İçeriğe geç
Etimolojiler

Sevillalı Isidorus · Etimolojiler

I. Kitap: Gramer

1.prI. Kitap: Gramer

1.pr

LIBER PRIMUS, DE GRAMMATICA.

1.1

1. Öğrenim dalı ve sanat

Öğrenim dalı (disciplina) adını öğrenmekten (discere) alır; bu yüzden ona ilim de denebilir. Bilmek (scire) de öğrenmekten gelir, çünkü hiçbirimiz öğrenmeden bilmez. Disciplina adının bir başka açıklaması da tam olarak öğrenilmesidir (discitur plena).

Sanat (ars) ise sıkı (artus) buyruk ve kurallardan oluştuğu için bu adı almıştır. Bazıları kelimenin Yunancadan, apo tēs aretēs'ten, yani faziletten geldiğini söyler; Yunanlar burada bilgiyi fazilet diye adlandırmıştır.

Platon ve Aristoteles sanatla öğrenim dalı arasında bir fark gözetmişlerdir: sanat başka türlü de olabilen şeylerle uğraşır, öğrenim dalı ise başka türlü olamayan şeylerle. Bir konu kesin doğrulara dayanan tartışmalarla işleniyorsa öğrenim dalıdır; doğruya benzer ve kanaate bağlı bir konu ele alınıyorsa sanat adını alır.

1.1

CAPUT PRIMUM. De disciplina et arte. 1. Disciplina a discendo nomen accepit; unde et scientia dici potest. Nam scire dictum a discere, quia nemo nostrum scit, nisi qui discit. Aliter dicta disciplina, quia discitur plena. 2. Ars vero dicta est, quod artis præceptis regulisque consistat. Alii dicunt a Græcis hoc tractum esse vocabulum ὰπο τη̃ς ἀρετη̃ς, id est, a virtute, quam scientiam vocaverunt. 3. Inter artem et disciplinam Plato et Aristoteles differentiam esse voluerunt, dicentes artem esse in iis quae se et aliter habere possunt; disciplinam vero esse quae de iis agit quae aliter evenire non possunt. Nam quando veris disputationibus, aliquid disseritur, disciplina erit; quando aliquid verisimile atque opinabile tractatur, nomen artis habebit.

1.22. Yedi özgür sanat

Özgür sanatların yedi dalı vardır. Birincisi gramer, yani konuşma ustalığıdır. İkincisi retorik; parlaklığı ve belagatinin zenginliği sayesinde özellikle kamusal meselelerde gerekli sayılır. Üçüncüsü, öteki adı mantık olan diyalektik; çok ince tartışmalarla doğruyu yanlıştan ayırır.

Dördüncüsü aritmetik; sayıların sebeplerini ve bölümlerini kapsar. Beşincisi musiki; şiir ve ezgilerden ibarettir. Altıncısı geometri; ölçüleri ve boyutları içine alır. Yedincisi astronomi; yıldızların kanununu konu edinir.

1.2

CAPUT II. De septem liberalibus artibus. 1. Disciplinae liberalium artium septem sunt. Prima, grammatica, id est, loquendi peritia. Secunda, rhetorica, quæ propter nitorem et copiam eloquentiæ suae maxime in civilibus quæstionibus necessaria existimatur. Tertia, dialectica cognomento logica, quae disputationibus subtilissimis vera secernit a falsis. 2. Quarta, arithmetica, quæ continet numerorum causas, et divisiones. Quinta, musica, quæ in carminibus cantibusque consistit. Sexta, Geometria, quæ mensuras dimensionesque complectitur. Septima, astronomia, quæ continet legem astrorum.

1.33. Ortak harfler

Gramer sanatının ilk başlangıcı ortak harflerdir. Kâtipler ve hesapçılar bunları kullanır; onların öğrenim dalı gramer sanatının adeta çocukluğudur. Varro da buna bu yüzden "harf bilgisi" (litteratio) demiştir. Harfler şeylerin göstergeleri, kelimelerin işaretleridir. Güçleri o kadar büyüktür ki, yanımızda olmayanların sözlerini sessizce bize söylerler; kelimeleri kulaktan değil gözden içeri sokarlar.

Harflerin kullanımı, şeylerin hafızada kalması için bulunmuştur. Unutulup kaçmasınlar diye harflerle bağlanırlar. Çünkü şeylerin bunca çeşitliliği içinde hepsi ne dinleyerek öğrenilebilir ne de hafızada tutulabilirdi.

Harfler (litterae) "okuma yolu" (legiterae) gibi bir şey olduğu için bu adı almıştır: ya okuyanlara yol (iter) gösterirler ya da okurken tekrarlanırlar (iterentur).

Latin ve Yunan harfleri İbranilerden çıkmış görünüyor. Çünkü önce onlarda aleph denmiş, sonra benzer bir söyleyişle Yunanlarda bundan alpha türemiş, Latinlerde de a olmuştur. Bu aktarımı yapan kişi, öteki dilin harfini benzer sesten kurmuştur. Böylece İbranicenin bütün dillerin ve harflerin anası olduğunu anlayabiliriz. İbraniler, Eski Ahit'in kitaplarına göre yirmi iki harf kullanır; Yunanlar yirmi dört; iki dilin arasında yürüyen Latinler ise yirmi üç harfe sahiptir.

İbrani harfleri Kanun'la birlikte Musa eliyle başlamış, Süryani ve Keldani harfleri ise İbrahim eliyle. Bu yüzden İbranilerle hem sayıca hem sesçe uyuşurlar, yalnız şekilleri ayrıdır. Mısırlıların harflerini Inachus'un kızı Kraliçe Isis bulmuş, Yunanistan'dan Mısır'a gelip Mısırlılara öğretmiştir. Mısırlılarda kâhinlerin ayrı, halkın ayrı harfleri olduğu söylenir: kâhinlerinkine hierai (kutsal), halkınkine pandēmoi (umumi) denir. Yunan harflerinin kullanımını ilk olarak Fenikeliler bulmuştur. Lucanus bu yüzden şöyle der:

Söylentiye inanılırsa, kalıcı olsun diye sesi Kaba şekillerle işaretlemeye ilk Fenikeliler cesaret etti.

Kitap başlıklarının Fenike rengiyle, yani erguvanla yazılması da bundandır; çünkü harfler onlardan başlamıştır. Agenor'un oğlu Kadmos, Fenike'den Yunanistan'a ilk olarak on yedi Yunan harfi getirmiştir: Α, Β, Γ, Δ, Ε, Ζ, Ι, Κ, Λ, Μ, Ν, Ο, Π, Ρ, Σ, Τ, Φ. Palamedes Troya Savaşı sırasında bunlara üç harf eklemiştir: Η, Χ, Ω. Ondan sonra lirik şair Simonides üç harf daha eklemiştir: Ψ, Ξ, Θ.

Samoslu Pythagoras, Y harfini insan hayatının örneği olarak ilk kez biçimlendirmiştir. Alttaki sapı ilk yaşı gösterir; çünkü bu yaş belirsizdir, henüz ne kusurlara ne faziletlere kendini vermiştir. Üstte kalan çatallanma gençlikle başlar. Sağ kolu diktir ama mutlu hayata götürür; sol kolu daha kolaydır ama düşüşe ve yıkıma indirir. Persius bu harf için şöyle der:

Sana da Samos dallarını açan harf, Sağdaki sınırdan yükselen patikayı gösterdi.

Yunanlarda beş gizli anlamlı harf olduğu söylenir. Birincisi, biraz önce sözünü ettiğimiz, insan hayatını gösteren Y'dir. İkincisi ölümü gösteren Θ'dır: yargıçlar idama çarptırdıklarının adlarının yanına bu theta harfini koyarlardı. Theta adı da apo tou thanatou'dan, yani ölümden gelir. Bundan dolayı ortasından bir mızrak geçer, yani ölüm işareti taşır. Biri bu harf için şöyle der:

Ey ötekiler içinde bunca talihsiz harf, theta!

Üçüncüsü, Efendimiz'in haçının şeklini gösteren T'dir; İbranicede de "işaret" anlamına gelir. Hezekiel'de meleğe bu harf için şöyle denir: "Kudüs'ün ortasından geç ve inleyip acı çeken adamların alınlarına thau işareti koy." Kalan iki harfi, ilkini ve sonuncusunu, Mesih kendisine ayırır. Çünkü başlangıç da O'dur, son da O; şöyle der: "Ben Alfa ve Omega'yım." Bunlar birbirine doğru koşar: alpha omega'ya kadar yuvarlanır, omega yine alpha'ya döner. Böylece Rab, başlangıcın sona, sonun başlangıca akışını kendisinde göstermiştir.

Yunanlarda bütün harfler hem kelime kurar hem sayı yapar. Alpha harfi sayılarda bir demektir; beta yazdıkları yere iki, gamma yazdıkları yere üç, delta yazdıkları yere dört denir; böylece bütün harflerin onlarda sayı değeri vardır.

Latinler ise harflerle sayı hesaplamaz, onlarla yalnız kelime kurarlar.

1.3

CAPUT III. De litteris communibus. 1. Primordia grammaticae artis litterae communes existunt, quas librarii et calculatores sequuntur, quorum disciplina velut quaedam grammaticæ artis infantia est. Unde et eam Varro litterationem vocat. Litteræ autem sunt indices rerum, signa verborum, quibus tanta vis est, ut nobis dicta absentium sine voce loquantur. Verba enim per oculos, non per aures, introducunt? 2. Usus litterarum repertus est propter memoriam rerum. Nam, ne oblivione fugiant, litteris alligantur. In tanta enim rerum varietate, nec disci audiendo poterant omnia, nec memoria contineri. 3. Litteræ autem dictæ, quasi legilerae, quod iter legentibus præstent, vel quod in legendo iterentur. 4. Litteræ Latinæ et Graecae ab Hebræis videmur exortæ. Apud illos enim prius dictum est aleph; deinde ex simili enuntiatione apud Græcos tractum est alpha; idem apud Latinos a. Translator enim ex simili sono alterius linguæ litteram condidit, ut nosse possimus, linguam Hebraicam omnium linguarum et litterarum esse matrem. Sed Hebræi viginti duobus elementis litterarum secundum Veteris Testamenti libros utuntur; Græci vero viginti quatuor; Latini, inter utramque linguam progredientes, viginti tria elementa habent. 5. Hebræorum litteras a Lege cœpisse per Moysen, Syrorum autem et Chaldaeorum per Abraham. Unde cum Hebræis, et numero, et sono concordant, solis characteribus discrepant. Ægyptiorum litteras Isis regina, Inachi filia, de Græcia veniens in Ægyptum, reperit, et Ægyptiis tradidit. Apud Ægyptios autem alias habuisse litteras sacerdotes dicunt, alias vulgus; sacerdotales ίερὰς, vulgares πανδήμους. Græcarum litterarum usum primi Phœnices invenerunt, unde et Lucanus: Phœnices primi (famæ si creditur) ausi mansuram rudibus vocem signare figuris. 6. Hine est quod et Phoeniceo colore librorum capita scribuntur, quia ab ipsis litera initium habuerunt. Cadmus Agenoris filius Græcas litteras a Phænice in Græciam septemdecim primus attulit: α,, y, δ, a, ζ, ι, ϰ, λ, μ, v, o, π, ρ, a. T, ϕ, His Palamedes Trojano bello tres adjecit: η, x ω, Post quem Simonides Melicus tres alias adjecit: Ψ, Ξ, Θ. 7. T litteram Pythagoras Samius Ad exemplum vitæ humanae primus formavit; cujus virgula subterior primam ætatem significat; incertam quippe et quæ adhuc se nec vitiis nec virtutibus dedit. Bivium autem, quod superest, ab adolescentia incipit; cujus dextera pars ardua est, aed ad beatam vitam tendens; sinistra facilior, sed ad labem, Interitumque deducens. De qua sic Persius ait: Et tibi quæ Samios deduxit littera ramos, Surgentem dextro monstravit limite callem. 8. Quinque autem esse apud Græcos mysticas litteras. Prima Y, quae humanam vitam significat, de qua nunc diximus. Secunda Θ, quæ mortem significat. Nam judices eamdem litteram theta apponebant ad eorum nomina quos supplicio afficiebant. Et dicitur theta ὰπό του̃ θανάτου, id est, a morte. Unde, et habet per medium telum, id est, mortis signum. De qua quidam sic ait: O multum ante alias infelix littera theta! 9. Tertia T, figuram demonstrans Dominicæ crucis: unde, et Hebraice SIGNUM Interpretatur; de qua dictum est, in Ezechiele, angelo: Transi per mediam Jerusalem, et signa thau in frontes virorum gementium. et dolentium. Reliquas vero duas, summam, et ultimam sibi vindicat Christus. Ipse enim principium, ipse finis, dicens: Ego sum alpha et ω: concurrentibus enim in se invicem alpha ad ω usque devolvitur, et rursus ω ad alpha replicatur: ut ostenderet in se Dominus, et initii decursum ad finem, et finis decursum ad initium, 10. Omnes autem litteræ apud Græcos et verba componunt et numeros faciunt. Nam alpha littera apud eos vocatur in numeris unum; ubi autem scribunt beta, vocamur duo; ubi scribunt gamma, vocantur in numeris ipsorum tria; ubi scribunt delia, vocantur quatuor, et sic omnes litteræ apud eos numeros habent. 11. Latini autem numeros ad litteras non computant, sed sola verba componunt.

1.44. Latin harfleri

Latin harflerini İtalyalılara ilk olarak peri Carmentis öğretmiştir. Bu ada, geleceği ezgilerle (carmina) söylediği için sahip olmuştur; asıl adı ise Nicostrata'dır.

Harfler ya ortak ya da kitabîdir (liberales). Ortak denmesi, yazıp okurken çok kişinin onları ortaklaşa kullanmasındandır. Kitabî denmesi, onları yalnız kitap (libri) yazanların, doğru konuşma ve dikte etme yolunu bilenlerin tanımasındandır.

Harflerin iki türü vardır: temelde ünlüler ve ünsüzler diye ikiye ayrılırlar. Ünlüler, boğazın doğrudan açılmasıyla, hiçbir çarpma olmadan çeşitli biçimlerde çıkan harflerdir. Ünlü (vocalis) denmesi, kendi başlarına sesi (vox) doldurmaları ve bir ünsüz eklenmeden hece kurmalarındandır. Ünsüzler ise dilin çeşitli hareketleriyle ya da dudakların bastırmasıyla oluşur. Ünsüz (consonans) denmesi, kendi başlarına ses vermeyip ünlülerle birleşince birlikte ses vermelerindendir.

Ünsüzler de ikiye ayrılır: yarı ünlüler ve sessizler. Yarı ünlü denmesi, ünlülerden yarım bir pay taşımalarındandır: e ünlüsüyle başlar, doğal bir sesle biterler. Sessiz denmesi ise altlarına ünlü getirilmedikçe hiç çıkmamalarındandır: ünlünün son sesini kaldırırsan harfin içinde kapalı kalmış bir mırıltı duyulur. Eskiler ünlülere, yarı ünlülere ve sessizlere "sesli", "yarı sesli" ve "sessiz" demiştir.

Gramerciler arasında ünlülerden i ile u'nun çeşitli değerleri olduğu kabul edilir.

Bunlar kimi zaman ünlü, kimi zaman yarı ünlü, kimi zaman orta sestir. Tek başlarına hece kurdukları ve başka ünsüzlerle birleştikleri için ünlüdürler. Bazen aynı hecede kendilerinden sonra ünlü bulundukları için ünsüz sayılırlar: Iuno, vates örneklerinde olduğu gibi.

Orta denmeleri de şundandır: tek başlarına iken yalnız bu ikisi tabii olarak orta bir ses verir, illius, unius'ta olduğu gibi; başka harflerle birleşince daha kalın ses verirler, Ianus, vanus'ta olduğu gibi. Yalnızken başka, birleşince başka ses çıkarırlar. i'ye bazen çift de denir: iki ünlü arasında bulunduğunda iki ünsüz sayılır, Troia'daki gibi; orada sesi ikileşir.

u harfi de bazen hiçbir şey değildir, çünkü bazı yerlerde ünsüz de değildir, quis'te olduğu gibi. Ünlü değildir, çünkü ardından i gelir; ünsüz değildir, çünkü önünde q vardır. Dolayısıyla ne ünlü ne ünsüz olduğunda hiç kuşkusuz hiçbir şeydir. Aynı harfe, kendisiyle ve öteki ünlülerle birleştiğinde Yunanlar digamma der. Digamma denmesi, iki gamma içeren F harfi gibi çift olmasındandır; gramerciler, ona benzeterek birleşik ünlülere digamma demişlerdir: volum, virgo'da olduğu gibi.

