Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar
Kural XII.
AT10.409Son olarak, anlayışın, hayal gücünün, hissin ve belleğin bütün yardımlarından faydalanmak gerekir: hem yalın önermeleri seçik biçimde sezmek için; hem aranan şeyleri, tanınabilsinler diye, bilinenlerle gereğince bir araya getirmek için; hem de birbiriyle karşılaştırılması gereken şeyleri, insan çabasının hiçbir parçası ihmal edilmeyecek biçimde bulmak için.
Bu kural yukarıda söylenen her şeyi sonuca bağlar ve tek tek açıklanması gereken şeyleri genel olarak şöyle öğretir.
Qua quidem ratione ingenij tarditatem emendari nemo non videt, et illius etiam amplificari capacitatem. Sed insuper advertendum est, maximam hujus regulae vtilitatem in eo consistere, quod ad mutuam simplicium propositionum dependentiam reflectendo, vsum acquiramus subito distinguendi, quid sit magis vel minus respectivum, et quibus gradibus ad absolutum reducatur. Ex. gr., si percurram aliquot magnitudines continue proportionales, ad haec omnia reflectam: nempe, pari conceptu et non magis vel minus facili me agnoscere habitudinem inter primam et secundam, secundam et tertiam, tertiam et quartam, et caetera; non autem me posse tam facile concipere, qualis sit dependentia secundae a prima et tertia simul, et adhuc multo difficilius ejusdem secundae a prima et quarta, et caetera. Ex quibus deinde cognosco, quam ob causam, si datae sint prima et secunda tantum, facile possim invenire tertiam et quartam, et caetera: quia scilicet hoc fit per conceptus particulares et distinctos. Si vero datae sint prima et tertia tantum, non tam facile mediam agnoscam, quia hoc fieri non potest, nisi per conceptum, qui duos ex prioribus simul involvat. Si prima et quarta solae sint datae, adhuc difficilius duas medias intuebor, quia hic tres simul conceptus implicantur. Adeo vt, ex consequenti, difficilius etiam videretur ex prima et quinta tres medias invenire; sed alia ratio est quare aliter contingat: quia, scilicet, etiamsi hic quatuor conceptus simul juncti sint, possunt tamen separari, cum quatuor per alium numerum dividatur; adeo vt possim quaerere tertiam solam ex prima et quinta, deinde secundam ex prima et tertia, etc. Ad quae et similia qui reflectere consuevit, quoties novam quaestionem examinat, statim agnoscit, quid in illa pariat difficultatem, et quis sit omnium simplicissimus ⟦solvendi⟧ modus; quod maximum est ad veritatis cognitionem adjumentum. REGULA XII. Denique omnibus vtendum est intellectus, imaginationis, sensus, et memoriae auxilijs: tum ad propositiones simplices distincte intuendas; tum ad quaesita cum cognitis rite componenda, vt agnoscantur; tum ad illa invenienda, quae ita inter se debeant conferri, vt nulla pars industriae humanae omittatur. Haec regula concludit omnia quae supra dicta sunt, et docet in genere quae in particulari erant explicanda, hoc pacto.
AT10.411Şeylerin bilgisi için yalnızca iki şeye bakmak gerekir: bilen bizlere ve bilinecek şeylerin kendisine. Bizde bunun için kullanabileceğimiz yalnızca dört yeti vardır: anlayış, hayal gücü, his ve bellek. Hakikati kavramaya gerçi yalnız anlayış yeteneklidir; ama elimizde olan herhangi bir şeyi belki ihmal ederiz diye ona hayal gücü, his ve bellek yardım etmelidir. Şeyler tarafında üç şeyi incelemek yeter: önce kendiliğinden karşımıza çıkanı, sonra bir şeyin başka bir şeyden nasıl bilindiğini, son olarak da hangi şeylerin hangilerinden çıkarıldığını. Bu sayım bana eksiksiz görünüyor; insan çabasının uzanabileceği hiçbir şeyi atlamıyor.
Birinci noktaya dönerek, burada insanın zihninin ne olduğunu, bedenin ne olduğunu, zihnin bedene nasıl suret verdiğini, bütün bileşikte şeyleri bilmeye hizmet eden yetilerin neler olduğunu ve her birinin ne yaptığını açıklamak isterdim; ama bu şeylerin hakikati herkese açık olabilmeden önce söylenmesi gereken her şeyi almak için bu yer bana çok dar görünüyor. Çünkü her zaman öyle yazmak isterim ki, genellikle tartışma konusu olan şeylerden hiçbirini, beni oraya götüren ve başkalarını da ikna edebileceğini düşündüğüm gerekçeleri önceden ortaya koymadan ileri sürmeyeyim.
Ad rerum cognitionem duo tantum spectanda sunt, nos scilicet qui cognoscimus, et res ipsae cognoscendae. In nobis quatuor sunt facultates tantum, quibus ad hoc vti possimus: nempe intellectus, imaginatio, sensus, et memoria. Solus intellectus equidem percipiendae veritatis est capax, qui tamen juvandus est ab imaginatione, sensu, et memoria, ne quid forte, quod in nostra industria positum sit, omittamus. Ex parte rerum tria examinare sufficit: nempe id primum quod sponte obvium est, deinde quomodo vnum quid ex alio cognoscatur, et denique quaenam ex quibusque deducantur. Atque haec enumeratio mihi videtur completa, nec vlla prorsus omittere, ad quae humana industria possit extendi. Ad primum itaque me convertens, optarem exponere hoc in loco, quid sit mens hominis, quid corpus, quo modo hoc ab illa informetur, quaenam sint in toto composito facultates rebus cognoscendis inservientes, et quid agant singulae: nisi nimis angustus mihi videretur ⟦locus⟧ ad illa omnia capienda, quae praemittenda sunt, antequam harum rerum veritas possit omnibus patere. Cupio enim semper ita scribere, vt nihil asseram ex ijs quae in controversiam adduci solent, nisi praemiserim easdem rationes, quae me eo deduxerunt, et quibus existimo alios etiam posse persuaderi.
AT10.412Ama şimdi buna imkân olmadığından, bilmek için içimizde bulunan her şeyi kavramanın hangi biçiminin amacım için en faydalı olduğunu elimden geldiğince kısa açıklamak bana yetecek. İsterseniz durumun böyle olduğuna inanmayın; ama bu varsayımlar şeylerin hakikatinden hiçbir şey eksiltmeyip yalnızca her şeyi çok daha açık kılıyorsa, onlara uymanızı ne engelleyecek? Tıpkı geometride, kemiyetin tabiatı hakkında fizikte çoğu zaman başka türlü düşünseniz de, kemiyet hakkında ispatların gücünü hiçbir biçimde zayıflatmayan bazı şeyleri varsaymanız gibi.
Öyleyse önce şunu kavramak gerekir: Bütün dış hisler, bedenin kısımları oldukları ölçüde, onları nesnelere bir etkiyle, yani yer değiştirme hareketiyle yöneltsek de, asıl anlamda yalnızca bir edilgiyle hisseder; balmumunun mühürden şekil alması gibi. Bunun bir analojiyle söylendiği sanılmamalıdır; tamamen aynı biçimde kavranmalıdır ki, hisseden bedenin dış şekli nesne tarafından gerçekten değiştirilir, tıpkı balmumunun yüzeyindeki şeklin mühür tarafından değiştirilmesi gibi. Bunu yalnız bir cisme şekilli, sert ya da pürüzlü vb. olarak dokunduğumuzda değil, dokunmayla sıcaklığı, soğuğu ve benzerlerini algıladığımızda da kabul etmek gerekir. Öteki hislerde de durum böyledir: Gözdeki ilk ışık geçirmez tabaka, çeşitli renklere bürünmüş aydınlanmanın bastığı şekli bu biçimde alır; kulakların, burnun ve dilin, nesneyi içinden geçirmeyen ilk derisi de aynı biçimde sesten, kokudan ve tattan yeni bir şekil ödünç alır.
