İçeriğe geç

Kavram

Pharmakon (φάρμακον)

Yunanca
φάρμακον (pharmakon) · φαρμάκιον (pharmakion) · φαρμακεύειν / καταφαρμακεύειν (pharmakeuein) · φαρμακεύς (pharmakeus)
Latince
medicamentum; venenum; remedium
Almanca
Pharmakon, Heilmittel, Gift, Arznei
Fransızca
pharmakon, remède, poison, drogue
İngilizce
drug, remedy, poison
Türkçe
pharmakon (Phaidros 274e–275a) / ilaç / zehir / boya / büyü (bağlama göre)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelik Yunancada pharmakon bedenin durumunu dışarıdan değiştiren her maddedir: şifalı ot, zehir, boya (Kratylos 424d ressamın pharmaka'sı), afrodizyak, büyülü iksir. İyi ya da kötü olması maddenin kendisinde değil, doz, zaman ve kullanıcıdadır (Protagoras 334a–c: aynı şey bitkiye iyi, hayvana kötü). Hekimlikte (Hippokratik yazarlar) teknik bir terimdir: "pharmakon vermek" özellikle müshil ve kusturucu vermektir (Phaidros 268a–c'deki sahte hekim tam bunu bilir). Platon sözcüğü üç felsefi alana taşır. (1) Söz ve psykhē: Kharmides 155e–157c'de Thrakyalı hekimin "baş ağrısı için pharmakon"u ancak bir büyülü sözle (epōidē) birlikte işe yarar; büyülü söz sōphrosynē'yi psykhē'ye yerleştiren güzel sözlerdir. Gorgias'ın söz–ilaç benzetmesi buradan eleştirel biçimde devralınır. (2) Yalan: Devlet 382c–d ve 389b, 459c–d: yöneticilerin "işe yarar yalan"ı bir pharmakon gibi kullanması; yalnızca hekimin (yöneticinin) elinde meşrudur. (3) Yazı: Phaidros 274e–275b, Theuth mythos'u. Yazı, psykhē'nin kendi içinden anımsamasının (anamnēsis ile bağ: anamnesis) yerine dışarıdan, "yabancı kalıplar"la anımsatmayı (hypomnēsis) koyar; bellek (mnēmē) için değil anımsatma için bir pharmakondur. Aynı diyalogda 230d'de Phaidros'un pelerini altında taşıdığı yazılı söylev de Sokrates'i kentten dışarı çıkaran bir "pharmakon"dur: yazı, diyaloğun başında cezbeden yem, sonunda yargılanan ilaçtır. Phaidon 57a–117e'de ise pharmakon Sokrates'i öldüren baldırandır; Sokrates onu dinginlikle içer ve ölümü "psykhē'nin iyileşmesi" gibi karşılar (118a Asklepios'a horoz).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 8.–7. yy Homeros şifalı ot / öldürücü ot / Kirke'nin büyülü iksiri; Hermes'in "iyi pharmakon"u moly Il. 4.218; Od. 1.261, 4.227–232 (Helene'nin Mısır ilacı), 10.236–302
MÖ 5. yy Hippokratik yazarlar tedavide kullanılan madde, özellikle müshil ve kusturucu; doz ve zaman (kairos) belirleyici Eski Hekimlik Üzerine; Aforizmalar
MÖ 5. yy Gorgias sözün psykhē üzerindeki gücü ilaçların beden üzerindeki gücüne benzer: kimi acı verir, kimi sevindirir, kimi büyüler Helene Övgüsü 14
MÖ 4. yy Platon (1) baldıran (Phaidon); (2) boya (Kratylos 424d); (3) sözle birlikte işleyen ilaç (Kharmides); (4) yöneticinin yararlı yalanı (Devlet); (5) yazı: bellek için değil anımsatma için pharmakon (Phaidros) Phaidon 57a, 117a–e; Kratylos 424d; Kharmides 155e–157c; Devlet 382c, 459c–d; Phaidros 230d, 242e, 268c, 274e–275a
MS 1.–2. yy Dioskorides; Galenos farmakoloji: maddelerin güçleri (dynameis), basit ve bileşik ilaçlar De materia medica; De simplicium medicamentorum facultatibus
1968 Jacques Derrida "Platon'un eczanesi": pharmakon'un karar verilemez (indécidable) çift anlamı; Batı metafiziğinin söz/yazı hiyerarşisini ve bunun çözülüşünü taşıyan sözcük; pharmakos (günah keçisi) ile bağ La pharmacie de Platon (Tel Quel 1968; La dissémination 1972)