Yarı ünlülerden bazılarına akıcı denir, çünkü bazen aynı hecede başka ünsüzlerden sonra gelince zayıflar ve vezinden düşerler. Latincede bunlardan ikisi, l ve r, akıcıdır: fragor ve flatus'ta olduğu gibi. Kalan ikisi, m ve n, Yunancada akıcıdır: Mnestheus'te olduğu gibi.

Eski yazı Latin harflerinden on yedisini kullanırdı. Onlara "kurallı harfler" denmesi de şu yüzdendir: ya e ünlüsüyle başlayıp sessiz bir sesle biterler, yarı ünlülerde olduğu gibi; ya da kendi sesleriyle başlayıp e ünlüsüyle biterler, sessizlerde olduğu gibi.

h harfi sonradan yalnız soluk için eklenmiştir. Bu yüzden çoğu kimse onu harf değil soluk sayar; sesi yükselttiği için ona "soluk işareti" denir. Soluk, daha bol yükseltilen sestir; zıddı ise düzgünce bükülen ses olan prozodidir.

k harfini Latincesine ilk olarak öğretmen Salvius eklemiştir; amacı c ile q harflerinin sesini ayırmaktı. Ona gereksiz denmesi, Kalendae dışında fazlalık sayılmasındandır; çünkü her şeyi c ile ifade ederiz.

q harfini ne Yunanlar okur ne İbraniler; Latinler dışında hiçbir dilde yoktur. Önceleri o da yoktu. Bu yüzden ona da gereksiz denmiştir, çünkü eskiler her şeyi c ile yazmıştır.

x harfi Augustus zamanına kadar Latincede yoktu; onun yerine c ve s yazarlardı. Bu yüzden ona çift denir: c ve s yerine konur, adı da bu iki harften oluşur.

Latince Yunancadan iki harf ödünç almıştır, y ile z'yi; bunlar Yunanca adlar içindir. Romalılarda Augustus zamanına kadar yazılmazlardı: z yerine hilarissat'ta olduğu gibi çift s, y yerine ise u yazarlardı.

1.4

CAPUT IV. De litteris Latinis. 1. Latinas litteras Carmentis nympha prima Italis tradidit c. Carmentis autem dicta, quia carminibus futura canebat. Caeterum proprie vocata Nicostrata. 2. Litteræ autem aut sunt a communes aut liberales. Communes dictæ, quia multi eis utuntur in communi, ut in scribendo et legendo. Liberales, quia eas tantum illi noverunt qui libros conscribunt recteque loquendi dictandique rationem noverunt. 5. Litterarum duplex modus est; dividuntur enim principaliter in duas partes, in vocales et consonantes: vocales sunt quæ directo hiatu faucium sine ulla collisione varie emittuntur. Et dictæ vocales, quod per se vocem impleant, et per se syllabam faciant, nulla adhærente consonante. Consonantes sunt quæ diverso motu linguæ vel impressione labiorum efficiuntur. Et vocatae consonantes, quia per se non sonant, sed junctis vocalibus consonant, 6. Hæ in duabus partibus dividuntur: in semivocaJibus, et in mutis. Semivocales dicta. eo quod quiddam semis de vocalibus habeant. Ab E quippe vocali incipiunt, et desinunt in naturalem sonum. Mutæ autem dictae, quia nisi subjectis sibi vocalibus nequaquam erumpunt. Si enim eis extremum vocalis detraxeris sonum, inclusum litterae murmur sonabit. Vocales autem, et semivocales, et mutæ, a veteribus sonæ, et semisonæ, et insonae dictae. 7. Inter vocales autem apud grammaticos i et u varias habent significationes. 8. Nam modo vocales, modo semivocales, modo mediae sunt. Vocales ideo sunt, quia solæ positæ syllabas faciunt, et aliis consonantibus conjunguntur. Consonantes habentur ideo, quia interdum habent post se vocales in eisdem syllabis constitutas, ut Iuno, vates, et habentur pro consonantibus. 9. Mediæ autem idcirco dicuntur, quoniam naturaliter solae medium sonum habent, ut illius, unius. Conjunctae aliis pinguius sonant, ut Ianus, vanus. Solae enim aliter sonant, aliter junctæ. I vero propterea interdum duplex dicitur, quia quotiescunque inter duas vocales invenitur, pro duabus consonantibus habetur, ut Troia. Geminatur enim ibi sonus ejus. 10. U quoque littera proinde interdum est nihil, quia alicubi, nec consonans est, ut quis. Vocalis enim non est, quia i sequitur; consonans non est, quia q praecedit. Ideoque quando nec vocalis, nec consonans est, sine dubio nihil est. Eadem et digamma a Graecis vocatur, quando sibimet aliisque vocalibus jungitur; quae ideo digamma dicitur, quia duplex est instar F litteræ, quæ duplex gamma habet; ad cujus similitudinem conjunctas vocales digamma appellari grammatici voluerunt, ut volum, virgo. 11. Inter semivocales autem quædam liquidæ dicuntur, quia interdum in una syllaba postpositae aliis consonantibus deficiunt, et a metro excluduntur. Ex quibus duae apud Latinos liquescunt, l et r, ut fragor et flatus. Reliquæ m et n apud Græcos liquescunt, ut Mnestheus. 12. Decem et septem autem Latinis litteris vetus scriptura constabat. Unde et legitimæ nominantur, illa ratione scilicet, vel quod ab e vocali incipiunt, et in mutum sonum desinunt, ut sunt semivocales; vel quod a suo sono incipiunt, et in vocalem e desinunt, ut sunt mutæ. 13. H autem littera pro sola aspiratione adjecta est postea. Unde ct a plerisque aspiratio putatur esse, non littera; quæ proinde aspirationis nota di. citur, quia vocem elevat. Aspiratio enim est sonus uberius elatus, cui contraria est prosodia, sonus æqualiter flexus. 14. K litteram Salvius ludimagister prius Latinis adjecit, ut in sono discrimen faceret duarum litterarum c et q; quae ideo supervacua dicitur, quia exceptis kalendis superflua judicatur: per c enim universa exprimimus. 15. Q litteram nec Graeci resonant, nec Hebræi; exceptis enim Latinis, hanc nulla alia lingua habet. Hæc prius non erat. Unde et ipsa supervacua est vocata, quia per c cuncta veteres scripserunt. II ii. X littera usque ad Augusti tempusnondum apud Latinos erat; sed pro ea c et s scribebant; unde et duplex vocatur, quia pro c et a ponitur; unde et ex eisdem litteris compositum nomen habet. 16. Græcis duas litteras mutuavit Latinitas, y et a, propter nomina, scilicet, Graeca. Et hae apud Romanos usque ad Augusti tempus non scribebantur; sed pro z duo ss ponebant, ut hilarissat; pro y vero u scribebant.

1.4_2Her harfte üç şey bulunur: adı, yani nasıl söylendiği; şekli, yani hangi işaretle gösterildiği; gücü, yani ünlü mü ünsüz mü sayıldığı. Bazıları sırayı da ekler: hangisi önce, hangisi sonra gelir, örneğin önce a, ardından b. A bütün milletlerde harflerin ilkidir, çünkü doğanların sesini ilk açan odur.

Milletler harflere adlarını, ağız seslerini işaretleyip birbirinden ayırarak kendi dillerinin sesinden vermişlerdir. Sesleri fark ettikten sonra onlara hem ad hem şekil takmışlardır. Şekilleri kısmen keyfe göre, kısmen harflerin sesine göre kurmuşlardır; örneğin i ile o: birinin sesi ince olduğu gibi çizgisi de incedir, ötekinin sesi dolgun olduğu gibi şekli de doludur. Harflere gücünü tabiat, sırasını irade vermiştir.

Eskiler harflerin şekilleri ile apex arasında ayrım yapmışlardır. Apex'in adı, ayaktan (a pedibus) uzak olmasından gelir; harflerin tepesine konur. Harfin üzerinde düzgünce çekilmiş yatay bir çizgidir. Şekil ise harfin bütünüyle yazılışıdır.

1.4_2
  1. Unicuique autem litteræ tria accidunt: nomen, quomodo vocetur; figura, quo charactere signetur; potestas, quae vocalis, quæ consonans habeatur. A quibusdam et ordo adjicitur, quæ praecedat, quae sequatur, ut a prior sit, sequens b. A autem in omnibus gentibus ideo prima est literarum, pro eo quod ipsa prior nascentibus vocem aperiat. 17. Nomina autem litterarum gentes ex sono propriæ linguae dederunt, notatis oris sonis atque discretis. Nam postquam eas animadverterunt, et nomina illis et figuras imposuerunt: figuras autem partim ex placito, partim ex sono litterarum formaverunt, ut puta i, et o, quarum uni sicut exilis sonus, ita tenuis virgula; alterius pinguis sonus, sicut et plena figura. Potestatem autem natura, voluntas ordinem dedit. 18. Inter figuras litterarum et apicem veteres distinxerunt: apicem dictum pro eo quod longe sit a pedibus, et in cacumine litterarum apponitur. Est enim linea jacens super litteram æqualiter ducta. Figura autem, qua tota littera scribitur.
1.55. Gramer

Gramer, doğru konuşma ilmidir; özgür edebiyatın kökeni ve temelidir. Öğrenim dallarında ortak harflerden sonra bulunmuştur; öyle ki harfleri öğrenenler doğru konuşmanın yolunu onun sayesinde bilsinler. Gramer adını harflerden alır: Yunanlar harflere grammata der.

Sanat ise sıkı buyruk ve kurallardan oluştuğu için bu adı almıştır. Bazıları kelimenin Yunancadan, apo tēs aretēs'ten, yani faziletten geldiğini söyler; Yunanlar burada bilgiyi fazilet diye adlandırmıştır.

Söz (oratio), "ağzın aklı" (oris ratio) gibi bir şey olduğu için bu adı almıştır; çünkü orare, konuşmak ve söylemek demektir. Söz, kelimelerin anlamla örülmesidir. Anlamsız örgü söz değildir, çünkü ağzın aklı değildir. Tam söz anlam, ses ve harften oluşur.

Bazıları gramer sanatını şu otuz bölüme ayırır: sekiz söz parçası, boğumlu ses, harf, hece, ayaklar, vurgu, noktalama, işaretler, yazım, analoji, etimoloji, sözlükçeler, ayrımlar, barbarizmler, solesizmler, kusurlar, metaplazmlar, figürler, mecazlar, düzyazı, vezinler, masallar, tarihler.

6. Söz parçaları

Söz parçalarından ilk olarak Aristoteles ikisini aktarmıştır: ad ve fiil. Sonra Donatus sekizini belirlemiştir. Ama hepsi o iki temel parçaya, ad ile fiile döner; bunlar kişiyi ve eylemi gösterir. Ötekiler bunların ekidir ve kökenlerini onlardan alırlar.

Zamir addan doğar ve onun görevini görür: orator ille (o hatip) örneğinde olduğu gibi. Belirteç addan doğar: doctus, docte. Ortaç ad ile fiilden doğar: lego, legens. Bağlaç, edat ve ünlem ise bunların birleşmesi içine düşer. Bazıları bu yüzden beş parça saymıştır, çünkü ötekiler fazlalıktır.

1.5

CAPUT V. De grammatica. 1. Grammatica est scientia recte loquendi, et origo et fundamentum liberalium litterarum. Hæc in disciplinis post litteras communes inventa est, ut jam qui didicerunt litteras per eam recte loquendi rationem sciant. Grammatica autem a litteris nomen accepit: γράμματα enim Græci litteras vocant. 2. Ars vero dicta est, quod artis præceptis regulisque consistat. Alii dicunt a Græcis hoc tractum esse vocabulum ἀπό τη̃ς ἀρετη̃ς, id est, a virtute, quam scientiam vocaverunt. 5. Oratio dicta quasi oris ratio; nam orare est loqui, et dicere. Est autem oratio contextus verborum cum sensu. Contextus autem sine sensu non est oratio, quia non est oris ratio. Oratio autem plena est, sensu, voce et littera. 6. Divisiones autem Grammaticae artis a quibusdam triginta dinumerantur, id est: partes orationis octo, vox articulata, littera, syllaba, pedes, accentus, posituræ, notæ, orthographia, analogia, etymologia, glossæ, differentiae, barbarismi, solœcismi, vitia, metaplasmi, schemata, tropi, prosæ, metra, fabulae, historiae. CAPUT VI. De partibus orationis. 1. Partes orationis primus Aristoteles duas tradidit, nomen et verbum. Deinde Donatus octo definivit. Sed omnes ad illa duo principalia revertuntur, hoc est, ad nomen et verbum, quæ significant personam et actum. Reliquæ appendices sunt, et ex his originem trahunt. 2. Nam pronomen ex nomine nascitur, cujus officio fungitur, ut orator ille. Adverbium de nomine nascitur, ut doctus, docte. Participium de nomine, et verbo, ut lego, legens. Conjunctio vero, et praepositio, vel interjectio in complexu istarum cadunt. Ideo, et nonnulli quinque partes definierunt, quia istæ superfluæ sunt.

1.77. Ad

Ad (nomen) "bildiren" (notamen) gibi bir şey olduğu için bu adı almıştır: söylenişiyle şeyleri bize bilinir (nota) kılar. Bir şeyin adını bilmezsen bilgisi de yok olur. Özel adlar (propria) bu adı alır, çünkü özeldirler: tek bir kişiyi gösterirler. Özel adların dört türü vardır: ön ad (praenomen), ad (nomen), soyadı (cognomen), lakap (agnomen). Ön ad, adın önüne geldiği için böyle denir: Lucius, Quintus gibi.

Ad, soyu gösterdiği için böyle denir: Cornelius gibi; o soydan olanların hepsi Cornelius'tur. Soyadı, ada eklendiği için böyle denir: Scipio gibi. Lakap ise sonradan eklenen ad demektir: Girit'i ele geçirdiği için Metellus Creticus örneğinde olduğu gibi; lakap dışarıdan, bir sebepten gelir. Halk cognomentum der, çünkü tanınsın (cognitio) diye ada eklenir ya da adla birlikte (cum nomine) bulunur.

Cins adlara (appellativa) ortak oldukları ve çok şeyi gösterdikleri için böyle denir. Bunlar yirmi sekiz türe ayrılır. Bedensel adlar, görülür ya da dokunulur şeyleri gösterdikleri için böyle denir: gök, yer gibi.

Cisimsiz adlar, cisimden yoksun olduğu için görülemeyen ve dokunulamayan şeyleri gösterir: hakikat, adalet gibi.

Genel adlar birçok şeye aittir: canlı gibi; çünkü insan da at da kuş da canlıdır.

Özel türden adlar bir kısmı gösterir: insan gibi; çünkü insan canlıların bir türüdür.

Temel adlar ilk konuluşa sahiptir, başka yerden doğmazlar: mons, fons gibi.

Türemiş adlar başka bir addan çıkar: mons'tan montanus gibi.

Küçültme adlar anlamı küçültür: Graeculus, scholasticulus gibi.

Sesçe küçültme adlar, küçültme gibi ses verir ama anlamca temeldir: fabula, tabula gibi.

Tam Yunanca adlar bütünüyle Yunanca çekilir: Callisto gibi; bunu Yunan da Latin de aynı biçimde söyler.

Tam Latince adlar bütünüyle Latinceye çevrilmiştir: Yunan Odysseus der, Latin Ulysses.

Karma adlar kısmen Yunanca, kısmen Latincedir. Bunlara melez adlar da denir, çünkü ilk heceler aynı kalırken son heceleri bozulur: Yunancada Alexandros, Menandros, bizde Alexander, Menander gibi. Melez denmesi, farklı soydan doğan kişiye nothus denmesi gibidir.

Eş anlamlılar (synonyma) birçok adı olan şeylerdir: birçok adda tek anlam vardır, terra, humus, tellus gibi; hepsi aynı şeydir.

Eş adlılar (homonyma) tek adlı şeylerdir: tek adda birçok anlam vardır, tumulus gibi; bu kimi zaman küçük dağ, kimi zaman kabaran toprak, kimi zaman mezar demektir. Tek adda değişik anlamlar vardır.

İlişkili adlar başka bir kişiye göre söylenir: öğretmen, baba, efendi gibi.

"Bir şeye göre bir biçimde bulunan" denenler ise zıt anlam üzerinden söylenir: sağ gibi; sol olmadan sağ denemez.

Keyfiyet adları, birinin nasıl olduğunu gösterdikleri için böyle denir: bilge, güzel, zengin gibi.

Kemiyet adları ölçüden çıkar: uzun, kısa gibi.

Baba adları (patronymica) babalardan türer: Tydeus'un oğlu Tydides, Aeneas'ın oğlu Aeneades gibi; gerçi analardan ve atalardan da türetilirler.

Mülkiyet adları (ctetica) mülkten gelir: Evandrius ensis (Evander'in kılıcı) gibi.