Sed quia jam hoc non licet, mihi sufficiet quam brevissime potero explicare, quisnam modus concipiendi illud omne, quod in nobis est ad res cognoscendas, sit maxime vtilis ad meum institutum. Neque credetis, nisi lubet, rem ita se habere; sed quid impediet quominus easdem suppositiones sequamini, si appareat nihil illas ex rerum veritate minuere, sed tantum reddere omnia longe clariora? Non secus quam in Geometria quaedam de quantitate supponitis, quibus nulla ratione demonstrationum vis infirmatur, quamvis saepe aliter in Physica de ejus natura sentiatis. Concipiendum est igitur, primo, sensus omnes externos, in quantum sunt partes corporis, etiamsi illos applicemus ad objecta per actionem, nempe per motum localem, proprie tamen sentire per passionem tantum, eadem ratione qua cera recipit figuram a sigillo. Neque hoc per analogiam dici putandum est; sed plane eodem modo concipiendum, figuram externam corporis sentientis realiter mutari ab objecto, sicut illa, quae est in superficie cerae, mutatur a sigillo. Quod non modo admittendum est, cum tangimus aliquod corpus vt figuratum, vel durum, vel asperum, etc., sed etiam cum tactu percipimus calorem, vel frigus, et similia. Item in alijs sensibus: nempe primum opacum, quod est in oculo, ita recipere figuram impressam ab illuminatione varijs coloribus induta; et primam aurium, narium, et linguae cutem, objecto imperviam, ita novam quoque figuram mutuari a sono, odore, et sapore.
AT10.413Bütün bunları böyle kavramak çok işe yarar, çünkü hislere şekilden daha kolay konu olan hiçbir şey yoktur: Şekle hem dokunulur hem de o görülür. Bu varsayımdan başka herhangi bir varsayımdan daha fazla yanlış bir şey çıkmadığı da, şekil kavramının her hissedilir şeyde içerilecek kadar ortak ve yalın olmasıyla ispatlanır. Örneğin rengi istediğin gibi varsay; yine de onun yer kapladığını ve dolayısıyla şekilli olduğunu inkâr etmeyeceksin. Öyleyse gereksiz yere yeni bir varlık kabul etmekten ve gelişigüzel uydurmaktan sakınarak, başkalarının renk hakkında beğendiği hiçbir şeyi inkâr etmeyip yalnızca onda şeklin tabiatına sahip olandan başka her şeyden soyutlarsak ve beyaz, mavi, kırmızı vb. arasındaki farkı, şu ya da benzeri şekiller arasındaki fark gibi kavrarsak, bundan ne sakınca çıkar? (Şekil.) Aynı şey her şey için söylenebilir, çünkü sonsuz sayıdaki şeklin, hissedilir şeylerin bütün farklarını ifade etmeye yettiği kesindir.
İkinci olarak şunu kavramak gerekir: Dış his nesne tarafından hareket ettirildiğinde, aldığı şekil bedenin ortak his denen başka bir kısmına, aynı anda ve hiçbir varlık bir yerden ötekine gerçekten geçmeksizin taşınır. Tıpkı şu anda yazarken şunu anladığım gibi: Harfler kâğıda tek tek basıldığı anda yalnız kalemin alt kısmı hareket etmez; bu kısımda en küçük bir hareket bile aynı anda bütün kaleme geçmeden olamaz; gerçek hiçbir şeyin bir uçtan ötekine göç ettiğini düşünmesem de, bütün bu çeşitli hareketler kalemin üst kısmı tarafından da havada çizilir.
Atque haec omnia ita concipere multum juvat, cum nihil facilius sub sensum cadat quam figura: tangitur enim et videtur. Nihil autem falsum ex hac suppositione magis quam ex alia quavis sequi, demonstratur ex eo, quod tam communis et simplex sit figurae conceptus, vt involvatur in omni sensibili. V. gr., colorem supponas esse quidquid vis, tamen eumdem extensum esse non negabis, et per consequens figuratum. Quid igitur sequetur incommodi, si, caventes ne aliquod novum ens inutiliter admittamus et temere fingamus, non negemus quidem de colore quidquid alijs placuerit, sed tantum abstrahamus ab omni alio, quam quod habeat figurae naturam, et concipiamus diversitatem, quae est inter album, caeruleum, rubrum, etc., veluti illam quae est inter has aut similes figuras, etc.? ⟦figura⟧ Idemque de omnibus dici potest, cum figurarum infinitam multitudinem omnibus rerum sensibilium differentijs exprimendis sufficere sit certum. Secundo, concipiendum est, dum sensus externus movetur ab objecto, figuram quam recipit deferri ad aliam quamdam corporis partem, quae vocatur sensus communis, eodem instanti et absque vllius entis reali transitu ab vno ad aliud: plane eodem modo, quo nunc, dum scribo, intelligo eodem instanti quo singuli characteres in charta exprimuntur, non tantum inferiorem calami partem moveri, sed nullum in hac vel minimum motum esse posse, quin simul etiam in toto calamo recipiatur; atque illas omnes motuum diversitates etiam a superiori ejus parte in aere designari, etiamsi nihil reale ab vno extremo ad aliud transmigrare concipiam.
AT10.414İnsan bedeninin kısımları arasındaki bağlantının kalemin kısımları arasındakinden daha zayıf olduğunu kim düşünebilir? Bunu ifade etmek için bundan daha yalın ne tasarlanabilir?
Üçüncü olarak şunu kavramak gerekir: Ortak his, dış hislerden arı ve cisimsiz olarak gelen bu şekilleri ya da fikirleri, balmumuna basar gibi muhayyilede, yani hayal gücünde biçimlendirmek için mühür görevi de görür. Bu muhayyile bedenin gerçek bir kısmıdır ve öyle büyüktür ki, farklı bölümleri birbirinden ayrı birçok şekle bürünebilir ve bunları genellikle uzun süre saklar; o zaman da bellek denen şeyle aynıdır.
Dördüncü olarak şunu kavramak gerekir: Hareket ettirici kuvvet, yani sinirlerin kendisi, kaynağını muhayyilenin bulunduğu beyinden alır; ortak his dış his tarafından ya da bütün kalem kendi alt kısmı tarafından nasıl hareket ettiriliyorsa, sinirler de muhayyile tarafından öyle çeşitli biçimlerde hareket ettirilir. Bu örnek şunu da gösterir: Muhayyile sinirlerdeki birçok hareketin sebebi olabilir, ama bu hareketlerin imgeleri onda basılı değildir; onda bu hareketlerin kendilerinden doğabileceği başka imgeler vardır. Çünkü bütün kalem, alt kısmı gibi hareket etmez; tersine, büyük kısmıyla büsbütün farklı ve zıt bir hareketle ilerliyor görünür. Buradan, öteki hayvanlarda hiçbir şey bilgisi bulunmadığı, yalnızca tamamen cismanî bir muhayyile kabul edildiği hâlde onların bütün hareketlerinin nasıl olabildiğini; yine bizde de aklın hiçbir aracılığı olmadan yaptığımız bütün işlemlerin nasıl gerçekleştiğini anlayabiliriz.
Quis enim putet minorem esse connexionem inter partes corporis humani, quam inter illas calami, et quid simplicius excogitari potest ad hoc exprimendum? Tertio, concipiendum est, sensum communem fungi etiam vice sigilli ad easdem figuras vel ideas, a sensibus externis puras et sine corpore venientes, in phantasia vel imaginatione veluti in cera formandas; atque hanc phantasiam esse veram partem corporis, et tantae magnitudinis, vt diversae ejus portiones plures figuras ab invicem distinctas induere possint, illasque diutius soleant retinere: tuncque eadem est quae memoria appellatur. Quarto, concipiendum est, vim motricem sive ipsos nervos originem suam ducere a cerebro, in quo phantasia est, a qua illi diversimode moventur, vt sensus communis a sensu externo, sive vt totus calamus a parte sui inferiore. Quod exemplum etiam ostendit, quomodo phantasia possit esse causa multorum motuum in nervis, quorum tamen imagines non habeat in se expressas, sed alias quasdam, ex quibus isti motus consequi possint: neque enim totus calamus movetur, vt pars ejus inferior; quinimo, secundum majorem sui partem, plane diverso et contrario motu videtur incedere. Atque ex his intelligere licet, quomodo fieri possint omnes aliorum animalium motus, quamvis in illis nulla prorsus rerum cognitio, sed phantasia tantum pure corporea admittatur; item etiam, quomodo fiant in nobis ipsis omnes operationes illae, quas peragimus absque vllo ministerio rationis.
