İçeriğe geç
Zihnin Yönetimi İçin Kurallar

Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar

Kural XI.

AT10.407Birkaç yalın önermeyi sezdikten sonra onlardan başka bir şey sonucunu çıkarırsak, bu önermeleri düşüncenin kesintisiz ve hiçbir yerde kopmayan bir hareketiyle gözden geçirmek, karşılıklı bağıntıları üzerinde düşünmek ve mümkün olduğu kadar çoğunu aynı anda seçik biçimde kavramak faydalıdır. Çünkü böylece hem bilgimiz çok daha kesin olur hem de zihnin kapasitesi son derece artar.

Burada, zihnin sezgisi hakkında üçüncü ve yedinci kurallarda daha önce söylenenleri daha açık biçimde açıklama fırsatı doğuyor. Çünkü sezgiyi bir yerde çıkarıma karşı koyduk, başka bir yerde ise yalnızca sayıma; sayımı da birçok ve birbirinden kopuk şeyden toplanmış bir sonuç çıkarma diye tanımladık. Aynı yerde, bir şeyin bir başkasından yalın biçimde çıkarılmasının ise sezgiyle olduğunu söyledik.

Böyle yapmamız gerekiyordu, çünkü zihnin sezgisi için iki şey istiyoruz: Önermenin açık ve seçik, sonra da bir bütün olarak aynı anda ve ardışık olmadan anlaşılması. Çıkarım ise, üçüncü kuralda olduğu gibi onu yapılacak bir şey olarak düşünürsek, bir bütün olarak aynı anda olmuyor görünür; bir şeyi başka bir şeyden çıkaran zihnimizin bir tür hareketini içerir. Bu yüzden orada onu sezgiden haklı olarak ayırdık. Ama yedinci kuralda söylediğimiz gibi, çıkarıma yapılmış bir şey olarak bakarsak, o zaman artık bir hareketi değil, hareketin sonunu belirtir. Bu yüzden çıkarımın, yalın ve açık olduğunda sezgiyle görüldüğünü varsayıyoruz, çok yönlü ve karışık olduğunda ise değil. Bu ikincisine sayım ya da istikra adını verdik; çünkü o zaman anlayış onu bir bütün olarak aynı anda kuşatamaz ve kesinliği bir bakıma belleğe bağlıdır: Sayılan her bir kısım hakkındaki yargılar, hepsinden tek bir şey toplanabilsin diye bellekte tutulmalıdır.

AT10.407

REGULA XI. Postquam aliquot propositiones simplices sumus intuiti, si ex illis aliquid aliud concludamus, vtile est easdem continuo et nullibi interrupto cogitationis motu percurrere, ad mutuos illorum respectus reflectere, et plura simul, quantum fieri potest, distincte concipere: ita enim et cognitio nostra longe certior fit, et maxime augetur ingenij capacitas. Hic est occasio clarius exponendi quae de mentis intuitu ante dicta sunt, ad regulas tertiam et septimam: quoniam illum vno in loco deductioni opposuimus, in alio vero enumerationi tantum, quam definivimus esse illationem ex multis et disjunctis rebus collectam; simplicem vero deductionem vnius rei ex altera ibidem diximus fieri per intuitum. Quod ita faciendum fuit, quia ad mentis intuitum duo requirimus: nempe vt propositio clare et distincte, deinde etiam vt tota simul et non successive intelligatur. Deductio vero, si de illa facienda cogitemus, vt in regula tertia, non tota simul fieri videtur, sed motum quemdam ingenij nostri vnum ex alio inferentis involvit; atque idcirco ibi illam ab intuitu jure distinxerimus. Si vero ad eamdem, vt jam facta est, attendamus, sicut in dictis ad regulam septimam, tunc nullum motum amplius designat, sed terminum motus, atque ideo illam per intuitum videri supponimus, quando est simplex et perspicua, non autem quando est multiplex et involuta; cui enumerationis, sive inductionis nomen dedimus, quia tunc non tota simul ab intellectu potest comprehendi, sed ejus certitudo quodammodo a memoria dependet, in qua judicia de singulis partibus enumeratis retineri debent, vt ex illis omnibus vnum quid colligatur.

AT10.408Bu kuralın yorumu için bütün bunları ayırt etmek gerekiyordu. Çünkü dokuzuncu kural yalnızca zihnin sezgisini, onuncusu yalnızca sayımı ele aldıktan sonra, bu kural bu iki işlemin birbirine nasıl yardım ettiğini ve birbirini nasıl tamamladığını açıklar; öyle ki, her şeyi tek tek dikkatle sezen ve aynı anda başka şeylere geçen düşüncenin bir tür hareketi içinde, ikisi tek bir işlemde kaynaşıyor gibi görünür.