Sıfatlar (epitheta), Latincede adiectiva ya da superposita (ek, üste konan) diye adlandırılır, çünkü anlamlarını tamamlamak için adlara eklenirler: büyük, bilgili gibi. Bunları kişilere eklersin, "büyük filozof", "bilgili adam" dersin, anlam tamamlanır.

Eylem adları eylemden iner: kral, komutan, koşucu, sütnine, hatip gibi. Millet adları milletten gelir: Graecus, Romanus gibi.

Yurt adları yurttan iner: Atheniensis, Thebanus gibi. Yer adları yerden gelir: suburbanus gibi.

Fiil adları fiilden doğdukları için böyle denir: lector gibi.

Ortaç adlar ortaç gibi ses verir: clemens, prudens gibi.

Fiile benzeyen adlar, fiile benzerliklerinden dolayı böyle denir: contemplator gibi. Bu hem emir kipinin gelecek zamanında bir fiildir hem de durum aldığı için addır. Bütün bu türler cins ad denen şeyden iner.

Adın ikinci kısmı karşılaştırmadır. Karşılaştırma denmesi, birini ötekiyle karşılaştırıp yeğ tutmasındandır. Üç derecesi vardır: yalın, üstünlük ve en üstünlük. Yalın derece, karşılaştırma derecesinde ilk konduğu için böyle denir: doctus gibi. Üstünlük derecesi, yalınla karşılaştırılıp ondan üstün tutulduğu için böyle denir: doctior gibi; doctus'tan fazla bilir. En üstünlük derecesi, üstünlük derecesinin üzerine çıktığı için böyle denir: doctissimus gibi; doctior'dan fazla bilir.

1.7

CAPUT VII. De nomine. 1. Nomen dictum quasi notamen, quod nobis vocabulo suo res notas efficiat. Nisi enim nomen scieris, cognitio rerum perit. Propria nomina dicta, quia specialia sunt: unius enim tantum personam significant. Species propriorum nominum quatuor: praenomen, nomen, cognomen, agnomen. Prænomen dictum, eo quod nomini praeponatur, ut Lucius, Quintus. 2. Nomen vocatum, quia notat genus, ut Cornelius; Cornelii enim omnes in eo genere. Cognomen, quia nomini conjungitur, ut Scipio; agnomen vero, quasi accidens nomen ut Metellus Creticus, quia Cretam subegit. Extrinsecus enim venit agnomen ab aliqua ratione. Cognomentum autem vulgo dictum, co quod nomini cognitionis causa superadjiciatur, sive quod cum nomine est. 3. Appellativa nomina inde vocantur, quia communia sunt, et in multorum significatione consistunt. Hæc in viginti octo species dividuntur, ex quibus corporalia dicta, quia vel videntur, vel tanguntur, ut cœlum, terra. 4. Incorporalia, quia carent corpore; unde nec videri nec tangi possunt, ut veritas, justitia. 5. Generalia, quia multarum rerum sunt, ut animal; nam et homo, et equus, et avis animal sunt. 6. Specialia, quia partem demonstrant, ut homo, species enim animalium homo. 7. Principalia, quia primam positionem habent, nec aliunde nascuntur, ut mons, fons. 8. Derivativa, eo quod ex alio nomine deducuntur, ut a MONTE montanus. 9. Diminutiva, quia minuunt sensum, ut Græculus, scholasticulus. 10. Sono diminutiva, quia sic sonant sicut diminutiva, sed intellectu principalia sunt, ut fabula, tabula. 11. Tota Graeca, quia ex toto Græce declinantur, ut Callisto. Sic enim et Graecus et Latinus dicit. 12. Tota Latina, quia ex toto in Latinum vertuntur; Græcos dicit Odysseus, Latinus Ulysses. 13. Media dicta, quia ex parte Græca sunt, et ex parte Latina. Eadem, et notha, quia corrumpunt ultimas syllabas manentibus prioribus, ut apud Græcos, Alexandros, Menandros; apud nos vero Alexander, Menander. Dicta autem notha quemadmodum nothus dicitur quisquis de dispari genere nascitur. 14. Synonyma, hoc est, plurinomina, eo quod sit in pluribus nominibus significatio una, ut terra, humus, tellus. Idem enim sunt omnia. 15. Homonyma, hoc est, uninomina, eo quod sit in uno nomino, significatio plurima, ut tumulus, nunc mons brevis, nunc tumens tellus, nunc sepulcrum. Est enim in uno nomine significatio diversa, 16. Relativa dicta, eo quod ad aliam referantur personam, ut magister, pater, dominus. 17. Illa autem a quas dicuntur ad aliquid aliqualiter se habentia, a contraria significatione dicta sunt, ut dexter. Dici enim dexter non potest, nisi sinister fuerit. 18. Porro qualitatis nomina ex oo dicta, quia per ea qualis quisque sit ostenditur, ut sapiens, formosus, dives. 19. Quantitatis, quia mensura trahuntur, ut longus, brevis. 20. Patronymica dicuntur, eo quod trahuntur a patribus, ut Tydides, Tydei filius, Æneades, Æneæ filius; quamvis, et a matribus, et a majoribus ducantur. 21. Ctetica, id est, possessiva, a possessione, ut Evandrius ensis. 22. Epitheta, quae Latine adjectiva, vel superposita appellantur, eo quod ad implendam sui significationem nominibus adjiciantur, ut magnus, doctus, Adjicis ea personis, ut magnus Philosophus, doctus homo, et plenus est sensus. 23. Actualia ab actu descendunt, ut rex, dux, cursor, nutrix, orator, Gentis a gente veniunt, ut Græcos, Romanus, 24. Patriæ a patria descendunt, ut Atheniensis, Thebanus. Loci a loco, ut suburbanus 25. Verbalia dicuntur, quia de verbo nascuntur, ut lector. Participalia, quæ sic sonant, sicut participia, ut clemens, prudens. 2G. Verbis similia, a verbi similitudine dicta, ut contemplator. Nam et verbum est imperativi modi, futuri temporis; et nomen, quia casum recipit, Hae omnes species a nominum appellatione descendunt. 27. Secunda pars, nominis comparatio. Comparatio dicta, quia ex alterius comparatione alterum præfert. Cujus gradus tres sunt: positivus, comparativus, et superlativus. Positivus dictus, quia primus ponitur in comparationis gradu, ut doctus. Comparativus ah eo, quod comparatus positivo, præfertur illi, ut doctior: plus enim novit quam doctus. Superlativus, eo quod comparativo superferatur, ut doctissimus: plus enim scit quam doctior.

1.7_2Cinsler (genera) doğurdukları (generent) için bu adı almıştır: eril ve dişil gibi. Ötekiler gerçekte cins değildir, ama insanların aklı ve otoritesi böyle istemiştir. Yansız (neutrum), bu da değil o da, yani ne eril ne dişil olduğu için böyle denir. Ortak cins, iki cinse tek ad paylaştırdığı için böyle denir: hic et haec canis gibi.

Bunun zıddı epicoenum'dur, her iki cinsiyeti tek bir gramer cinsi altında söyler: hic piscis gibi. Bunun cinsiyeti belirsizdir, çünkü ne tabiatça ne gözle ayırt edilir, yalnız hissin ustalığıyla anlaşılır. Bütün cinslerin adı (omne genus), hepsine hizmet ettiği için böyle denir: erile, dişile, yansıza, ortağa ve bütüne.

Sayı (numerus), adların tekil mi çoğul mu olduğunu gösterdiği için böyle denir. Şekil (figura), adların basit mi birleşik mi olduğunu gösterir.

Durumlar (casus) adını düşmekten (cadere) alır, çünkü adlar bunlarla çekilerek değişir ve düşer. Yalın durum, onunla bir şeyin adını andığımız için böyle denir: hic magister gibi. Tamlayan durumu, onunla birinin soyunu (genus) aradığımız için böyle denir: huius magistri filius gibi; ya da bir şeyi gösterdiğimiz için: huius magistri liber gibi.

Yönelme durumu, birine bir şey verdiğimizi (dare) gösterdiği için böyle denir: da huic magistro gibi. Suçlama durumu, onunla birini suçladığımız (accusare) için böyle denir: accuso hunc magistrum gibi. Seslenme durumu, onunla birine seslendiğimiz için böyle denir: o magister gibi. Ayrılma durumu, onunla birinden bir şey aldığımızı (auferre) gösterdiğimiz için böyle denir: auferam a magistro gibi.

Altı durumlu adlar altı durumda değişir: unus gibi. Beş durumlu adlar yalnız beş durumda değişir: doctus gibi. Dört durumlu adlar yalnız dört durumda çekilir: latus gibi. Üç durumlu adlar yalnız üç durumda: templum gibi. İki durumlu adlar yalnız ikisinde: Iuppiter gibi. Tek durumlu adlar yalnız bir durumda kullanılır: frugi gibi.

1.7_2
  1. Genera dicta sunt, eo quod generent, ut masculinum, femininum. Cætera non sunt genera, sed hoc hominum ratio et auctoritas voluit. Neutrum dictum, quia nec hoc est, nec illud, id est, nec masculinum, nec femininum. Commune dictum, quod duobus generibus nomen unum communicat, ut hic et hæc canis. 29. Cui contrarium est epicoenum, quia utrumque sexum sub uno genere enuntiat, ut hic piscis. Est enim incerti sexus, quod nec natura, nec oculis discernitur, sed sensus tantum peritia. Omne genus dictum, quia cunctis generibus servit: masculino, et feminino, neutro, et communi, et omni. 50. Numerus vocatus, quia per eum, vel singularia, vel pluralia nomina. ostenduntur. Figura, quia, vel simplicia, vel composita sunt. 51. Casus a cadendo dicti; per eos enim inflexa nomina variantur, et cadunt. Nominativus casus rUctus, quia per eum aliquid nominamus, ut hic magister. Genitivus, quia per eum genus cujuscunque quærimus, ut hujus magistri filius; vel quod rem significamus, ut hujus magistri liber. 52. Dativus, quia per eum alicui aliquid nos dare demonstramus, ut da huic magistro. Accusativus, quia per cum aliquem accusamus, ut accuso hunc magistrum. Vocativus, quia per eum aliquem vocamus, ut o magister. Ablativus, quia per eum nos auferre aliquid cuiquam significamus, ut auferam a magistro. 53. Hexaptota nomina dicta, quia per sex casus varietates habent, ut est unus. Pentaptota, quod tantum in quinque casibus variantur, ut doctus. Tetraptota, quod tantum in quatuor casibus declinantur, ut latus. Triptota, quod tantum in tribus, ut templum. Diptota, quod tantum in duobus, ut Jupiter. Monoptota, quod uno tantum casu utuntur, ut frugi.
1.88. Zamir

Zamir (pronomen), adın yerine (pro nomine) konduğu için böyle denir; öyle ki ad tekrarlanarak bıktırmasın. "Vergilius Bucolica'yı yazdı" dediğimizde zamiri ekleriz: "Georgica'yı da o yazdı." Anlamın bu çeşitliliği hem bıkkınlığı giderir hem süs katar.

Zamirler ya belirli ya belirsizdir. Belirli zamirler belli bir kişiyi tanımladıkları için böyle denir: ego gibi; beni hemen anlarsın. Belirsiz zamirler belli bir kişiye ait değildir, çünkü yanımızda olmayan ve belirsiz kimseler için söylenir: quis, quae, quod gibi. Yarı belirli denenler bilinen bir kişiyi anarlar: ipse, iste gibi; kimden söz edildiği bellidir.

İyelik zamirleri bir şeye sahip olduğumuzu gösterir: "benim, senin" dediğimde bir şeyin benim ya da senin olduğunu belirlerim. İlgi zamirleri soruya döner: "Kim var?" sorusuna "o var" diye karşılık verilir. İşaret zamirleri işaret edenin anlamını taşır: hic, haec, hoc ile yanımızdaki birini gösteririz; bu üçüne tanım edatı da denir.

Tanım edatları (articuli) adlara sıkıştırıldıkları (arctantur), yani bağlandıkları için böyle denir: hic orator dediğimizde olduğu gibi. Tanım edatı ile zamirin farkı şudur: ada bağlandığında tanım edatıdır, hic sapiens gibi; bağlanmadığında işaret zamiridir, hic, haec, hoc gibi.

Bütün zamirler ya asıl ya türemiştir. Asıl zamirler başka yerden köken almazlar ve yirmi bir tanedir. Belirli olanlar üçtür: ego, tu, ille. Belirsiz olanlar yedidir: quis, qualis, talis, quantus, tantus, quotus, totus. Yarı belirli olanlar altıdır: iste, ipse, hic, is, idem, sui. İyelik zamirleri beştir: meus, tuus, suus, noster, vester. Kalanlara türemiş denir, çünkü bunlardan türemiş ve birleşmiştir: quispiam, aliquis vb.

1.8

CAPUT VIII. De pronomine. 1. Pronomen dictum, quia pro vice nominis ponitur, ne fastidium faciat nomen ipsum, dum iteratur. Nam cum dicimus: Virgilius scripsit Bucolica, addimus pronomen, ipse scripsi. et Georgica; sic varietas significationis, cl fastidium tollit, et ornatum inducit. 2. Pronomina autem aut finita sunt, aut infinita. Finita pronomina dicta, eo quod definiunt certam personam, ut ego. ME enim statim intelligis. Infinita dicuntur, quia non sunt certae personæ. De absentibus enim dicuntur et incertis, ut quis, quæ, quod. Minus quam finita appellantur, quia commemorationem faciat notæ personæ, ut ipse, iste, certum est enim de quo dicitur. 3. Possessiva vocantur, eo quod nos aliquid possidere ostendunt; nam dum dico meus, tuus, definio aliquid meum esse, vel tuum. Relativa dicuntur, quia ad interrogationem referuntur, ut quis est? respondetur, is est, Demonstrativa, eo quod habent demonstrantis significationem. Aliquem enim præsentem his demonstramus, ut hic, hæc, hoc, quæ tria et articuli nominantur. 4. Articuli aulam dicti, quod nominibus arctantur, id est, coliiga.itur, ut. cum dicimus hic orator. Inter articulum autem, et pronomen hoc interest, quod articulus tunc est, cum nomini jungitur, ut hic sapiens, Cum vero non conjungitur, demonstrativum pronomen est, ut hic, et hæc, et hoc. 5. Omnia autem pronomina, aut primigenia, aut deductiva sunt. Primigenia dicta sunt, quia aliunde originem non trahunt. Hæc viginti unum sunt. Finita tria: ego, tu, ille. Infinita septem: quis, qualis, talis, quantus, tantus, quotus, totus. Minus quam finita sex: iste, ipse, hic, is, idem, sui. Possessiva quinque: meus, tuus, suus, noster, vester. Reliqua autem deductiva dicuntur, quia ex illis deducta atque composita existunt, ut quispiam, aliquis, etc.

1.99. Fiil

Fiil (verbum) dövülen havanın (verberato aere) ses vermesinden ya da bu söz parçasının konuşmada sık dönmesinden (versetur) böyle adlandırılmıştır. Fiiller zihnin işaretleridir; insanlar düşüncelerini konuşarak birbirlerine bununla gösterirler. Ad kişiyi gösterdiği gibi fiil de kişinin yaptığını ve söylediğini gösterir. Fiilin kişisinde yapanın ve etkilenenin anlamı bulunur. Scribo, yapan kişinin işidir. Scribor da bir kişinin işini gösterir, ama kendisinden etkilendiğimiz kişinin.

Fiilin iki kullanımı vardır: gramercilerinki ve retorikçilerinki. Gramercilerin fiilleri üç zamana düşer: geçmiş, şimdiki ve gelecek; fecit, facit, faciet gibi. Retorikçilerde ise bütün konuşmaya verba denir: verbis bonis nos cepit (güzel sözlerle bizi kazandı), verba bona habuit (güzel sözler etti) örneklerinde olduğu gibi. Burada yalnız üç zamana düşen fiiller değil, bütün konuşma kastedilir. Fiilin yönleri şunlardır: biçimler, kipler, çekimler ve çatılar.

Fiilin biçimleri (formae) bizi her şeye biçimlendirdikleri için böyle denir; ne yaptığımızı bunlarla gösteririz. İstek biçimi niyet edenin duygusundan gelir: lecturio, yani "okumak istiyorum" gibi. Başlama biçimi, niyetten sonra başlayanı gösterir: calesco gibi. Sıklık biçimi sık yapılan işi gösterir: lectito, clamito gibi. Biçimler anlamı, kipler çekimi tutar. Çünkü anlamın ne olduğunu önce öğrenmedikçe çekimin ne olduğunu bilemezsin.