AT10.415Beşinci ve son olarak şunu kavramak gerekir: Şeyleri asıl anlamda bilmemizi sağlayan o güç tamamen ruhanîdir ve bütün bedenden, kanın kemikten ya da elin gözden ayrı olmasından daha az ayrı değildir. Bu güç tektir: Ya muhayyileyle birlikte ortak histen şekiller alır, ya bellekte saklananlara yönelir, ya da yeni şekiller biçimlendirir; hayal gücü bu yeni şekillerle öyle meşgul olur ki çoğu zaman aynı anda ortak histen fikir almaya ya da bu fikirleri salt bedenin düzenlenişine göre hareket ettirici kuvvete aktarmaya yetmez. Bütün bunlarda bu bilen güç bazen edilgin, bazen etkindir; bazen mührü, bazen balmumunu taklit eder. Ama bu burada yalnızca bir analoji olarak alınmalıdır, çünkü cismanî şeylerde buna benzer hiçbir şey bulunmaz. Bu bir ve aynı güç, hayal gücüyle birlikte ortak hisse yönelirse buna görmek, dokunmak vb. denir; çeşitli şekillere bürünmüş olarak yalnız hayal gücüne yönelirse hatırlamak denir; yeni şekiller uydurmak için ona yönelirse hayal etmek ya da tasarlamak denir; son olarak tek başına etkin olursa anlamak denir. Bu sonuncunun nasıl olduğunu yeri gelince daha geniş açıklayacağım. Bu yüzden aynı güç, bu farklı işlevlere göre arı anlayış, hayal gücü, bellek ya da his diye adlandırılır; ama muhayyilede yeni fikirler biçimlendirdiğinde ya da önceden biçimlendirilmiş olanlarla uğraştığında asıl anlamda zihin (ingenium) diye adlandırılır. Onu bu farklı işlemlere yatkın olarak düşünüyoruz; bu adlar arasındaki ayrıma da aşağıda dikkat edilmelidir. Bütün bunlar böyle kavranınca, dikkatli okur her yetiden hangi yardımların istenmesi gerektiğini ve insan çabasının zihnin eksikliklerini gidermek için nereye kadar uzanabileceğini kolayca çıkaracaktır.
Çünkü anlayış hayal gücü tarafından hareket ettirilebilir ya da tersine ona etki edebilir; aynı biçimde hayal gücü, hareket ettirici kuvvet aracılığıyla hisleri nesnelere yönelterek onlara etki edebilir, ya da tersine hisler, cisimlerin imgelerini çizdikleri hayal gücüne etki edebilir; bellek ise, en azından cismanî olan ve hayvanların hatırlamasına benzeyen bellek, hayal gücünden ayrı bir şey değildir. Buradan kesin olarak şu sonuç çıkar: Anlayış, içinde cismanî ya da cismanîye benzer hiçbir şey bulunmayan şeylerle uğraşıyorsa, bu yetilerden yardım göremez; tersine, onlar tarafından engellenmesin diye hisler uzak tutulmalı ve hayal gücü de mümkün olduğu kadar her belirli izlenimden arındırılmalıdır. Ama anlayış bedene bağlanabilecek bir şeyi incelemeyi önüne koyarsa, onun fikri hayal gücünde olabildiğince seçik biçimlendirilmelidir; bunu daha rahat yapmak için de bu fikrin temsil edeceği şeyin kendisi dış hislere gösterilmelidir.
Quinto denique, concipiendum est, vim illam, per quam res proprie cognoscimus, esse pure spiritualem, atque a toto corpore non minus distinctam, quam sit sanguis ab osse, vel manus ab oculo; vnicamque esse, quae vel accipit figuras a sensu communi simul cum phantasia, vel ad illas quae in memoria servantur se applicat, vel novas format, a quibus imaginatio ita occupatur, vt saepe simul non sufficiat ad ideas a sensu communi accipiendas, vel ad easdem ad vim motricem juxta puri corporis dispositionem transferendas. In quibus omnibus haec vis cognoscens interdum patitur, interdum agit, et modo sigillum, modo ceram imitatur; quod tamen per analogiam tantum hic est sumendum, neque enim in rebus corporeis aliquid omnino huic simile invenitur. Atque vna et eadem est vis, quae, si applicet se cum imaginatione ad sensum communem, dicitur videre, tangere, etc.; si ad imaginationem solam vt diversis figuris indutam, dicitur reminisci; si ad eamdem vt novas fingat, dicitur imaginari vel concipere; si denique sola agat, dicitur intelligere: quod vltimum quomodo fiat, fusius exponam suo loco. Et eadem etiam idcirco juxta has functiones diversas vocatur vel intellectus purus, vel imaginatio, vel memoria, vel sensus; proprie autem ingenium appellatur, cum modo ideas in phantasia novas format, modo jam factis incumbit; consideramusque illam vt diversis istis operationibus aptam, atque horum nominum distinctio erit in sequentibus observanda. His autem omnibus ita conceptis, facile colliget attentus Lector, quaenam petenda sint ab vnaquaque facultate auxilia, et quousque hominum industria ad supplendos ingenij defectus possit extendi. Nam cum intellectus moveri possit ab imaginatione, vel contra agere in illam; item imaginatio possit agere in sensus per vim motricem illos applicando ad objecta, vel contra ipsi in illam, in qua scilicet corporum imagines depingunt; memoria vero illa, saltem quae corporea est et similis recordationi brutorum, nihil sit ab imaginatione distinctum: certo concluditur, si intellectus de illis agat, in quibus nihil sit corporeum vel corporeo simile, illum non posse ab istis facultatibus adjuvari, sed contra, ne ab ijsdem impediatur, esse arcendos sensus, atque imaginationem, quantum fieri poterit, omni impressione distincta exuendam. Si vero intellectus examinandum aliquid sibi proponat, quod referri possit ad corpus, ejus idea, quam distinctissime poterit, in imaginatione est formanda; ad quod commodius praestandum, res ipsa quam haec idea repraesentabit, sensibus externis est exhibenda.
AT10.417Anlayışa şeyleri tek tek seçik biçimde sezmesinde bundan fazlası yardım edemez. Ama birçok şeyden tek bir şey çıkarmak için (ki bunu çoğu zaman yapmak gerekir), şeylerin fikirlerinden o anki dikkati gerektirmeyen her şey atılmalıdır ki geri kalanlar bellekte daha kolay tutulabilsin. Aynı biçimde o zaman dış hislere şeylerin kendileri değil, daha çok onların kısaltılmış bazı şekilleri sunulmalıdır; bu şekiller belleğin yanılmasına karşı korunmaya yettikçe, ne kadar kısa olurlarsa o kadar elverişli olurlar. Bütün bunlara uyan biri, bana öyle geliyor ki, bu kısımla ilgili hiçbir şeyi atlamamış olacaktır.
Şimdi ikinci noktaya da girişelim: Yalın şeylerin kavramlarını onlardan bileşik olanlardan titizlikle ayırt edelim ve her ikisinde de, sakınmak için yanlışlığın nerede olabileceğini, yalnız onlarla uğraşmak için de hangi şeylerin kesin olarak bilinebileceğini görelim. Bunun için burada da, yukarıda olduğu gibi, belki herkesin kabul etmediği bazı şeyleri varsaymak gerekiyor. Ama bunlar, gökbilimcilerin kendi fenomenlerini betimlerken kullandıkları o hayalî dairelerden daha doğru sayılmasalar bile pek önemi yok; yeter ki bunların yardımıyla, herhangi bir şey hakkındaki bilginin hangisinin doğru, hangisinin yanlış olabileceğini ayırt edin.
