Descartes · Zihnin Yönetimi İçin Kurallar
Kural X.
AT10.403Zihnin ince bir zekâ kazanması için, başkalarının daha önce bulduğu şeyleri kendisi araştırarak alıştırma yapmalı ve insanların en önemsiz uğraşlarını bile, ama özellikle bir düzeni açıklayan ya da varsayan uğraşları, yöntemle gözden geçirmelidir.
İtiraf ederim ki öyle bir yaradılışla doğmuşum ki, çalışmalardan aldığım en büyük hazzı hep başkalarının gerekçelerini dinlemekte değil, onları kendi çabamla bulmakta aradım. Henüz gençken beni ilimleri öğrenmeye çeken de yalnız bu olduğu için, bir kitap başlığında yeni bir buluş vaat ettiğinde, daha fazla okumadan önce, doğuştan gelen bir zekâ inceliğiyle benzer bir şeye ulaşıp ulaşamayacağımı denerdim; aceleci bir okumanın bu masum zevki elimden almamasına da titizlikle dikkat ederdim. Bu o kadar sık başarılı oldu ki, sonunda artık başkalarının yaptığı gibi başıboş ve kör araştırmalarla, sanattan çok talihin yardımıyla şeylerin hakikatine varmadığımı fark ettim. Tersine, uzun bir deneyimle bu işe az yardım etmeyen belirli kurallar edinmiştim; sonra bunları başka kurallar tasarlamak için kullandım. Böylece bu yöntemin tamamını özenle işledim ve en başından beri çalışmanın en faydalı yolunu izlediğime kendimi inandırdım.
Ama herkesin zihni şeyleri kendi gücüyle araştırmaya tabiattan bu kadar yatkın olmadığı için, bu önerme bize hemen zor ve çetin işlerle uğraşmamamızı, önce en hafif ve en yalın sanatları incelememizi öğretir; özellikle de içinde düzenin daha çok hüküm sürdüğü sanatları. Kumaş ve halı dokuyan zanaatkârların, iğneyle nakış işleyen ya da ipleri sonsuz biçimde çeşitlenen dokular hâlinde birbirine geçiren kadınların sanatları böyledir; bütün sayı oyunları, aritmetikle ilgili her şey ve benzerleri de öyle. Bütün bunlar, buluşlarını başkalarından ödünç almayıp kendimiz yaparsak, zihinleri şaşılacak ölçüde çalıştırır.
Çünkü bunlarda hiçbir şey gizli kalmadığından ve tamamen insan bilgisinin kapasitesine uygun olduklarından, bize hepsi birbirinden farklı ama yine de kurallı sayısız düzeni son derece seçik biçimde gösterirler. İnsanın zekâ inceliği de neredeyse tamamen bu düzenleri gereğince gözlemekten ibarettir.
Bu yüzden bunların yöntemle araştırılması gerektiğini hatırlattık. Bu hafif uğraşlarda yöntem genellikle, ya şeyin kendisinde var olan ya da incelikle tasarlanmış bir düzene sürekli dikkat etmekten başka bir şey değildir. Örneğin bilinmeyen harflerle gizlenmiş bir yazıyı okumak istersek, burada gerçi hiçbir düzen görünmez, ama yine de bir düzen varsayarız: Hem tek tek işaretler, kelimeler ya da cümleler hakkında akla gelebilecek bütün tahminleri incelemek için, hem de bunları, onlardan çıkarılabilecek her şeyi sayımla bilebileceğimiz biçimde düzenlemek için.
