Kavram
Rhetorice
- Yunanca
- ῥητορική (rhētorikē)
- Latince
- rhetorice; ars rhetorica; ars oratoria; (Quintilianus'ta tarifi) bene dicendi scientia
- Almanca
- Rhetorik, Redekunst
- Fransızca
- rhétorique
- İngilizce
- rhetoric
- Türkçe
- retorik
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte retorik hocasının okulda öğrettiği şey: deklamasyon, dava ve öğüt alıştırmaları. Quintilianus II. kitapta bunu felsefî bir soruya çevirir. Önce rakip tarifleri sayar: ikna etme gücü (vis persuadendi; İsokrates'e, Gorgias'a, Cicero'nun gençlik eserine bağlanır), ikna edici olanı bulma gücü (Aristoteles), siyasî konularda konuşma ilmi (Ariston, Theodoros, Celsus), salt pratik (tribē, Kritolaos), aldatma sanatı (Athenaios). Hepsini reddeder; çünkü ikna etmeyi para, güzellik, acındırma da yapar, kötü insan da yapar. Kendi tarifi Kleanthes ve Khrysippos'un "doğru konuşma ilmi" tarifine dayanır: bene dicendi scientia. Bu tarif hem konuşmanın bütün faziletlerini hem hatibin ahlâkını içine alır, çünkü "iyi olmayan iyi konuşamaz". Retoriğin gayesi (finis, telos) böylece sonuç (ikna, zafer) değil, eylemin kendisidir: iyi konuşmak. Dümenci fırtınada gemiyi kaybetse de dümenci kalır (2.17.24). Retorik bu yüzden bir "eylem sanatı"dır (praktikē, 2.18); konusu (materia) ise "konuşmak için ona sunulmuş bütün şeyler"dir (2.21).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Platon | Gorgias: dalkavukluk ve siyasetin bir parçasının hayali; Phaidros: adalet bilgisine dayanan gerçek retorik | rhetorike |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Her konuda ikna edici olanı görme gücü | rhetorike |
| MÖ 3. yy | Kleanthes, Khrysippos | Doğru konuşma ilmi (Stoacılar: retorik bir fazilettir) | — |
| MÖ 1. yy | Cicero | artificiosa eloquentia; hatibin her konuda konuşabilmesi | Cicero, De oratore |
| MS 90'lar | Quintilianus | bene dicendi scientia; sanat, faydalı, eylem sanatı, fazilet | Quintilianus, Institutio oratoria II |
Dönüşüm: Platon'da felsefenin rakibi ve şüpheli bir beceri; Quintilianus'ta Stoacı tarif üzerinden ahlâkla birleşmiş bir ilim ve fazilet. Ölçüt sonuçtan (ikna) eylemin niteliğine (iyi konuşmak) kayar.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ῥητορική (τέχνη) | rhētōr "halk önünde konuşan" kelimesinden sıfat; Platon'un Gorgias'ında bir tekhnē adı olarak tartışılır. Bkz. rhetorike. |
| Latince | rhetorice (Yunanca çekimiyle: rhetorices, rhetoricen); ars rhetorica; oratoria, oratrix | Quintilianus 2.14'te Latince karşılıkları (oratoria, oratrix) reddeder ve Yunanca adı benimser, Cicero'nun kitap başlıklarına dayanarak. Kendi tarifi: rhetorice est bene dicendi scientia "retorik iyi konuşma ilmidir" (2.15.34, 2.15.38). eloquentia "belagat" ise sanatın kendisi değil, onun ürettiği yetkinliktir. |
| Almanca / Fransızca | Rhetorik / rhétorique | |
| İngilizce | rhetoric |
Türkçe karşılığı
retorik. hitabet: Postsocratics'te Platon için seçildi; Yunanca nottaki gerekçe kamusal konuşmayı öne çıkarmaktı. Quintilianus'ta ise kelimenin kendisi tartışma konusudur (Latince bir karşılık bulunmaz, Yunanca ad alınır); Türkçede de alıntı kelime "retorik" bu durumu yansıtır. belagat: eloquentia için ayrılmıştır. söz sanatı: fazla edebî. Tercih: rhetorice için "retorik", rhetor için "retorik hocası", orator için "hatip".
"Retorik" bugün Türkçede "boş söz" çağrışımı taşır; Quintilianus'un II. kitabı tam da bu küçümsemeye karşı yazılmıştır: retorik bir sanattır (2.17), faydalıdır (2.16), hatta bir fazilettir (2.20). Kelimeyi okurken o küçümseyici anlamı askıya almak gerekir.
Atıf ve kaynak notu
Tarif Stoacılarındır; Quintilianus onu kendi "iyi insan olan hatip" programına bağlar ve Platon'u da bu yönde okur (2.15.24–31).
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: retorik, retoriğin, retoriği, Retorik, Retoriğe, retorikten
Metinlerde işaretlendiği yerler
14 yer · 14 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi2.1.3
- Augustinus, Düzen Üzerine2.38
- Augustinus, Diyalektik Üzerine5_2
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerine118
- Augustinus, İtiraflar4.2
- Augustinus, Teslis Üzerine114
- Augustinus, Tashihler1.5.5
- Boethius, Felsefenin Tesellisi2.P1
- Boethius, Porphyrios'un Eisagoge'si Şerhi, Birinci ŞerhPL64.11_2
- Boethius, Topik Farklar ÜzerinePL64.1205
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler1.2
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)2.39
- Sevillalı Isidorus, Hükümler3.13
- Descartes, Zihnin Yönetimi İçin KurallarAT10.405