Kipler (modi) anlamlarında nasıl (quemadmodum) bulunduklarından dolayı böyle denir. Haber kipi, bildirenin anlamını taşır: lego gibi. Emir kipi, buyuranın sesini taşır: lege gibi. Dilek kipi, bir şey yapmayı dilediğimizi gösterir: utinam legerem! gibi. Bağlaç kipi (coniunctivus), sözün tamamlanması için ona bir şey bağlandığından böyle denir: cum clamem dersen anlam askıda kalır; ama "cum clamem, quare putas quod taceam?" (Bağırdığım hâlde neden sustuğumu sanıyorsun?) dersem anlam tamdır.

Mastar (infinitus), zamanı belirleyip fiilin kişisini belirlemediği için böyle denir: clamare, clamasse gibi. Ona kişi eklersen, clamare debeo, debes, debet dersen, bir tür belirli olur. Kişisiz kip, adın ya da zamirin kişisine muhtaç olduğu için böyle denir: legitur gibi. A me, a te, ab illo diye kişiyi eklersin ve anlam tamamlanır. Ama mastar yalnız fiilin kişisine muhtaçtır; kişisiz kip ise zamirin ya da adın kişisine.

Çekim (coniugatio), çok şeyi tek sese bağladığı için böyle denir. Gelecek zamanın hangi heceyle biteceğini öğretir; öyle ki kimse bilgisizlikten legam yerine legebo demesin. Birinci ve ikinci çekim, gelecek zamanı -bo ve -bor ile, üçüncü çekim -am ve -ar ile bitirir.

Fiil çatıları (genera) doğurdukları (gignunt) için böyle denir. Etkene -r eklersin, edilgeni doğurur. Edilgenden -r'yi kaldırırsın, etkeni doğurur. Etkenler iş yaptıkları için böyle denir: verbero gibi; edilgenler etkilendikleri için: verberor gibi. Yansız fiiller ne iş yapar ne etkilenir: iaceo, sedeo gibi. Bunlara -r eklersen Latince olmaz. Ortak fiiller hem yapar hem etkilenir: amplector gibi; bunlar da -r düşünce Latince olmaz. Deponentia fiiller ise, -dus ile biten gelecek zaman edilgen ortacının edilgen anlamını bıraktıkları (deponunt) için böyle denir: gloriandus gibi.

1.9

CAPUT IX. De verbo. 1. Verbum dictum, eo quod verberato aere sonat, vel quod hæc pars frequenter in oratione versetur. Sunt autem verba mentis signa, quibus homines cogitationes suas invicem loquendo demonstrant. Sicut autem nomen significat personam, ita verbum, factum dictumque personæ. In persona verbi, agentis et patientis significatio est. Nam scribo agentis personæ factum est. Item scribor personæ factum indicat, sed ejus a quo patimur. 2. Verborum genera duo sunt, grammaticorum, atque rhetorum. Grammaticorum in tria cadunt tempora: præteritum, præsens et futurum, ut, fecit, facit, faciet, Rhetorum autem universa oratio verba dicuntur, veluti, verbis bonis nos cepit, verba bona habuit: ubi non tantum verba quae in tria cadunt tempora, sed universa oratio est. Verborum species sunt formae, modi, conjugationes et genera. 3. Formae verborum inde dictæ, eo quod nos ad unamquamque rem informent; per has enim ostendimus quid agamus. Nam Meditativa dicta a meditantis sensu, ut lecturio, id est, legere volo, Inchoativa post meditationem ab inchoantis indicio, ut calesco, Frequentativa a sæpius agendo, ut lectito, clamito. Formae enim sensum tenent, modi declinationem. Nam nescis quid sit declinatio, nisi prius didiceris quid sit sensus. 4. Modi dicti ab eo, quemadmodum sint in suis significationibus. Indicativus modus dicitur, quia significationem indicantis habet, ut lego. Imperativus, quia sonum habet imperantis, ut lege. Optativus, quia per ipsum optamus aliquid agere, ut utinam legerem! Conjunctivus, quia ei conjungitur aliquid ut locutio p! cna sit: nam quando dicis cum clamem, pendet sensus; quod si dicam cum clamem, quare putas quod taceam? Plenus est sensus. 5. Infinitus dicitur, eo quod tempora definiens personam verbi non definit, ut clamare, clamasse. Cui si adjungas personam: clamare debeo, debes, debet, fit quasi finitum. Impersonalis dicitur, quia indiget persona nominis, vel pronominis, ut legitur: addis personam, a me, a te, ab illo, et plene sentitur. Sed infinitus modus persona tantum verbi eget. Impersonalis vero, vel pronominis persona, vel nominis. 6. Conjugatio dicitur, eo quod per eam ad unum sonum multa conjungantur. Docet enim, in quam syllabam exeat futurum tempus, ne per imperitiam quis dicat legebo, pro legam. Harum prima et secunda mittunt futurum tempus in bo, et in bor, tertia in am, et in ar. 7. Genera verborum ideo dicta, quia gignunt. Nam activo adjicis r, et gignit passivum. Rursum passivo adimis r, et parit activum. Ipsa autem activa dicuntur, quia agunt, ut verbero; et passiva, quia patiuntur, ut verberor. Neutralia, quia nec agunt, nec patiuntur, ut jaceo, sedeo. His si r litteram adjicis, non sonant Latine. Communia autem dicuntur, quia et agunt et patiuntur, ut amplector. Haec similiter, deposita r littera, Latina non sunt. Deponentia vero dicuntur, quia deponunt futuri temporis participium a significatione passiva, quod exit in dua, ut gloriandus.

1.1010. Belirteç

Belirteç (adverbium) fiile eklendiği için böyle denir: bene legi gibi. Bene belirteçtir, legi fiildir. Belirteç denmesi, daima fiille birleşince tamamlanmasındandır. Fiil tek başına anlamı doldurur: scribo gibi. Belirtecin ise fiilsiz tam anlamı yoktur: hodie gibi. Ona fiil eklersin, hodie scribo dersin, fiil eklenince anlamı doldurmuş olursun.

11. Ortaç

Ortaç (participium), adın ve fiilin kısımlarını aldığı (partes capiat) için böyle denir. Addan cinsi ve durumu, fiilden zamanı ve anlamı, ikisinden sayıyı ve şekli alır.

1.10

CAPUT X. De adverbio. 1. Adverbium dictum est, eo quod verbis accidat, ut puta, bene legi. Bene adverbium est, legi verbum. Inde ergo dictum adverbium, quod semper verbo junctum adimpleatur. Verbum enim solum sensum implet, ut scribo. Adverbium autem sine verbo non habet plenam significationem, ut hodie; adjicis illi verbum, hodie scribo, et juncto verbo implesti sensum. CAPUT XI. De participio. 1. Participium dictum, quod nominis et verbi capiat partes, quasi partecapium. A nomine enim vindicat sibi genera, et casus; a verbo tempora, ct significationes; ab utroque numerum et figuram.

1.1212. Bağlaç

Bağlaç, anlamları ve cümleleri birbirine bağladığı için böyle denir. Kendi başına bir şey ifade etmez, ama sözlerin birleşmesinde bir tür tutkal gibidir. Ya adları bir araya getirir, "Augustinus ve Hieronymus" gibi; ya fiilleri, "yazar ve okur" gibi. Hepsinin gücü birdir, ister birleştirsinler ister ayırsınlar.

Birleştirme bağlaçları anlamı ya da kişileri bağlar: "Ben ve sen foruma gidelim." Burada anlamı da birleştirmiştir. Ayırma bağlaçları şeyleri ya da kişileri ayırır: "Ya ben ya sen yapalım." Takı bağlaçlar sona eklenir: que gibi; regique, hominique, Deoque deriz, que regi, que homini demeyiz.

Tamamlayıcı bağlaçlar öne sürülen şeyi tamamlar: "Bunu istemiyorsan, hiç olmazsa şunu yap." Ortak bağlaçlar her yere konur ve her şeye eklenebilir: igitur hoc faciam, hoc igitur faciam gibi.

Sebep bağlaçları sebepten adını alır, çünkü bir şeyi yapmaya zorlarlar: "Onu öldürüyorum, çünkü altını var." "Altını var" sebeptir. Gerekçe bağlaçları, kişinin bir işi yaparken başvurduğu akıldan adını alır: "Tanınmayayım diye onu nasıl öldüreyim: zehirle mi, kılıçla mı?"

1.12

CAPUT XII. De conjunctione. 1. Conjunctio dicta, quod sensus sententiasque conjungat. Hæc enim per se nihil valet, sed in copulatione sermonum, quasi quoddam exhibet glutinum. Aut enim nomina sociat, ut Augustinus et Hieronymus, aut verba, ut scribit ct legit. Una autem vis omnium, sive copulent, sive disjungant. 2. Copulativæ autem conjunctiones dictae, eo quod sensum vel personas conjungant, ut ego et tu eamus ad forum: ipsum et sensum conjunxit. Dis junctivæ dictæ, quia disjungunt res aut personas ut ego aut tu faciamus. Subjunctivæ dicuntur, quia subjunguntur, ut que; dicimus enim, regique, hominique, Deoque; non dicimus, que regi, que homini. 3. Expletivæ dictæ, quia explent propositam rem, utputa, si hoc non vis, saltem illud fac. Communes nominantur, quia ubivis ponuntur, et subjunguntur, ut, igitur hoc faciam, hoc igitur faciam. 4. Causales dicuntur a causa, eo quod aliquid cogunt facere, ut puta, occido illum quia habet aurum: Quia habet aurum causa est. Rationales dicuntur a ratione, qua quisque utitur in faciendo, ut, quomodo eum occidam, ne agnoscar: veneno? an ferro?

1.1313. Edatlar

Edat (praepositio) adların ve fiillerin önüne konduğu için böyle denir. Suçlama ve ayrılma durumu edatları, hizmet ettikleri durumlardan adını alır. Söz edatları (loquelares) ise daima söze, yani fiile yapışık bulunur ve tek başına bir değer taşımaz: di, dis gibi. Fiillere eklenince birleşik biçim oluştururlar: diduco, distraho gibi.

1.13

CAPUT XIII. De præpositionibus. 1. Præpositio dicta, quod nominibus praeponatur, et verbis. Accusativæ autem, et ablativæ præpositiones a casibus quibus serviunt dictæ. Loquelares vero, quia loquelis, id est, verbis semper cohaerent, nec aliquid valent solae positae, ut di, dis. Conjunctæ vero verbis figuram faciunt, ut diduco, distraho.

1.1414. Ünlem

Ünlem (interiectio), sözlerin arasına atıldığı, yani konduğu için böyle denir; heyecanlanmış ruhun duygusunu dile getirir. Sevinen vah!, acı çeken heu!, kızan hem!, korkan hei! der. Bu sesler her dilin kendine özgüdür ve başka bir dile kolay çevrilmez.

15. Ses

Ses, işitmeyle algılanabilen darbe almış havadır; kendinde olduğu kadarıyla. Her ses ya boğumlu ya karışıktır. Boğumlu ses insanlarınkidir, karışık ses hayvanlarınki. Boğumlu ses yazılabilen, karışık ses yazılamayan sestir.

1.14

CAPUT XIV. De interjectione. 1. Interjectio a vocata, quia sermonibus interjecta, id est, interposita, affectum commoti animi exprimit, sicut cum dicitur ab exsultante vah! a dolente, heu! ab irascente hem a timente hei! Quae voces quarumcunque linguarum propriæ sunt, nec in aliam linguam facile transferuntur. CAPUT XV. De voce. 1. Vox est aer ictus sensibilis auditu, quantum in ipso est. Omnis vox, aut est articulata, aut confusa. Articulata est hominum, confusa animalium. Articulata est quæ scribi potest, confusa quae scribi non potest.

1.1616. Hece

Hece Yunanca bir addır, Latincesi conceptio ya da complexio'dur (kavranış, sarılış). Hece (syllaba) adını apo tou syllambanein ta grammata'dan, yani harfleri bir arada tutmaktan alır; syllambanein tutmak, kavramak demektir. Bu yüzden gerçek hece birden çok harften doğandır. Tek bir ünlüye hece demek yakıştırmadır, asıl anlamda değildir; ona hece değil, zaman ölçüsü demek gerekir. Heceler ya kısa ya uzun ya ortaktır.

Kısa heceler hiç uzatılamaz. Uzun heceler hiç kısaltılamaz. Ortak heceler, zorunluluk bastırdığında yazarın isteğine göre hem uzatılır hem kısaltılır. Donatus'u oku. Hecelere uzun ve kısa denmesi, seslerin çeşitli duraklamalarıyla iki kat ya da tek zaman süresi taşımalarındandır. Çift ünlülü heceler (diphthongi) Yunanca adlarını, iki ünlünün birleşmesinden alırlar.

Bizde bunların dördünün gerçek olduğunu biliyoruz: ae, oe, au, eu. ei ise yalnız eskilerde yaygındı. Hece vezin bilginlerince yarım ayak (semipes) diye adlandırılır, çünkü ayağın yarısıdır: ayak iki heceden oluşur, bir hece ise yarım ayak gibidir. Lintoslu Dionysios bütün hecelerin tek tek biçimlerini çok uygun bir düzene koymuş, bu yüzden heykelle onurlandırılmıştır.

1.16

CAPUT XVI. De syllaba. 1. Syllaba Græce, Latine conceptio, sive complexio dicitur. Nam syllaba dicta est a ἀπὸ τοῡ συλλαμάνειν τἀ γράμματα, id est, a conceptione litterarum: συλλαάνειν enim dicitur concipere. Unde vere illa est syllaba, quae ex pluribus nascitur litteris. Nam unam vocalem pro syllaba abusive, non proprie, dicimus, quæ non tam syllaba dicenda est quam ratio temporum. Syllabae autem, aut breves sunt, aut longae, aut communes. 2. Breves vocatae, quia nunquam produci possunt. Longæ, quia nunquam corripi possunt. Communes autem, quia pro scribentis arbitrio, cum necessitas cogit, et producuntur, et corripiuntur. Lege Donatum. Ideo autem syllabæ longae, brevesque dicuntur, quia per varias vocum moras aut dupla aut simpla spatia temporis habere videntur. Diphthongæ syllabae Græco nomine dictae, quod in eis binae vocales jungantur. 3. Ex his apud nos veras esse scimus quatuor: æ, œ, au, eu. Ei vero apud majores tantum celebrata fuit. Syllaba autem apud metricos ideo semipes nominatur, quod sit dimidius pes. Nam pes duabus constat syllabis. Cum ergo syllaba una est, quasi dimidius pes est. Dionysius Lintius syllabarum omnium singulas formas aptissimas fecit, et ob id statua honoratus est.

1.1717. Ayaklar

Ayaklar belirli hece zamanlarına dayanır ve kurallı süreden asla ayrılmaz. Ayak denmesi, vezinlerin onlarla yürümesindendir: biz ayaklarımızla yürüdüğümüz gibi vezinler de adeta ayaklarıyla ilerler. Bütün ayaklar yüz yirmi dörttür: iki heceli dört, üç heceli sekiz, dört heceli on altı, beş heceli otuz iki, altı heceli altmış dört. Dört heceye kadar olanlara ayak denir, ötekilere syzygiai.

Ayakların ise neden böyle adlandırıldıklarına dair özel sebepleri vardır. Pyrrichius adını, ya yarışlarda ya da çocuk oyunlarında sık sık kullanılmasından almıştır. Spondeus uzun uzun ses verdiği için böyle denir; spondeus, kurban sunanların kulaklarının çevresinde yayılan bir tür uzatılmış sestir. Bu yüzden putperestlerin ayinlerinde kaval çalanlara spondiales denirdi.

Trochaeus adını, ezgide hızlı bir dönüş yapmasından alır ve vezinlerde bir tekerlek gibi hızla koşar: Yunanca trokhos tekerlek demektir.

Iambus adını, Yunanların "kötülemek" anlamına gelen iambizein fiilinden alır. Şairler her türlü saldırıyı ve yermeyi bu şiirle yapmayı âdet edinmişlerdir. Bu ad, adeta sövgünün ve kıskançlığın zehrini akıttığı için verilmiştir.

Tribrachys, öteki adıyla chorius, üç kısadan oluştuğu için böyle denir.

Molossus adını, Molossların silahlı olarak yaptıkları danstan almıştır.

Anapaestus adı, bu ayağın eğlencelere ve oyunlara ayrılmasından gelir.

Dactylus adını parmaktan alır: uzun boğumla başlar, iki kısayla biter. Bu ayağın da bir uzun, iki kısa eklemi vardır. Bu yüzden açılmış ele palma, sarkan parmaklara da dactyli denir.

Amphibrachus, iki yanında kısa, ortasında uzun bulunduğu için böyle denir: Yunanca brakhys kısa demektir.

Amphimacrus, iki yandaki uzunların ortadaki kısayı kuşatmasından böyle denir: Yunanca makros uzun demektir.