Bunun iki faydasını belirtiyoruz: Üzerinde durduğumuz sonucu daha kesin olarak bilmek ve zihni başka şeyleri bulmaya daha yatkın kılmak. Tek bir sezgiyle kavrayabileceğimizden fazlasını kapsayan sonuçların kesinliğinin belleğe bağlı olduğunu söylemiştik; bellek ise kaypak ve zayıf olduğu için, düşüncenin bu sürekli ve tekrarlanan hareketiyle yeniden canlandırılıp güçlendirilmelidir. Örneğin birçok işlemle önce birinci ve ikinci büyüklük arasındaki ilişkinin ne olduğunu, sonra ikinci ile üçüncü, sonra üçüncü ile dördüncü ve nihayet dördüncü ile beşinci arasındaki ilişkiyi öğrenmişsem, bundan dolayı birinci ile beşinci arasındaki ilişkiyi görmüş olmam; hepsini hatırlamadıkça bunu bilinenlerden çıkaramam. Bu yüzden bu ilişkileri, birinciden sonuncuya öyle hızlı geçinceye kadar tekrar tekrar düşünerek gözden geçirmem gerekir ki, belleğe neredeyse hiçbir pay bırakmadan bütünü bir anda seziyormuş gibi olayım.

AT10.408

Atque haec omnia ad hujus regulae interpretationem erant distinguenda; nam postquam nona egit de mentis intuitu tantum, decima de enumeratione sola, haec explicat quo pacto hae duae operationes se mutuo juvent et perficiant, adeo vt in vnam videantur coalescere, per motum quemdam cogitationis singula attente intuentis simul et ad alia transeuntis. Cujus rei duplicem vtilitatem designamus: nempe ad conclusionem, circa quam versamur, certius cognoscendam, et ad ingenium alijs inveniendis aptius reddendum. Quippe memoria, a qua pendere dictum est certitudinem conclusionum, quae plura complectuntur quam vno intuitu capere possimus, cum labilis sit et infirma, revocari debet et firmari per continuum hunc et repetitum cogitationis motum: vt si per plures operationes cognoverim primo, qualis sit habitudo inter magnitudines primam et secundam, deinde inter secundam et tertiam, tum inter tertiam et quartam, ac denique inter quartam et quintam, non idcirco video qualis sit inter primam et quintam, nec possum deducere ex jam cognitis, nisi omnium recorder; quamobrem mihi necesse est illas iterata cogitatione percurrere, donec a prima ad vltimam tam celeriter transierim, vt fere nullas memoriae partes relinquendo rem totam simul videar intueri.

Bu yolla zihnin yavaşlığının düzeltildiğini ve kapasitesinin de genişlediğini görmeyen yoktur. Ama ayrıca şunu belirtmek gerekir: Bu kuralın en büyük faydası, yalın önermelerin birbirine bağımlılığı üzerinde düşünerek, neyin daha çok ya da daha az göreli olduğunu ve hangi basamaklarla mutlak olana indirgendiğini bir bakışta ayırt etme alışkanlığı kazanmamızdır. Örneğin sürekli orantılı birkaç büyüklüğü gözden geçirirsem, şunların hepsi üzerinde düşüneceğim: Birinci ile ikinci, ikinci ile üçüncü, üçüncü ile dördüncü vb. arasındaki ilişkiyi aynı kavrayışla, ne daha kolay ne daha zor olarak tanırım; ama ikincinin birinciye ve üçüncüye birlikte nasıl bağımlı olduğunu aynı kolaylıkla kavrayamam, aynı ikincinin birinciye ve dördüncüye bağımlılığını ise çok daha zor kavrarım vb. Buradan da, yalnız birinci ve ikinci verilmişse üçüncüyü, dördüncüyü vb. niçin kolayca bulabildiğimi anlarım: Çünkü bu, tek tek ve seçik kavramlarla olur. Ama yalnız birinci ve üçüncü verilmişse ortadakini o kadar kolay tanıyamam, çünkü bu ancak öncekilerden ikisini birlikte içeren bir kavramla yapılabilir. Yalnız birinci ve dördüncü verilmişse iki ortadakini sezmem daha da zor olur, çünkü burada üç kavram birlikte iç içe geçer. Buna göre birinci ve beşinciden üç ortadakini bulmak daha da zor görünmeliydi; ama durumun başka türlü olmasının ayrı bir sebebi vardır: Burada dört kavram birbirine bağlı olsa da ayrılabilirler, çünkü dört başka bir sayıya bölünebilir. Böylece birinci ve beşinciden yalnız üçüncüyü, sonra birinci ve üçüncüden ikinciyi vb. arayabilirim. Bunlar ve benzerleri üzerinde düşünmeye alışmış kişi, yeni bir soruyu her incelediğinde, onda güçlüğü neyin doğurduğunu ve hepsinin en yalın çözüm yolunun hangisi olduğunu hemen fark eder; bu da hakikatin bilgisi için en büyük yardımdır.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…