İçeriğe geç

Kavram

Rhetorice

Yunanca
ῥητορική (rhētorikē)
Latince
rhetorice; ars rhetorica; ars oratoria; (Quintilianus'ta tarifi) bene dicendi scientia
Almanca
Rhetorik, Redekunst
Fransızca
rhétorique
İngilizce
rhetoric
Türkçe
retorik

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte retorik hocasının okulda öğrettiği şey: deklamasyon, dava ve öğüt alıştırmaları. Quintilianus II. kitapta bunu felsefî bir soruya çevirir. Önce rakip tarifleri sayar: ikna etme gücü (vis persuadendi; İsokrates'e, Gorgias'a, Cicero'nun gençlik eserine bağlanır), ikna edici olanı bulma gücü (Aristoteles), siyasî konularda konuşma ilmi (Ariston, Theodoros, Celsus), salt pratik (tribē, Kritolaos), aldatma sanatı (Athenaios). Hepsini reddeder; çünkü ikna etmeyi para, güzellik, acındırma da yapar, kötü insan da yapar. Kendi tarifi Kleanthes ve Khrysippos'un "doğru konuşma ilmi" tarifine dayanır: bene dicendi scientia. Bu tarif hem konuşmanın bütün faziletlerini hem hatibin ahlâkını içine alır, çünkü "iyi olmayan iyi konuşamaz". Retoriğin gayesi (finis, telos) böylece sonuç (ikna, zafer) değil, eylemin kendisidir: iyi konuşmak. Dümenci fırtınada gemiyi kaybetse de dümenci kalır (2.17.24). Retorik bu yüzden bir "eylem sanatı"dır (praktikē, 2.18); konusu (materia) ise "konuşmak için ona sunulmuş bütün şeyler"dir (2.21).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Platon Gorgias: dalkavukluk ve siyasetin bir parçasının hayali; Phaidros: adalet bilgisine dayanan gerçek retorik rhetorike
MÖ 4. yy Aristoteles Her konuda ikna edici olanı görme gücü rhetorike
MÖ 3. yy Kleanthes, Khrysippos Doğru konuşma ilmi (Stoacılar: retorik bir fazilettir) —
MÖ 1. yy Cicero artificiosa eloquentia; hatibin her konuda konuşabilmesi Cicero, De oratore
MS 90'lar Quintilianus bene dicendi scientia; sanat, faydalı, eylem sanatı, fazilet Quintilianus, Institutio oratoria II

Dönüşüm: Platon'da felsefenin rakibi ve şüpheli bir beceri; Quintilianus'ta Stoacı tarif üzerinden ahlâkla birleşmiş bir ilim ve fazilet. Ölçüt sonuçtan (ikna) eylemin niteliğine (iyi konuşmak) kayar.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ῥητορική (τέχνη) rhētōr "halk önünde konuşan" kelimesinden sıfat; Platon'un Gorgias'ında bir tekhnē adı olarak tartışılır. Bkz. rhetorike.
Latince rhetorice (Yunanca çekimiyle: rhetorices, rhetoricen); ars rhetorica; oratoria, oratrix Quintilianus 2.14'te Latince karşılıkları (oratoria, oratrix) reddeder ve Yunanca adı benimser, Cicero'nun kitap başlıklarına dayanarak. Kendi tarifi: rhetorice est bene dicendi scientia "retorik iyi konuşma ilmidir" (2.15.34, 2.15.38). eloquentia "belagat" ise sanatın kendisi değil, onun ürettiği yetkinliktir.
Almanca / Fransızca Rhetorik / rhétorique
İngilizce rhetoric

Türkçe karşılığı

retorik. hitabet: Postsocratics'te Platon için seçildi; Yunanca nottaki gerekçe kamusal konuşmayı öne çıkarmaktı. Quintilianus'ta ise kelimenin kendisi tartışma konusudur (Latince bir karşılık bulunmaz, Yunanca ad alınır); Türkçede de alıntı kelime "retorik" bu durumu yansıtır. belagat: eloquentia için ayrılmıştır. söz sanatı: fazla edebî. Tercih: rhetorice için "retorik", rhetor için "retorik hocası", orator için "hatip".

"Retorik" bugün Türkçede "boş söz" çağrışımı taşır; Quintilianus'un II. kitabı tam da bu küçümsemeye karşı yazılmıştır: retorik bir sanattır (2.17), faydalıdır (2.16), hatta bir fazilettir (2.20). Kelimeyi okurken o küçümseyici anlamı askıya almak gerekir.

Atıf ve kaynak notu

Tarif Stoacılarındır; Quintilianus onu kendi "iyi insan olan hatip" programına bağlar ve Platon'u da bu yönde okur (2.15.24–31).

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: retorik, retoriğin, retoriği, Retorik, Retoriğe, retorikten

Metinlerde işaretlendiği yerler

14 yer · 14 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.