Bacchius, Bakkhos'un, yani Liber'in ayinleri bu ayakla kutlandığı için böyle denir.

Antibacchius ya da palimbacchius, bacchius'un zıddı ya da tekrarı olduğu için böyle denir.

Proceleusmaticus, kürekçilerin tempo şarkısına uygun olduğu için böyle denir.

Dispondeus, ditrochaeus ve diiambus, ikişer spondeus, trochaeus ya da iambus'tan oluştukları için böyle denir.

Antispastus, kısa ve uzun, uzun ve kısa diye zıt hecelerden oluştuğu için böyle denir.

Choriambus, bu ayakla kurulan şiirin korolara çok uygun olmasından böyle denir.

Ionici ayakları, sayılarının eşitsiz sesi yüzünden böyle adlandırılmıştır: ikişer uzun ve ikişer kısa heceleri vardır.

Paeones adını bulucusundan alır. Bir uzun ve üç kısadan oluşurlar; uzun hece, adlarına göre değişik yerlere konur.

Epitriti, daima üç uzun ve bir kısa heceleri olduğu için böyle denir.

Syzygiae beş ve altı heceli ayaklardır. Yunancada syzygiai denmesi, bir tür çekim gibi olmalarındandır. Bunlar gerçekte ayak değildir, ama beş ve altı heceli diye anılırlar, çünkü beş ve altı heceyi aşmazlar. Bu yüzden şiirde hiçbir ad bu heceleri aşmamalıdır: Carthaginiensium, Hierosolymitanorum ve Constantinopolitanorum gibi.

Her ayakta arsis ve thesis, yani sesin yükselişi ve konuluşu bulunur. Ayakla yol almak ancak sırayla yükselip konmakla mümkündür: arma kelimesinde ar yükseliş, ma konuluştur. Kurallı ayaklar bu ikisinin bölünmesiyle bulunur. Eşit bölünme, arsis ile thesis'in eşit zaman bölümleriyle kesilmesidir.

İki kat bölünme, birinin ötekini iki katla aşmasıdır. Bir buçuk kat bölünme, birinin ötekini bir buçuk katla geçmesidir: tek kısımda bir fazla, iki kat kısımda bir eksik bulunur; sescum "yarım" demektir. Üç kat, büyük kısmın küçük kısmı üç kez içermesidir, yani üçe bir. Epitritum, küçük kısmın ve bir üçte birinin büyük kısımda bulunmasıdır. Ayakların kısımları eşitlikle, iki katla, bir buçuk katla, üç katla ya da epitritum'la kesilir.

Şu ayakları eşit bölümlere ayırırız: spondeus (aestas), pyrrichius (fuga), dactylus (Maenalus), anapaestus (Erato), dispondeus (oratores), proceleusmaticus (avicula), diiambus (propinquitas), ditrochaeus (cantilena), antispastus (Saloninus), choriambus (armipotens).

Şu ayakları ise iki kat bölüme ayırırız: trochaeus (meta), iambus (parens), molossus (Aeneas), tribrachys (macula), büyük ionicus (Iunonius), küçük ionicus (Diomedes).

1.17

CAPUT XVII. De pedibus. 1. Pedes sunt qui certis syllabarum temporibus insistunt, nec a legitimo spatio unquam recedunt. Pedes dicti, eo quod per ipsos metra ambulent. Nam sicut nos pedibus incedimus, ita metra quasi pedibus gradiuntur. Pedes autem omnes centum viginti quatuor sunt: disyllabi quatuor, trisyllabi octo, tetrasyllabi sexdecim, pentasyllabi duo et triginta, hexasyllabi quatuor et sexaginta. Usquead quatuor autem syllabas pedes dicuntur; reliquæ συζυγίαι vocantur. 2. Ipsi autem pedes habent speciales causas nominum quare ita vocentur. Pyrrichius dictus est, quia hic assidue, vel in certamine, vel in ludo puerili saepius frequentabatur. Spondeus dicitur, quia tractim sonat. Nam spondeus tractus quidam dicitur, id est sonus qui fundebatur circa aures sacrificantium. Unde et ii qui tibiis canebant in sacris gentilium spondiales nominabantur. 3. Trochæus vero ab eo dictus est, quod celerem conversionem faciat cantilenae, et quasi rota velociter currat in metris, τροχός enim Graece rota di. citur. 4. Iambus dictus est, quod ἰαμβίζειν Græci detrahere dixerunt. Hujusmodi enim carmine omnes invectiones, vel detractiones implere poetae sunt soliti. Dictum autem nomen ab eo quod velut venenum quodammodo maledicti aut livoris infundat. 5. Tribrachys, qui et chorius appellatur, dictus quia fit ex tribus brevibus. 6. Molossus dictus, a saltatione Molossorum, quam exercuerunt armati. 7. Anapæstus, quia remissionibus et ludis hic pes dicatus est.. 8. Dactylus a digito dictus, quod a longiore node inchoans, in duos desinat breves, Sic v et ista pes juncturam unam habet longam, et duas breves. Unde et manus expansa palma dicitur, et pendentes digiti dactyli. 9. Amphibrachus, quod in utraque parte brevem habeat, longa in medio interjacente: βραχὺς enim brevis dicitur, 10. Amphimacrus dicitur, quod duæ hinc inde longæ habent in medio inclusam brevem: μαϰρὸς enim Graece longus dicitur. 11. Bacchius appellatus est, eo quod eo pede Bacchica, id est, Liberi sacra, celebrabantur. 12. Antibacchius, vel palimbacchius dictus, quia contrarius, vel iteratus a Bacchio est. 13. Proceleumaticus, eo quod sit ad celeuma canentium aptus, 14. Dispondeus autem, et ditrochæus, et diambus dictus, quod geminis constent iambis, spondeis, vel trochæis. 15. Antispastus, quod sit ex contrariis syllabis, ex brevi et longa, ex longa et brevi. 16. Choriambus vero, quia ex hoc pede compositum carmen choris aptissimum sit, 17. Ionici sane propter numerorum inæqualem sonum dicti; habent enim binas longas syllabas, binasque correptas. 18. Pæones dicti ab inventore. Constant ipsi ex una longa et tribus brevibus; que longa juxta nomina eorum variatim est constituta. 19. Epitriti vocati, quod semper tres longas habeant syllabas, et unam brevem. 20. Syzygiæ autem sunt pentasyllabi, ei hexasyllabi pedes. Et dictae apud Græcos συζυγίαι, quasi quædam declinationes. Sed hi non sunt pedes, sed appellantur pentasyllabi, et hexasyllabi, quia ultra quinque, et sex syllabas non procedunt; unde non oportet in carmine has syllabas quodlibet excedere nomen, ut Carthaginiensium, Hierosolymitanorum, et Constantinopolitanorum. 21. Accidunt unicuique pedi arsis, et thesis, id est, elevatio, et positio vocis Neque enim iter pede, dirigere poterunt. nisi alterna vice leventur, et po. ponantur; ut arma, ar elevatio est, ma positio. In his duobus per divisionem pedes legitimi colliguntur, Æqua divisio est, quoties arsis et thesis æquali temporum divisione cæduntur. 22. Dupla, quoties ex his unus alteram duplo vincit. Sescupla vero est, quoties unum alterum sescuplo superat. In simpla enim ejus parte unum plus invenitur, In dupla unum minus habetur. Sescum enim dimidium dicitur. Triplum est, quando major pars ter continet totum minus, id est, tria, et unum. Epitritum est, quando minus continetur a majore, et ejus tertia pars. Cæduntur vero pedum membra, vel per æqualitatem, vel per duplum, vel per sescuplum, vel per triplum, vel epitritum. 23. Partimur ergo in æqua hos: Spondeum, ut æstas; Pyrrhichium, ut fuga; Dactylum, ut Mænalus; Anapæstum, ut Erato; Dispondeum, ut oratores; Proceleumaticum, ut avicula; Diiambum, ut propinquitas; Ditrochæum, ut cantilena;. Antispastum, ut Saloninus: Choriambum, ut Armipotens. Item in dupla partimur hos pedes: Trochæum, ut meta; Iambum, ut parens; Molossum, ut Æneas; Tribrachyn, ut macula; Ionicum majorem, ut Junonius; Ionicum minorem, ut Diomedes.

1.17_2Üç kat bölünmeyle bölünen yalnız bir ayak vardır; bu en büyük orandır ve bu yüzden vezne en az uygunudur.

Üç kat: amphibrachys (carina).

Bir buçuk katlılar şunlardır: amphimacrus (insulae), bacchius (Achates), antibacchius (natura), birinci paeon (legitimus), ikinci paeon (colonia), üçüncü paeon (Menedemus), dördüncü paeon (celeritas).

Kalanları epitritum bölünmeyle ayırırız: birinci epitritus (sacerdotes), ikinci epitritus (conditores), üçüncü epitritus (Demosthenes), dördüncü epitritus (Fescenninus).

Demek ki eşitler on, iki katlılar altı, üç katlı bir, bir buçuk katlılar yedi, epitritus'lar dörttür.

Ayaklardaki hece sayısı ikiden altıya kadar uzanır; daha ileri gitmez, çünkü ayaklar altı heceye kadar uzatılır. Ayaklardaki zamanlar, her ayağın kaç zamanı olduğunu gösterir. Çözülme, bir uzun yerine iki kısa ya da iki uzun yerine dört kısa konmasıdır: Sectaque intexunt abiete costas örneğinde olduğu gibi. Burada abiete'de spondeus bir proceleusmaticus'a çözülmüştür; Vergilius bu çözülmede daima synaloephe'ye uyar.

Bir uzundan iki kısa çıkar, ama iki kısadan asla uzun olmaz: katı olan bölünebilir, bölünmüş olan katılaştırılamaz. Şekil, hecelerin tanındığı işarettir. Dairenin alt yarısının iki kez konduğunu görürsen pyrrichius, yatan çizginin iki kez konduğunu görürsen spondeus'tur. Çünkü kısanın işareti alt yarım dairedir (˘), uzunun işareti yatan çizgidir (¯).

Vezinler ayaklardan doğar: trochaeus'tan trochaicum, dactylus'tan dactylicum, iambus'tan iambicum. Bunlardan biraz sonra söz edeceğiz.

1.17_2
  1. Unus vero tantum est qui tripla partitione dividitur, quaest maxima, atque ideo minime metris adest. 26. Tripla: — Amphibrachys, ut carina. Sescupli autem ii sunt; Amphimacrus ut insulæ (sic); Bacchius, at Achates (sic); Antibacchius, ut natura; Pæon primus ut legitimus; Pæon secundus, ut colonia; Pæon tertius, ut Menedemus; Pæon quartas, ut celeritas. 27. Restant quos a epitrita partitione dividimus: Epitritus primus, ut sacerdotes; Epitritus secundus, ut conditores; Epitritus tertius, ut Demosthenes; Epitritus quartus, ut Fescenninus. Sunt igitur æqui decem, dupli vero sex, triplus unus, sescupli septem, epitriti quatuor. 28. Numerus syllabarum in pedibus a duabus usque ad sex protenditur: ulterius enim non procedit, quia usque ad sex syllabas tenduntur pedes. Tempora in pedibus sunt, ut quanta unusquisque pes habeat. Resolutio est pedum, quando pro una longa duæ breves ponuntur, aut pro duabus longis quatuor breves, ut: Sectaque intexunt abiete costas. Abiete nunc resolutio est spondei in proceleumaticum, in qua resolutione semper synaloepham sequitur Virgilius. 29. Ex una autem longa duæ breves fiunt; ex duabus autem brevibus longa nunquam fit. Findi enim solida possunt, solidari scissa non possunt. Figura est, cujus nota syllabæ agnoscuntur. Ubi enim circuli partem inferiorem bis positam aspicis, Pyrrichius est, ubi virgulam geminum jacens, spondeus, - Nam nota brevis inferior semicirculus V, nota longa virgula jacens est -, 30. Metra pedibus accidunt, ut a trochæo trochaicum, a dactylo dactylicum, a iambo iambicum. do quibus paulopost dicendum est.
1.1818. Vurgular

Vurgu (accentus), Yunanca adıyla prosōdia, adını Yunancadan almıştır. Yunanca pros Latincede ad, Yunanca ōdē Latincede cantus'tur; bu ad kelimesi kelimesine çevrilmiştir. Latinlerin başka adları da vardır: vurguya ton da derler, tenor da, çünkü ses orada yükselir ve iner.

Vurgu (accentus), ezginin yanında (iuxta cantum) bulunduğu için böyle denir; tıpkı fiilin yanında bulunduğu için adverbium denmesi gibi. Tiz vurgu, heceyi keskinleştirip kaldırdığı için böyle denir. Pes vurgu heceyi bastırıp indirir; tiz vurgunun zıddıdır. Dönük vurgu, tiz ile pesten oluştuğu için böyle denir: tizle başlar, pesle biter; böylece çıkıp indiğinde dönük olur.

Tiz ile dönük birbirine benzer, çünkü ikisi de heceyi yükseltir. Pes vurgu ikisinin de zıddı görünür, çünkü ötekiler yükseltirken o heceleri daima bastırır: Unde venit Titan, et nox ubi sidera condit dizesinde olduğu gibi. Buradaki unde'de pes vurgu vardır, tiz ve dönük kadar yüksek ses vermez.

Tek heceli söz parçası tabiatça kısaysa, vir gibi, ya da konumca uzunsa, ars gibi, tiz vurgu alır. Tabiatça uzunsa, res gibi, dönük vurgu alır. İki heceli söz parçası ilk hecesi tabiatça uzun, son hecesi kısaysa dönük vurgu alır, Musa gibi; yoksa tiz alır. Üç heceli söz parçasının orta hecesi kısaysa, tibia gibi, ilk heceye tiz vurgu veririz. İkinci hecesi tabiatça uzun, son hecesi kısaysa, Romanus gibi, orta heceye dönük vurgu veririz.

Dört ve beş heceli kelimeler üç heceli kelimelerin kuralına uyar. Pes vurgu bir kelimede bir öteki vurguyla birlikte bulunabilir, ama ikisiyle birlikte asla bulunmaz: Catullus gibi. Birleşik kelimede tek vurgu vardır: armipotens, omnipotens gibi.

Vurgular ya ayrım için bulunmuştur, viridique in litore conspicitur sus dizesinde ursus demeyesin diye; ya telaffuz için, meta kelimesini uzatmadan kısa okumayasın diye; ya da belirsizliği ayırmak için, ergo gibi: -go uzatılırsa "sebebiyle", kısaltılırsa bağlaç olur.

1.18

CAPUT XVIII. De accentibus. 1. Accentus, qui Græce prosodia dicitur, ex Græco nomen accepit. Nam Græce πρὸς, Latine ad, ῲδὴ Graece, Latine cantus est. Hoc enim nomen de verbo ad verbum expressum est Latini enim habent et alia nomina. Nam accentus et tonos et tenores dicunt, quia ibi sonus crescit et desinit. 2. Accentus autem dictus, quod juxta cantum sit, sicut adverbium, quia juxta verbum est. Acutus. accentus dictus, quod acuat et erigat syllabam. Gravis, quod deprimat, et deponat, est enim contrarius acuto. Circumflexus, quia de acuto et gravi constat: incipiens enim ab acuto in gravem desinit; atque ita, dum as. cendit, et descendit, circumflexus efficitur. 3. Acutus autem et circumflexus similes sunt, nam uterque levat syllabam, Gravis contrarius videtur ambobus, nam semper deprimit syllabas, cum illi levent, ut: Unde venit Titan, et nox ubi sidera condit. Undè hie gravis est, minus enim sonat quam acutus, et circumflexus. 4. Monosyllaba autem pars orationis, si naturaliter brevis est, ut vir, aut positione longa, ut árs, acutum accentum habebit. Si vero naturaliter longa, ut res, circumflexum. Dissyllaba pars orationis, si priorem naturaliter longam habet, et ultimam brevem, circumflectitur, ut Musa, aliter acuitur. Trisyllaba pars orationis, si mediam brevem habet, ut tibia, tuM primam acuimus. Si vero naturaliter longam habet secundam, et ultimam brevem, ut Romanus, tunc mediam circumflectimus. 5. Tetrasyllaba autem, et pentasyllaba ratione trisyllaborum retinentur. Gravis accentus cum uno accentu poni potest in dictione una, cum utrisque nunquam. ut Catùllus. In composita dictione unus accentus est, ut armipotens, omnipotens. 6. Accentus autem reperti sunt vel propter distinctionem, ut viridique in littore conspicitur sus, ne dicas ursus, vel propter pronuntiationem, ne dicas meta breviter, et non producta metâ, vel discernendæ ambiguitatis causa, ut erga. Nam cum producitur go, causam significat, cum corripitur, conjunctio est.

