiler. O da her şeye tanıklık ederek şaşıp kalıyordu. Sonunda onlara, uzun süredir uzakta olan ve özlediği oğlunun sağlığını sordu; oğlu beklenmedik şekilde geciktiği için başına bir şey gelmiş olmasından endişeleniyordu. Onlar, ayrıldıktan sonra doğrusunun öğrenilmesine aldırmadan, yeter ki adamı o anda sevindirsinler diye, nasılsa hemen yola çıkacakları için, oğlunun sağ olduğunu, yaklaştığını ve bunları konuştukları günün kendisinde geleceğini söylediler. Bütün gün geçtikten sonra adamın ertesi gün onları azarlamak için peşlerinden geleceğinden korkmuyorlardı. Uzatmayalım: Tam ayrılmaya hazırlanırken, işte, daha onlar oradayken oğul aniden çıkageldi.
Yine bir başkası, putperestlerin bir bayramı sırasında pek çok putun bulunduğu bir yerde, bir çalgıcının önünde dans ediyordu. Hiçbir tine kapılmış değildi; kapılmış olanlara oyunbaz bir taklitle özeniyordu ve çevrede duran seyirciler de bunu biliyordu. Çünkü âdet şuydu: Öğle yemeğinden önce kurbanlar tamamlanıp kendinden geçenler coşturulduktan sonra, öğleden sonra bazı delikanlılar bu âdete göre oynamak isterse kimseye engel olunmazdı. İşte bu adam dans ederken, kendisine sessizlik sağlanınca, şakacı bir hâlde ve gülen bir kalabalıkla çevrilmiş olarak şunu önceden söyledi: O gece yakındaki ormanda bir adam aslan tarafından öldürülecek, gün ağarınca kalabalık cesedini görmek için oraya akın edecek ve bayram yerini terk edecekti. Ve öyle oldu. Oysa orada bulunan herkese, bütün hareketlerinden, bunu oyun ve şaka olsun diye, zihni hiç sarsılmadan ya da kendinden uzaklaşmadan söylediği yeterince açıkça görünmüştü; kendisi de bunu hangi niyetle ve nasıl bir ağızla söylediğini herkesten iyi bildiği için olana herkesten çok şaşıyordu.
Bu görüntüler insanın tinine nasıl gelir? Orada ilk kez mi biçimlenirler, yoksa biçimlenmiş olarak mı verilir ve bir tür birleşmeyle mi görülürler? Melekler insanlara kendi düşüncelerini ve gelecek şeylerin bilgisiyle kendi tinlerinde önceden biçimlendirdikleri cisimsel şey benzerliklerini böyle mi gösterirler? Nitekim melekler de bizim düşüncelerimizi gözlerle değil –çünkü bedenle değil–, tinle görürler. Fark şudur: Onlar bizim düşüncelerimizi biz istemesek de bilirler, biz ise onlarınkini, gösterilmedikçe bilemeyiz; çünkü sanıyorum ki onlar düşüncelerini ruhanî yollarla gizlemeye muktedirdir, tıpkı bizim de araya birtakım engeller koyarak bedenlerimizi başkalarının gözlerinden gizlememiz gibi. Ve tinimizde ne olur da bazen yalnızca anlamlı hayaller görülür, ama bir şey belirtip belirtmedikleri bilinmez; bazen bir şey belirttikleri hissedilir, ama ne belirttikleri bilinmez; bazen de adeta daha dolu bir gösteriyle insan ruhu hem onları tinle hem ne belirttiklerini zihinle görür? Bunları bilmek çok zordur; bilsek bile tartışıp açıklamak çok zahmetlidir.
Itaque bono quidem spiritu adsumi spiritum hominis ad has uidendas imagines, nisi aliqua significent, non puto; cum uero in corpore causa est, ut in eas expressius intuendas humanus intendatur spiritus, non semper aliquid significare credendum est, sed tunc significant, cum inspirantur a demonstrante spiritu siue dormienti siue aliquid aliud ex corpore, ut a carnis sensibus alienaretur, patienti. uigilantibus etiam neque ullo morbo adflictis nec furore exagitatis occulto quodam instinctu ingestas esse cogitationes, quas promendo diuinarent, non solum aliud agentes, sicut Caiphas pontifex prophetauit, cum eius intentio non haberet uoluntatem prophetandi, uerum etiam id suscipientes, ut diuinandi modo aliquid dicerent, nouimus. Nam quidam iuuenes iocando, ut fallerent, ubi peregrini iter agebant, mathematicos se esse finxerunt, ignorantes omnino, utrum duodecim signa dicerentur. qui cum hospitem suum mirari cernerent, quae dicebant, et adtestari esse uerissima, audacius in plura progressi sunt. at ille adtestans ad omnia mirabatur. postremo ab eis de filii salute quaesiuit, quem diu absentem desiderabat et, quod inopinate tardaret, ne quid ei accidisset, sollicitus erat. at illi non curantes, quid post eorum abscessum ueri cognosceretur, dum tamen in praesentia laetum hominem redderent, mox profecturi responderunt saluum ac propinquantem et eo ipso die, quo haec loquebantur, esse uenturum; neque enim metuebant, ne cum totus dies peractus esset eos ille redarguendos postera die sequeretur. quid multa? dum iam abire disponerent, ecce, subito adhuc eis illic positis uenit. Item alius ante symphoniacum saltabat, ubi erant multa idola per quandam paganorum sollemnitatem, non aliquo. spiritu adreptus, sed imitatione ludicra adrepticios aemulatus scientibus circumstantibus et spectantibus. moris enim erat, ut ante prandium peractis sacrificiis agitatisque fanaticis, si qui adulescentes post prandium uellent eo more ludere, nullus prohiberetur. ille ergo inter saltandum facto sibi silentio iocabundus et ridente multitudine circumseptus ea nocte, quae inpendebat, in ea silua, quae iuxta erat, hominem a leone interemtum iri, ad cuius cadauer spectandum inlucescente die confluxuram turbam et illius sollemnitatis locum deserturam praedixit. et factum est, cum satis cunctis, qui aderant, in omnibus eius motibus claruisset hoc eum ludendo et iocando nusquam perturbata uel alienata mente dixisse ipso etiam tanto amplius mirante, quod accidit, quanto magis nosset, quo id animo atque ore protulerit. Quonam modo haec uisa in spiritum hominis ueniant, utrum ibi primitus formentur an formata ingerantur et quadam coniunctione cernantur, ut sic hominibus angeli ostendant cogitationes suas et corporalium rerum similitudines, quas in suo spiritu futurorum cognitione praeformant, quemadmodum et ipsi nostras cogitationes non utique oculis, quia non corpore, sed spiritu uident, uerum hoc intersit, quod illi nostras, etiam si nolimus, nouerunt, nos autem ipsorum, nisi ostendantur, nosse non possumus — quia sic eas, ut opinor, habent in potestate occultare spiritalibus modis, quemadmodum nos quibusdam interiectis obstaculis nostra corpora, ne aliorum oculis uideantur, abscondimus — et quid fiat in spiritu nostro, ut aliquando cernantur tantummodo significantes imagines sed, utrum aliquid significent, ignoretur, aliquando autem aliquid significare sentiantur, sed quid significent nesciatur, aliquando uero tamquam pleniore demonstratione anima humana et spiritu ipsas et mente quid significent uideat: et scire difficillimum est et, si iam sciamus, disserere atque explicare operosissimum.
12.23Şimdi anlatmayı yeterli bulduğum şey şudur: İçimizde, cisimsel şeylerin benzerliklerinin biçimlendiği ruhanî bir tabiat bulunduğu kesindir. Bu benzerlikler pek çok hâlde biçimlenir. Bir cisme bedenin hissiyle dokunduğumuzda, onun benzerliği hemen tinde biçimlenir ve hafızaya saklanır. Ya da zaten tanıdığımız, orada olmayan cisimleri düşündüğümüzde, onları düşünmeden önce de tinde bulunan benzerliklerden ruhanî bir bakış biçimlenir. Ya da tanımadığımız ama var olduğundan şüphe etmediğimiz cisimlerin benzerliklerine, onlar oldukları gibi değil de aklımıza geldiği gibi bakarız. Ya da var olmayan ya da var olduğu bilinmeyen başka şeyleri keyfimize ya da tahminimize göre düşünürüz. Ya da biz bunu yapmadan ve istemeden, nereden geldiği belli olmayan çeşitli cisim benzerliği biçimleri ruhta dolaşır. Ya da cisimsel bir şey yapmaya hazırlanırken o eylemde olacak şeyleri düzenler ve hepsini düşünceyle önceden yaşarız. Ya da eylemin kendisi sırasında, konuşurken ya da bir şey yaparken, bütün cisimsel hareketlerden önce, ortaya çıkabilsinler diye, içeride tinde onların benzerlikleri gelir; çünkü en kısa hece bile önceden görülmeden kendi sırasında çınlamazdı. Ya da uyuyanlar hiçbir şey belirtmeyen ya da bir şey belirten rüyalar görürler. Ya da bedensel bir hastalık hissetme yollarını içeriden sarsınca tin cisimlerin hayallerini gerçek cisimlerle öyle karıştırır ki bunlar ya güçlükle ya da hiç ayırt edilemez; bunlar ya bir şey belirtir ya da hiçbir anlam taşımadan ortaya çıkar. Ya da bir hastalık ya da bedensel bir acı büsbütün ağırlaşıp, ruhun yöneliminin beden aracılığıyla hissetmek için dışarı uzandığı ve çabaladığı yolları içeriden kapatınca, tin uykudakinden daha derinden uzaklaşır ve cisimsel şeylerin hayalleri ortaya çıkar ya da gösterilir; bunlar da ya bir şey belirtir ya da hiçbir anlam taşımadan görünür. Ya da bedenden hiçbir sebep çıkmadan, bir tin ruhu alıp kaparak bu tür cisim benzerliklerini görmeye yükseltir; ruh da aynı anda bedenin hislerini kullandığı için cisimsel görüntüleri bunlara karıştırır. Ya da bir tin onu alıp bedenin bütün hislerinden öyle uzaklaştırır ve çevirir ki ruh yalnızca cisim benzerlikleriyle ruhanî görüde tutulur; burada hiçbir şey belirtmeyen şeylerin görülüp görülemeyeceğini bilmiyorum.