Dönüşüm: Homeros'ta ve hekimlikte pharmakon değer bakımından yansızdır; iyi ya da kötü olması kullanımına bağlıdır. Platon bu yansızlığı felsefi bir soruya dönüştürür: aynı şey (söz, yalan, yazı) kimin elinde, hangi bilgiyle kullanıldığına göre iyileştirir ya da zarar verir; ölçüt tekhnē'dir (Phaidros 268a–c, 270b). Derrida'da yansızlık "karar verilemezlik"e döner ve Platon'a karşı çevrilir: pharmakon, Platon'un kurmak istediği canlı söz/ölü yazı karşıtlığını içeriden bozan sözcük olur (+ ya da −, okumaya göre).

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca φάρμακον, -ου (pharmakon) Kökeni belirsiz (Beekes: dil öncesi); Homeros'ta hem "şifalı ot" (Il. 4.218 Makhaon'un yaraya serptiği ēpia pharmaka) hem "öldürücü ot" (Od. 1.261 okları zehirlemek için), hem de Kirke'nin "büyülü iksiri" (Od. 10.236, 10.302 Hermes'in moly'si "iyi pharmakon"). Küçültme φαρμάκιον (Theaitetos 149c, Phaidros 268c); fiil φαρμακεύειν "ilaç/zehir vermek, büyülemek" (Phaidros 242e katapharmakeuthentos); φαρμακεύς "büyücü, zehirci" (Şölen 203d Erōs için). Platon'da ilk kullanım bu projede Phaidon 57a (baldıran).
Latince medicamentum; venenum; remedium Latince tek sözcükte birleştiremez: venenum (zehir, ama eski Latincede "büyülü iksir" de), medicamentum (ilaç), remedium (çare). Ficino Phaidros 274e'de medicamentum der, iki yönü yitirir.
Almanca / Fransızca Heilmittel / Arznei / Gift; remède / poison / drogue Schleiermacher 274e Mittel ("araç"), Fr. Robin remède, Brisson remède; Derrida (1968/1972) Fransızca metinde sözcüğü çevirmeden pharmakon bırakır ve bunu ilke hâline getirir.
İngilizce drug, remedy, poison

Türkçe karşılığı

pharmakon / ilaç / zehir / boya / büyü. ilaç: gündelik ve Tanzimat'tan beri yerleşik; ama "zehir" anlamını taşımaz. zehir: Phaidon'da baldıran için doğru, Phaidros'ta Thamus'un yargısını önceden verir. deva / devâ: Tanzimat tıp dili, "ilaç, çare"; tek yönlü. ecza (ecza-yı tıbbiye): Arapça çoğul, hem ilaç hem kimyasal madde; "zehir"e yaklaşır ama modern okurda "eczane" çağrışımıyla daralır. tiryak: Arapça-Farsça, zehre karşı panzehir; tersine tek yönlü. Tercih gerekçesi: Phaidros 274e–275a'da Theuth yazıyı "bellek ve bilgelik için pharmakon" diye sunar, Thamus aynı sözcüğü "anımsatma için pharmakon" diye geri çevirir; ikisinin çekişmesi tam da sözcüğün iki yüzü üzerinedir. Tek bir Türkçe karşılık, hangi tarafın haklı olduğuna çevirmen adına karar verir. Bu yüzden 274e–275a'da transliterasyon (pharmakon) korunur; metnin geri kalanında bağlam gereği Türkçe karşılık ve parantezle pharmakon.