Öyleyse önce şunu söylüyoruz: Tek tek şeylere bilgimizin düzeni bakımından, gerçekte var oldukları biçimiyle onlardan söz ettiğimizden başka türlü bakmak gerekir. Örneğin yer kaplayan ve şekilli bir cismi düşünürsek, onun şeyin kendisi bakımından bir ve yalın bir şey olduğunu kabul ederiz. Çünkü bu anlamda cismin, cisim tabiatından, uzamdan ve şekilden bileşik olduğu söylenemez; bu kısımlar hiçbir zaman birbirinden ayrı olarak var olmamıştır. Ama anlayışımız bakımından onu bu üç tabiattan bileşik bir şey diye adlandırırız, çünkü bu üçünün bir ve aynı öznede birlikte bulunduğuna hükmedebilmeden önce her birini ayrı ayrı anladık. Bu yüzden burada şeyleri yalnızca anlayış tarafından kavrandıkları ölçüde ele aldığımız için, yalnızca bilgisi zihnin onları daha seçik bilinen birçok şeye bölemeyeceği kadar açık ve seçik olan şeylere yalın diyoruz: Şekil, uzam, hareket vb. böyledir. Geri kalan bütün şeylerin ise bir biçimde bunlardan bileşik olduğunu kavrıyoruz. Bu o kadar genel olarak anlaşılmalıdır ki, bazen yalın şeylerin kendilerinden soyutladığımız şeyler bile bunun dışında tutulmaz. Örneğin şeklin yer kaplayan bir şeyin sınırı olduğunu söylediğimizde, "sınır"la "şekil"den daha genel bir şey kavrarız, çünkü sürenin sınırı, hareketin sınırı vb. de denebilir. O zaman sınırın anlamı şekilden soyutlanmış olsa da, bu yüzden şekilden daha yalın görünmemelidir. Tersine, şekilden cinsçe tamamen farklı olan başka şeylere, örneğin sürenin ya da hareketin ucuna da yüklendiği için, onlardan da soyutlanmış olması gerekir; dolayısıyla büsbütün farklı birçok tabiattan bileşik bir şeydir ve bunlara ancak eş adlı olarak uygulanır.
Neque plura intellectum juvare possunt ad res singulas distincte intuendas. Vt vero ex pluribus vnum quid deducat, quod saepe faciendum est, rejiciendum ex rerum ideis quidquid praesentem attentionem non requiret, vt facilius reliqua possint in memoria retineri; atque eodem modo, non tunc res ipsae sensibus externis erunt proponendae, sed potius compendiosae illarum quaedam figurae, quae, modo sufficiant ad cavendum memoriae lapsum, quo breviores, eo commodiores existent. Atque haec omnia quisquis observabit, nihil omnino mihi videbitur eorum, quae ad hanc partem pertinent, omisisse. Jam vt quoque secundum aggrediamur, et vt accurate distinguamus simplicium rerum notiones ab istis quae ex ijsdem componuntur, ac videamus in vtrisque, vbinam falsitas esse possit, vt caveamus, et quaenam certo possint cognosci, vt his solis incumbamus: hic loci, quemadmodum in superioribus, quaedam assumenda sunt quae fortasse non apud omnes sunt in confesso; sed parum refert, etsi non magis vera esse credantur, quam circuli illi imaginabiles, quibus Astronomi phaenomena sua describunt, modo illorum ope, qualis de qualibet re cognitio vera esse possit aut falsa, distinguatis. Dicimus igitur primo, aliter spectandas esse res singulas in ordine ad cognitionem nostram, quam si de ijsdem loquamur prout revera existunt. Nam si, v. gr., consideremus aliquod corpus extensum et figuratum, fatebimur quidem illud, a parte rei, esse quid vnum et simplex: neque enim, hoc sensu, compositum dici posset ex natura corporis, extensione, et figura, quoniam hae partes nunquam vnae ab alijs distinctae exstiterunt; respectu vero intellectus nostri, compositum quid ex illis tribus naturis appellamus, quia prius singulas separatim intelleximus, quam potuimus judicare illas tres in vno et eodem subjecto simul inveniri. Quamobrem hic de rebus non agentes, nisi quantum ab intellectu percipiuntur, illas tantum simplices vocamus, quarum cognitio tam perspicua est et distincta, vt in plures magis distincte cognitas mente dividi non possint: tales sunt figura, extensio, motus, etc.; reliquas autem omnes quodam modo compositas ex his esse concipimus. Quod adeo generaliter est sumendum, vt nequidem excipiantur illae, quas interdum ex simplicibus ipsis abstrahimus: vt fit, si dicamus figuram esse terminum rei extensae, concipientes per terminum aliquid magis generale quam per figuram, quia scilicet dici potest etiam terminus durationis, terminus motus, etc. Tunc enim, etiamsi termini significatio a figura abstrahatur, non tamen idcirco magis simplex videri debet quam sit figura; sed potius, cum alijs etiam rebus tribuatur, vt extremitati durationis vel motus etc., quae res a figura toto genere differunt, ab his etiam debuit abstrahi, ac proinde est quid compositum ex pluribus naturis plane diversis, et quibus non nisi aequivoce applicatur.
AT10.419İkinci olarak şunu söylüyoruz: Anlayışımız bakımından yalın denen şeyler ya tamamen zihinsel, ya tamamen maddî ya da ortaktır. Tamamen zihinsel olanlar, anlayışın doğuştan gelen bir ışıkla ve hiçbir cismanî imgenin yardımı olmadan bildiği şeylerdir. Böyle bazı şeylerin bulunduğu kesindir; çünkü bilginin, şüphenin, bilgisizliğin ne olduğunu, yine istemek diyebileceğimiz irade ediminin ne olduğunu ve benzerlerini bize temsil eden hiçbir cismanî fikir uydurulamaz. Oysa bütün bunları gerçekten biliriz, hem de o kadar kolay biliriz ki bunun için akıldan pay almış olmamız yeter. Tamamen maddî olanlar, yalnızca cisimlerde bulundukları bilinen şeylerdir: şekil, uzam, hareket vb. Son olarak, bazen cismanî şeylere, bazen ruhlara ayrım gözetmeden yüklenen şeylere ortak demek gerekir: varoluş, birlik, süre ve benzerleri gibi. Öteki yalın tabiatları birbirine bağlayan bir tür bağ olan ve akıl yürüterek vardığımız her sonucun apaçıklığının dayandığı ortak kavramlar da bunlara katılmalıdır. Şunlar gibi: Bir üçüncü şeyle aynı olan şeyler birbiriyle de aynıdır; yine, aynı üçüncü şeye aynı biçimde bağlanamayan şeylerin birbirinden de farklı bir yanı vardır vb. Bu ortak tabiatlar ya arı anlayış tarafından ya da maddî şeylerin imgelerini sezen anlayış tarafından bilinebilir.
Ayrıca bu yalın tabiatlar arasında, bizim tarafımızdan anlaşıldıkları ölçüde onların yoksunluklarını ve olumsuzlamalarını da saymak istiyoruz. Çünkü hiçliğin, anın ya da sükûnetin ne olduğunu sezdiğim bilgi, varoluşun, sürenin ya da hareketin ne olduğunu anladığım bilgiden daha az gerçek bir bilgi değildir. Bu kavrayış biçimi, bundan sonra bileceğimiz geri kalan her şeyin bu yalın tabiatlardan bileşik olduğunu söyleyebilmemize yarayacaktır. Örneğin bir şeklin hareket etmediğine hükmedersem, düşüncemin bir biçimde şekilden ve sükûnetten bileşik olduğunu söyleyeceğim; ötekiler için de böyle.
Üçüncü olarak şunu söylüyoruz: Bu yalın tabiatların hepsi kendiliğinden bilinir ve hiçbir zaman hiçbir yanlışlık içermez. Anlayışın şeyleri sezdiği ve bildiği yetisini, olumlayarak ya da olumsuzlayarak hükmettiği yetisinden ayırırsak bu kolayca gösterilir. Çünkü gerçekten bildiğimiz şeyleri bilmediğimizi sanabiliriz: Bu şeylerde, sezdiğimiz ya da düşünerek ulaştığımız şeyin kendisinden başka, bizden gizli bir şeyin daha bulunduğundan şüphelenirsek ve bu düşüncemiz yanlışsa böyle olur. Bu yüzden, bu yalın tabiatlardan herhangi birini tamamen bilmediğimize hükmettiğimizde yanıldığımız apaçıktır. Çünkü onun hakkında zihnimizle en küçük bir şeye bile ulaşırsak (onun hakkında bir hükümde bulunduğumuz varsayıldığına göre bu elbette zorunludur), tam da bundan onu tamamen bildiğimiz sonucunu çıkarmak gerekir. Yoksa ona yalın denemezdi; onda kavradığımız şeyle bilmediğimize hükmettiğimiz şeyden bileşik olurdu.