1.1919. Vurgu işaretleri

Vurgu işaretleri on tanedir; gramerciler bunları kelimeleri ayırt etmek için koyarlar. Oxeia, yani tiz vurgu, sol taraftan sağ tarafa yukarı doğru çekilen çizgidir: ´

Bareia, yani pes vurgu, sol üstten sağa doğru indirilen çizgidir: `

Perispōmenē, yani dönük vurgu, tiz ile pesten yapılan çizgiyle gösterilir: ^

Makra, yani uzun, yatan çizgidir: ¯

Brakhys, yani kısa, dairenin yatan alt kısmıdır: ˘

Hyphen, yani birleştirme, iki kelimeyi bağladığı için dizenin altına konan bükük çizgiyle yapılır: ‿

Diastolē, yani ayırma, tersine ayırır; dairenin sağ kısmının dizenin altına konmasıyla yapılır: ͵

Apostrophos, yine dairenin sağ kısmıdır ve harfin tepesine konur: ' Bu işaret, sözde son ünlünün eksik olduğunu gösterir: tribunali yerine tribunal' gibi.

Daseia, yani soluk, h harfinin konması gereken yerde şu şekille gösterilir: ⊢

Psilē, yani kuruluk ya da salt, h harfinin bulunmaması gereken yerde şu işaretle gösterilir: ⊣

Latinler bu iki vurgunun şeklini soluk harfinden yapmışlardır. Bu yüzden ikisini birleştirirsen aynı soluk işaretini, H'yi yaparsın. H'nin orta çizgisini ikiye bölersen daseia'yı ve psilē'yi elde edersin.

1.19

CAPUT XIX. De figuris accentuum. 1. Figuræ accentuum decem sunt, quæ a grammaticis pro verborum distinctionibus apponuntur. 'Οξεῑα, id est, acutus accentus, linea a sinistra parte in dexteram partem sursum ducta fi ita:. 2. Βαρεῑα, id est, gravis linea a summo sinistræ in dexteram deposito, fit ita:. 3. Περισπωμένη, id est, circumflexus linea de acuto et gravi facta exprimitur ita: 4. Μαϰρὰ, id est, longa, virgula jacens est, ita: -. 5. Βραχὺς, id est, brevis, pars est circuli inferior, jacens ita: v. Υϕέν, id est, conjunctio, quia duo verba connectit, subjecta virgula versui circumflexa fit ita:. 7. Diastole, id est, distinctio, quae e contrario separat, dextera pars circuli supposita versui fit ita: 8. Apostrophos, pars item circuli dextera, et ad summam litteram apposita, fit ita: ', qua nota deesse ostenditur in sermone ultima vocalis, ut tribunal, pro tribunali. 9. Δασει̃α, quod interpretatur aspiratio, id est, ubi II littera poni debet, tali figura notatur: I. 10. ψιλὴ, quod interpretatur siccitas, sive purum, id est, ubi II littera esse non debet, tali nota ostenditur: i.! 11. Quorum duorum accentuum figuram Latini ex ipsa littera aspirationis fecerunt. Unde; si conjungas has, facis eamdem aspirationis notam II. Rursum si medium ejus apicem scindis, δαει̃αν F, et ψιλὴν i facis.

1.2020. Noktalama

Noktalama, anlamı colon, comma ve dönemlere ayıran bir şekildir; sırasıyla konduğunda okunan metnin anlamını bize gösterir. Positurae denmesi ya konan (positis) noktalarla işaretlenmelerinden ya da duraklama aralığında sesin orada bırakılmasından (deponitur) gelir.

Yunanlar bunlara theseis, Latinler positurae der. Birinci noktalama alt duraktır (subdistinctio), ona komma da denir. İkincisi orta duraktır, ona kōlon da denir. Sonuncusu bütün cümleyi kapatan duraktır, buna da periodos denir; dediğimiz gibi, kōlon ve komma onun kısımlarıdır. Bunların farkı, değişik yerlere konan noktalarla gösterilir.

Söyleyişin başında anlamın tam bir kısmı henüz oluşmamışken soluk almak gerekirse comma, yani anlamın küçük bir parçası oluşur. Nokta harfin dibine konur ve buna alt durak denir, çünkü noktayı altta, yani harfin dibinde alır.

Devamında cümle artık bir anlam verdiği hâlde tamamlanması için hâlâ bir şey kalıyorsa colon oluşur. Harfin ortasını noktayla işaretleriz ve buna orta durak deriz, çünkü noktayı harfin ortasına koyarız.

Söyleyişle basamak basamak ilerleyip cümlenin tam kapanışını yaptığımızda periodus oluşur. Noktayı harfin başına koyarız ve buna durak, yani ayırma denir, çünkü bütün cümleyi ayırmıştır.

Bu hatiplerde böyledir. Şairlerde ise dizede iki ayaktan sonra bir hece artarsa bu comma'dır, çünkü orada vezin ölçümünden sonra kelime kesilmiştir. İki ayaktan sonra söz parçasından hiçbir şey artmazsa colon'dur. Bütün dize ise periodus'tur.

21. Eleştiri işaretleri

Ayrıca çok ünlü yazarlarda bazı metin işaretleri vardı; eskiler bunları metinleri ayırmak için şiir ve tarih kitaplarına koymuşlardır. İşaret, bir harf gibi konan özel bir şekildir; her kelimenin, cümlenin ve dizenin nasıl olduğunu gösterir. Dizelere konan işaretler yirmi altı tanedir ve adları aşağıda yazılıdır.

Yıldız (asteriscus), atlanmış yerlere konur; eksik görünen şeyler bu işaretle aydınlansın diye. Yunancada yıldıza astēr denir, asteriscus bundan türemiştir.

Obelus, yani yatan çizgi, gereksiz yere tekrarlanan kelime ya da cümlelerin yanına ya da okunuşu yanlış olarak işaretlenmiş yerlere konur; bir ok gibi fazlalıkları boğazlasın, yanlışları delsin diye. Yunancada ok obelos'tur.

Üstü noktalı obelus, silinip silinmeyeceğinden şüphe edilen yerlere konur.

Lemniscus, yani iki nokta arasında yatan çizgi, Kutsal Kitap çevirmenlerinin aynı anlamı değişik kelimelerle aktardıkları yerlere konur.

Noktalı antigraphus, çevirilerde anlamın farklı olduğu yerlere konur.

Obelus'lu yıldızı özellikle Aristarkhos, yerinde durmayan dizelerde kullanmıştır.

Paragraphos, bağlantı içinde bir araya gelen şeyleri birbirinden ayırmak için konur: bir katalogda yerler yerlerden, bölgeler bölgelerden, yarışlarda ödüller ödüllerden, karşılaşmalar başka karşılaşmalardan böyle ayrılır.

Son işareti (positura), paragraphos'un zıddı bir şekildir ve bu yüzden böyle biçimlendirilmiştir: paragraphos başlangıçları gösterdiği gibi bu da sonları başlangıçlardan ayırır.

Cryphia, dairenin noktalı alt kısmı, güç ve karanlık bir meselenin açılamadığı ya da çözülemediği yerlere konur.

Antisigma, sırası değiştirilmesi gereken dizelerin yanına konur; eski yazarlarda böyle konmuş bulunur.

Noktalı antisigma, aynı anlamda iki dizenin bulunduğu ve hangisinin seçileceğinden şüphe edilen yerlere konur.

Diple'yi yazarlarımız kilise adamlarının kitaplarında Kutsal Kitap alıntılarını ayırmak ya da göstermek için koyarlar.

Diple peri stikhon'u ilk olarak Syrakusalı Leogoras, Olympos ile göğü ayırmak için Homeros'un dizelerine koymuştur.

Diple periestigmenē'yi, yani iki noktalı diple'yi eskiler, Ephesoslu Zenodotos'un yanlış olarak ekleyip çıkardığı ya da değiştirdiği yerlere koyarlardı; bizimkiler de bunda aynı işareti kullanmışlardır.

Diple obelismenē, komedi ve tragedyalarda dönemleri ayırmak için araya konur.

Ters işaret (aversa), strophē ile antistrophē geldiğinde konur.

Obelus'lu ters işaret, bir şeye gönderme yapılan yerlere konur: "Phrygia'nın sallanan işlerini biz mi temelden devirmeye çalışıyoruz? Biz mi? Yoksa zavallı Troyalıları Akhalara atan mı?"

1.20

CAPUT XX. De positura. 1. Positura est figura ad distinguendos sensus per cola et commata, et periodos, quae dum ordine suo apponitur, sensum nobis lectionis ostendit. Dictæ autem posituræ, vel quia punctis positis annotantur, vel quia ibi vox pro intervallo distinctionis deponitur. 2. Has Græci θέσεις vocant, Latini posituras, Prima positura, subdistinctio dicitur, eadem et ϰόμμα. Media distinctio sequens est, ipsa et ϰω̃ον. Ultima distinctio, quæ totam sententiam claudit, ipsa est περίοδος cujus, ut diximus, partes sunt ϰω̃λον et ϰόμμα, quarum diversitas punctis diverso loco positis demonstratur. 3. Ubi enim in initio pronuntiationis necdum plena pars sensus est, et tamen respirare oportet, fit comma, idest, particula sensus, punctusque ad imam litteram ponitur, et vocatur subdistinctio ab eo quod punctum subtus, id est, ad imam litteram accipit. 4. Ubi autem in sequentibus jam sententia sensum præstat, sed adhuc aliquid superest de sententiae plenitudine, fit colon, mediamque litteram puncto notamus, et mediam distinctionem vocamus, quia punctum ad mediam litteram ponimus. 5. [Ubi vero jam per gradus pronuntiando plenam sententiae clausulam facimus, fit periodus; punctumque ad caput litterae ponimus, et vocatur distinctio, id est, disjunctio, quia integram separavit sententiam. 6. Hoc quidem apud oratores. Cæterum apud poetas ubi in versu post duos pedes syllaba remanet, comma est, quia ibi post scansionem praecisio verbi facta est. Ubi vero post duos pedes de parte orationis nihil superest, colon est. Totus autem versus periodus est, CAPUT XX!., De notis sententiarum. 1. Praeterea quaedam scripturarum notae apud celeberrimos auctores fuerunt, quasque antiqui ad distinctionem scripturarum carminibus et historiis apposuerunt. Nota est figura propria in litterae modum posita, ad demonstrandum unamquamque verbi, sententiarumque ac versuum rationem. Notae autem versibus apponuntur numero viginti sex, quae sunt nominibus infra scriptis. 2. Asteriscus (*) apponitur in iis quæ omissa sunt, ut illucescant per eam notam, quae deesse vIdentur. Stella enim ὰστὴρ Græco sermone dicitur, a quo asteriscus est derivatus. 3. Obelus, ( ̃) id est, virgula jacens, apponitur in verbis vel sententiis superflue iteratis, sive in iis locis ubi lectio aliqua falsitate notata est, ut quasi sagitta jugulet supervacua, atque falsa confodiat. Sagitta enim Graece όελός dicitur. 4. Obelus () superne adpunctus ponitur in iis, de quibus dubitatur utrum tolli debeant necne. 5. Limniscus, (÷) id est, virgula inter geminos punctos jacens, apponitur in iis locis qua sacra Scripturae interpretes eodem sensu, sed diversis sermonibus, transtulerunt. 6. Antigraphus () cum puncto apponitur, ubi in translationibus diversus sensus habetur. 7. Asteriscus () cum obelo: hac proprie Aristarchus utebatur in iis versibus, qui non suo loco positi erant. 8. Paragraphos () ponitur ad separandas res a rebus quæ in connexu concurrunt, quemadmodum in catalogo loca a locis, et regiones a regionibus, ina gone præmia a præmiis, certamina a diversis certaminibus separantur. 9. * Positura () est figura paragrapho contraria, ideo sic formata, quia sicut ille principia notat, ita ista fines a principiis separat. 10. Cryphia (), circuli pars inferior cum puncto, ponitur in iis locis ubi quaestio dura et obscura aperiri vel solvi non potest. 10. Antisigma () ponitur ad eos versus quorum ordo pe rmutandus est, sic et in antiquis auctoribus positum invenitur. 12. Antisigma () cum puncto ponitur in iis locis ubi iu eodem sensu duplices versus sunt, et dubitatur qui potius eligendus sit. 13. Diple () hanc scriptores nostri apponunt in libris ecclesiasticorum virorum ad separanda, vel demonstranda testimonia sanctarum scripturarum. 14. Diple περὶ στίχον.() hanc primus Leogoras Syracusanus apposuit Homericis versibus ad separationem olympi a coelo. 15. Diple περιεστιγμένη; () id est, cum seminis punctis: hanc antiqui in iis apponebant. quae Zenodotus Ephesius non recte adjecerat aut detraxerat, aut permutaverat; in iis et nostri ea usi sunt. 16. Diple ὼ () ελισμένη () interponitur ad separandas in comœdiis vel tragœdiis periodos. 17. Aversa quoties strophe et antistrophe infertur. 18. Aversa cum obelo () ad ea ponitur quæ ad aliquid respiciunt, ut: Nosne tibi fluxas Phrygiæ res vertere fundo conamur? nos? an miseros qui Troas Achivis objecit?....

1.20_2Üstü obelus'lu diple, yerlerin, zamanların ve kişilerin değişen şartlarını göstermek için konur.

Üstü obelus'lu düz ve ters diple, yerinde tamamlandığında sonrakinin de benzer olduğunu bildirerek konur.

Ceraunium, birçok dize reddedilip her biri tek tek obelus'la işaretlenmediğinde konur; keraunos yıldırım demektir.

Chresimon, herkesin kendi isteğine göre bir şeyi işaretlemek için koyduğu işarettir.

Φ ve Ρ, yani phrontis (kaygı), karanlık bir yer bulunduğunda kaygıdan dolayı konur.

Üst çapa, çok büyük bir konunun bulunduğu yere konur.

Alt çapa, bir şeyin çok değersiz ya da uygunsuz söylendiği yere konur.

Coronis işareti yalnız kitabın sonuna konur.

Alogus işareti hatalar için kullanılır.

Kitaplarda sayfa kenarlarında açıklananları tanımak için başka küçük işaretler de konur: okur eşikte böyle bir işaret bulup aynı sözün ya da dizeciğin metnine dönerse, üstte benzer işareti bulduğu yerin açıklama olduğunu bilir.

1.20_2
  1. Diple () superne obelata ponitur ad conditiones locorum, ac temporum, personarumque mutatas. 20. Diple recta et aversa superne obelata () ponitur, finita loco suo monade significante similem sequentem quoque esse. 21. Ceraunium ()ponitur quoties multi versus improbantur, nec per singulos obelantur, ceraunus enim fulmen dicitur. 22. Chresimon ()Hac sola ex voluntate uniuscujusque ad aliquid notandum ponitur. 23. Φ et Ρ, (), id est ϕροντίς. Haec ubi aliquid obscuritatis est, ob sollicitudinem ponitur. 24. Anchora superior ponitur, ubi aliqua res magna omnino est. 25. Anchora inferior ubi aliquid vilissime, vel inconvenientius denuntiatum est. 26. Coronis ()nota tantum in fine libri apponitur. 27. Alogus ()nota ad mendas adhibetur. 28. Fiunt et aliae librorum notulæ pro agnoscendis iis quæ per extremitates paginarum exponuntur, ut ubi lector in liminari hujusmodi signum invenerit ad textum recurrens ejusdem sermonis vel versiculi, sciat esse expositionem cujus similem superjacentem notam invenerit.
1.2222. Halk işaretleri

Halk işaretlerinden bin yüz tanesini ilk olarak Ennius bulmuştur. Bu işaretlerin kullanımı şöyleydi: halk meclisinde ya da mahkemede söylenen her şeyi birkaç kâtip birlikte durarak yazardı; kısımları aralarında bölüştürür, kimin kaç kelimeyi hangi sırayla alacağını belirlerlerdi. Roma'da ilk olarak Cicero'nun azatlısı Tullius Tiro işaretler üzerine bir eser hazırlamıştır, ama yalnız edatlar için.

Ondan sonra Vipsanius Philargius ve Maecenas'ın azatlısı Aquila başka başka işaretler eklemişlerdir. Sonra Seneca, hepsini toplayıp düzene sokarak ve sayılarını artırarak beş bin işaretlik bir eser ortaya koymuştur. İşaret (nota) denmesi, öne konan işaretlerle kelimeleri ya da heceleri belirtip (notent) okuyanın bilgisine (notitia) getirmelerindendir. Bunları öğrenenlere de asıl anlamıyla notarii denir.