Quod autem nunc insinuare satis arbitror, certum est esse spiritalem quandam naturam in nobis, ubi corporalium rerum formantur similitudines, siue cum aliquod corpus sensu corporis tangimus, et continuo formatur eius similitudo in spiritu memoriaque reconditur; siue cum absentia corpora iam nota cogitamus, ut ex eis formetur quidam spiritalis aspectus, quae iam erant in spiritu et antequam ea cogitaremus; siue cum eorum corporum, quae non nouimus, sed tamen esse non dubitamus, similitudines non ita ut sunt illa, sed ut occurrit, intuemur; siue cum alia, quae uel non sunt uel esse nesciuntur, pro arbitrio uel opinatione cogitamus; siue unde unde neque id agentibus neque uolentibus nobis uariae formae corporalium similitudinum uersantur in animo; siue cum aliquid corporaliter acturi ea ipsa disponimus, quae in illa actione futura sunt, et omnia cogitatione antecedimus; siue iam in ipso actu, uel cum loquimur uel cum facimus, omnes corporales motus, ut exeri possint, praeueniuntur similitudinibus suis intus in spiritu: neque enim ulla uel breuissima syllaba in ordine suo nisi prospecta sonuisset; siue cum a dormientibus somnia uidentur uel nihil uel aliquid significantia; siue cum ualetudine corporali turbatis intrinsecus itineribus sentiendi imagines corporum spiritus ueris corporibus ita miscet, ut internosci uel uix possint uel omnino non possint et aut significent aliquid aut sine ulla significatione oboriantur; siue prorsus ingrauescente aliquo morbo uel dolore corporis et intercludente intus uias, quibus animae, ut per carnem sentiret, exerebatur ac nitebatur intentio, altius quam somno absentato spiritu corporalium rerum existunt aut monstrantur imagines uel significantes aliquid uel sine ulla significatione adparentes; siue nulla ex corpore causa existente, sed adsumente atque rapiente aliquo spiritu tollitur anima in huius modi uidendas similitudines corporum, miscens eis uisa corporalia, cum simul etiam corporis sensibus utitur; siue ita spiritu adsumente alienatur ab omni corporis sensu et auertitur, ut solis similitudinibus corporum spiritali uisione teneatur, ubi nescio utrum possint aliqua nihil significantia uideri.
12.24Demek ki cisimlerin değil cisim benzerliklerinin belirdiği bu ruhanî tabiatın görüleri, zihnin ve anlayışın o ışığından daha aşağı türdendir. O ışıkla hem bu aşağıdaki şeylere hükmedilir hem de cisim olmayan ve cisimlere benzer hiçbir suret taşımayan şeyler görülür: zihnin kendisi ve ruhun bütün iyi hâlleri gibi; bu iyi hâllerin zıddı da, insanlarda haklı olarak kınanıp mahkûm edilen kusurlardır. Çünkü aklın kendisi anlamaktan başka hangi yolla görülür? Sevgi, sevinç, esenlik, sabır, iyilikseverlik, iyilik, iman, yumuşaklık, perhizkârlık ve bu türden, Tanrı'ya yaklaştıran öteki şeyler de böyle görülür; her şeyin O'ndan, O'nun aracılığıyla, O'nda olduğu Tanrı'nın kendisi de.
Demek ki görüler aynı ruhta meydana gelse de –ister beden aracılığıyla hissedilenler olsun: bu cisimsel gök, yer ve onlarda bilinebilecek her şey, bilinebildiği ölçüde; ister tinle görülen, cisimlere benzer şeyler olsun, ki bunlar hakkında çok şey söyledik; ister zihinle anlaşılan, ne cisim ne de cisim benzerliği olan şeyler olsun–, bunların elbette kendi düzenleri vardır ve biri ötekinden üstündür. Ruhanî görü cisimsel görüden, akli görü de ruhanî görüden daha üstündür. Çünkü cisimsel görü ruhanî görü olmadan var olamaz; bir cisme bedenin hissiyle dokunulduğu anda ruhta da, cismin kendisi olmayan ama ona benzeyen bir şey oluşur. Bu oluşmasaydı, dışarıda bulunan şeyleri hissettiğimiz o his de olmazdı. Çünkü hisseden beden değil, beden aracılığıyla ruhtur; ruh, dışarıdan bildirilen şeyi kendi içinde biçimlendirmek için bedeni bir haberci gibi kullanır. Bu yüzden cisimsel görü, aynı anda ruhanî görü de oluşmadıkça oluşamaz; ama his bedenden çekilip beden aracılığıyla görülen şey tinde bulunmadıkça bu fark edilmez. Ruhanî görü ise cisimsel görü olmadan da oluşabilir: Orada olmayan cisimlerin benzerlikleri tinde göründüğünde, birçoğu keyfe göre uydurulduğunda ya da keyfin dışında gösterildiğinde. Yine ruhanî görü, kendisine hükmedilmek için akli görüye muhtaçtır; akli görü ise bu aşağıdaki ruhanî görüye muhtaç değildir. Bu yüzden cisimsel görü ruhanî görüye, ikisi de akli görüye tabidir. Demek ki "Ruhanî kişi her şeyi yargılar, kendisi ise kimse tarafından yargılanmaz" sözünü okuduğumuzda bunu, zihnin kendisinden ayrıldığı tin anlamında –"Tinle dua edeceğim, zihinle de dua edeceğim" denmesindeki gibi– değil, "Zihninizin tininde yenilenin" denmesindeki anlamda almalıyız. Çünkü zihnin kendisine de başka bir anlamda tin dendiğini yukarıda gösterdik; ruhanî kişi her şeyi bu anlamdaki tine göre yargılar. Bu yüzden ruhanî görünün akli ve cisimsel görüler arasında bir tür orta yer tuttuğunu düşünmek bence ne saçma ne de uygunsuzdur. Çünkü gerçekten cisim olan ile ne cisim ne de cisme benzer olan arasında, cisim olmayıp cisme benzeyen şeye orta denmesini uygunsuz bulmuyorum.
Haec igitur natura spiritalis, in qua non corpora, sed corporum similitudines exprimuntur, inferioris generis uisiones habet quam illud mentis atque intellegentiae lumen, quo et ista inferiora diiudicantur et ea cernuntur, quae neque sunt corpora nec ullas gerunt formas similes corporum, uelut ipsa mens et omnis animae adfectio bona, cui contraria sunt eius uitia, quae recte culpantur atque damnantur in hominibus. quo enim alio modo ipse intellectus nisi intellegendo conspicitur? ita et caritas, gaudium, pax, longanimitas, benignitas, bonitas, fides, mansuetudo, continentia et cetera huius modi, quibus propinquatur deo, et ipse deus, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia. Quamquam itaque in eadem anima fiant uisiones, siue quae sentiuntur per corpus, sicut hoc corporeum caelum et terra et quaecumque in eis nota esse possunt, quemadmodum possunt, siue quae spiritu uidentur similia corporum, de quibus multa iam diximus, siue cum mente intelleguntur, quae nec corpora sunt nec similitudines corporum, habent utique ordinem suum et est aliud alio praecellentius. praestantior est enim uisio spiritalis quam corporalis et rursus praestantior intellectualis quam spiritalis. corporalis enim sine spiritali esse non potest, quandoquidem momento eodem, quo corpus sensu corporis tangitur, fit etiam in animo tale aliquid, non quod hoc sit, sed quod simile sit: quod si non fieret, nec sensus ille esset, quo ea, quae extrinsecus adiacent, sentiuntur. neque enim corpus sentit, sed anima per corpus, quo uelut nuntio utitur ad formandum in se ipsa, quod extrinsecus nuntiatur. non potest itaque fieri uisio corporalis, nisi etiam spiritalis simul fiat; sed non discernitur, nisi cum fuerit sensus ablatus a corpore, ut id, quod per corpus uidebatur, inueniatur in spiritu. at uero spiritalis uisio etiam sine corporali fieri potest, cum absentium corporum similitudines in spiritu adparent et finguntur multae pro arbitrio uel praeter arbitrium demonstrantur. item spiritalis uisio indiget intellectuali, ut diiudicetur, intellectualis autem ista spiritali inferiore non indiget. ac per hoc spiritali corporalis, intellectuali autem utraque subiecta est. cum ergo legimus: spiritalis omnia diiudicat, ipse autem a nemine diiudicatur, non secundum spiritum, a quo mens discernitur, sicut illud quod dictum est: orabo spiritu, orabo et mente, sed ea illa notione debemus accipere, qua dictum est: renouamini autem spiritu mentis uestrae. iam enim supra docuimus alio modo et ipsam mentem spiritum dici, secundum quam spiritalis omnia diiudicat. quapropter non absurde neque inconuenienter arbitror spiritalem uisionem inter intellectualem et corporalem tamquam medietatem quandam obtinere. puto enim non incongruenter medium dici, quod corpus quidem non est, sed simile est corporis, inter illud, quod uere corpus est, et illud, quod nec corpus est nec simile corporis.
12.25Ruh şeylerin benzerlikleriyle, onların kusuru yüzünden değil, kendi kanaatinin kusuru yüzünden aldatılır: anlayıştan yoksun kalarak, benzer şeyleri benzedikleri şeylerin yerine onayladığında. Demek ki cisimsel görüde, bedenin hislerinde olan şeyin cisimlerin kendilerinde olduğunu sandığında aldanır. Gemiyle gidenlere karada duran şeyler hareket ediyormuş gibi, göğe bakanlara hareket eden yıldızlar duruyormuş gibi görünür; gözlerin ışınları birbirinden ayrılınca bir kandilin iki görüntüsü belirir; suda kürek kırık görünür; bunun gibi pek çok şey vardır. Ya da benzer renkte olan, benzer ses çıkaran, benzer kokan, benzer tat veren ya da dokunulduğunda benzer gelen şeyin o şey olduğunu sandığında aldanır. Bu yüzden tencerede pişirilen balmumlu bir ilaç bir baklagil sanılır; geçen bir arabanın sesi gök gürültüsü sanılır; başka hiçbir hisle sınanmayıp yalnız koku duyusuna bırakılırsa oğulotu denen bitki ağaç kavunu sanılır; tatlıca bir suyla tatlandırılmış bir yiyecek balla hazırlanmış sanılır; karanlıkta yoklanan tanınmayan bir yüzük, tunçtan ya da gümüşten olduğu hâlde altından sanılır. Ya da ani ve beklenmedik cisimsel görüntülerle sarsılan ruh, rüyada gördüğünü ya da bu türden ruhanî bir görüntüye uğradığını sandığında aldanır. Bu yüzden bütün cisimsel görüntülerde öteki hislerin, hepsinden çok da zihnin ve aklın kendisinin tanıklığına başvurulur; öyle ki bu tür şeylerde doğru olan, bulunabildiği ölçüde bulunsun. Ruhanî görüde ise, yani tinle görülen cisim benzerliklerinde, ruh böyle gördüğü şeylerin cisimlerin kendileri olduğunu sandığında ya da şüpheyle ve yanlış bir tahminle kendine uydurduğu şeyin, görmeden tahmin yürüttüğü cisimlerde de bulunduğunu sandığında aldanır. Ama o akli görüntülerde aldanmaz. Çünkü ya anlar ve anladığı doğrudur, ya da doğru değilse anlamıyordur. Bu yüzden gördüğü şeylerde yanılmak başka, görmediği için yanılmak başkadır.