Dicimus secundo, res illas, quae respectu nostri intellectus simplices dicuntur, esse vel pure intellectuales, vel pure materiales, vel communes. Pure intellectuales illae sunt, quae per lumen quoddam ingenitum, et absque vllius imaginis corporeae adjumento ab intellectu cognoscuntur: tales enim nonnullas esse certum est, nec vlla fingi potest idea corporea quae nobis repraesentet, quid sit cognitio, quid dubium, quid ignorantia, item quid sit voluntatis actio, quam volitionem liceat appellare, et similia; quae tamen omnia revera cognoscimus, atque tam facile, vt ad hoc sufficiat, nos rationis esse participes. Pure materiales illae sunt, quae non nisi in corporibus esse cognoscuntur: vt sunt figura, extensio, motus, etc. Denique communes dicendae sunt, quae modo rebus corporeis, modo spiritibus sine discrimine tribuuntur, vt existentia, vnitas, duratio, et similia. Huc etiam referendae sunt communes illae notiones, quae sunt veluti vincula quaedam ad alias naturas simplices inter se conjungendas, et quarum evidentia nititur quidquid ratiocinando concludimus. Hae scilicet: quae sunt eadem vni tertio, sunt eadem inter se; item, quae ad idem tertium eodem modo referri non possunt, aliquid etiam inter se habent diversum, etc. Et quidem hae communes possunt vel ab intellectu puro cognosci, vel ab eodem imagines rerum materialium intuente. Caeterum, inter has naturas simplices, placet etiam numerare earumdem privationes et negationes, quatenus a nobis intelliguntur: quia non minus vera cognitio est, per quam intueor, quid sit nihil, vel instans, vel quies, quam illa per quam intelligo, quid sit existentia, vel duratio, vel motus. Juvabitque hic concipiendi modus, vt possimus deinceps dicere reliqua omnia quae cognoscemus, ex istis naturis simplicibus composita esse: vt si judicem aliquam figuram non moveri, dicam meam cogitationem esse aliquo modo compositam ex figura et quiete; et sic de caeteris. Dicimus tertio, naturas illas simplices esse omnes per se notas, et nunquam vllam falsitatem continere. Quod facile ostendetur, si distinguamus illam facultatem intellectus, per quam res intuetur et cognoscit, ab ea qua judicat affirmando vel negando; fieri enim potest vt illa quae revera cognoscimus, putemus nos ignorare, nempe si in illis praeter id ipsum quod intuemur, sive quod attingimus cogitando, aliquid aliud nobis occultum inesse suspicemur, atque haec nostra cogitatio sit falsa. Qua ratione evidens est nos falli, si quando aliquam ex naturis istis simplicibus a nobis totam non cognosci judicemus; nam si de illa vel minimum quid mente attingamus, quod profecto necessarium est, cum de eadem nos aliquid judicare supponatur, ex hoc ipso concludendum est, nos totam illam cognoscere; neque enim aliter simplex dici posset, sed composita ex hoc quod in illa percipimus, et ex eo quod judicamus nos ignorare.
AT10.421Dördüncü olarak şunu söylüyoruz: Bu yalın şeylerin birbiriyle birleşmesi ya zorunlu ya da olumsaldır. Biri ötekinin kavramında bulanık bir biçimde öyle içerilir ki, onları birbirinden ayrı sayarsak ikisinden hiçbirini seçik biçimde kavrayamıyorsak, birleşme zorunludur. Şekil uzamla, hareket süreyle, yani zamanla vb. bu biçimde birleşmiştir; çünkü uzamdan tamamen yoksun bir şekil ya da süreden tamamen yoksun bir hareket kavranamaz. Aynı biçimde "dört ve üç yedidir" dersem, bu bileşim zorunludur; çünkü yediyi, onda üçü ve dördü bulanık bir biçimde içermeden seçik olarak kavrayamayız. Aynı biçimde şekiller ya da sayılar hakkında ispatlanan her şey, hakkında olumlandığı şeyle zorunlu olarak bağlıdır. Bu zorunluluk yalnızca hissedilir şeylerde bulunmaz. Örneğin Sokrates her şeyden şüphe ettiğini söylüyorsa, bundan zorunlu olarak şu çıkar: Öyleyse hiç değilse şüphe ettiğini anlıyor; yine, öyleyse bir şeyin doğru ya da yanlış olabileceğini biliyor vb. Çünkü bunlar şüphenin tabiatına zorunlu olarak bağlıdır. Hiçbir ayrılmaz ilişkiyle birleşmemiş şeylerin birliği ise olumsaldır: "Cisim canlıdır", "insan giyiniktir" vb. dediğimizde olduğu gibi. Ayrıca birbirine zorunlu olarak bağlı olan birçok şey, aralarındaki ilişkiyi fark etmeyen çoğu kişi tarafından çoğu zaman olumsal şeyler arasında sayılır: "Varım, öyleyse Tanrı vardır" önermesi gibi; yine "Anlıyorum, öyleyse bedenden ayrı bir zihnim var" vb. Son olarak şunu belirtmek gerekir: Zorunlu olan önermelerin çoğunun tersleri olumsaldır. Örneğin var olduğumdan Tanrı'nın var olduğu sonucunu kesin olarak çıkarsam da, Tanrı'nın var olmasından benim de var olduğumu ileri süremem.
Beşinci olarak şunu söylüyoruz: Bu yalın tabiatlardan ve onların birbiriyle bir tür karışımından, yani bileşiminden başka hiçbir şeyi asla anlayamayız. Hatta çoğu zaman birbirine bağlı birçok tabiatı birlikte fark etmek, tek birini ötekilerden ayırmaktan daha kolaydır. Örneğin, bu bilgide açının, çizginin, üç sayısının, şeklin, uzamın vb. bilgisinin de bulunduğunu hiç düşünmemiş olsam bile üçgeni bilebilirim. Yine de bu, üçgenin tabiatının bütün bu tabiatlardan bileşik olduğunu ve bunların üçgenden daha iyi bilindiğini söylememize engel değildir, çünkü üçgende anlaşılan tam da bunlardır. Üstelik üçgende belki bizden gizli kalan daha birçok tabiat içerilir: Açılarının toplamının iki dik açıya eşit olması, kenarlarla açılar ya da alanın büyüklüğü arasındaki sayısız ilişki vb.
Altıncı olarak şunu söylüyoruz: Bileşik dediğimiz tabiatları ya nasıl olduklarını deneyimle bulduğumuz için ya da onları kendimiz bir araya getirdiğimiz için biliriz. Hisle algıladığımız her şeyi, başkalarından duyduğumuz her şeyi ve genel olarak anlayışımıza ya başka bir yerden ya da kendi üzerine dönen seyrinden ulaşan her şeyi deneyimle buluruz.
