Kavram
Phantasma
- Yunanca
- φάντασμα (phantasma)
- Latince
- phantasma, phantasmata; phantasia "tasavvur"; figmentum "uydurma"; imaginari "zihinde canlandırmak"
- Almanca
- Phantasma, Trugbild
- Fransızca
- fantasme, image fantastique
- İngilizce
- image, phantasm
- Türkçe
- hayal; tasavvur (phantasia)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte phantasma hayalet, rüya görüntüsüdür. Augustinus İtiraflar III 10'da bir derece sıralaması kurar: Gözle görülen gerçek cisimler, onların hafızadaki tasavvurlarından (phantasiae) daha kesindir; tasavvurlar da onlardan yola çıkılarak zihinde büyütülen, hiç var olmayan hayallerden (phantasmata) daha kesindir. Tanrı ise ne cisim, ne cismin hayali, ne de cisimlerin hayatı olan ruhtur; "ruhların hayatı, hayatların hayatıdır." Augustinus'un Maniheist yıllarındaki asıl engeli, "cisimlerin kütlelerinden başka bir şey düşünmeyi bilmemek"ti (V 19); ölen dostunun yerine umut bağlaması istenen "Tanrı" da bir hayaldi (IV 9, IV 12). Kurtuluş, ruhanî cevheri hayalsiz düşünebilmektir (V 25, VII).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | düşüncenin dayandığı imge; hisler gittikten sonra kalan iz | phantasia |
| MÖ 1. yy | Lucretius | cisimlerden kopan ince zarlar (simulacra); görme ve rüyanın sebebi | simulacrum |
| 397–401 | Augustinus | Maniheist kozmolojinin ve kendi tasavvurlarının cismanî, sahte görüntüleri; phantasia'dan ayrılır | Augustinus, Confessiones III 10, IV 9, IV 12, V 16 |
Dönüşüm: Aristoteles'te düşüncenin zorunlu aracı olan phantasma, Augustinus'ta ruhun Tanrı'ya yükselişinin önündeki engele dönüşür; değer işareti tersine döner. Orta Çağ'da Thomas Aquinas yeniden Aristoteles'e döner: insan aklı "imgelere dönmeden" (conversio ad phantasmata) düşünmez.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | φάντασμα (phantasma) | phainesthai ("görünmek") kökünden; Platon'da görüntü, Aristoteles'te (De anima III 3, 7–8) hisler ortadan kalktıktan sonra ruhta kalan imge: "ruh imgesiz düşünmez." Ayrıntı: phantasia. |
| Latince | phantasma | Yunancadan alıntı. Augustinus'ta (Confessiones III–VII) zihnin cisimlerden yola çıkarak kurduğu ve gerçekte hiçbir şeye karşılık gelmeyen cismanî görüntü; Maniheist kozmolojinin "parlak hayalleri" (phantasmata splendida). |
| Almanca / Fransızca | Phantasma, Trugbild / fantasme | |
| İngilizce | image, phantasm |
Türkçe karşılığı
hayal; tasavvur. hayal: Arapça ḫayāl; hem zihindeki görüntü hem de gerçeği olmayan şey; Augustinus'un iki anlamını birden taşır. imge: yeni ve nötr; Augustinus'taki "sahte" vurgusunu vermez. kuruntu: yalnızca olumsuz, "görüntü" yanını kaybeder. hayalet: fazla somut. Tercih: hayal. phantasia (var olan cisimlerin hafızadaki imgesi) ise "tasavvur" diye ayrılır (III 10).
"İmge" denirse Augustinus'un ayrımı silinir: phantasia var olan bir cismin hafızadaki doğru imgesidir; phantasma ise bu imgelerden kurulup büyütülmüş, hiç var olmayan bir şeyin görüntüsüdür. "Hayal" bu sahtelik vurgusunu korur, ama Lucretius'un simulacrum'u da "hayal" diye çevrildiği için iki yazarda farklı şeyleri adlandırdığı unutulmamalıdır: Lucretius'ta cisimlerden kopan ince zarlar (simulacrum), Augustinus'ta zihnin kendi ürünü.
Atıf ve kaynak notu
phantasia / phantasma ayrımı Augustinus'un kendi terminolojisidir (Confessiones III 10; De musica VI 11, 32; De Trinitate VIII 6, 9); ama bütün eserlerinde aynı kesinlikle kullanılmaz.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hayaller, hayallerine, hayalleridir, hayalî, Hayal, hayal
Metinlerde işaretlendiği yerler
9 yer · 9 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Augustinus, İtiraflar3.10
- Augustinus, Teslis Üzerine41_5
- Augustinus, Tekvin'in Lafzî Tefsiri10.24
- Augustinus, Tanrı Devleti10.10
- Augustinus, Tashihler1.12.2
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler8.9
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)1.6
- Descartes, İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar32
- Descartes, Zihnin Yönetimi İçin KurallarAT10.423