Inluditur autem anima similitudinibus rerum non. earum uitio, sed opinionis suae, cum adprobat quae similia sunt pro his, quibus similia sunt, ab intellegentia deficiens. fallitur ergo in uisione corporali, cum in ipsis corporibus fieri putat, quod fit in corporis sensibus — sicut nauigantibus uidentur in terra moueri quae stant et intuentibus caelum stare sidera, quae mouentur, et diuaricatis radiis oculorum duae lucernae species adparere et in aqua remus infractus et multa huius modi — aut cum putat hoc esse, quod similiter coloratum est uel similiter sonat uel olet uel sapit uel tangitur — hinc enim et medicamentum aliquod ceratum coctum in caccabo putatur legumen et sonitus transeuntis uehiculi putatur ex tonitru et, si nullis aliis sensibus exploretur, sed soli adiaceat olfactui, citrium putatur herba, quae uocatur apiaria, et cibus aliquo dulciculo suco adfectus putatur melle conditus et ignotus anulus contrectatus in tenebris putatur aureus, cum sit aereus uel argenteus — aut cum repentinis inopinatisque corporalibus uisis anima turbata uel in somnis uidere se putat uel aliquo eius modi spiritali uiso adfici: unde in omnibus corporalibus uisis et aliorum sensuum. contestatio et maxime ipsius mentis atque rationis adhibetur, ut, quod in hoc rerum genere uerum est, inueniatur quantum inueniri potest. in uisione autem spiritali, id est in corporum similitudinibus, quae spiritu uidentur, fallitur anima, cum ea, quae sic uidet, ipsa corpora esse arbitratur uel, quod sibi suspicione falsaque coniectura finxerit, hoc etiam in corporibus putat, quae non uisa coniectat. at uero in illis intellectualibus uisis non fallitur. aut enim intellegit, et uerum est; aut, si uerum non est, non intellegit: unde aliud est in his errare, quae uidet, aliud ideo errare, quia non uidet.
12.26Bu yüzden ruh, tinle görülen ve cisimsel şeylere benzeyen görüntülere, bedenin hislerinden uykuda olağan olandan daha çok, ama ölümde olduğundan daha az çevrilecek şekilde kapıldığında, cisimleri değil, cisimlere benzer görüntüleri ruhanî olarak gördüğünü bilmesi artık ilahî bir uyarının ve yardımın işidir; tıpkı rüyada gördüklerini uyanmadan önce bilenler gibi. Orada gelecek şeyler de görülüyorsa, hem de hayalleri şimdiden görülen gelecek şeyler gelecek olarak bütünüyle bilinecek şekilde görülüyorsa –ister insanın zihni Tanrı'nın yardımını alsın, ister görüntülerin arasında biri bunların ne belirttiğini açıklasın, Vahiy'de Yuhanna'ya açıklandığı gibi–, bu büyük bir vahiydir. Bunların gösterildiği kişi bedenden çıkıp çıkmadığını ya da hâlâ bedende olup tini bedenin hislerinden uzaklaşmış olarak mı bunları gördüğünü bilmese bile böyledir; çünkü bu da kendisine gösterilmezse, böyle kapılmış biri bunu bilmeyebilir.
Üstelik, tinle görülen bu cisim benzerlikleri arasında bulunmak için bedenin hislerinden kapıldığı gibi bunlardan da kapılıp akli ya da anlaşılır şeylerin o adeta bölgesine yükseltilirse –orada hakikat hiçbir cisim benzerliği olmadan apaçık görülür ve yanlış kanaatlerin hiçbir sisiyle karartılmaz–, orada ruhun faziletleri zahmetli ve yorucu değildir. Çünkü orada ne itidalin işiyle şehvet dizginlenir, ne cesaretin işiyle sıkıntılara katlanılır, ne adaletin işiyle haksızlıklar cezalandırılır, ne de basiretin işiyle kötülüklerden kaçınılır. Orada tek ve bütün fazilet, gördüğünü sevmek; en yüksek mutluluk da sevdiğine sahip olmaktır. Çünkü orada mutlu hayat kendi kaynağından içilir; bu insan hayatına da oradan bir şeyler serpilir ki bu dünyanın denenmeleri içinde itidalle, cesaretle, adaletle ve basiretle yaşansın. Güvenli bir dinginliğin ve hakikatin anlatılamaz görüsünün bulunacağı o yere ulaşmak için zahmete katlanılır: hazdan uzak durmanın, sıkıntılara dayanmanın, muhtaçlara yardım etmenin ve aldatanlara direnmenin zahmetine. Orada Rab'bin parlaklığı anlam taşıyan bir görüyle görülmez; ne cisimsel bir görüyle, Sina dağında görüldüğü gibi, ne de ruhanî bir görüyle, İşaya'nın ya da Vahiy'de Yuhanna'nın gördüğü gibi. Bilmecelerle değil, apaçık görünüşüyle, insan zihni onu alabildiği ölçüde, kendisini alan Tanrı'nın lütfuna göre görülür; öyle ki Tanrı, böyle bir konuşmaya layık kıldığı kişiyle ağız ağıza konuşsun: bedenin ağzıyla değil, zihnin ağzıyla. Musa hakkında yazılanı böyle anlamak gerektiğini düşünüyorum.
Quapropter cum rapitur anima in ea uisa, quae spiritu cernuntur similia corporalibus, ita ut omnino a sensibus corporis auertatur amplius quam in somno solet, sed minus quam in morte, iam diuinae admonitionis est et adiutorii, ut se non corpora, sed uisa corporum similia spiritaliter nouerit cernere, sicuti qui se in somnis uidere, etiam antequam euigilent, sciunt. ibi si etiam uidentur futura, ita ut omnino futura noscantur, quorum imagines praesentes uidentur siue ipsa hominis mente diuinitus adiuta siue aliquo inter ipsa uisa quid significent exponente, sicut in Apocalypsi Iohanni exponebatur, magna reuelatio est, etiamsi forte ignoret ille, cui haec demonstrantur, utrum e corpore exierit an adhuc sit in corpore, sed spiritu a sensibus corporis alienato ista uideat; potest enim sic raptus id ignorare, si ei et hoc non ostendatur. Porro autem, si quemadmodum raptus est a sensibus corporis, ut esset in istis similitudinibus corporum, quae spiritu uidentur, ita et ab ipsis rapiatur ut in illam quasi regionem intellectualium uel intellegibilium subuehatur, ubi sine ulla corporis similitudine perspicua ueritas cernitur, nullis opinionum falsarum nebulis offuscatur, ibi uirtutes animae non sunt operosae ac laboriosae; neque enim opere temperantiae libido frenatur aut opere fortitudinis tolerantur aduersa aut opere iustitiae iniqua puniuntur aut opere prudentiae mala deuitantur. una ibi et tota uirtus est amare quod uideas et summa felicitas habere quod amas. ibi enim beata uita in fonte suo bibitur, unde aspergitur aliquid huic humanae uitae, ut in temtationibus huius saeculi temperanter, fortiter, iuste prudenterque uiuatur. propter illud quippe adipiscendum, ubi secura quies erit et ineffabilis uisio ueritatis, labor suscipitur et continendi a uoluptate et sustinendi aduersitates et subueniendi indigentibus et resistendi decipientibus. ibi uidetur claritas domini non per uisionem significantem siue corporalem, sicut uisa est in monte Sina, siue spiritalem, sicut uidit Esaias uel Iohannes in Apocalypsi, sed per speciem non per aenigmata, quantum eam capere humana mens potest, secundum adsumentis dei gratiam, ut os ad os loquatur deus ei quem dignum tali conloquio fecerit, non os corporis, sed mentis, sicut intellegendum arbitror, quod de Moyse scriptum est.