Dicimus quarto, conjunctionem harum rerum simplicium inter se esse vel necessariam vel contingentem. Necessaria est, cum vna in alterius conceptu confusa quadam ratione ita implicatur, vt non possimus alterutram distincte concipere, si ab invicem sejunctas esse judicemus: hoc pacto figura extensioni conjuncta est, motus durationi, sive tempori, etc., quia nec figuram omni extensione carentem, nec motum omni duratione, concipere licet. Ita etiam si dico, quatuor et tria sunt septem, haec compositio necessaria est; neque enim septenarium distincte concipimus, nisi in illo ternarium et quaternarium confusa quadam ratione includamus. Atque eodem modo, quidquid circa figuras vel numeros demonstratur, necessario connexum ⟦?⟧ est cum eo de quo affirmatur. Neque tantum in sensibilibus haec necessitas reperitur, sed etiam, ex. gr., si Socrates dicit se dubitare de omnibus, hinc necessario sequitur: ergo hoc saltem intelligit, quod dubitat; item, ergo cognoscit aliquid posse esse verum vel falsum, etc., ista enim naturae dubitationis necessario annexa sunt. Contingens vero est illarum vnio, quae nulla inseparabili relatione conjunguntur: vt cum dicimus, corpus esse animatum, hominem esse vestitum, etc. Atque etiam multa saepe necessario inter se conjuncta sunt, quae inter contingentia numerantur a plerisque, qui illorum relationem non animadvertunt, vt haec propositio: sum, ergo Deus est; item, intelligo, ergo mentem habeo a corpore distinctam, etc. Denique notandum est, plurimarum propositionum, quae necessariae sunt, conversas esse contingentes: vt quamvis ex eo quod sim, certo concludam Deum esse, non tamen ex eo quod Deus sit, me etiam existere licet affirmare. Dicimus quinto, nihil nos vnquam intelligere posse, praeter istas naturas simplices, et quamdam illarum inter se mixturam sive compositionem; et quidem saepe facilius est plures inter se conjunctas simul advertere, quam vnicam ab alijs separare: nam, ex. gr., possum cognoscere triangulum, etiamsi nunquam cogitaverim in illa cognitione contineri etiam cognitionem anguli, lineae, numeri ternarij, figurae, extensionis, etc.; quod tamen non obstat, quominus dicamus trianguli naturam esse compositam ex omnibus istis naturis, atque easdem esse triangulo notiores, cum hae ipsae sint, quae in illo intelliguntur; atque in eodem praeterea aliae fortasse multae involvuntur quae nos latent, vt magnitudo angulorum, qui sunt aequales duobus rectis, et innumerae relationes, quae sunt inter latera et angulos, vel capacitatem areae, etc. Dicimus sexto, naturas illas, quas compositas appellamus, a nobis cognosci, vel quia experimur quales sint, vel quia nos ipsi componimus. Experimur quidquid sensu percipimus, quidquid ex alijs audimus, et generaliter quaecumque ad intellectum nostrum, vel aliunde perveniunt, vel ex sui ipsius contemplatione reflexa.
AT10.423Burada şunu belirtmek gerekir: Anlayış, kendisine sunulan şeyi ya kendi içinde ya da hayalde bulunduğu biçimiyle tam olarak sezmekle yetinirse; ayrıca hayal gücünün hislerin nesnelerini sadakatle aktardığına, hislerin şeylerin gerçek şekillerine büründüğüne, son olarak dış şeylerin her zaman göründükleri gibi olduğuna hükmetmezse, hiçbir deneyim onu asla aldatamaz. Çünkü bütün bunlarda yanılgıya açığız: Örneğin biri bize bir masal anlatır da onu olmuş bir şey sanırız; sarılık hastası biri, gözü sarıya boyanmış olduğu için her şeyin sarı olduğuna hükmeder; ya da son olarak, melankoliklerde olduğu gibi hayal gücümüz bozulmuşken onun karışık hayallerinin gerçek şeyleri temsil ettiğini düşünürüz. Ama bunlar bilgenin anlayışını aldatmaz. Çünkü bilge, hayal gücünden aldığı her şeyin orada gerçekten çizilmiş olduğuna hükmedecek; ama bunu başka bir yoldan önceden bilmedikçe, aynı şeyin bütün olarak ve hiçbir değişikliğe uğramadan dış şeylerden hislere, hislerden de muhayyileye aktığını asla ileri sürmeyecektir. Anladığımız şeyleri ise, onlarda zihnimizin hiçbir deneyimle doğrudan algılamadığı bir şeyin bulunduğuna inandığımız her seferde kendimiz bir araya getiririz. Örneğin sarılık hastası gördüğü şeylerin sarı olduğuna kendini inandırırsa, bu düşüncesi iki şeyden bileşik olacaktır: muhayyilesinin ona temsil ettiği şeyden ve kendi tarafından varsaydığı şeyden, yani sarı rengin gözün kusurundan değil, görülen şeyler gerçekten sarı olduğu için göründüğü varsayımından. Buradan şu sonuç çıkar: Ancak inandığımız şeyleri bir biçimde kendimiz bir araya getirdiğimizde yanılabiliriz.
Yedinci olarak şunu söylüyoruz: Bu bir araya getirme üç biçimde olabilir: dürtüyle, tahminle ya da çıkarımla. Hiçbir gerekçeyle ikna olmadan, yalnızca ya üstün bir güç, ya kendi hürriyetleri, ya da muhayyilelerinin bir yatkınlığı tarafından belirlenerek kendi zihinleriyle bir şeye inanmaya sürüklenenler, şeyler hakkındaki yargılarını dürtüyle kurarlar. Bunlardan birincisi hiçbir zaman aldatmaz, ikincisi nadiren, üçüncüsü hemen her zaman aldatır; ama birincisi buraya ait değildir, çünkü sanatın konusu olmaz. Tahminle bir araya getirme ise şöyle olur: Merkezden topraktan daha uzak olan suyun aynı zamanda daha ince bir cevheri olduğundan, sudan daha yukarıda olan havanın da daha seyrek olduğundan yola çıkarak, havanın üstünde son derece arı ve havanın kendisinden çok daha ince bir esirden başka bir şey olmadığını tahmin edersek vb. Bu yolla bir araya getirdiğimiz her şey, onu yalnızca inandırıcı sayar ve asla doğru olduğunu ileri sürmezsek bizi aldatmaz; hatta bizi daha bilgili kılar.
Geriye yalnızca çıkarım kalıyor; onunla şeyleri, hakikatlerinden emin olacak biçimde bir araya getirebiliriz. Yine de onda da pek çok kusur olabilir. Örneğin hava dolu bu mekânda ne görmeyle ne dokunmayla ne de başka bir hisle hiçbir şey algılamadığımız için onun boş olduğu sonucunu çıkarırsak, boşluğun tabiatını bu mekânın tabiatıyla yanlış biçimde birleştirmiş oluruz. Cüzî ya da olumsal bir şeyden genel ve zorunlu bir şeyin çıkarılabileceğine hükmettiğimiz her seferde böyle olur. Ama bu yanılgıdan kaçınmak elimizdedir: Bir şeyin ötekiyle birleşmesinin tamamen zorunlu olduğunu sezmedikçe hiçbir şeyi birbirine bağlamamamız yeter. Örneğin şeklin uzamla zorunlu bir bağı olduğundan, yer kaplamayan hiçbir şeyin şekilli olamayacağı sonucunu çıkarırsak vb.
Vbi notandum est, intellectum a nullo vnquam experimento decipi posse, si praecise tantum intueatur rem sibi objectam, prout illam habet vel in se ipso vel in phantasmate, neque praeterea judicet imaginationem fideliter referre sensuum objecta, nec sensus veras rerum figuras induere, nec denique res externas tales semper esse quales apparent; in his enim omnibus errori sumus obnoxij: vt si quis fabulam nobis narraverit, et rem gestam esse credamus; si ictericus morbo laborans flava omnia esse judicet, quia oculum habet flavo colore tinctum; si denique laesa imaginatione, vt melancholicis accidit, turbata ejus phantasmata res veras repraesentare arbitremur. Sed haec eadem sapientis intellectum non fallent, quoniam, quidquid ab imaginatione accipiet, vere quidem in illa depictum esse judicabit: nunquam tamen asseret illud idem integrum et absque vlla immutatione a rebus externis ad sensus, et a sensibus ad phantasiam defluxisse, nisi prius hoc ipsum alia aliqua ratione cognoverit. Componimus autem nos ipsi res quas intelligimus, quoties in illis aliquid inesse credimus, quod nullo experimento a mente nostra immediate perceptum est: vt si ictericus sibi persuadeat res visas esse flavas, haec ejus cogitatio erit composita, ex eo quod illi phantasia sua repraesentat, et ex eo quod assumit de suo, nempe colorem flavum apparere, non ex oculi vitio, sed quia res visae revera sunt flavae. Vnde concluditur, nos falli tantum posse, dum res quas credimus a nobis ipsis aliquo modo componuntur. Dicimus septimo, hanc compositionem tribus modis fieri posse: nempe per impulsum, per conjecturam, vel per deductionem. Per impulsum sua de rebus judicia componunt illi, qui ad aliquid credendum suo ingenio feruntur, nulla ratione persuasi, sed tantum determinati, vel a potentia aliqua superiori, vel a propria libertate, vel a phantasiae dispositione: prima nunquam fallit, secunda raro, tertia fere semper; sed prima ad hunc locum non pertinet, quia sub artem non cadit. Per conjecturam, vt si, ex eo quod aqua, a centro remotior quam terra, sit etiam tenuioris substantiae, item aer, aqua superior, sit etiam illa rarior, conjiciamus supra aerem nihil esse quam aetherem aliquem purissimum, et ipso aere longe tenuiorem, etc. Quidquid autem hac ratione componimus, non quidem nos fallit, si tantum probabile esse judicemus atque nunquam verum esse affirmemus, sed etiam doctiores nos facit. Superest igitur sola deductio, per quam res ita componere possimus, vt certi simus de illarum veritate; in qua tamen etiam plurimi defectus esse possunt: vt si, ex eo, quod in hoc spatio aeris pleno nihil, nec visu, nec tactu, nec vllo alio sensu percipimus, concludamus illud esse inane, male conjungentes naturam vacui cum illa hujus spatij; atque ita fit quoties ex re particulari vel contingenti aliquid generale et necessarium deduci posse judicamus. Sed hunc errorem vitare in nostra potestate situm est, nempe, si nulla vnquam inter se conjungamus, nisi vnius cum altero conjunctionem omnino necessariam esse intueamur: vt si deducamus nihil esse posse figuratum, quod non sit extensum, ex eo quod figura necessariam habeat cum extensione conjunctionem, etc.