1.22

CAPUT XXII. De notis vulgaribus. 1. Vulgares notas Ennius primus mille et centum invenit. Notarum usus crat ut quidquid pro contione aut in judiciis diceretur librarii scriberent complures simul astantes, divisis inter se partibus, quot quisque verba, et quo ordine exciperet. Romæ primus Tullius Tiro Ciceronis libertus commentatus est notas, sed tantum praepositionum. 2. Post eum Vipsanius Philargius, vel Aquila libertus Mæcenatis alius alias addiderunt. Deinde Seneca, e contractu omnium, digestoque, et aucto numero, opus effecit in quinque millia. Notæ autem dictæ, eo quod verba vel syllabas præfixis characteribus notent, et ad notitiam legentium revocent, quas qui didicerunt proprie jam notarii appellantur.

1.2323. Hukuk işaretleri

Hukuk kitaplarında bazı harfler, yazı daha hızlı ve kısa olsun diye kelimelerin işaretidir. Örneğin B ve F ile bonum factum, S ve C ile senatusconsultum, R ve P ile res publica, P ve R ile populus Romanus, D ve T ile dumtaxat; ters çevrilmiş M harfiyle mulier; doğal duruşundaki P ile pupillus, baş aşağı P ile pupilla; tek K ile caput; birleşik iki K ile calumniae causa; I ve E ile iudex esto; D ve M ile dolum malum yazılırdı.

Eski kitaplarda bu türden pek çok benzer işaret bulunur. Yeni imparatorlar bu hukuk işaretlerinin kanun derlemelerinden kaldırılmasını emretmişlerdir; çünkü kurnazlar bunlarla bilmeyen birçok kişiyi aldatıyorlardı. Kanunlarda harflerin, hiçbir yanılgıya ve dolambaca yol açmayacak, uyulması ve kaçınılması gerekenleri açıkça gösterecek biçimde yazılmasını buyurmuşlardır.

24. Askerî işaretler

Eskilerde askerlerin adlarını içeren kısa listelerde, askerlerden kaçının sağ kaldığını, kaçının savaşta düştüğünü görmek için özel bir işaret vardı. Satır başına konan T işareti sağ kalanı gösterirdi. Her ölenin adının yanına ise Θ konurdu. Bu yüzden ortasından bir mızrak geçer, yani ölüm işareti taşır. Persius bunun için şöyle der: "Sen de kara theta'yı kusurun önüne koyabilir misin?"

Tecrübesizliği göstermek istediklerinde lambda harfini kullanırlardı; tıpkı başa theta koyarak ölümü gösterdikleri gibi. Ödemelerin dağıtımında da özel işaretler vardı.

1.23

CAPUT XXIII. De notis juridicis. 1. Quaedam autem litteræ in libris juris verborum suorum notæ sunt, quo scriptio celeris breviorque fiat. Scribebatur enim, verbi gratia, per B et F, bonum factum; per S et C, senatusconsultum; per R et P, respublica; per P et R, populus Romanus; per D et T, duntaxat; per supinam M litteram mulier; per P, secundum naturam, pupillus; per PV, verso capite, pupilla; per unum K, kaput; per duo KK juncta, kalumniæ kausa; per I et E, judex esto; per D et M, dolum malum. 2. Cujus generis plurimæ consimiles notæ in libris antiquis inveniuntur. Has juris notas novitii imperatores a Codicibus legum abolendas sanxerunt, quia nullos per has callidi ingenio ignorantes decipiebant, atque ita jusserunt scribendas in legibus litteras, ut nullos errores, nullas ambages afferant, sed sequenda et vitanda aperte demonstrent. CAPIT XXIV. De notis militaribus. 1. In breviculis quoque quibus militum nomina continebantur propria nota erat apud veteres, qua inspiceretur quanti ex militibus superessent, quantique in bello cecidissent. T nota in capite versiculi posita superstitem designabat. Θ Vero ad uniuscujusque defuncti nomen apponebatur. Unde et habet per medium telum. Id est, mortis signum, de qua Persius ait: Et potis es nigrum vitio præfigere theta. 2. Cum autem imperitiam significare vellent lambda littera usi sunt; sicut mortem significabant cum ponebant theta ad caput. In stipendiorum quoque largitione propriæ crant notæ.

1.2525. Harf şifreleri

Eskiler aralarında harf şifreleri de kurarlardı; gizlice birbirlerine bildirmek istediklerini karşılıklı yazmak için. Brutus buna tanıktır: yapacağı işleri bu harflerle işaretlerdi, başkaları da bu harflerin ne demek istediğini bilmezdi.

Sezar Augustus da oğluna şöyle yazmıştır: "Birbirimize yazmamız gereken ve gizli kalması gereken sayısız şey durmadan çıktığına göre, istersen aramızda şöyle bir şifre kuralım: şifreli yazmak gerektiğinde her harfin yerine bir sonrakini yazalım; A yerine B, B yerine C, ötekileri de aynı yolla. Z harfi için çift A'ya döneceğiz." Bazıları kelimeleri ters çevirerek de yazardı.

1.25

CAPUT XXV. De notis litterarum. 1. Notas etiam litterarum inter se veteres faciebant, ut quidquid occulte invicem scriptura significare vellent, mutuo scriberent. Testis est Brutus, qui iis litteris ea quæ acturus erat notabat, ignorantibus aliis quid sibi vellent eæ litteræ. 2. Cæsar quoque Augustus ad filium: Cum, inquit, innumerabilia incidunt assidue, quæ scribi ad alterutrum oportet, et esse secreta; habeamus ergo inter nos notas, si vis, tales, ut eum aliquid notis scribendum erit, pro unaquaque littera scribamus sequentem, hoc modo, pro A, B; pro B, C, et deinceps eadem ratione cæteras; pro Z autem littera redeundum erit ad duplex AA. Quidam etiam versis verbis scribebant.

1.2626. Parmak işaretleri

Parmakların da gözlerin de işaretleri vardır; sessizce ve uzaktan bunlarla konuşulur. Asker âdeti de böyledir: ordu rıza gösterdiğinde sesle yapamadığı için elle söz verir; bazıları da sesle yapamadıkları için kılıçlarını sallayarak selam verirler.

Ennius bir hafifmeşrep kadın için şöyle der:

Koroda top oynar gibi kendini elden ele veriyor, herkese ortak ediyor kendini. Birini tutuyor, ötekine göz kırpıyor, eli başka birinde, bir başkasının ayağını çekiyor, birine dudağından yüzük gösteriyor, ötekini çağırıyor, öteki ile şarkı söylüyor, ama yine de başkalarına parmağıyla mektup veriyor.

Süleyman da şöyle der: "Göz kırpar, ayağıyla işaret verir, parmağıyla konuşur."

1.26

CAPUT XXVI. De nolis digitorum. 1. Sunt quædam et digitorum notæ, sunt et oculorum, quibus secum taciti proculque distantes colloquuntur, sicut mos est militaris, ut quoties consentit exercitus, quia voce non potest, manu promittat, alii quia voce non possunt, gladiorum nutu salutant. 2. Ennius de quadam impudica: Quasi in choro pila ludens datatim dat sese et communem facit. Alium tenet, alii adnutat, alibi manus est occupata, alii pervellit pedem, alii dat annulum spectandum a labris, alium invocat, cum alio cantat, attamen aliis dat digito litteras. Et Salomon: Annuit oculo, terit pede, digito loquitur.

1.2727. Yazım

Yazım (orthographia) Yunancadan Latinceye "doğru yazı" diye çevrilir: Yunanca orthē doğru, graphē yazı demektir. Bu öğrenim dalı nasıl yazmamız gerektiğini öğretir. Gramer sanatı söz parçalarının çekimiyle uğraştığı gibi yazım da yazma ustalığıyla uğraşır. Örneğin ad edat olduğunda d, bağlaç olduğunda t harfi alır.

Haud, olumsuzluk belirteci olduğunda d ile biter ve başında soluk alır; bağlaç olduğunda ise soluksuz, t ile yazılır.

Apud edatı d ile yazılır, ad patrem'deki gibi; çünkü eskiler çoğu kez apud yerine ad kullanmışlar, ortadaki iki harfi atmışlardır.

Bazen bir harf başka bir harfin yerine usulüne uygun olarak konur. b ile p arasında bir akrabalık vardır: burrus yerine pyrrus deriz. c ile g arasında da bir akrabalık vardır: centum ve trecentos deriz, ama sonra c yerine g koyarak quadringentos deriz. c ile q arasında da benzer bir akrabalık vardır: huiusce'yi c ile, cuiusque'yi q ile yazarız. Cum edatsa c ile, belirteçse q ile yazılmalıdır: quum lego deriz. Deus yalnız e ile, daemon ise ae çift ünlüsüyle yazılmalıdır.

Hayvan olan equus e ile yazılmalıdır. Adil anlamına gelen aequus ise ae çift ünlüsüyle yazılmalıdır. Exsul kelimesine s eklenmelidir, çünkü topraktan dışarıda olana (extra solum) denir. Exultat ise s harfi olmadan yazılması daha iyidir: x, c ve s'ten oluşur, içinde s varken bir daha nasıl s eklenir?

Aequor çift ünlüyle yazılmalıdır, çünkü adı aqua'dan değil, düzlükten (aequalitas) gelir.

Forsitan sonunda n ile yazılmalıdır, çünkü tam biçimi si forte tandem'dir.

Çirkin anlamındaki fedus yalnız e ile, antlaşma anlamındaki foedus ise oe çift ünlüsüyle yazılmalıdır.

Formosus n'siz yazılır, çünkü formus'tan, yani sıcaktan gelir: kanın sıcaklığı güzelliği doğurur.

Oğul anlamındaki gnatus g ile yazılmalıdır, çünkü generatus kelimesinden gelir.

Soluk işareti olan h, Latincede yalnız ünlülere eklenir: honor, homo, humus gibi. Yunan ve İbrani adlarında ünsüzlere de soluk verilir. Heus ve heu ünlemleri h ile yazılmalıdır.

Bazıları iki ünlü arasındaki i harfinin iki kez yazılması gerektiğini sanmıştır: Troiia, Maiia gibi. Ama akıl buna izin vermez. Bir hecede asla üç ünlü yazılmaz. İki ünlü arasındaki i harfi çift sayılır.

Yansız cinsten zamir olan id, is, ea, id'den geldiği için d ile yazılır, çünkü idem yapar.

Üçüncü kişi fiili ise, eo, is, it'ten geldiği için t ile yazılır, çünkü itur yapar.

Eskiler, ardından a geldiğinde k harfini koyarlardı: kaput, kanna, kalamus gibi. Şimdi yalnız Kartago ve Kalendae bu harfle yazılır. Bütün Yunan adları, ardından hangi ünlü gelirse gelsin, k ile yazılmalıdır.

Laetus ae çift ünlüsüyle yazılır, çünkü laetitia genişlikten (latitudo) adını alır; zıddı ise darlık yapan tristitia'dır. l harfini bazen d yerine kullanırız: datum yerine latum, cadamitas yerine calamitas gibi; calamitas adı düşmekten (cadere) gelir.

Maxumus mu maximus mu yazılacağı ve benzerleri tartışılmıştır. Varro, Sezar'ın bu tür kelimeleri i ile söyleyip yazdığını aktarır; bu büyük adamın otoritesinden dolayı maximus, optimus, pessimus yazma alışkanlığı doğmuştur.

Malo tek l ile yazılmalıdır, çünkü magis volo'dur; malle ise çift l ile, çünkü magis velle'dir. Nolo da tek l ile, nolle çift ile yazılır: nolo, ne volo demektir; nolle ise ne velle.

Os, yüz ya da kemik anlamına geldiğinde yalnız o ile yazılmalıdır; kişiyi gösterdiğinde başına h konur.

Sınır anlamındaki ora o ile, günün saati olan hora h ile yazılmalıdır. Onus, yükten geliyorsa yalnız o ile, honor'dan geliyorsa h soluğuyla yazılmalıdır.

Praepositio ve praeterea çift ünlüyle yazılmalıdır.

Bağlaç olan pene ise e ile, işkence anlamındaki poena çift ünlüyle yazılır.

q harfi ancak ardından hemen u geliyorsa ve bir ya da birkaç başka ünlü birleşip tek hece oluşturuyorsa doğru konur. Geri kalanlar c ile yazılır.

Quae zamiri a ile, que bağlacı a'sız yazılmalıdır.

Quid zamir olduğunda d ile yazılır; birinci biçimi queo, quis, quit olan fiil olduğunda ise t ile yazılır; birleşik biçimleri de nequeo, nequis, nequit.

Quod zamir olduğunda d ile, sayı olduğunda t ile yazılmalıdır, çünkü tot de t ile yazılır.

Quotidie c ile değil, q ile yazılmalıdır, çünkü quot diebus'tan gelir.

1.27

CAPUT XXVII. De orthographia. 1. Orthographia Græce, Latine Recta scriptura interpretatur; όρθὴ enim Græce recta; γραϕὴ scriptura dicitur: hæc disciplina docet quemadmodum scribere debeamus. Nam sicut ars tractat de partium declinatione, ita orthographia de scribendi peritia, ut puta ad, cum est præpositio, d litteram; cum est conjunctio, t litteram accipit. 2. Haud. quando adverbium est negandi, d littera terminatur, et aspiratur in capite; quando autem conjunctio est, per I litteram sino aspiratione scribitur. 3. Apud præpositio per d scribitur, sicut ad patrem, quoniam veterus sæpe ad pro apud usi sunt, duabus ex lis mediis Uideris subtractis. 4. Interdum autem aliæ litteræ in locum aliarum rite ponuntur. B et p litteris quædam cognatio est; nam pro burro dicimus pyrrum. C et g quamdam cognationem habent; nam cum dicimus centum et trecentos, postea dicimus quadringentos, g ponentes pro e. C et q sImiliter cognatio est; nam hujusce per c, cujusque per q scribimus. Cum autem præpositio, per e scribente est, si autem adverbium fuerit, per q. Dicimus enim quum lego. Deus per e solam; dæmon per æ diphthongum est notandus. 5. Equus, quod est animal, per e scribendus. Æquus, quod est justus, per æ diphthongon est scribendus. Exul addita s debet scribi, quia exul dicitur qui extra solum est. Exultat melius sine s littera scribitur. Nam cum ipsa x ex c et a constat, quomodo cum in ea sit a, rursus ei additur alia? 6. Æquor per diphthongon scribendum, quia non ab aqua, sed ab æqualitate nomen est factum. 7. Forsitan per n in fine scribendum, quia integrum ejus est si forte tandem. 8. Fedus, quod est deformis, per e solam scribendum; fædus, quod est pactum, cum æ diphthongo scribendum. 9. Formosus sine n scribitur quia a formo, id est, calido; calor namque sanguinis efficit pulchritudinem. Gnatus, quod est filius, per g scribendum, quia facit generatus. 10. H, quæ aspirationis nota cat, in Latino tantum vocalibus jungitur, ut honor, homo, humus. Aspiratur autem et consonantibus, sed in Græcis, et Hebraeis nominibus. Heus autem, et heu interjectiones per A scribendae. 11. i litteram iter duas vocales constitutam his scribi quidam existimabant s ut Trojia, Majia, sed hoc ratio non permittit. Nunquam enim tres vocales in una syllaba scribuntur. Sed i littera inter duas vocales constituta pro duplici habetur. 12. Id, pronomen neutri generis per II scribitur, ab eo quod est is, ea, id, quia facit idem. Quod si verbum est tertiæ personæ per I notabitur, ab eo quod est eo, is, ii, quia facit itur. 13. K litteram antiqui præponebant quoties A sequebatur, ut keput, Kanna, Kalamus. Nunc autem Kartago, et Kalendæ per eamdem tantum scribuntur. Omnia autem Græca nomina qualicunque sequente vocali per k sunt scribenda. 14. Lætus per æ diphthongum scribitur quia lævitia a latitudine vocata est, cui contraria cst tristitia, quæ angustiam facit. L autem littera interdum pro d littera utimur, Ut latum pro datum, ei calamitatem pro cadamitatem; a cadendo enim nomen sumpsit calamitas. 15. Maxumus, an maximus, cet si qua similia sunt, qualiter scribi debeant quæsitum est. Varro tradidit Cæsarem per i hujusmodi verba enuntiare, et scribere solitum esse; inde propter auctoritatem tanti viri consuetudinem factam ul maximus, optimus, pessimus, scribatur. 16. Malo per unum l scribendum, quia est magis voto; malle per duo ll, quia est magis velle; nolo quoque per unum l, nolle per duo. Nolo enim, ne volo est; NOLLE, ne velle. 17. Os, si vultum aut ossa significat, per o solam scribendum est; si personam, h præponenda est. 18. Ora finium per o; hora dici, per h scribendum. Onus, si de onere venit, per o solam scribendum; si de honore, cum h aspiratione. 19. Præpositio et præterea per diphthongum scribendum. Pene vero, quod est conjunctio, per e. Pœna, quod est supplicium, per æ. 20. Q littera tunc recte ponitur, cum illam statim u littera sequitur, et alia quaelibet una pluresve vocales junguntur, ita ut una syllaba fiat Cætera per c scribuntur. 21. Quæ pronomen cum a scribendum; que conjunctio, sine a. Quid, per d litteram scribitur cum pronomen est; per t cum verbum, cujus positio prima est queo, quis, quit; et in compositione nequeo, nequis, nequit. 22. Quod, quando pronomen est, per d scribendum; quando numerus, per l, quia tot item per t scribitur.. Quotidie per q scribendum; non per c, ut sit quot diebus.