12.27Çünkü Çıkış kitabında okuduğumuz gibi, Musa Tanrı'yı görmeyi arzulamıştı: elbette dağda gördüğü gibi değil, çadırda gördüğü gibi de değil; Tanrı'nın Tanrı olduğu o cevherde; ölümlü bedenin hislerine sunulacak hiçbir cisimsel yaratık alınmadan, tinde biçimlenmiş cisim benzerlikleriyle de değil; bedenin bütün hislerinden, tinin anlam taşıyan bütün bilmecelerinden ayrılmış akıllı ve anlayan bir yaratık onu ne kadar alabilirse, kendi görünüşüyle. Çünkü şöyle yazılmıştır: "Eğer gözünde lütuf bulduysam, bana kendini göster, seni açıkça göreyim"; oysa biraz yukarıda "Rab Musa'yla, bir insanın dostuyla konuştuğu gibi yüz yüze konuştu" diye okunur. Demek ki gördüğü şeyi hissediyor, görmediği şeyi de özlüyordu. Nitekim biraz sonra Tanrı ona "Gözümde lütuf buldun ve seni herkesten üstün tanıyorum" deyince, Musa ona "Bana parlaklığını göster" diye cevap verdi. O zaman Rab'den mecazî bir cevap aldı; bunu şimdi tartışmak uzun sürer. Rab ona şöyle dedi: "Yüzümü görüp yaşayamazsın; çünkü insan yüzümü görüp yaşamaz." Sonra ekledi: "İşte yanımda bir yer var, kayanın üstünde duracaksın. Yüceliğim geçer geçmez seni kayanın gözetleme yerine koyacağım ve ben geçinceye dek elimle seni örteceğim; sonra elimi kaldıracağım ve arkamı göreceksin; ama yüzüm sana görünmeyecek." Ama ardından gelen metin bunun cisimsel olarak da yapıldığını anlatmadı; bu da sözün Kilise'yi belirtmek üzere mecazî olarak söylendiğini yeterince gösterir. Çünkü Rab'bin yanındaki yer Kilise'dir; Kilise O'nun tapınağıdır ve kayanın üstüne kurulmuştur; orada söylenen öteki şeyler de aynı anlayışa uyar. Yine de Musa, arzuladığı ve özlediği Tanrı'nın parlaklığını görmeyi hak etmemiş olsaydı, Tanrı Sayılar kitabında kardeşleri Harun'a ve Meryem'e şöyle demezdi: "Sözlerimi işitin: Aranızda bir peygamber olursa, Rab olarak kendimi ona görüde tanıtırım ve rüyada onunla konuşurum. Kulum Musa için öyle değildir; o bütün evimde sadıktır. Onunla ağız ağıza, apaçık konuşurum, bilmecelerle değil; ve o Rab'bin parlaklığını gördü." Bunu bedenin hislerine sunulan cismin cevherine göre anlamamalıdır. Çünkü Musa ona "Bana kendini göster" dediğinde de Tanrı onunla elbette öyle, yüz yüze, karşı karşıya konuşuyordu; şimdi de azarladığı ve Musa'nın liyakatini kendilerinden üstün tuttuğu o kişilerle böyle, bedenin hislerine sunulan cisimsel bir yaratık aracılığıyla konuşuyordu. Demek ki Tanrı, Tanrı olduğu o görünüşte, anlatılamaz bir konuşmayla, çok daha anlatılamaz biçimde gizli ve çok daha yakından konuşur. Orada O'nu, bedenin bu hisleri içinde ölümlü olarak yaşanan bu hayatı yaşayan kimse görmez; ancak biri bu hayattan bir şekilde ölürse görür: ya bedenden büsbütün çıkarak, ya da o görüye kapılıp yükseltildiğinde, Havari'nin dediği gibi bedende mi bedenin dışında mı olduğunu haklı olarak bilmeyecek kadar bedenin hislerinden çevrilip uzaklaşarak.
Concupiuerat enim, sicut in Exodo legimus, uidere deum, non utique sicut uiderat in monte nec sicut uidebat in tabernaculo, sed in ea substantia, qua deus est, nulla adsumta corporali creatura, quae mortalis carnis sensibus praesentetur, neque in spiritu figuratis similitudinibus corporum, sed per speciem suam, quantum eam capere creatura rationalis et intellectualis potest seuocata ab omni corporis sensu, ab omni significatiuo aenigmate spiritus. sic enim scriptum est: si ergo inueni gratiam in conspectu tuo, ostende mihi temet ipsum, manifeste uideam te, cum paulo superius legatur: et locutus est dominus ad Moysen facie ad faciem, sicut quis loquitur ad amicum suum. sentiebat ergo, quid uidebat et quod non uidebat desiderabat. nam et paulo post, cum dixisset ei deus: inuenisti enim gratiam in conspectu meo, et scio te prae omnibus, respondit ei: ostende mihi claritatem tuam. et tunc quidem responsum accepit a domino figuratum, de quo nunc longum est disputare, quando ei dixit: non poteris uidere faciem meam et uiuere; non enim uidebit homo faciem meam et uiuet. deinde subiecit et ait illi: ecce locus penes me, et stabis supra petram; statim ut transiet mea maiestas, et ponam te in specula petrae et tegam manu mea super te, donec transeam; et auferam manum et tunc uidebis posteriora mea; nam facies mea non adparebit tibi. nec tamen secuta scriptura hoc etiam corporaliter factum esse narrauit satisque per hoc demonstratum est figurate dictum esse in ecclesiae significationem. ipse est enim locus penes dominum, quia ecclesia est templum eius et ipsa aedificata est super petram, et cetera, quae ibi dicta sunt, eidem intellegentiae congruunt. nisi tamen concupitam et desideratam dei claritatem Moyses uidere meruisset, non in libro Numerorum diceret deus ad Aaron et Mariam fratres eius: audite uerborum meorum: si fuerit propheta uester, in uisione illi dominus cognoscar et in somno loquar illi! non ita, quomodo famulus meus Moyses in tota domo mea fidelis est; os ad os loquar ad illum in specie et non per aenigmata, et claritatem domini uidit. neque enim hoc secundum substantiam corporis, quae carnis sensibus praesentatur, intellegendum est; nam utique sic loquebatur ad Moysen facie ad faciem, contra in contra, quando tamen dixit ei: ostende mihi temet ipsum, et nunc etiam ad ipsos, quos obiurgabat et quibus Moysi meritum ita praeferebat, sic loquebatur per creaturam corporalem praesentatam sensibus carnis. illo ergo modo in illa specie, qua deus est, longe ineffabiliter secretius et praesentius loquitur locutione ineffabili, ubi eum nemo uiuens uidet uita ista, qua mortaliter uiuitur in istis sensibus corporis, sed nisi ab hac uita quisque quodammodo moriatur siue omnino exiens de corpore siue ita auersus et alienatus a carnalibus sensibus, ut merito nesciat, sicut apostolus ait, utrum in corpore an extra corpus sit, cum in illam rapitur et subuehitur uisionem.
12.28Bu yüzden Havari, yalnız bedenin hisleriyle cisimlerin hissedildiği bütün cisimsel görüden değil, cisim benzerliklerinin zihinle değil tinle görüldüğü bütün o ruhanî görüden de daha üstün olan bu üçüncü görü türüne üçüncü gök dediyse, Tanrı'nın parlaklığı bunda görülür; yürekler onu görmek için arıtılır. Bu yüzden "Ne mutlu yüreği temiz olanlara, çünkü onlar Tanrı'yı görecekler" denmiştir. Cisimsel ya da ruhanî olarak biçimlenmiş bir anlam aracılığıyla, bir aynada bilmece içinde görür gibi değil, yüz yüze görecekler –Musa hakkında "ağız ağıza" dendiği gibi–; yani Tanrı'nın ne ise o olduğu görünüşle; O'nun kendisi olmayan zihin, her yersel lekeden arınmış, her cisimden ve cisim benzerliğinden uzaklaşmış ve kopartılmış olarak O'nu ne kadar az olursa olsun alabildiği ölçüde. Ölümlü ve bozulabilir bir yükle ağırlaşmış olarak O'ndan uzakta, gurbetteyiz; burada adaletle yaşasak bile, apaçık görüşle değil imanla yürüdüğümüz sürece. Peki neden inanmayalım ki Tanrı, o en üstün görüye kadar kapılan milletlerin öğretmeni o büyük Havari'ye, bu hayattan sonra ebediyen yaşanacak hayatı göstermek istedi? Âdem'in sık ağaçlar ve meyveli ağaçlar arasında bedence yaşadığı cennet bir yana, neden buna da cennet denmesin? Nitekim bizi sevginin kucağında toplayan Kilise'ye de meyveleriyle birlikte cennet denmiştir. Ama bu mecazî olarak söylenmiştir; sanki Âdem'in asıl anlamıyla bulunduğu o cennetle, gelecek olanın örneği olarak Kilise belirtilmiş gibi. Gerçi daha dikkatle düşünenlere belki şu da görünür: Âdem'in bedence bulunduğu o cisimsel cennetle hem azizlerin şimdi Kilise'de sürdürülen bu hayatı hem de bundan sonra ebediyen olacak o hayat belirtilmiştir. Tıpkı "esenlik görüsü" diye yorumlanan ve yine de yeryüzünde bir şehir olarak gösterilen Kudüs'ün, göklerdeki ebedî anamız Kudüs'ü belirtmesi gibi: Bu ebedî Kudüs ister umutla kurtulmuş olanlarda ve görmedikleri şeyi umarak sabırla bekleyenlerde olsun –onlara göre terk edilmiş kadının çocukları kocası olanınkilerden daha çoktur–, ister Tanrı'nın çok yönlü bilgeliğinin Kilise aracılığıyla bildirildiği kutsal meleklerin kendilerinde; bu gurbetten sonra onlarla birlikte zahmetsiz ve sonsuzca yaşanacaktır.
Quapropter si hoc tertium uisionis genus, quod superius est non solum omni corporali, quo per corporis sensus corpora sentiuntur, uerum etiam omni illo spiritali, quo similitudines corporum spiritu, non mente cernuntur, tertium caelum appellauit apostolus, in hoc uidetur claritas dei, cui uidendae corda mundantur. unde dictum est: beati mundicordes, quia ipsi deum uidebunt, non per aliquam corporaliter uel spiritaliter figuratam significationem tamquam per speculum in aenigmate, sed facie ad faciem, quod de Moyse dictum est "os ad os", per speciem scilicet, qua deus est quidquid est, quantulumcumque eum mens, quae non est quod ipse, etiam ab omni terrena labe mandata, ab omni corpore et similitudine corporis alienata et abrepta capere potest: a quo peregrinamur mortali et corruptibili onere grauati, quamdiu per fidem ambulamus, non per speciem et cum hic iuste uiuimus. cur autem non credamus, quod tanto apostolo gentium doctori, rapto usque ad istam excellentissimam uisionem, uoluerit deus demonstrare uitam, in qua post hanc uitam uiuendum est in aeternum? et cur non dicatur iste paradisus excepto illo, in quo corporaliter uixit Adam inter ligna nemorosa atque fructuosa? quandoquidem et ecclesia, quae nos congregat in caritatis sinum, paradisus dicta est cum fructu pomorum. sed hoc figurate dictum est, tamquam illo paradiso, ubi proprie fuit Adam, ecclesia significata sit per formam futuri. quamquam diligentius considerantibus fortassis occurrat illo paradiso corporali, in quo Adam corporaliter fuit, et istam uitam sanctorum significatam, quae nunc agitur in ecclesia, et illam, quae post hanc erit in aeternum: sicut Hierusalem, quae interpretatur "uisio pacis" et tamen terrena quaedam ciuitas demonstratur, significat Hierusalem matrem nostram aeternam in caelis siue in his, qui spe salui facti sunt et quod non uident sperantes per patientiam expectant, secundum quos multi filii desertae magis quam eius, quae habet uirum, siue in ipsis angelis sanctis per ecclesiam multiformis sapientiae dei, cum quibus post hanc peregrinationem sine labore et sine fine uiuendum est.