REGULA X. Vt ingenium fiat sagax, exerceri debet in ijsdem quaerendis, quae jam ab alijs inventa sunt, et cum methodo etiam levissima quaeque hominum artificia percurrere, sed illa maxime quae ordinem explicant vel supponunt. Eo me fateor natum esse ingenio, vt summam studiorum voluptatem, non in audiendis aliorum rationibus, sed in ijsdem propria industria inveniendis semper posuerim; quod me vnum cum juvenem adhuc ad scientias addiscendas allexisset, quoties novum inventum aliquis liber pollicebatur in titulo, antequam vlterius legerem, experiebar vtrum forte aliquid simile per ingenitam quamdam sagacitatem assequerer, cavebamque exacte ne mihi hanc oblectationem innocuam festina lectio praeriperet. Quod toties successit, vt tandem animadverterim, me non amplius, vt caeteri solent, per vagas et caecas disquisitiones, fortunae auxilio potius quam artis, ad rerum veritatem pervenire; sed certas regulas, quae ad hoc non parum juvant, longa experientia percepisse, quibus vsus sum postea ad plures excogitandas. Atque ita hanc totam methodum diligenter excolui, meque omnium maxime vtilem studendi modum ab initio sequutum fuisse mihi persuasi. Verum, quia non omnium ingenia tam propensa sunt a natura rebus proprio marte indagandis, haec propositio docet, non statim in difficilioribus et arduis nos occupari oportere, sed levissimas quasque artes et simplicissimas prius esse discutiendas, illasque maxime, in quibus magis ordo regnat, vt sunt artificum qui telas et tapetia texunt, aut mulierum quae acu pingunt, vel fila intermiscent texturae infinitis modis variatae; item omnes lusus numerorum et quaecumque ad Arithmeticam pertinent, et similia: quae omnia mirum quantum ingenia exerceant, modo non ab alijs illorum inventionem mutuemur, sed a nobis ipsis. Cum enim nihil in illis maneat occultum, et tota cognitionis humanae capacitati aptentur, nobis distinctissime exhibent innumeros ordines, omnes inter se diversos, et nihilominus regulares, in quibus rite observandis fere tota consistit humana sagacitas. Monuimusque idcirco, quaerenda esse illa cum methodo, quae in istis levioribus non alia esse solet, quam ordinis, vel in ipsa re existentis, vel subtiliter excogitati, constans observatio: vt si velimus legere scripturam ignotis characteribus velatam, nullus quidem ordo hic apparet, sed tamen aliquem fingimus, tum ad examinanda omnia praejudicia, quae circa singulas notas, aut verba, aut sententias haberi possunt, tum etiam ad illa ita disponenda, vt per enumerationem cognoscamus quidquid ex illis potest deduci.
AT10.405En çok da, bu tür şeyleri tesadüfen ve sanatsız tahmin etmeye çalışarak vakit harcamaktan sakınmalıyız. Çünkü bunlar çoğu zaman sanatsız da bulunabilse, hatta talihli kişilerce bazen yöntemle olduğundan belki daha çabuk bulunsa da, zihnin ışığını köreltir ve onu çocukça ve boş şeylere öyle alıştırır ki, zihin bundan sonra hep şeylerin yüzeyinde takılıp kalır, daha içeriye nüfuz edemez. Ama öte yandan, düşüncelerini yalnızca ciddi ve daha yüksek şeylerle meşgul eden ve derin bir ilim isterken nice emekten sonra ancak bulanık bir ilim edinen kişilerin yanılgısına da düşmeyelim. Öyleyse önce bu daha kolay şeylerde alıştırma yapmalıyız, ama yöntemle; öyle ki açık ve bilinen yollardan, sanki oyun oynar gibi, her zaman şeylerin en içteki hakikatine nüfuz etmeye alışalım. Çünkü bu yolla, yavaş yavaş ve her umudu aşan kısa bir zamanda, çok zor ve karışık görünen birçok önermeyi de apaçık ilkelerden aynı kolaylıkla çıkarabildiğimizi hissedeceğiz.
Ama bazıları belki, hakikatleri birbirinden çıkarmaya nasıl daha yatkın hâle geleceğimizi araştırdığımız bu yerde, diyalektikçilerin bütün öğütlerini bir yana bırakmamıza şaşacaklardır. Onlar insan aklını, öyle zorunlu sonuç veren bazı akıl yürütme biçimleri buyurarak yönettiklerini sanırlar ki, bu biçimlere güvenen akıl, çıkarımın kendisini apaçık ve dikkatle göz önüne almayı bir bakıma tatil etse bile, yine de biçimin gücüyle kesin bir sonuca varabilir. Oysa hakikatin çoğu zaman bu bağlardan sıyrılıp kaçtığını, bu bağları kullananların ise onlara dolanıp kaldığını fark ediyoruz. Bu, ötekilerin başına o kadar sık gelmez. Deneyimle de görüyoruz ki en ince safsatalar, arı aklı kullanan hemen hiç kimseyi aldatmaz; aldattıkları çoğunlukla sofistlerin kendileridir.