"İlaç" dersen Theuth'un sözünü onun kendi niyetiyle okursun: yazı belleğe yardım eden bir çare, Thamus'un itirazı da "yanlış hastalığa verilmiş ilaç" olur (bellek değil anımsatma). "Zehir" dersen Thamus'un yargısını ta baştan metne yerleştirirsin ve Theuth'un sözü ironiye döner; bu okuma Phaidon'daki baldıran imgesiyle birleşince yazı Sokrates'i öldüren şeyle akraba gibi görünür, ki metin bunu söylemez. "Deva" ya da "çare" dersen tıbbi değil genel bir "yardım" okuması seçersin ve 230d'deki "beni kentin dışına çıkaran pharmakon" (Phaidros'un elindeki yazılı söylev) ile 274e arasındaki bağ görünmez olur. "Büyü" dersen (242e) sözün büyüleyici gücünü, Gorgias'ın Helene Övgüsü 14'teki "sözün psykhē'ye etkisi, ilaçların bedene etkisi gibidir" benzetmesini öne çıkarırsın. Transliterasyonla bırakmak, bu dört okumanın hiçbirini seçmemek, çekişmeyi okura bırakmak demektir; bedeli, Türkçe okurun sözcüğü tanımamasıdır. Bu yüzden karar yalnızca 274e–275a ile sınırlı tutuldu.

Çeviride kullanımı

Platon çevirisinde bağlayıcı karar (Phaidros 274e): φάρμακον yalnızca Phaidros 274e–275a'da (Theuth–Thamus çekişmesi) transliterasyonla pharmakon bırakılır ve pharmakon'a bağlanır. Öteki bütün geçişlerde bağlamın gerektirdiği Türkçe karşılık kullanılır ve ilk geçişte parantezle pharmakon verilir: öldürücü madde → zehir (Phaidon 57a); tedavi maddesi, çare → ilaç (Phaidros 230d, 268c pharmakion, 270b; Devlet Adamı 310a; Theaitetos 149c); ressam malzemesi → boya (Kratylos 424d); fiil (kata)pharmakeuein → büyülemek / büyüye tutmak (Phaidros 242e). Devlet'teki "yararlı yalan" (382c, 459c–d) için "ilaç (pharmakon)". "Deva", "ecza", "tiryak" kullanılmaz.

Atıf ve kaynak notu

Pharmakon'un Platon'da teknik bir felsefe terimi olduğu fikri büyük ölçüde Derrida'nın 1968 okumasının ürünüdür. Platon sözcüğü hiçbir yerde tanımlamaz, onu bir kavram olarak işlemez; her geçişte gündelik anlamlarından biriyle kullanır. 274e'deki çift anlam metinde gerçekten işler (Theuth "bellek ilacı" der, Thamus aynı sözcüğü tersine çevirir), ama Derrida'nın pharmakon–pharmakos (kurban edilen günah keçisi) bağı Platon'da hiç geçmeyen bir sözcüğe dayanır; Derrida bunu açıkça kabul eder. Phaidon'daki baldıranla Phaidros'taki yazıyı aynı "pharmakon" teması altında birleştirmek de yorumcuların (Derrida, sonra Neel, Rowe'un eleştirisi) kurduğu bağdır; Platon iki diyalog arasında böyle bir gönderme yapmaz. Bu projedeki transliterasyon kararı (274e–275a) sözcüğün çift anlamının o pasajda metnin kendi argümanı olduğu içindir, Derrida'nın genel tezini benimsemek için değil.

İlgili kavramlar

  • Phaidros — 274e–275b: Yazı neden belleğe değil anımsatmaya yarar? Yazının "yabancı kalıplar"ı ile psykhē'ye "epistēmē ile yazılan" canlı söz (276a) arasındaki fark nedir? Platon bunu yazıyla, bir diyalog yazarak söylüyorsa, kendi yazısını nasıl anlamalıyız (275c–d "yazılı söz bilene anımsatmaktan başka bir şey değildir")?
  • anamnesis (içeriden anımsama / dışarıdan anımsatma: anamimnēskesthai – hypomnēsis) · tekhne (268a–c: pharmakon vermeyi bilmek hekimlik değildir) · logos (söz–ilaç benzetmesi, Gorgias ve Kharmides) · mythos (Theuth ve Thamus) · eidolon (276a: yazılı söz canlı sözün hayalidir) · psyche

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: ilaç, ilacı, pharmakon, ilaçların, zehirlerle, çare

Metinlerde işaretlendiği yerler

18 yer · 11 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.