12.29Havari'nin kapıldığı üçüncü göğü, onun yukarısında dördüncü ve daha başka gökler bulunduğuna, bu üçüncü göğün onların altında kaldığına inanacak şekilde de anlayabiliriz. Nitekim bazıları bu göklerin yedi, bazıları sekiz, bazıları dokuz, hatta on olduğunu söyler; kubbe denen o tek gökte bile basamak basamak pek çok gök bulunduğunu ileri sürer ve bu yüzden onların cisimsel olduğunu ya akıl yürüterek çıkarır ya da kanaat olarak benimserler. Onların bu akıl yürütmesini ve kanaatini şimdi tartışmak uzun sürer. Biri ruhanî ya da akli şeylerde de birtakım basamaklar bulunduğunu ileri sürebilir, elinden gelirse gösterebilir de, ve bunları az ya da çok aydınlatıcı vahiylerin bir tür ilerleyişine göre birbirinden ayırabilir. Ama bu şeyler nasıl olursa olsun ve kimi şöyle, kimi böyle, istediği gibi anlasın, ben bu üç tür dışında, bedenle, tinle ya da zihinle olan başka bir görüntü ya da görü türünü şimdiye kadar ne bilebiliyorum ne de öğretebiliyorum. Her türün kaç ve ne büyüklükte farkı olduğunu, her birinde birinin ötekinin üstüne basamak basamak nasıl yükseldiğini ise bilmediğimi itiraf ederim.
Si autem sic accipimus tertium caelum, quo apostolus raptus est, ut quartum etiam et aliquot ultra superius caelos esse credamus, infra quos est tertium hoc caelum, sicut eos alii septem, alii octo, alii nouem uel etiam decem perhibent et in ipso uno, quod dicitur firmamentum, multos gradatim esse confirmant ac per hoc corporeos esse uel ratiocinantur uel opinantur — de quorum ratione atque opinione nunc disserere longum est; potest autem fieri, ut. etiam in spiritalibus uel intellectualibus multos quosdam gradus quisquam esse contendat aut, si possit, ostendat eosque distinctos iuxta aliquem prouectum magis minusue inlustrium reuelationum — sed utcumque se ista habeant et accipiantur, ut libet, ab alio sic, ab alio autem sic, ego uisorum uel uisionum praeter ista tria genera aut corpore aut spiritu aut mente usque adhuc uel nosse uel docere non possum. sed quot et quantae singulorum generum sint differentiae, ut in unoquoque aliud alio gradatim superferatur, ignorare me fateor.
12.30Bu cisimsel ışıkta, yeryüzünün üstünde baktığımız, ışıkların ve yıldızların parladığı bir gök bulunduğu gibi –bunlar yersel cisimlerden çok daha iyi cisimlerdir–, cisim benzerliklerinin cisimsiz ve kendine özgü bir ışıkla görüldüğü o ruhanî türde de bazı üstün ve haklı olarak ilahî denen şeyler vardır. Bunları melekler şaşılacak yollarla gösterir. Kendi görüntülerini kolay ve çok güçlü bir birleşmeyle ya da karışmayla bizim de görüntülerimiz mi yaparlar, yoksa bizim görümüzü tinimizde nasılsa biçimlendirmeyi mi bilirler? Bunu kavramak zor, söylemek daha da zordur. Bir de alışılmış ve insanî başka görüntüler vardır; bunlar ya tinimizin kendisinden çok çeşitli şekillerde doğar, ya da bedenimizin ya da ruhumuzun hâline göre bedenden tine bir şekilde fısıldanır. Çünkü insanlar yalnız uyanıkken dertlerini düşünüp cisim benzerlikleri içinde evirip çevirmezler; uyurken de çoğu zaman muhtaç oldukları şeyin rüyasını görürler. Ruhlarının arzusuyla işlerini görürler; aç ya da susuz uyumuşlarsa ziyafetlere ve kadehlere açgözlülükle saldırırlar. Bütün bunlar o meleklerin gösterileriyle karşılaştırılınca, cisimlerin bu tabiatında yersel şeyler göksel şeylerle karşılaştırılır gibi değerlendirilmelidir diye düşünüyorum.
Sicut autem in ista luce corporea est caelum, quod super terras suspicimus, unde luminaria clarent et sidera, quae corpora longe sunt meliora terrestribus, sic in illo genere spiritali, in quo uidentur corporum similitudines luce quadam incorporali ac sua, sunt quaedam excellentia et merito diuina. quae demonstrant angeli miris modis: utrum uisa sua facili quadam et praepotenti iunctione uel conmixtione etiam nostra esse facientes, an scientes nescio quomodo nostram in spiritu nostro informare uisionem, difficilis perceptu et difficilior dictu res est. sunt autem alia uisa usitata et humana, quae siue ex ipso spiritu nostro multipliciter existunt siue ex corpore spiritui quodammodo suggeruntur, sicut fuerimus adfecti uel carne uel animo. non solum enim uigilantes homines curas suas cogitando uersant in similitudinibus corporum, uerum etiam dormientes hoc saepe somniant, quo indigent; nam et negotia sua gerunt ex animi cupiditate et epulis poculisque inhianter instant, si forte esurientes sitientesque dormierunt. quae omnia puto conparata illis angelicis demonstrationibus sic habenda, ac si in ista natura corporum terrena caelestibus conparentur.
12.31Aynı şekilde akli görüntüler türünde de bazı şeyler ruhun kendisinde görülür: zıtları kusurlar olan faziletler gibi. Bunlar ya saygı gibi kalıcıdır, ya da bu hayat için faydalı olup sonra var olmayacak olanlardır: henüz görmediğimiz şeylere inandığımız iman, gelecek şeyleri sabırla beklediğimiz umut ve istediğimiz yere varıncaya dek bütün sıkıntılara katlandığımız sabrın kendisi gibi. Bunlar ve bu türden faziletler, bu gurbeti geçirmek için şimdi çok gereklidir; ama ulaşılması için gerekli oldukları o hayatta olmayacaklardır. Yine de bunlar da akli olarak görülür; çünkü ne cisimdirler ne de cisimlere benzer görünüşleri vardır. Ama ruhun aydınlandığı ışığın kendisi başkadır; ruh, doğru olarak anlaşılan her şeyi, ister kendinde ister o ışıkta olsun, bu ışıkla seyreder. Çünkü o ışık artık Tanrı'nın kendisidir; ruh ise, akıllı ve anlayan olarak O'nun suretinde yaratılmış olsa da bir yaratıktır; o ışığa bakmaya çalıştığında güçsüzlükten titrer ve yetersiz kalır. Yine de anladığı her şeyi, gücü yettiği ölçüde, oradan anlar. Oraya kapılıp bedenin hislerinden çekilerek o görüye daha canlı bir şekilde sunulduğunda –yer aralıklarıyla değil, kendine özgü bir tarzla–, kendi içinde anlayarak gördüğü her şeyi kimin yardımıyla görüyorsa, O'nu kendi üstünde de görür.
Sic etiam in illo genere intellectualium uisorum alia sunt, quae in ipsa anima uidentur, uelut uirtutes, quibus uitia sunt contraria, siue permansurae, ut pietas, siue utiles. huic uitae et postea non futurae, sicut fides, qua credimus ea, quae nondum uidemus, et spes, qua futura cum patientia expectamus, et ipsa patientia, qua omnia toleramus aduersa, donec quo uolumus ueniamus. istae quippe et huius modi uirtutes, quae nunc propter transigendam istam peregrinationem ualde necessariae sunt, non erunt in illa uita, propter quam adipiscendam sunt necessariae, et tamen etiam ipsae intellectualiter uidentur; neque enim aut corpora sunt aut species habent similes corporum. aliud autem est ipsum lumen, quo inlustratur anima, ut omnia uel in se uel in illo ueraciter intellecta conspiciat. nam illud iam ipse deus est, haec autem creatura, quamuis rationalis et intellectualis ad eius imaginem facta, quae cum conatur lumen illud intueri palpitat infirmitate et minus ualet. inde est tamen quidquid intellegit sicut ualet. cum ergo illuc rapitur et a carnalibus subtracta sensibus illi expressius uisioni praesentatur non spatiis localibus, sed modo quodam suo, etiam supra se uidet, quo adiuta uidet quidquid etiam in se intellegendo uidet.
12.32Ruh bedenden çıkınca birtakım cisimsel yerlere mi götürülür, yoksa cisimsellere benzer cisimsiz yerlere mi, yoksa bunlara da değil, hem cisimlerden hem cisim benzerliklerinden daha üstün olana mı diye sorulursa, şöyle cevap verirdim: Ruh cisimsel yerlere ya ancak bir cisimle götürülür ya da yer değiştirerek götürülmez. Bu bedenden çıktığında bir cismi olup olmadığını, gösterebilen göstersin; ben öyle düşünmüyorum. Ruhanî yerlere ise liyakatine göre götürülür: ya cisimlere benzer ceza yerlerine –bedenin hislerinden kapılıp ölüler gibi yatan ve ölüler diyarının cezalarını görenlere çoğu zaman böyle yerler gösterilmiştir; kendileri de, o yerlere götürülüp böyle şeyleri benzer bir şekilde yaşayabilmelerini sağlayan, kendi bedenlerine benzer bir şeyi kendi içlerinde taşıyorlardı. Çünkü bedenin kendisi hissiz ama henüz büsbütün ölmemiş olarak yatarken, pek çoklarının o çekilişten sonra yaşayanlar arasına dönünce anlattığı şeyleri gören ruhun kendi bedeninin bir benzerliğine sahip olup da, tam bir ölümle bedenden büsbütün çıktığında buna sahip olmaması için bir sebep göremiyorum. Demek ki ruh ya o ceza yerlerine ya da yine cisimsel şeylere benzeyen, ama cezaların değil dinginliğin ve sevinçlerin yerlerine götürülür.
