Kavram
Mythos (μῦθος)
- Yunanca
- μῦθος (mythos); μυθολογεῖν (mythologein); μυθολογικός (mythologikos)
- Latince
- fabula, narratio
- Almanca
- Mythos, Mythe, Fabel, Erzählung
- Fransızca
- mythe, récit, fable
- İngilizce
- myth
- Türkçe
- mythos (çevrilmez); anlatı / masal bağlama göre parantezle
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Homeros'ta mythos otoriteyle söylenen söz, buyruk, kamusal konuşmadır; Odysseus'un mythoi'si ikna gücü taşır. MÖ 5. yy'da tarih yazımı ve sofistik ile birlikte mythos "eskilerin anlattığı, sınanamayan şey" anlamına kayar ve logos'un karşısına yerleşir. Platon bu karşıtlığı devralır ama tersine çevirmez: Protagoras 320c'de Protagoras'a mythos mu logos mu anlatacağını seçtirir; Devlet II–III'te şairlerin mythoslarını sansürler, ama X. kitabı Er'in mythosuyla bitirir; Timaios'ta kozmoloji "olası mythos" (eikōs mythos, 29d) olarak sunulur. Phaidon'da mythos üç yerde belirir: Aisopos'un masalı (60c), şairin işi olarak mythos (61b) ve ölüm sonrası yolculuk üzerine mythologein (61e, 110b). Felsefi anlam şudur: mythos, kesin bilgi (epistēmē) konusu olamayan ama yaşamı yönlendirmesi gereken şeyler hakkında, logos'un sınırında konuşma biçimidir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 8. yy | Homeros | Söz, otoriteli konuşma, buyruk; logos ile karşıt değil | Homeros - İlyada 1.25 |
| MÖ 7. yy | Hesiodos | Musaların "gerçeğe benzer yalanlar" söylemesi: mythos ile hakikat sorunu | Hesiodos - Theogonia 27 |
| MÖ 5. yy | Herodotos, Thukydides | Kanıtlanamayan eski anlatı; tarihsel logos'un karşıtı | Thukydides - I.22 |
| MÖ 5.–4. yy | Sofistler | Protagoras'ın mythos/logos seçimi; mythos ikna aracı | Platon - Protagoras 320c |
| MÖ 4. yy | Platon | Logos'un sınırında hakikate benzer anlatı; eğitici ve eskatolojik işlev; Timaios'ta "olası mythos" | Platon - Phaidon 61b, Platon - Devlet 614b, Platon - Timaios 29d |
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Poetika'da mythos = olay örgüsü (trajedinin ruhu); mythos'un filozofça yeniden değerlendirilmesi ("mythos seven de bir bakıma filozoftur") | Aristoteles - Poetika 1450a, Aristoteles - Metafizik 982b |
| MS 19.–20. yy | Nestle, Cassirer, Vernant | "Mythostan logosa" ilerleme şeması ve ona itiraz | Nestle - Vom Mythos zum Logos |
Dönüşüm: Otoriteli sözden (Homeros) sınanamayan anlatıya (tarihçiler), Platon'da logos'un tamamlayıcısı olan "olası" anlatıya, Aristoteles'te teknik-poetik terime (olay örgüsü), modernlikte "akıl öncesi düşünme biçimi"ne. Değer işareti Homeros'ta olumlu, 5. yy'da olumsuza kayar, Platon'da çift değerli (sansürlenen şair mythosu / felsefi mythos), modern şemada yeniden olumsuz.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | μῦθος (mythos), çoğul μῦθοι; fiil μυθολογεῖν; sıfat μυθολογικός; μυθοποιός (mythos yapan) | Homeros'ta mythos yalnızca "söz, konuşma, söylenen şey"dir; logos ile karşıtlık yoktur. Karşıtlık MÖ 5. yy'da (Herodotos, Thukydides, sofistler) belirir: mythos kanıtlanmamış anlatı, logos hesap verilebilir söz. Phaidon 61b'de Sokrates şairin logoi değil mythoi yapması gerektiğini, kendisinin mythologikos olmadığını söyler; 61e'de ölüm sonrası yolculuk üzerine mythologein uygun bulunur; 60c'de Aisopos'un uyduracağı masal mythos'tur. |
| Latince | fabula; narratio | Fabula hem masal (Aisopos, Phaedrus) hem tiyatro konusu; Cicero mythos'u fabula ile karşılar. Latince "logos–mythos" karşıtlığını ratio–fabula olarak yeniden kurar; bu, mythos'u peşinen "uydurma" yapar. |
| Almanca / Fransızca | Mythos / mythe | Almanca felsefe geleneği (Schelling, Nestle'nin Vom Mythos zum Logos'u) transliterasyonu yerleştirmiştir; Fransızca mythe Vernant ve Detienne'in çalışmalarıyla teknik terim olmuştur. |
| İngilizce | myth |
Türkçe karşılığı
mythos (çevrilmez); anlatı / masal bağlama göre parantezle. mit: modern, Fransızca üzerinden; "gerçek olmayan inanış" çağrışımı Platon'un kendi mythoslarına (Er, Atlantis, Ruhun Arabası) uymaz. masal: Aisopos bağlamında (60c) uygun ama Phaidon'un ölüm sonrası anlatısı (107d–115a) "masal" değildir. efsane: tarihsel çekirdek imâ eder. söylence: fazla folklorik. öykü/anlatı: logos ile karşıtlığı silinir. Bu yüzden mythos olarak bıraktım; yalnızca Aisopos bağlamında ilk geçişte "bir mythos uydururdu" (60c). Logos karşıtı olarak geçtiğinde (61b) "akıl yürütme (logos) değil mythos" biçiminde çift terim korunur.
