İçeriğe geç

Kavram

Phantasma

Yunanca
φάντασμα (phantasma)
Latince
phantasma, phantasmata; phantasia "tasavvur"; figmentum "uydurma"; imaginari "zihinde canlandırmak"
Almanca
Phantasma, Trugbild
Fransızca
fantasme, image fantastique
İngilizce
image, phantasm
Türkçe
hayal; tasavvur (phantasia)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte phantasma hayalet, rüya görüntüsüdür. Augustinus İtiraflar III 10'da bir derece sıralaması kurar: Gözle görülen gerçek cisimler, onların hafızadaki tasavvurlarından (phantasiae) daha kesindir; tasavvurlar da onlardan yola çıkılarak zihinde büyütülen, hiç var olmayan hayallerden (phantasmata) daha kesindir. Tanrı ise ne cisim, ne cismin hayali, ne de cisimlerin hayatı olan ruhtur; "ruhların hayatı, hayatların hayatıdır." Augustinus'un Maniheist yıllarındaki asıl engeli, "cisimlerin kütlelerinden başka bir şey düşünmeyi bilmemek"ti (V 19); ölen dostunun yerine umut bağlaması istenen "Tanrı" da bir hayaldi (IV 9, IV 12). Kurtuluş, ruhanî cevheri hayalsiz düşünebilmektir (V 25, VII).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles düşüncenin dayandığı imge; hisler gittikten sonra kalan iz phantasia
MÖ 1. yy Lucretius cisimlerden kopan ince zarlar (simulacra); görme ve rüyanın sebebi simulacrum
397–401 Augustinus Maniheist kozmolojinin ve kendi tasavvurlarının cismanî, sahte görüntüleri; phantasia'dan ayrılır Augustinus, Confessiones III 10, IV 9, IV 12, V 16

Dönüşüm: Aristoteles'te düşüncenin zorunlu aracı olan phantasma, Augustinus'ta ruhun Tanrı'ya yükselişinin önündeki engele dönüşür; değer işareti tersine döner. Orta Çağ'da Thomas Aquinas yeniden Aristoteles'e döner: insan aklı "imgelere dönmeden" (conversio ad phantasmata) düşünmez.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca φάντασμα (phantasma) phainesthai ("görünmek") kökünden; Platon'da görüntü, Aristoteles'te (De anima III 3, 7–8) hisler ortadan kalktıktan sonra ruhta kalan imge: "ruh imgesiz düşünmez." Ayrıntı: phantasia.
Latince phantasma Yunancadan alıntı. Augustinus'ta (Confessiones III–VII) zihnin cisimlerden yola çıkarak kurduğu ve gerçekte hiçbir şeye karşılık gelmeyen cismanî görüntü; Maniheist kozmolojinin "parlak hayalleri" (phantasmata splendida).
Almanca / Fransızca Phantasma, Trugbild / fantasme
İngilizce image, phantasm

Türkçe karşılığı

hayal; tasavvur. hayal: Arapça ḫayāl; hem zihindeki görüntü hem de gerçeği olmayan şey; Augustinus'un iki anlamını birden taşır. imge: yeni ve nötr; Augustinus'taki "sahte" vurgusunu vermez. kuruntu: yalnızca olumsuz, "görüntü" yanını kaybeder. hayalet: fazla somut. Tercih: hayal. phantasia (var olan cisimlerin hafızadaki imgesi) ise "tasavvur" diye ayrılır (III 10).

"İmge" denirse Augustinus'un ayrımı silinir: phantasia var olan bir cismin hafızadaki doğru imgesidir; phantasma ise bu imgelerden kurulup büyütülmüş, hiç var olmayan bir şeyin görüntüsüdür. "Hayal" bu sahtelik vurgusunu korur, ama Lucretius'un simulacrum'u da "hayal" diye çevrildiği için iki yazarda farklı şeyleri adlandırdığı unutulmamalıdır: Lucretius'ta cisimlerden kopan ince zarlar (simulacrum), Augustinus'ta zihnin kendi ürünü.

Atıf ve kaynak notu

phantasia / phantasma ayrımı Augustinus'un kendi terminolojisidir (Confessiones III 10; De musica VI 11, 32; De Trinitate VIII 6, 9); ama bütün eserlerinde aynı kesinlikle kullanılmaz.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hayaller, hayallerine, hayalleridir, hayalî, Hayal, hayal

Metinlerde işaretlendiği yerler

9 yer · 9 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.