Bu yüzden biz burada, bir şeyin hakikatini incelerken aklımızın tatile çıkmasından özellikle sakındığımız için bu biçimleri amacımıza aykırı diye reddediyor, daha çok, aşağıda gösterileceği gibi, düşüncemizi dikkatli tutacak bütün yardımcıları arıyoruz. Bu akıl yürütme sanatının hakikatin bilgisine hiçbir katkısı olmadığı daha da apaçık görünsün diye şunu belirtmek gerekir: Diyalektikçiler, önce kıyasın malzemesine sahip olmadıkça, yani o kıyasta çıkarılan hakikati daha önceden bilmedikçe, sanatlarıyla doğru bir sonuç veren hiçbir kıyas kuramazlar. Buradan açıktır ki, bu biçimden kendileri yeni hiçbir şey öğrenmezler. Bu yüzden sıradan diyalektik, şeylerin hakikatini araştırmak isteyenler için tamamen faydasızdır; yalnızca bazen önceden bilinen gerekçeleri başkalarına daha kolay açıklamaya yarayabilir. Dolayısıyla onu felsefeden retoriğe aktarmak gerekir.
Et maxime cavendum est, ne in similibus casu et sine arte divinandis tempus teramus; nam etiamsi illa saepe inveniri possunt sine arte, et a felicibus interdum celerius fortasse, quam per methodum, hebetarent tamen ingenij lumen, et ita puerilibus et vanis assuefacerent, vt postea semper in rerum superficiebus haereret, neque interius posset penetrare. Sed ne interim incidamus in errorem illorum, qui tantum rebus serijs et altioribus cogitationem occupant, de quibus post multos labores nonnisi confusam acquirunt scientiam, dum cupiunt profundam. In istis igitur facilioribus primum exerceamur oportet, sed cum methodo, vt per apertas et cognitas vias, quasi ludentes ad intimam rerum veritatem semper penetrare assuescamus; nam hoc pacto sensim postea et tempore supra omnem spem brevi nos etiam aequa facilitate propositiones plures, quae valde difficiles apparent et intricatae, ex evidentibus principijs deducere posse sentiemus. Mirabuntur autem fortasse nonnulli, quod hoc in loco, vbi qua ratione aptiores reddamur ad veritates vnas ab alijs deducendas, inquirimus, omittamus omnia Dialecticorum praecepta, quibus rationem humanam regere se putant, dum quasdam formas disserendi praescribunt, quae tam necessario concludunt, vt illis confisa ratio, etiamsi quodammodo ferietur ab ipsius illationis evidenti et attenta consideratione, possit tamen interim aliquid certum ex vi formae concludere: quippe advertimus elabi saepe veritatem ex istis vinculis, dum interim illi ipsi, qui vsi sunt, in ijsdem manent irretiti. Quod alijs non tam frequenter accidit; atque experimur, acutissima quaeque sophismata neminem fere vnquam, pura ratione vtentem, sed ipsos Sophistas, fallere consuevisse. Quamobrem hic nos praecipue caventes ne ratio nostra ferietur, dum alicujus rei veritatem examinamus, rejicimus istas formas vt adversantes nostro instituto, et omnia potius adjumenta perquirimus, quibus cogitatio nostra retineatur attenta, sicut in sequentibus ostendetur. Atqui vt adhuc evidentius appareat, illam disserendi artem nihil omnino conferre ad cognitionem veritatis, advertendum est, nullum posse Dialecticos syllogismum arte formare, qui verum concludat, nisi prius ejusdem materiam habuerint, id est, nisi eamdem veritatem, quae in illo deducitur, jam ante cognoverint. Vnde patet illos ipsos ex tali forma nihil novi percipere, ideoque vulgarem Dialecticam omnino esse inutilem rerum veritatem investigare cupientibus, sed prodesse tantummodo interdum posse ad rationes jam cognitas facilius alijs exponendas, ac proinde illam ex Philosophia ad Rhetoricam esse transferendam.