O cezaların ya da o dinlenmenin ve sevincin sahte olduğu da doğru olarak söylenemez; çünkü bunlar ancak bir şey kanaatin yanılgısıyla başka bir şey yerine konduğunda sahte olur. Nitekim Petrus yalnız o sofrayı görüp onda cisim benzerliklerini değil cisimleri gördüğünü sandığında yanılmıyordu; başka bir zaman melek tarafından zincirlerinden kurtarılıp bedenle yürürken ve cisimsel biçimlerle karşı karşıyayken bir görüntü gördüğünü sandığında da aynı şekilde yanılıyordu. Çünkü sofradakiler cisimsellere benzeyen ruhanî biçimlerdi; zincirlerden kurtulanın bu cisimsel yaşantısı ise mucize yüzünden ruhanî olana benziyordu. Ruh ikisinde de ancak bir şeyi başka bir şey yerine onayladığında yanılıyordu. Demek ki bedenlerinden soyunmuş ruhların, iyi ya da kötü yönde, uğradıkları şeyler cisimsel değil cisimsellere benzer olsa da –ruhlar kendi kendilerine de bedenlerine benzer görünürler–, bu şeyler yine de vardır; ruhanî cevherden oluşan gerçek bir sevinç ve gerçek bir ıstırap vardır. Nitekim rüyada da sevinçli şeyler içinde mi yoksa kederli şeyler içinde mi olduğumuz çok önemlidir. Bu yüzden bazıları arzuladıkları şeylerin içindeyken uyandıklarına üzülmüş, bazıları da ağır korkularla ve işkencelerle sarsılıp eziyet görünce, uyandıklarında aynı kötülüklere geri çağrılmaktan korkarak uyumaya korkmuşlardır. Ölüler diyarı denen şeylerin daha canlı olduğundan ve bu yüzden daha şiddetli hissedildiğinden de elbette şüphe edilmemelidir. Çünkü bedenin hislerinden çekilenler de –büsbütün ölselerdi olacağından daha az, ama uyusalardı olacağından daha çok çekilmiş olanlar–, rüya anlatsalardı anlatacaklarından daha canlı şeyler gördüklerini anlatmışlardır. Demek ki ölüler diyarının kesinlikle bir cevheri vardır; ama onun cisimsel değil ruhanî olduğunu düşünüyorum.
Si autem quaeritur, cum anima de corpore exierit, utrum ad aliqua loca corporalia feratur an ad incorporalia corporalibus similia, an uero nec ad ipsa, sed ad illud, quod et corporibus et similitudinibus corporum est excellentius, cito quidem responderim ad corporalia loca eam uel non ferri nisi cum aliquo corpore uel non localiter ferri. iam utrum habeat aliquod corpus, cum de hoc corpore exierit, ostendat qui potest; ego autem non puto. ad spiritalia uero pro meritis fertur aut ad loca poenalia similia corporibus, qualia saepe demonstrata sunt his, qui rapti sunt a corporis sensibus et mortuis similes iacuerunt et infernas poenas uiderunt, cum et ipsi in se ipsis gererent quandam similitudinem corporis sui, per quam possent ad illa ferri et talia similibus experiri. neque enim uideo, cur habeat anima similitudinem corporis sui, cum iacente sine sensu ipso corpore nondum tamen penitus mortuo uidet talia, qualia multi ex illa subductione uiuis redditi narrauerunt, et non habeat, cum perfecta morte penitus de corpore exierit. aut ergo ad illa fertur poenalia aut ad illa itidem similia corporalibus nec tamen poenarum, sed quietis atque gaudiorum. Neque enim recte dici potest uel illas falsas esse poenas uel illam falsam requiem atque laetitiam: tunc enim et falsa sunt, quando per opinationis errorum alia pro aliis putantur. nam Petrus non solum cum discum illum uidebat et in eo non similitudines corporum, sed corpora putabat, in hoc utique fallebatur, uerum etiam cum alio tempore ab angelo solutus e uinculis ibat in corpore ambulans et praesentatus corporalibus formis et putabat se uisum uidere, nihilominus fallebatur. nam et illae in disco erant spiritales formae corporalibus similes et ista corporalis expressio soluti de uinculis propter miraculum spiritali similis erat. fallebatur autem anima in utrisque, nonnisi cum alia pro aliis adprobaret. quamuis ergo non sint corporalia, sed similia corporalibus, quibus animae corporibus exutae adficiuntur seu bene seu male, cum et ipsae corporibus suis similes sibimet adpareant, sunt tamen et uera laetitia est et uera molestia facta de substantia spiritali. nam et in somnis magni interest, utrum in laetis an in tristibus simus. unde quidam in rebus, quas concupiuerant, constituti se euigilasse doluerunt et rursus grauibus terroribus atque cruciatibus exagitati atque uexati, cum expergefacti essent, dormire timuerunt, ne in eadem mala reuocarentur. et utique dubitandum non est, quod expressiora sint illa, quae inferna dicuntur, atque ob hoc uehementius sentiantur. nam et qui subtracti sunt sensibus corporis, minus quidem quam si omni modo morerentur, sed tamen amplius quam si dormirent, expressiora se uidisse narrarunt, quam si somnia narrauissent. est ergo prorsus inferorum substantia, sed eam spiritalem arbitror esse, non corporalem.
12.33Ölüler diyarının bu hayatta yaşandığını ve ölümden sonra olmadığını ileri sürenler dinlenmemelidir; şairlerin uydurmalarını nasıl yorumladıklarına onlar baksınlar. Biz bu konuda yalnız kendilerine inanılması gereken ilahî Yazıların otoritesinden ayrılmamalıyız. Gerçi onların bilgelerinin de, bu hayattan sonra ölülerin ruhlarını kabul eden ölüler diyarının bir cevheri olduğundan hiç şüphe etmediklerini gösterebiliriz. Ama cisimsel yerler değilse ölüler diyarına neden yerin altında denir, ya da yerin altında değilse neden ona "aşağıdakiler" (inferi) denir, haklı olarak sorulur. Ruhun cisimsel olmadığını ise yalnızca düşündüğümü değil, açıkça bildiğimi beyan etmeye cesaret ederim. Yine de ruhun bir beden ve büsbütün bedensel üyeler benzerliğine sahip olabileceğini inkâr eden, rüyada yürüdüğünü, oturduğunu ya da oraya buraya adımlarla, hatta uçarak gidip geldiğini gören şeyin ruh olduğunu da inkâr edebilir; çünkü bu bir tür beden benzerliği olmadan olmaz. Bu yüzden ruh bu benzerliği, cisimsel değil ama bedene benzer olarak, ölüler diyarında da taşıyorsa, o zaman cisimsel olmayan ama cisimsellere benzeyen yerlerde bulunuyor görünür; ister dinlenme içinde, ister acılar içinde olsun.
Gerçi adil olanların ruhlarının dinlendiği yere ölüler diyarı dendiğini henüz bulamadığımı da itiraf ederim. Mesih'in ruhunun, günahkârların işkence gördüğü yerlere kadar gidip, bize gizli olan adaletine göre kurtarılmaları gerektiğine hükmettiği kişileri işkencelerden kurtardığına inanılması yersiz değildir. "Tanrı onu ölüler diyarının acılarını çözerek ölülerden diriltti, çünkü onların onu tutması mümkün değildi" sözünün başka nasıl anlaşılacağını görmüyorum; meğer ki onun bazılarının acılarını ölüler diyarında çözdüğünü anlayalım: göktekilerin, yerdekilerin ve yer altındakilerin bütün dizlerinin önünde çöktüğü Rab olmasının kudretiyle; bu kudret sayesinde çözdüğü o acılar onu tutamazdı da. Çünkü ne İbrahim ne de onun kucağında, yani onun dinginliğinin gizli köşesinde bulunan o yoksul acılar içindeydi; onların dinlenmesiyle o aşağıdaki işkenceler arasında büyük bir uçurum konduğunu okuyoruz; ama onların ölüler diyarında olduğu da söylenmedi. Çünkü şöyle der: "O yoksul öldü ve melekler tarafından İbrahim'in kucağına götürüldü; zengin de öldü ve gömüldü. Ölüler diyarında işkence içindeyken" vb. Demek ki ölüler diyarından yoksulun dinlenmesinde değil, zenginin cezasında söz edildiğini görüyoruz.
Yakup'un oğullarına "Yaşlılığımı kederle ölüler diyarına indireceksiniz" demesinde de, daha çok aşırı kederle öyle sarsılmaktan korktuğu görünür ki mesutların dinlenmesine değil, günahkârların ölüler diyarına gitsin. Çünkü keder ruh için küçük bir kötülük değildir; Havari de biri için, daha büyük bir kederle yutulmasın diye o kadar endişeyle korkmuştur. Bu yüzden, dediğim gibi, henüz bulamadım ve hâlâ arıyorum; Kutsal Yazı'nın, en azından kanonik Yazı'nın, ölüler diyarını herhangi bir yerde iyi anlamda kullandığı aklıma gelmiyor. İbrahim'in kucağını ve dindar yoksulun melekler tarafından götürüldüğü o dinlenme yerini iyi anlamda almamak gerektiğini söyleyeni ise kimin dinleyebileceğini bilmiyorum; bu yüzden o dinlenme yerinin ölüler diyarında olduğuna nasıl inanacağımızı görmüyorum.
