Kavram
rhetorike
- Yunanca
- ῥητορική (τέχνη)
- Latince
- rhetorica / ars oratoria / eloquentia
- Almanca
- Rhetorik, Redekunst
- Fransızca
- rhétorique
- İngilizce
- rhetoric
- Türkçe
- hitabet (rhētorikē)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde rhētōr Halk Meclisi'nde ve mahkemede söz alan, fiilen siyaset yapan kişidir; rhētorikē onun ustalığı. Gorgias'ta Sokrates bu ustalığın "neyle ilgili" olduğunu sorarak onu bir tekhnē tanımına zorlar: Gorgias'a göre hitabet "iknanın ustası"dır (peithous dēmiourgos, 453a), mahkemede ve kalabalık önünde adil ve adil olmayan hakkında ikna yaratır (454b). Sokrates'in ayrımıyla bu ikna "öğretici" değil "inanç veren"dir (pisteutikē, 455a): bilmeksizin inanç (pistis) üretir, epistēmē değil. Felsefi anlam böylece bir bilgi kuramı sorusuna dönüşür: sözün gücü ile sözün hakikati arasındaki ilişki.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| Klasik | Gorgias (tarihsel) | Söz (logos) "küçük bedenli büyük bir hükümdar"dır; ilaç gibi psykhē'yi değiştirir (Helene Övgüsü 8–14) | pharmakon |
| Klasik | Platon, Gorgias | İknanın ustası; inanç veren ikna; 463b'den itibaren tekhnē değil, dalkavukluk (kolakeia) ve alışkanlık (empeiria, tribē) | tekhne |
| Klasik | Platon, Phaidros | Sözle psykhē'yi yönlendirme (psykhagōgia, 261a); diyalektiğe ve psykhē bilgisine dayanan "gerçek" hitabet | dialektike |
| Klasik | Aristoteles | "Her konuda olası inandırıcı olanı görme yetisi" (Retorik I.2, 1355b); diyalektiğin karşılığı (antistrophos) | logos |
| Roma | Cicero, Quintilianus | Vir bonus dicendi peritus: konuşmada usta iyi insan; eğitim ideali | rhetorice |
Dönüşüm: Sofistlerde en büyük güç ve özgürlüğün kaynağı olarak övülen hitabet, Platon'un Gorgias'ında bilgisiz inanç üreten bir dalkavukluğa indirilir; Phaidros'ta felsefeye bağlanarak kısmen aklanır; Aristoteles'te tarafsız bir tekhnē olur. Değer işareti Platon'da tersine döner, Aristoteles'te nötrleşir, modern dilde ("boş retorik") yeniden olumsuza kayar.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ῥητορική (rhētorikē), çoğu kez tekhnē ile | rhētōr (hatip, halk önünde konuşan) sözcüğünden sıfat; eirō / rhē- "söylemek" kökü (rhēma = söz, sözcük). Rhētorikē adının Platon'dan önce yerleşik bir tekhnē adı olup olmadığı tartışmalıdır; Gorgias 448d'de "hitabet denen şey" (tēn kaloumenēn rhētorikēn) diye anılır. Projede ilk geçiş: Kratylos 425a; bağlayıcı karar: Gorgias 448d–449a. |
| Latince | rhetorica / ars oratoria / eloquentia | Cicero ve Quintilianus'ta ars oratoria ve eloquentia üslup ve eğitim ideali; Yunanca sözcük rhetorica olarak da alınır. |
| Almanca / Fransızca | Rhetorik, Redekunst / rhétorique, art oratoire | Almanca Redekunst Türkçe "hitabet"e en yakın; Fransızca art oratoire kamusal söylev vurgusu taşır. |
| İngilizce | rhetoric |
Türkçe karşılığı
hitabet (rhētorikē).
"Retorik" dersem Gorgias'taki soruşturmanın sonucunu (hitabetin bir tekhnē değil, bir alışkanlık ve dalkavukluk olduğu, 463b) çağdaş küçümseyici anlamla önceden vermiş olurum. "Belagat" dersem konuyu üsluba ve süse indirgerim; oysa Gorgias'ın kendi tanımında hitabet mahkemede, Boulē'de ve Halk Meclisi'nde ikna gücüdür, yani siyasal bir güçtür. "Hitabet" kamusal konuşmayı öne çıkarır; bedeli, Phaidros'taki yazılı söz ve psykhē'ye yönelen "gerçek hitabet" tartışmasını biraz dar göstermesidir.
Çeviride kullanımı
Platon çevirisinde rhētorikē = "hitabet (rhētorikē)", rhētōr = "hatip", rhētorikos = "hitabet bilen"; peithō = "ikna", pistis = "inanç". Gorgias 448d'den itibaren bu nota bağlanıyor.
Atıf ve kaynak notu
Rhētorikē sözcüğünün Platon'dan önce kullanıldığına dair güvenilir tanık azdır; bazı araştırmacılar (ör. Schiappa) terimin Platon tarafından, özellikle Gorgias'ta, kavramsal bir hedef olarak kurulmuş olabileceğini ileri sürer. Tarihsel Gorgias'ın kendi metinlerinde (Helene Övgüsü, Palamedes'in Savunması) ağırlık logos ve peithō üzerindedir. Gorgias diyaloğundaki tanımların tarihsel Gorgias'a ait olduğu varsayılmamalıdır.
İlgili kavramlar
- eloquentia (Latince karşılığı)
- episteme (inanç veren ikna ile öğretici ikna: bilgi ile inanç ayrımı, 454c–455a)
- dike (hitabet adil ve adil olmayan hakkında ikna eder ama bunları bilmek zorunda mıdır?)
- politike (siyasal güç ve özgürlük olarak söz)
- tekhne (hitabet bir tekhnē midir?)
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hitabet, retorik, hitabetin
Metinlerde işaretlendiği yerler
4 yer · 2 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.