"Masal" ya da "mit" dersen Platon'un mythoslarını akıl yürütmenin (logos) başarısız olduğu yerde başvurulan eğlencelik ya da ilkel anlatılar olarak okumuş olursun — Nestle'nin "mythostan logosa" ilerleme şemasını Platon'a dayatırsın. Oysa Phaidon 61e'de Sokrates, ölüm sonrasını mythologein'in ölüme giden birine "en çok yakıştığını" söyler; 114d'de "bunların tam böyle olduğunu ileri sürmek aklı başında bir adama yakışmaz, ama böyle ya da buna benzer bir şey olduğunu... ileri sürmeye değer" der. Mythos burada logos'un ulaşamadığı yere (ölüm sonrası, kozmosun doğuşu, ruhun yapısı) uzanan, hakikate "benzer" (eikōs) anlatı türüdür. Transliterasyon, mythos'un Platon'da olumsuz değil tamamlayıcı bir söylem türü olduğunu açık bırakır.
Atıf ve kaynak notu
Mythos sözcüğü Platon'undur, ama "Platon'un mythos kuramı" büyük ölçüde modern yorumcuların kurgusudur: Platon mythos'u tanımlamaz, ayrı bir söylem türü olarak kuramlaştırmaz; mythos ve logos sözcüklerini kimi zaman birbirinin yerine kullanır (Phaidon 61b'de karşıt, Gorgias 523a'da "sen mythos sanacaksın ama ben logos sayıyorum" biçiminde iç içe). "Mythostan logosa" şeması (Nestle 1940) Platon'un kendi metnine değil, Aydınlanma'nın ilerleme fikrine dayanır. Aristoteles'in Poetika'daki mythos = olay örgüsü kullanımı da Platon'a geri okunmamalıdır.
İlgili kavramlar
- Mythos-Logos Karşıtlığı Problemi
- Platon'un Şiir Eleştirisi Problemi
- Eskatolojik Anlatının Epistemik Statüsü Problemi
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: mythos, masal, efsane, hikâyenin, hikâye, masallara
Metinlerde işaretlendiği yerler
52 yer · 30 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Ksenophanes, Fragmanlar21B1
- Empedokles, Fragmanlar31B134
- Gorgias, Fragmanlar82B23
- Diğer Presokratikler, Epimenides3B23
- Diğer Presokratikler, Syroslu Pherekydes7B4
- Diğer Presokratikler, Philolaos44B14
- Diğer Presokratikler, Pythagorasçı Okul58B39
- Platon, Phaidon60c
- Platon, Kratylos408c
- Platon, Theaitetos156c
- Platon, Sofist242c
- Platon, Devlet Adamı268d
- Platon, Philebos13e
- Platon, Phaidros229c 237a 253c 265b
- Platon, Protagoras320c 361d
- Platon, Gorgias493a 505c 523a
- Platon, Devlet330d 415a
- Platon, Timaios22c
- Platon, Kritias110a
- Platon, Minos318d
- Platon, Kanunlar636c 645b 680d 699d 713a 751d 771c 790b 812a 840b 865d 887c 913c 941b
- Platon, Epinomis975a
- Platon, Mektuplar344d 359d
- Aristoteles, Gök Üzerine283b25
- Aristoteles, Ruh Üzerines172
- Aristoteles, Hayvanların Hareketi Üzerine3
- Aristoteles, Metafizik982b 1074b
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler1.39_2
- Hegel, Tarih Felsefesi Dersleri69
- Nietzsche, Tragedyanın DoğuşuGT-9.1