İçeriğe geç

Kavram

rhetorike

Yunanca
ῥητορική (τέχνη)
Latince
rhetorica / ars oratoria / eloquentia
Almanca
Rhetorik, Redekunst
Fransızca
rhétorique
İngilizce
rhetoric
Türkçe
hitabet (rhētorikē)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik dilde rhētōr Halk Meclisi'nde ve mahkemede söz alan, fiilen siyaset yapan kişidir; rhētorikē onun ustalığı. Gorgias'ta Sokrates bu ustalığın "neyle ilgili" olduğunu sorarak onu bir tekhnē tanımına zorlar: Gorgias'a göre hitabet "iknanın ustası"dır (peithous dēmiourgos, 453a), mahkemede ve kalabalık önünde adil ve adil olmayan hakkında ikna yaratır (454b). Sokrates'in ayrımıyla bu ikna "öğretici" değil "inanç veren"dir (pisteutikē, 455a): bilmeksizin inanç (pistis) üretir, epistēmē değil. Felsefi anlam böylece bir bilgi kuramı sorusuna dönüşür: sözün gücü ile sözün hakikati arasındaki ilişki.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
Klasik Gorgias (tarihsel) Söz (logos) "küçük bedenli büyük bir hükümdar"dır; ilaç gibi psykhē'yi değiştirir (Helene Övgüsü 8–14) pharmakon
Klasik Platon, Gorgias İknanın ustası; inanç veren ikna; 463b'den itibaren tekhnē değil, dalkavukluk (kolakeia) ve alışkanlık (empeiria, tribē) tekhne
Klasik Platon, Phaidros Sözle psykhē'yi yönlendirme (psykhagōgia, 261a); diyalektiğe ve psykhē bilgisine dayanan "gerçek" hitabet dialektike
Klasik Aristoteles "Her konuda olası inandırıcı olanı görme yetisi" (Retorik I.2, 1355b); diyalektiğin karşılığı (antistrophos) logos
Roma Cicero, Quintilianus Vir bonus dicendi peritus: konuşmada usta iyi insan; eğitim ideali rhetorice

Dönüşüm: Sofistlerde en büyük güç ve özgürlüğün kaynağı olarak övülen hitabet, Platon'un Gorgias'ında bilgisiz inanç üreten bir dalkavukluğa indirilir; Phaidros'ta felsefeye bağlanarak kısmen aklanır; Aristoteles'te tarafsız bir tekhnē olur. Değer işareti Platon'da tersine döner, Aristoteles'te nötrleşir, modern dilde ("boş retorik") yeniden olumsuza kayar.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ῥητορική (rhētorikē), çoğu kez tekhnē ile rhētōr (hatip, halk önünde konuşan) sözcüğünden sıfat; eirō / rhē- "söylemek" kökü (rhēma = söz, sözcük). Rhētorikē adının Platon'dan önce yerleşik bir tekhnē adı olup olmadığı tartışmalıdır; Gorgias 448d'de "hitabet denen şey" (tēn kaloumenēn rhētorikēn) diye anılır. Projede ilk geçiş: Kratylos 425a; bağlayıcı karar: Gorgias 448d–449a.
Latince rhetorica / ars oratoria / eloquentia Cicero ve Quintilianus'ta ars oratoria ve eloquentia üslup ve eğitim ideali; Yunanca sözcük rhetorica olarak da alınır.
Almanca / Fransızca Rhetorik, Redekunst / rhétorique, art oratoire Almanca Redekunst Türkçe "hitabet"e en yakın; Fransızca art oratoire kamusal söylev vurgusu taşır.
İngilizce rhetoric

Türkçe karşılığı

hitabet (rhētorikē).

"Retorik" dersem Gorgias'taki soruşturmanın sonucunu (hitabetin bir tekhnē değil, bir alışkanlık ve dalkavukluk olduğu, 463b) çağdaş küçümseyici anlamla önceden vermiş olurum. "Belagat" dersem konuyu üsluba ve süse indirgerim; oysa Gorgias'ın kendi tanımında hitabet mahkemede, Boulē'de ve Halk Meclisi'nde ikna gücüdür, yani siyasal bir güçtür. "Hitabet" kamusal konuşmayı öne çıkarır; bedeli, Phaidros'taki yazılı söz ve psykhē'ye yönelen "gerçek hitabet" tartışmasını biraz dar göstermesidir.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde rhētorikē = "hitabet (rhētorikē)", rhētōr = "hatip", rhētorikos = "hitabet bilen"; peithō = "ikna", pistis = "inanç". Gorgias 448d'den itibaren bu nota bağlanıyor.

Atıf ve kaynak notu

Rhētorikē sözcüğünün Platon'dan önce kullanıldığına dair güvenilir tanık azdır; bazı araştırmacılar (ör. Schiappa) terimin Platon tarafından, özellikle Gorgias'ta, kavramsal bir hedef olarak kurulmuş olabileceğini ileri sürer. Tarihsel Gorgias'ın kendi metinlerinde (Helene Övgüsü, Palamedes'in Savunması) ağırlık logos ve peithō üzerindedir. Gorgias diyaloğundaki tanımların tarihsel Gorgias'a ait olduğu varsayılmamalıdır.

İlgili kavramlar

  • eloquentia (Latince karşılığı)
  • episteme (inanç veren ikna ile öğretici ikna: bilgi ile inanç ayrımı, 454c–455a)
  • dike (hitabet adil ve adil olmayan hakkında ikna eder ama bunları bilmek zorunda mıdır?)
  • politike (siyasal güç ve özgürlük olarak söz)
  • tekhne (hitabet bir tekhnē midir?)

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hitabet, retorik, hitabetin

Metinlerde işaretlendiği yerler

4 yer · 2 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.