Nec audiendi sunt, qui adfirmant inferos in hac uita explicari nec esse post mortem; uiderint enim, quemadmodum poetica figmenta interpretentur. nos ab auctoritate diuinarum scripturarum, quibus solis de hac re fides habenda est, recedere non debemus. quamquam possimus ostendere illorum quoque sapientes de inferorum substantia minime dubitasse, quae post hanc uitam excipit animas mortuorum. unde autem sub terris esse dicantur inferi, si corporalia loca non sunt, aut unde inferi appellentur, si sub terris non sunt, merito quaeritur. animam uero non esse corpoream non me putare, sed plane scire audeo profiteri; tamen habere posse similitudinem corporis et corporalium omnino membrorum quisquis negat potest negare animam esse, quae in somnis uidet uel ambulare se uel sedere uel hac atque illac gressu aut etiam uolatu ferri ac referri, quod sine quadam similitudine corporis non fit. proinde, si hanc similitudinem etiam apud inferos gerit non corporalem, sed corpori similem, ita etiam in locis uidetur esse non corporalibus, sed corporalium similibus siue in requie siue in doloribus. Quamquam et illud me nondum inuenisse confiteor inferos appellatos, ubi iustorum animae requiescunt. et Christi quidem animam uenisse usque ad ea loca, in quibus peccatores cruciantur, ut eos solueret a tormentis, quos esse soluendos occulta nobis sua iustitia iudicabat, non inmerito creditur. quomodo enim aliter accipiendum sit, quod dictum est: quem deus suscitauit a mortuis solutis doloribus inferorum, quia non poterat teneri ab eis, non uideo, nisi ut quorundam dolores apud inferos eum soluisse accipiamus ea potestate, qua dominus est, cui omne genu flectitur caelestium, terrestrium et infernorum, per quam potestatem etiam illis doloribus, quos soluit, non potuit adtineri. neque enim Abraham uel ille pauper in sinu eius, hoc est in secreto quietis eius, in doloribus erat, inter quorum requiem et illa inferna tormenta legimus magnum chaos firmatum, sed nec apud inferos esse dicti sunt; contigit enim, inquit, mori inopem illum et auferri ab angelis in sinum Abrahae; mortuus est autem et diues et sepultus est. et cum apud inferos in tormentis esset et cetera. uidemus itaque inferorum mentionem non esse factam in requie pauperis, sed in subplicio diuitis. Illud etiam, quod Iacob dicit ad filios suos, deducetis senectam meam cum tristitia ad inferos, uidetur hoc magis timuisse, ne nimia tristitia sic perturbaretur, ut non ad requiem beatorum iret, sed ad inferos peccatorum. neque enim paruum animae malum est tristitia, cum et apostolus cuidam tam sollicite timuerit, ne maiore tristitia absorberetur. proinde, ut dixi, nondum inueni et adhuc quaero nec mihi occurrit inferos alicubi in bono posuisse scripturam dumtaxat canonicam; non autem in bono accipiendum sinum Abrahae et illam requiem, quo ab angelis pius pauper ablatus est, nescio utrum quisquam possit audire. et ideo quomodo eam apud inferos credamus esse non uideo.
12.34Ama biz bunu araştırıp ya bulurken ya bulamazken, bu kitabın uzunluğu onu artık bitirmemiz için bizi sıkıştırıyor. Cennet hakkındaki sözü, Havari'nin bir insanın üçüncü göğe kadar kapıldığını bildiğini, ama bedende mi bedenin dışında mı olduğunu bilmediğini ve onun cennete kapılıp insanın söylemesine izin verilmeyen anlatılamaz sözler işittiğini söylemesi yüzünden açmıştık. Bu yüzden cennetin üçüncü gökte mi olduğunu, yoksa onun hem üçüncü göğe hem de oradan yeniden cennete mi kapıldığını pervasızca ileri sürmüyoruz. Çünkü asıl anlamıyla ağaçlık bir yere, aktarılmış bir kelimeyle de ruhların iyi hâlde bulunduğu her ruhanî adeta bölgeye haklı olarak cennet denebiliyorsa, yalnızca üçüncü gök –o her ne ise, elbette büyük ve yücelikle parlak bir şeydir– değil, insanın kendisinde de iyi bir vicdanın sevinci bir cennettir. Bu yüzden itidalle, adaletle ve saygıyla yaşayan azizler için Kilise'ye de haklı olarak cennet denir; çünkü o lütufların bolluğuyla ve iffetli zevklerle zengindir; sıkıntılar içinde de övünür ve sabrın kendisinden çok sevinç duyar, çünkü yüreğindeki acıların çokluğuna göre Tanrı'nın tesellileri ruhunu sevindirir. Öyleyse bu hayattan sonra, artık hiçbir denenmenin olmadığı, bu hayatın bütün acılarından sonra o kadar büyük bir dinlenmenin bulunduğu İbrahim'in o kucağına çok daha haklı olarak cennet denebilir. Orada da kendine özgü ve elbette büyük bir ışık vardır; o zengin, ölüler diyarının işkencelerinden ve karanlıklarından, aralarında büyük bir uçurum varken o kadar uzaktan bile o ışığı öyle gördü ki bir zamanlar küçümsediği o yoksulu orada tanıdı.
Bunlar böyleyse, ölüler diyarının yerin altında olduğunun söylenmesi ya da buna inanılması şundandır: Ölüler diyarı tinde o cisimsel şey benzerlikleri aracılığıyla uygun bir şekilde öyle gösterilir. Ölüler diyarına layık olan ölülerin ruhları bedenin sevgisi yüzünden günah işledikleri için, ölü bedenin kendisine olağan olarak yapılan şey, yani yerin altına gömülmek, o cisim benzerlikleri aracılığıyla onlara da gösterilir. Nitekim Latincede inferi, aşağıda (infra) oldukları için böyle adlandırılır. Cisme göre, cisimler kendi ağırlıklarının düzenine uyarlarsa bütün daha ağır şeyler nasıl daha aşağıdaysa, tine göre de bütün daha kederli şeyler daha aşağıdadır. Bu yüzden Yunancada da ölüler diyarının adının kökeninin, onun hiçbir tatlı şey taşımamasından geldiği söylenir. Yine de bizim için ölen Kurtarıcımız, gizli ilahî adalete göre kurtarılmaları gerektiğini elbette bildiği kişileri oradan kurtarmak için, şeylerin bu kısmını da ziyaret etmeyi küçümsemedi. Bu yüzden "Bugün benimle cennette olacaksın" dediği o haydutun ruhuna elbette günahkârların cezalarının bulunduğu ölüler diyarını değil, ya İbrahim'in kucağındaki o dinlenmeyi bağışladı –çünkü Mesih'in bulunmadığı bir yer yoktur; o, temizliği sayesinde her yere erişen Tanrı'nın bilgeliğidir–, ya da mesutların ruhlarının bulunduğu, Havari'nin üçüncü gökten sonra kapıldığı o cenneti; ister üçüncü gökte ister başka bir yerde olsun; tabii bunlar farklı adlarla anılan tek bir şey değilse.
Öyleyse birinci gökten, genel bir adla suların ve yerin üstünde bulunan bütün bu cisimsel şeyleri; ikinci gökten, cisimsel bir benzerlik içinde tinle görülen şeyi –Petrus'a kendinden geçişte hayvanlarla dolu sofranın indirildiği o gök gibi–; üçüncü gökten de, bedenin hislerinden öyle ayrılmış, uzaklaşmış, büsbütün kopartılmış ve arınmış bir zihinle seyredilen şeyi anlarsak ki bu zihin o gökte bulunan şeyleri, Tanrı'nın cevherinin kendisini ve her şeyin kendisi aracılığıyla yaratıldığı Tanrı olan Sözü, Kutsal Ruh'un sevgisi aracılığıyla anlatılamaz bir şekilde görebilsin ve işitebilsin: O zaman Havari'nin oraya kapıldığını ve belki her şeyden daha iyi olan cennetin, deyim yerindeyse cennetlerin cennetinin orada olduğunu düşünmemiz uygunsuz olmaz. Çünkü iyi ruhun sevinci bütün yaratılıştaki iyi şeylerdeyse, her şeyin kendisi aracılığıyla yaratıldığı Tanrı'nın Sözündeki sevinçten daha üstün ne olabilir?
Uerum hoc dum quaerimus et aut inuenimus aut non inuenimus, urget nos longitudo libri huius eum aliquando concludere. quapropter quoniam de paradiso sermonem instituimus propter illud, quod apostolus ait scire se raptum hominem usque in tertium caelum, nescire autem siue in corpore siue extra corpus, et quia raptus est in paradisum et audiuit ineffabilia uerba, quae non licet homini loqui, non temere adfirmamus, utrum in tertio caelo sit paradisus, an et in tertium caelum et inde rursus in paradisum raptus sit. si enim proprie quidem nemorosus locus, translato autem uerbo omnis etiam spiritalis quasi regio, ubi animae bene est, merito paradisus dici potest, non solum tertium caelum, quidquid illud est, quod profecto magnum sublimiterque praeclarum est, uerum etiam in ipso homine laetitia quaedam bonae conscientiae paradisus est. unde et ecclesia sanctis temperanter et iuste et pie uiuentibus paradisus recte dicitur, pollens adfluentia gratiarum castisque deliciis, quandoquidem et in tribulationibus gloriatur de ipsa patientia plurimum gaudens, quia secundum multitudinem dolorum in corde eius consolationes dei iucundant animam eius. quanto magis ergo post hanc uitam etiam sinus ille Abrahae paradisus dici potest, ubi iam nulla temtatio, ubi tanta requies post omnes dolores uitae huius neque enim et lux ibi non est propria quaedam et sui generis, et profecto magna, quam diues ille de tormentis et tenebris inferorum tam utique de longinquo, cum magnum chasma esset in medio, sic tamen uidit, ut ibi illum quondam contemtum pauperem agnosceret. Quae si ita sunt, ideo sub terris dicuntur inferi uel creduntur, quia congruenter in spiritu per illas corporalium rerum similitudines sic demonstrantur, ut, quoniam defunctorum animae inferis dignae carnis amore peccarunt, hoc eis per illas corporum similitudines exhibeatur, quod ipsi carni mortuae solet, ut sub terra recondatur. denique inferi eo, quod infra sint, latine appellantur; sicut autem secundum. corpus si ponderis sui ordinem teneant inferiora sunt omnia grauiora, ita secundum spiritum inferiora sunt omnia tristiora: unde et in graeca lingua origo nominis, quo appellantur inferi, ex eo quod nihil suaue habeant, resonare perhibetur. nec ipsam tamen rerum partem noster saluator mortuus pro nobis uisitare contemsit, ut inde solueret. quos esse soluendos secundum diuinam secretamque iustitiam ignorare non potuit. quapropter animae illius latronis, cui dixit: hodie mecum eris in paradiso, non utique inferos praestitit, ubi poenae sunt peccatorum, sed aut illam requiem sinus Abrahae — non enim alicubi non est Christus, cum ipse sit sapientia dei adtingens ubique propter suam munditiam — aut illum paradisum siue in tertio caelo siue ubicumque alibi est, quo post tertium caelum est raptus apostolus, si tamen non aliquid unum est diuersis nominibus appellatum, ubi sunt animae beatorum. Si ergo caelum primum recte accipimus hoc omne corporeum generali nomine quidquid est super aquas et terram, secundum autem in similitudine corporali quod spiritu cernitur, sicut illud, unde animalibus plenus in extasi Petro discus ille submissus est, tertium uero quod mente conspicitur ita secreta et remota et omnino abrepta a sensibus carnis atque mundata, ut ea, quae in illo caelo sunt, et ipsam dei substantiam uerbumque deum, per quod facta sunt omnia, per caritatem spiritus sancti ineffabiliter ualeat uidere et audire: non incongruenter arbitramur et illuc esse apostolum raptum et ibi fortassis esse paradisum omnibus meliorem et, si dici oportet, paradisum paradisorum. si enim animae bonae laetitia in rebus bonis est in omni creatura, quid ea laetitia praestantius, quae in uerbo dei est, per quod facta sunt omnia?