AT10.425Bütün bunlardan ilk olarak şu sonuç çıkar: Başlangıçta yalnızca bulanık biçimde ve kaba saba gösterebildiğimiz şeyi şimdi seçik biçimde ve sanırım yeterli bir sayımla açıkladık: İnsanlara hakikatin kesin bilgisine giden, apaçık sezgi ve zorunlu çıkarım dışında hiçbir yol açık değildir. Sekizinci önermede sözünü ettiğimiz yalın tabiatların ne olduğunu da açıkladık. Zihnin sezgisinin hem bu tabiatların hepsine, hem onların birbiriyle zorunlu bağlantılarını bilmeye, hem de son olarak anlayışın ya kendi içinde ya da muhayyilede tam olarak bulunduğunu deneyimle bulduğu geri kalan her şeye uzandığı da açıktır. Çıkarım hakkında ise aşağıda daha fazlası söylenecek.
İkinci olarak şu sonuç çıkar: Bu yalın tabiatları bilmek için hiçbir çaba harcamaya gerek yoktur, çünkü bunlar kendiliğinden yeterince bilinir. Çaba yalnızca onları birbirinden ayırmaya ve her birini ayrı ayrı, zihnin bakışını üzerine dikerek sezmeye harcanmalıdır. Çünkü hiç kimse, otururken ayakta durduğu zamanki kendisinden bir biçimde farklı olduğunu algılamayacak kadar kalın kafalı değildir; ama herkes duruşun tabiatını o düşüncede bulunan geri kalan her şeyden aynı seçiklikle ayırmaz ve o zaman duruştan başka hiçbir şeyin değişmediğini ileri süremez.
Ex quibus omnibus colligitur primo, distincte, atque vt opinor, per sufficientem enumerationem nos exposuisse id quod initio tantum confuse et rudi Minerva potueramus ostendere: nempe nullas vias hominibus patere ad cognitionem certam veritatis, praeter evidentem intuitum, et necessariam deductionem; item etiam quid sint naturae illae simplices, de quibus in octava propositione. Atque perspicuum est, intuitum mentis, tum ad illas omnes extendi, tum ad necessarias illarum inter se connexiones cognoscendas, tum denique ad reliqua omnia quae intellectus praecise, vel in se ipso, vel in phantasia esse experitur. De deductione vero plura dicentur in sequentibus. Colligitur secundo, nullam operam in naturis istis simplicibus cognoscendis esse collocandam, quia per se sunt satis notae; sed tantummodo in illis ab invicem separandis, et singulis seorsim defixa mentis acie intuendis. Nemo enim tam hebeti ingenio est, qui non percipiat se, dum sedet, aliquo modo differre a se ipso, dum pedibus insistit; sed non omnes aeque distincte separant naturam situs a reliquo eo quod in illa cogitatione continetur, nec possunt asserere nihil tunc immutari praeter situm.
AT10.426Bunu burada boşuna hatırlatmıyoruz. Çünkü bilginler çoğu zaman öyle zeki olurlar ki, kendiliğinden apaçık olan ve köylülerin bile asla bilmezlikten gelmediği şeylerde bile körleşmenin bir yolunu bulmuşlardır. Kendiliğinden bilinen bu şeyleri daha apaçık bir şeyle açıklamaya kalkıştıklarında başlarına bu gelir: Ya başka bir şeyi açıklarlar ya da hiçbir şeyi. Yer değiştirdiğimizde, kendisine göre değiştiğimiz o şeyi, ne olursa olsun, kim algılamaz? Peki yerin "çevreleyen cismin yüzeyi" olduğu söylendiğinde, kim aynı şeyi kavrayabilir? Oysa bu yüzey, ben hareket etmeden ve yer değiştirmeden değişebilir; ya da tersine, benimle birlikte öyle hareket edebilir ki beni aynı yüzey çevrelese bile artık aynı yerde olmam. Hareketin, yani herkesin en iyi bildiği şeyin, "kuvvede olan bir varlığın, kuvvede olduğu ölçüde fiili" olduğunu söyleyenler, gizli ve insan zihninin kavrayışını aşan bir gücü olan büyülü sözler söylüyor gibi görünmüyorlar mı? Bu sözleri kim anlar? Hareketin ne olduğunu kim bilmez? Bunların düğümsüz sazda düğüm aradığını kim kabul etmez? Öyleyse şunu söylemek gerekir: Bu tür şeyler hiçbir zaman tariflerle açıklanmamalıdır, yoksa yalın şeyler yerine bileşik şeyleri kavrarız. Bunlar yalnızca, öteki her şeyden ayrılmış olarak, herkes tarafından dikkatle ve kendi zihninin ışığına göre sezilmelidir.
Quod non frustra hic monemus, quia saepe litterati tam ingeniosi esse solent, vt invenerint modum caecutiendi etiam in illis quae per se evidentia sunt atque a rusticis nunquam ignorantur; quod illis accidit, quotiescumque res istas per se notas per aliquid evidentius tentant exponere: vel enim aliud explicant, vel nihil omnino; nam quis non percipit illud omne quodcumque est, secundum quod immutamur, dum mutamus locum, et quis est qui conciperet eamdem rem, cum dicitur illi locum esse superficiem corporis ambientis? cum superficies ista possit mutari, me immoto et locum non mutante; vel contra mecum ita moveri, vt quamvis eadem me ambiat, non tamen amplius sim in eodem loco. At vero nonne videntur illi verba magica proferre, quae vim habeant occultam et supra captum humani ingenij, qui dicunt motum, rem vnicuique notissimam, esse actum entis in potentia, prout est in potentia? quis enim intelligit haec verba? quis ignorat quid sit motus? et quis non fateatur illos nodum in scirpo quaesivisse? Dicendum est igitur, nullis vnquam definitionibus ejusmodi res esse explicandas, ne loco simplicium compositas apprehendamus; sed illas tantum, ab alijs omnibus secretas, attente ab vnoquoque et pro lumine ingenij sui esse intuendas.
AT10.427Üçüncü olarak şu sonuç çıkar: Bütün insan ilmi yalnızca şundan ibarettir: Bu yalın tabiatların başka şeylerin bileşimine birlikte nasıl katıldığını seçik biçimde görmek. Bunu not etmek çok faydalıdır. Çünkü incelenmek üzere bir güçlük ortaya konduğunda hemen herkes eşikte takılıp kalır: Zihnini hangi düşüncelere vermesi gerektiğinden emin olamaz ve önceden bilmediği yeni bir varlık cinsi araması gerektiğini sanır. Örneğin mıknatısın tabiatının ne olduğu sorulursa, bunun zor ve çetin bir şey olduğunu sezdikleri için zihinlerini hemen apaçık olan her şeyden uzaklaştırıp en zor şeylere çevirirler; sonra da sayısız sebebin boş alanında başıboş dolaşarak belki yeni bir şey bulurlar diye beklerler. Ama mıknatısta, bazı yalın ve kendiliğinden bilinen tabiatlardan oluşmayan hiçbir şeyin bilinemeyeceğini düşünen kişi, ne yapması gerektiği konusunda kararsız kalmaz. Önce bu taş hakkında edinebileceği bütün deneyleri özenle toplar; sonra bunlardan, mıknatısta deneyimlediği bütün o sonuçları üretmek için yalın tabiatların nasıl bir karışımının zorunlu olduğunu çıkarmaya çalışır. Bu karışımı bir kez bulduktan sonra da, bir insanın verilen deneylerden bulabileceği ölçüde mıknatısın gerçek tabiatını kavradığını cesaretle ileri sürebilir.
Son olarak, söylenenlerden dördüncü olarak şu sonuç çıkar: Şeylerin hiçbir bilgisi bir başkasından daha karanlık sayılmamalıdır, çünkü hepsi aynı tabiattadır ve yalnızca kendiliğinden bilinen şeylerin bileşiminden ibarettir.
Colligitur tertio, omnem humanam scientiam in hoc vno consistere, vt distincte videamus, quomodo naturae istae simplices ad compositionem aliarum rerum simul concurrant. Quod perutile est annotare; nam quoties aliqua difficultas examinanda proponitur, fere omnes haerent in limine, incerti quibus cogitationibus mentem debeant praebere, et rati quaerendum esse novum aliquod genus entis sibi prius ignotum: vt si petatur quid sit magnetis natura, illi protinus, quia rem arduam et difficilem esse augurantur, ab ijs omnibus quae evidentia sunt animum removentes, eumdem ad difficillima quaeque convertunt, et vagi exspectant vtrum forte per inane causarum multarum spatium oberrando aliquid novi sint reperturi ⟦?⟧. Sed qui cogitat, nihil in magnete posse cognosci, quod non constet ex simplicibus quibusdam naturis et per se notis, non incertus quid agendum sit, primo diligenter colligit illa omnia quae de hoc lapide habere potest experimenta, ex quibus deinde deducere conatur qualis necessaria sit naturarum simplicium mixtura ad omnes illos, quos in magnete expertus est, effectus producendos; qua semel inventa, audacter potest asserere, se veram percepisse magnetis naturam, quantum ab homine et ex datis experimentis potuit inveniri. Denique colligitur quarto, ex dictis, nullas rerum cognitiones vnas alijs obscuriores esse putandas, cum omnes ejusdem sint naturae, et in sola rerum per se notarum compositione consistant.
AT10.428Bunu hemen hiç kimse fark etmez. Tersine, karşıt bir kanaate kapılmış olan kendine güvenenler tahminlerini gerçek ispatlar gibi ileri sürmeye kendilerinde hak görür ve hiç bilmedikleri şeylerde karanlık hakikatleri sanki bir sis içinden görüyormuş gibi sezdiklerini çoğu zaman söylerler. Kavramlarını bazı kelimelere bağlayarak bu hakikatleri ortaya koymaktan çekinmezler; bu kelimelerin yardımıyla çok şey söylemeye ve tutarlı konuşmaya alışkındırlar, ama söylediklerini gerçekte ne kendileri ne de dinleyenleri anlar. Daha alçakgönüllü olanlar ise, hayat için kolay ve son derece gerekli olsalar da, yalnızca kendilerini onlara yetersiz sandıkları için birçok şeyi incelemekten çoğu zaman kaçınırlar. Bunların daha büyük bir zihne sahip başkaları tarafından kavranabileceğini düşündükleri için de, otoritelerine daha çok güvendikleri kişilerin görüşlerini benimserler.
Beşinci olarak şunu söylüyoruz: Yalnızca ya kelimelerden şeyler, ya sonuçtan sebep, ya sebepten sonuç, ya benzerden benzer, ya da parçalardan parçalar ya da bütünün kendisi çıkarılabilir… (Metin burada kesiktir.)
Ayrıca, kurallarımızın birbirine nasıl bağlandığı belki kimseden gizli kalmasın diye, bilinebilen her şeyi yalın önermelere ve sorulara ayırıyoruz. Yalın önermeler için, bilme gücümüzü her nesneyi daha seçik sezmeye ve daha ince bir zekâyla incelemeye hazırlayan öğütlerden başka öğüt vermiyoruz; çünkü bu önermeler kendiliğinden karşımıza çıkmalıdır, aranamazlar. Bunu ilk on iki öğütte topladık ve aklın kullanımını bir biçimde kolaylaştırabileceğini düşündüğümüz her şeyi bunlarda gösterdiğimizi sanıyoruz.
Quod fere nulli advertunt, sed contraria opinione praeventi, confidentiores quidem conjecturas suas tanquam veras demonstrationes asserere sibi permittunt, atque in rebus, quas prorsus ignorant, obscuras saepe veritates quasi per nebulam se videre praesagiunt; quas proponere non verentur, conceptus suos quibusdam verbis alligantes, quorum ope multa disserere et consequenter loqui solent, sed quae revera nec ipsi, nec audientes intelligunt. Modestiores vero a multis examinandis saepe abstinent, quamvis facilibus atque apprime necessarijs ad vitam, quia tantum se illis impares putant; cumque eadem ab alijs majori ingenio praeditis percipi posse existiment, illorum sententias amplectuntur, quorum auctoritati magis confidunt. Dicimus quinto, deduci tantum posse, vel res ex verbis, vel causam ab effectu, vel effectum a causa, vel simile ex simili, vel partes sive totum ipsum ex partibus ⟦…⟧ Caeterum, ne quem forte lateat praeceptorum nostrorum catenatio, dividimus quidquid cognosci potest in propositiones simplices, et quaestiones. Ad propositiones simplices, non alia praecepta tradimus, quam quae vim cognoscendi praeparant ad objecta quaevis distinctius intuenda et sagacius perscrutanda, quoniam hae sponte occurrere debent, nec quaeri possunt; quod in duodecim prioribus praeceptis complexi sumus, et in quibus nos ea omnia exhibuisse existimamus, quae rationis vsum aliquomodo faciliorem reddere posse arbitramur.
Sorulardan bazıları, çözümleri bilinmese de tam olarak anlaşılır; hemen sonraki on iki kuralda yalnız bunları ele alacağız. Bazıları ise tam olarak anlaşılmaz; bunları son on iki kurala ayırıyoruz.
Bu ayrımı boş yere yapmadık: Hem sonrakilerin bilgisini önceden varsayan hiçbir şeyi söylemek zorunda kalmayalım diye, hem de zihinleri yetiştirmek için önce üzerinde durulması gerektiğini düşündüğümüz şeyleri önce öğretelim diye. Şunu belirtmek gerekir: Tam olarak anlaşılan sorular arasına yalnızca üç şeyi seçik biçimde kavradığımız soruları koyuyoruz: Aranan şeyin, karşımıza çıktığında hangi işaretlerle tanınabileceğini; onu tam olarak neyden çıkarmamız gerektiğini; ve bunların birbirine, biri değişmeden öteki hiçbir biçimde değişemeyecek kadar bağlı olduğunun nasıl ispatlanacağını. Öyle ki bütün öncüllere sahip olalım ve sonucun nasıl bulunacağından başka öğretilecek bir şey kalmasın. Ama bu, yalın tek bir şeyden tek bir şey çıkararak olmayacak (bunun öğütsüz yapılabileceğini zaten söyledik); birlikte iç içe geçmiş birçok şeye bağlı olan bir şeyi o kadar ustaca çözerek olacak ki, hiçbir yerde en yalın çıkarımı yapmak için gerekenden daha büyük bir zihin kapasitesi gerekmesin. Bu tür sorular çoğunlukla soyut olduğu ve hemen yalnız aritmetikte ya da geometride karşımıza çıktığı için deneyimsiz olanlara pek faydalı görünmeyecektir. Yine de bu yöntemin, öteki her şeyi ele aldığımız sonraki kısmına tam olarak sahip olmak isteyenlerin, bu sanatı öğrenmekle daha uzun süre uğraşmaları ve alıştırma yapmaları gerektiğini hatırlatıyorum.