12.35Ama biri, o en yüksek saadet onlara bedensiz de verilebiliyorsa, ölülerin tinlerinin dirilişte bedenlerini yeniden almalarına ne gerek olduğunu soruyorsa, bu mesele bu sözle tam olarak çözülemeyecek kadar zordur. Yine de şundan hiç şüphe edilmemelidir: İnsanın zihni, bedenin hislerinden kapıldığında da, ölümden sonra bedenin kendisini bırakıp cisimsel şeylerin benzerliklerini de aştığında da, değişmez cevheri kutsal meleklerin gördüğü gibi göremez. Bunun ya daha gizli başka bir sebebi vardır, ya da zihinde bedeni yönetmeye yönelik tabiî bir istek bulunduğu içindir. Bu istekle zihin bir bakıma geri tutulur; öyle ki, bu isteğin yönetmekle yatışacağı beden kendisine verilmedikçe, bütün yönelimiyle o en yüksek göğe yönelemez. Üstelik beden, yönetimi zor ve ağır olan bir bedense –çiğnemenin soyundan gelen, bozulan ve ruhu ağırlaştıran bu beden gibi–, zihin o en yüksek göğün görüsünden çok daha fazla çevrilir. Bu yüzden zihnin, o görü kendisine alabildiği ölçüde gösterilsin diye, bu bedenin hislerinden zorunlu olarak kopartılması gerekiyordu. Demek ki zihin bu bedeni artık canlı değil, gelecekteki dönüşümle ruhanî olarak yeniden alınca, meleklere eşit kılınmış olarak kendi tabiatının yetkin ölçüsüne kavuşacaktır: hem itaat eden hem buyuran, hem hayat bulan hem hayat veren olarak; öyle anlatılamaz bir kolaylıkla ki eskiden yük olan şey ona şan olacaktır.
Sed, si quem mouet, quid opus sit spiritibus defunctorum corpora sua in resurrectione recipere, si potest eis etiam sine corporibus summa illa beatitudo praeberi, difficilior quidem quaestio est, quam ut perfecte possit hoc sermone finiri; sed tamen minime dubitandum est et raptam hominis a carnis sensibus mentem et post mortem ipsa carne deposita transcensis etiam similitudinibus corporalium non sic uidere posse incommutabilem substantiam, ut sancti angeli uident, sine alia latentiore causa siue ideo, quia inest ei naturalis quidam adpetitus corpus administrandi: quo adpetitu retardatur quodammodo, ne tota intentione pergat in illud summum caelum, quamdiu non subest corpus, cuius administratione adpetitus ille conquiescat. porro autem, si tale sit corpus, cuius sit difficilis et grauis administratio, sicut haec caro, quae corrumpitur et adgrauat animam, de propagine transgressionis existens, multo magis auertitur mens ab illa uisione summi caeli: unde necessario abripienda erat ab eiusdem carnis sensibus, ut ei quomodo capere posset illud ostenderetur. proinde, cum hoc corpus iam non animale, sed per futuram commutationem spiritale receperit angelis adaequata, perfectum habebit naturae suae modum oboediens et inperans, uiuificata et uiuificans tam ineffabili facilitate, ut sit ei gloriae, quod sarcinae fuit.
12.36Çünkü o zaman da bu üç görü türü elbette olacaktır; ama ne cisimsel ne ruhanî görüntülerde, akli görüntülerde ise hiç, hiçbir yanlışlıkla bir şey başka bir şey yerine onaylanmayacaktır. Akli görüntülerin tadına öyle hazır ve apaçık olarak varılacaktır ki, bedenin hissiyle dokunduğumuz bu cisimsel görünüşler bize şimdi bunlara göre çok daha az apaçık görünüyor olacaktır. Oysa pek çokları bu cisimsel görünüşlere öyle bağlanmıştır ki yalnız bunların var olduğunu düşünür, böyle olmayan her şeyin hiç var olmadığını sanırlar. Bilgeler ise bu cisimsel görüntüler arasında öyle bulunurlar ki, bunlar daha hazır görünse de, bedenin görünüşü ve bedenin benzerliği dışında anlayarak bir şekilde önceden gördükleri şeylerden daha emindirler; gerçi bunları zihinle, ötekilere bedenin hissiyle baktıkları gibi seyredemeseler de. Kutsal melekler ise bu cisimsel şeylere hükmetmek ve onları yönetmek için başlarında bulunurlar; ama onlara daha hazır ve daha tanıdık şeyler olarak meyletmezler. Onların anlam taşıyan benzerliklerini tinde öyle ayırt eder ve bir bakıma öyle büyük bir kudretle işlerler ki bunları vahiy yoluyla insanların tinlerine de karıştırabilirler. Yaratıcı'nın o değişmez cevherini de öyle seyrederler ki görüleri ve sevgileriyle onu her şeyden üstün tutar, her şeye ona göre hükmeder, hareket etmek için ona doğru yönelir ve yaptıkları her şeyi ondan yola çıkarak yönlendirirler. Nihayet Havari bedenin hislerinden üçüncü göğe ve cennete kopartılmışken bile, meleklerde bulunan şeylerin tam ve yetkin bilgisine şu kadarı kesinlikle eksikti: Bedende mi bedenin dışında mı olduğunu bilmiyordu. Ölülerin dirilişinde bedenler yeniden alınıp bu bozulabilir olan bozulmazlığı, bu ölümlü olan ölümsüzlüğü giyindiğinde, bu elbette eksik olmayacaktır. Çünkü o zaman cisimsel, ruhanî ve akli olan her şey, bütün bir tabiat ve yetkin bir saadet içinde, hiçbir yanlışlık ve hiçbir bilgisizlik olmadan, kendi düzenlerine göre dağılmış olarak apaçık olacaktır.
Nimirum enim erunt et tunc ista tria genera uisionum, sed nulla falsitate pro alio aliud adprobabitur nec. in corporalibus nec in spiritalibus uisis, multo minus in intellectualibus, quibus ita praesentatis et perspicuis perfruetur, ut longe minore euidentia nunc nobis adiaceant istae species corporales, quas sensu carnis adtingimus et eis multi ita sunt dediti, ut solas esse arbitrentur et, quidquid tale non est, putent omnino non esse. sapientes autem ita sunt in his corporalibus uisis, ut, quamuis ea praesentiora uideantur, certiores sint tamen in illis, quae praeter corporis speciem praeterque corporis similitudinem intellegendo utcumque praespiciunt, quamuis ea non ualeant ita mente conspicere, ut haec sensu corporis intuentur. sancti uero angeli et his corporalibus iudicandis atque administrandis praesunt nec eis tamquam praesentioribus familiaribus inclinantur et eorum significatiuas similitudines in spiritu ita discernunt et tanta potentia quodammodo tractant, ut eas possint etiam hominum spiritibus reuelando miscere, et illam incommutabilem substantiam creatoris ita conspiciunt, ut uisione atque amore et eam praeponant omnibus et secundum eam iudicent de omnibus et in eam dirigantur, ut agantur, et ex ea dirigant quidquid. agunt. denique quamuis abrepto apostolo a carnis sensibus in tertium caelum et paradisum hoc ipsum certe defuit ad plenam perfectamque cognitionem rerum, quae angelis inest, quod, siue in corpore siue extra corpus esset, nesciebat. hoc utique non deerit, cum receptis corporibus in resurrectione mortuorum corruptibile hoc induetur incorruptione et mortale hoc induetur inmortalitate. omnia enim euidentia erunt sine ulla falsitate, sine ulla ignorantia suis ordinibus distributa, et corporalia et spiritalia et intellectualia, in natura integra et beatitate perfecta.
12.37Gerçi Katolik iman içinde bizden önce Kutsal Yazıları işledikleri için övülen bazı kişilerin, Havari'nin üçüncü gök dediği şeyi şöyle açıkladıklarını da biliyorum: Burada cisimsel, canlı ve ruhanî insanın farklarının anlaşılmasını istediler ve Havari'nin cisimsiz şeylerin o türünü üstün bir apaçıklıkla seyretmeye kapıldığını söylediler; bu türü bu hayatta da ruhanî insanlar öteki şeylerden çok sever ve tadına varmayı arzularlar. Ama onların belki canlı ve ruhanî dedikleri şeye neden ruhanî ve akli demeyi yeğlediğimi, yani aynı şeylere yalnızca başka adlar koyduğumu, bu kitabın ilk kısımlarında tartışmış olmam yeter. Bunları küçük ölçümüze göre doğru tartıştıysak, ya ruhanî okur bunları onaylayacak ya da ruhanî olsun diye, Kutsal Ruh'un yardımıyla, bu okumadan bir fayda edinecektir. Ama artık on iki kitaptan oluşan bütün bu eseri nihayet bu sonla bitiriyoruz.
Scio quidem nonnullos eorum, qui scripturas sanctas ante nos in fide catholica tractasse laudantur, etiam sic exposuisse, quod ait apostolus tertium caelum, ut corporalis et animalis et spiritalis hominis hic differentias accipi uellent atque ad illud incorporearum rerum genus excellenti euidentia contemplandum esse apostolum raptum: quod genus etiam in hac uita spiritales homines prae ceteris rebus diligunt eoque perfrui concupiscunt. ego autem cur maluerim spiritale et intellectuale dicere, quod illi fortasse animale et spiritale dixerunt, ut earundem rerum alia tantummodo nomina ponerem, iam in primis huius libri partibus me disseruisse suffecerit. quae si rite pro modulo nostro disputauimus, aut spiritalis lector haec adprobabit aut etiam, ut sit spiritalis, adiuuante spiritu sancto aliquid ex ista lectione proficiet. sed iam uniuersum hoc opus, quod duodecim uoluminibus continetur, isto tandem fine concludimus.