1.27_2r harfinin s harfiyle ortaklığı vardır. Bu yüzden eskiler honos, labos, arbos derdi; şimdi honor, labor, arbor denir.

Sat t ile yazılmalıdır, çünkü tam biçimi satis'tir.

Sed d ile yazılmalıdır, çünkü eskiler sedum derdi; biz son iki harfi kestik.

Tamtus, quamtus gibi ortada m alır: quam ve tam'dan gelirler; quamtitas, quamtus ve tamtus bu yüzdendir.

Vae ünlemi a ile, ve bağlacı a'sız yazılmalıdır.

Xristus Yunanca olduğu için x ile yazılmalıdır. Xrisma da böyledir.

y ve z harfleriyle yalnız Yunan adları yazılır. Iustitia z sesi verdiği hâlde Latince olduğu için t ile yazılmalıdır. Militia, malitia, nequitia ve benzerleri de böyledir.

Belirsiz kelimelerde eskilerin âdeti şuydu: aynı harf kısa okununca bir anlam, uzun okununca başka anlam taşıyorsa uzun hecenin üzerine apex koyarlardı. Örneğin populus'un ağaç mı halk mı olduğu apex ile ayırt edilirdi. Ünsüz harfler ikileştiğinde de üstüne sicilicus koyarlardı: sel'a, ser'a, as'eres gibi. Eskiler harfleri ikilemez, üstüne sicilicus koyarlardı; bu işaret okuru harfin ikilenmesi gerektiği konusunda uyarırdı.

1.27_2
  1. R littera, communionem habet cum s littera. Itaque apud antiquos honos, labos, arbos dicebatur; nunc honor, labor, arbor. 24. Sat per f scribi oportet, quia integrum ejus facit satis. Sed per d oportet scribi. Apud antiquos enim sedum dicebatur; nos finales duos litteras abscidimus. 25. Tamtus sicut et quamtus in medio m habebunt. De quam enim et tam veniunt, unde et quamtitas, quamtus, et tamtus. 26. Væ interjectio cum a scribenda, v, conjunctio, sine a. 27. Xristus, quia Graecum est per x scribendum. Ita et Xrisma. 28. Y et z litteris sola Græca nomina scribuntur. Nam cum justitia z litteræ sonum exprimat, tamen, quia Latinum est, per t scribendum est. Sic militia, malitia, nequitia, et caetera similia. 29. In dubiis quoque verbis consuetudo veterum erat ut cum eadem littera alium intellectum correpta, alium producta haberet, longæ syllabae apicem apponebant, ut puta populus arborem significaret, an hominum multitudinem, apice distinguebatur. Sic, et ubi litterae consonantes geminabantur, sicilicum superponebant, ut sel'a, ser'a, as'eres. Veteres enim non duplicabant litteras, sed supra sicilicos apponebant. Qua nota admonebatur lector geminandam esse litteram.
1.2828. Analoji

Analoji Yunanca bir addır; Latincede "benzerlerin karşılaştırılması" ya da orantı diye adlandırılır. Gücü şudur: şüpheli olan, şüpheli olmayan benzer bir şeye bağlanır; böylece belirsizler belirlilerle kanıtlanır. Analoji karşılaştırması sekiz yolla yapılır: keyfiyet, karşılaştırma, cins, sayı, şekil, durum, benzer hecelerin sonları ve zamanların benzerliği.

Bunlardan biri eksikse artık analoji, yani benzerlik değil, anomali, yani kural dışılıktır. Lupus ile lepus her yönden uyuşur ama durumda ayrılırlar: lupi ve leporis olur. Kurala göre ise trames'in eril mi dişil mi olduğunu sorduğunda eril çıkar.

Yine funis'in cinsi belirsiz sanılırsa çekimde panis'e benzer, o hâlde erildir. Yalın derecelerin karşılaştırılmasından da yapılır: doctus ve magnus yalın ve birbirine benzerdir. Küçültme yoluyla da yapılır: funiculus, funis'in eril olduğunu gösterir; marmusculum da marmor'un yansız olduğunu gösterir.

Çünkü asıl biçimdeki cins, genellikle küçültmede de aynıdır. Ama her zaman değil: pistrinum, pistrilla örneğinde olduğu gibi. Şunu bilmeliyiz: çekim konumdan, cins ise küçültmeden çıkarılır.

29. Etimoloji

Etimoloji, kelimelerin kökenidir: fiilin ya da adın gücü yorumlanarak çıkarılır. Aristoteles buna symbolon, Cicero notatio (işaretleme) demiştir, çünkü adları ve kelimeleri şeylerin işareti (nota) yapar. Örneğin nehir (flumen), akarak büyüdüğü için akmaktan (fluere) adını almıştır.

Bunun bilgisi yorumda çoğu kez gerekli bir fayda sağlar. Çünkü adın nereden çıktığını gördüğünde gücünü daha çabuk anlarsın. Etimoloji bilindiğinde her şeyin incelenmesi daha açık olur. Ama adların hepsi eskiler tarafından tabiata uygun olarak konmamıştır; bazıları uzlaşımla konmuştur. Biz de kölelerimize ve mülklerimize bazen iradenin keyfine göre ad veririz.

Bütün adların etimolojisinin bulunamaması bundandır: bazıları doğdukları keyfiyete göre değil, insan iradesinin keyfine göre ad almıştır. Adların etimolojileri ya sebepten çıkar: krallar (reges) yönetmekten (regere), yani doğru davranmaktan (recte agere) gelir. Ya kökenden: insan (homo) topraktan (humus) olduğu için. Ya da zıtlardan: lutum (çamur) lavare'den (yıkamak) gelir, oysa çamur temiz değildir; lucus (koru), gölgeden loş olup az ışık (lux) aldığı için böyle denir.

Bazıları adların türemesiyle oluşmuştur: prudentia'dan prudens gibi. Bazıları seslerden: garrulitas'tan (gevezelik) graculus (karga) gibi. Bazıları Yunan etimolojisinden çıkıp Latinceye geçmiştir: silva, domus gibi.

Başkaları adlarını yerlerden, şehirlerden, nehirlerden almıştır. Birçoğu değişik milletlerin dilinden gelir; bu yüzden kökenleri zor görülür. Çoğu barbar adlardır, Latinlerce ve Yunanlarca bilinmezler.

30. Sözlükçeler

Sözlükçe (glossa), Yunanca "dil" anlamından adını alır. Filozoflar buna "kelimeye karşılık" (adverbum) der, çünkü sorulan sesi tek ve tekil bir kelimeyle belirtir. Tek bir kelimeyle konan şeyin ne olduğunu açıklar: conticescere, tacere (susmak) demektir, örneğin.

Yine latus haurit apertum ("açık böğrünü delip geçer") dizesinde haurit, perculit (vurur) demektir. Terminus'a finis (sınır) dememiz ya da populatas'ı vastatas (yağmalanmış) diye yorumlamamız da böyledir. Kısacası bir kelimenin karşılığını bir kelimeyle gösterdiğimiz her durumda sözlükçe vardır.

1.28

CAPUT XXVIII. De analogia. 1. Analogia Græce, Latine Similium comparatio, sive proportio nominatur. Cujus hæc vis est, ut quod dubium est, ad aliquod simile quod non est dubium referatur, ut incerta certis probentur. Octo autem modis comparatio analogiæ colligitur, id est, qualitate, comparatione, genere, numero, figura, casu, extremitatibus similium syllabarum, et similitudine temporum. 2. Si quid de iis unum defuerit, tam non est analogia, id est, similitudo; sed est anomalia, id est, extra regulam, ut lupus, ct lepus, totum convenit; a sed dissentiunt casu; facit * enim lupi, leporis. Nam regulariter est dum quaeris utrum trames masculinum sit an femininum, et erit masculinum. 3. Item funis, si incerti generis esse credis, similis est illi panis in declinatione, et erit masculinum. Item ex comparatione positivorum. ut si dicas, doctus, magnus, positivi sunt, et sui similes. Fit, et per diminutionem, ut puta funem masculinum esse funiculus ostendit; sicut marmor neutri generis esse, masculum indicat. 4. Nam quod genus in principalitate est, hi esse solet in diminutione. Sed hoc non semper, ut pistrinum, pistrilla. Sed quia scire debemus ex positione declinationem, et ex diminutione genus colligere. CAPUT XXIX. De etymologia. 1. Etymologia est origo vocabulorum, cum vis verbi vel nominis per interpretationem colligitur. Hanc Aristoteles σύμολον, Cicero Notationem nominavit, quia nomina et verba rerum nota facit, ut puta flumen, quia fluendo crevit, a fluendo dictum. 2. Cujus cognitio sæpe usum necessarium habet in interpretatione sua. Nam cum videris unde ortum est nomen, cHios vim ejus intelligis. Omnis enim rei inspectio, etymologia cognita, planior cst. Non autem omnia nomina a veteribus secundum naturam imposita sunt, sed quædam, et secundum placitum, sicut ct nos servis et possessionibus interdum secundum quod placet nostræ voluntati nomina damus. 3. Hinc est quod omnium nominum etymologiæ non reperiuntur, quia quædam non secundum qualitatem qua genita sunt, sed juxta arbitrium humanæ voluntatis vocabula acceperunt. Sunt autem etymologiæ nominum, aut ex causa datæ d, ut reges a regendo, id est, a recte agendo; aut ex origine, ut homo quia sit ex humo; aut ex contrariis, ut a LAVANDO lutum, dum lutum non sit mundum, et lucus, quia umbra opacus, parum luceat. 4. Quædam etiam facta sunt ex nominum derivatione, ut a PRUDENTIA prudens. Quædam etiam ex vocibus, ut a GARRULITATE graculus. Quædam cx Græca etymologia orta, et declinata sunt in Latinum, ut silva, domus. 5. Alia quoque ex nominibus locorum, urbium, fluminum traxerunt vocabula. Multa etiam ex diversarum gentium sermone vocantur. Unde, et origo eorum vix cernitur. Sunt enim pleraque barbara nomina, ct incognita Latinis et Græcis. CAPUT XXX. De glossis. 1. Glossa Græca interpretatione linguae sortitur nomen. Hanc philosophi adverbum dicunt, quia vocem illam de qua requiritur uno et singulari verbo designat. Quid enim illud sit in uno verbo positum declarat, ut conticescere est tacere. 2. Item: latus haurit apertum; HAURIT, perculit. Item cum terminum dicimus finem, aut populatas interpretamur esse vastatas, et omnino cum unius verbi rem uno verbo manifestamus.

1.3131. Ayrımlar

Ayrım, tarifin bir türüdür; sanat kitaplarının yazarları ona "aynı ve öteki üzerine" derler. İki şey bir ortaklıkla birbirine karışmışken ayrım konunca birbirinden seçilir ve her birinin ne olduğu bilinir. Örneğin krallar ile zorbalar arasında ne fark olduğu sorulduğunda ayrım eklenerek ikisinin ne olduğu tanımlanır: kral ölçülü ve itidallidir, zorba ise zalimdir. Bu iki şey arasına ayrım konunca ikisinin de ne olduğu bilinir. Ötekiler de böyledir.

32. Barbarizm

Barbarizm, harfi ya da sesi bozulmuş kelimedir. Harf bozulması: florebit demek gerekirken floriet demektir. Ses bozulması: ortadaki hece yerine ilk heceyi uzatmaktır, latebrae, tenebrae gibi. Barbarizm adı, Latince sözün temizliğini bilmeyen barbar milletlerden gelir. Çünkü Romalılaşan her millet, varlıklarıyla birlikte kelime ve âdetlerinin kusurlarını da Roma'ya aktarmıştır.

Barbarizm ile barbarolexis'in farkı şudur: barbarizm Latince kelimede, onun bozulmasıyla olur; barbar kelimeler Latince söze sokulduğunda ise barbarolexis denir. Yine düzyazıda bir söz kusuru olduğunda barbarizm, vezinli yazıda olduğunda metaplazm denir.

Barbarizm yazıda ve söyleyişte olur. Yazıda dört yolla: kelimeye harf ya da hece eklenir, değiştirilir, yeri değiştirilir ya da eksiltilir. Söyleyişte ise zamanlarda, tonlarda, soluklarda ve aşağıda gelen öteki durumlarda olur.

Zamanlarda barbarizm, uzun hece yerine kısa ya da kısa yerine uzun konmasıyla olur. Tonlarda, vurgunun başka heceye geçirilmesiyle. Solukta, h harfinin konmaması gereken yere eklenmesi ya da bulunması gereken yerden kaldırılmasıyla.

Ara vermede, dize tamamlanmadan söyleyişte kesildiğinde ya da ünlünün ardından ünlü geldiğinde olur: Musae Aonides gibi. Barbarizm metacismus, iotacismus ve lambdacismus ile de olur.

Metacismus, m harfinden sonra ünlü gelmesidir: bonum aurum, iustum amicum gibi. Bu kusurdan m harfini askıda bırakarak ya da atarak kaçınırız.

Iotacismus, iota harfinde sesin ikilenmesidir: Troia, Maia gibi. Burada bu harflerin söyleyişi o kadar ince olmalıdır ki iki değil, tek iota sesi çıkar gibi görünsün.

Lambdacismus, Afrikalıların yaptığı gibi tek l yerine iki l söylenmesidir: conloquium yerine colloquium gibi; ya da tek l'yi daha ince, iki l'yi daha geniş söylemektir. Bu doğrunun tersidir: tek l'yi daha geniş, iki l'yi daha ince söylemeliyiz.

Çarpışma, son hecenin sonu ile ötekinin başının bir olmasıdır: matertera gibi.

1.31

CAPUT XXXI. De differentiis. 1. Differentia est species definitionis, quam scriptores artium de eodem et de altero nominant. Hæc enim duo quadam inter se communione confusa, conjecta differentia, secernuntur, per quam quid sit utrumque cognoscitur, ut cum quæritur quid inter regem intersit ct tyrannum, adjecta differentia quid uterque sit definitur, ut rex modestus, et temperans, tyrannus vero crudelis. Inter hæc enim duo differentia cum posita fuerit, quid sit utrumque cognosci tur. Sic et cætera. CAPUT XXXII. De barbarismo. 1. Barbarismus est verbum corrupta littera, vel sono enuntiatum: littera, ut floriet, dum florebit di ccre oporteat; sono, si pro media syllaba prima producatur, ut. latebræ, tenebræ. Appellatus autem barbarismus a barbaris gentibus, dum Latinæ orationis integritatem nescirent; unaquæque enim Gens facta Romanorum, cum suis opibus vitia quoque et verborum et morum Romam transmisit. 2. Inter barbarismum autem, et barbarolexim hoc interest, quod barbarismus in verbo Latino fit, dum corrumpitur; quando autem barbara verba Latinis eloquiis inseruntur, barbarolexis dicitur. Item quando in prosa vilium fit sermonis, barbarismus vocatur; quando in metro, metaplasmus dicitur. 3. Barbarismus autem fit scripto, ct pronuntiatione. Scripto quatuor modis: si quis in verbo litteram, vel syllabam adjiciat, mutet, transmutet, vel minuat. Pronuntiatione autem fit in temporibus, tonis, aspirationibus et reliquis, quæ sequuntur. 6. Per tempora quippe fit barbarismus, si pro longa syllaba brevis ponatur, aut pro brevi longa. Per tonos, si accentus in aliam syllabam commutetur. Per aspirationem, si adjiciatur A littera ubi non debet, aut detrahatur ubi esse oportet. 7. Per hiatum, quoties in pronuntiatione scinditur versus antequam compleatur; sive quoties vocalis vocalem sequitur, ut Musæ Aonides. Fit barbarismus, et per metacismos, iotacismos, et lambdacismos. 8. Metacismus est quoties m litteram vocalis sequitur, ut, bonum aurum, justum amicum. Sed et hoc, vitium, aut suspensione m litteræ, aut detractione vitamus. 9. Iotacismus est quoties in iota littera duplicatur sonus, ut, Troiia, Maia, ubi earum litterarum adeo exilis erit pronuntiatio, ut unum iota, non duo, sonare videatur. Lambdacismus est, si pro uno I duo pronuntientur, ut Afri faciunt, sicut colloquium pro conloquium; vel quoties unum l exilius, duo largius proferimus. Quod contra est; nam unum largius, duo exilius proferre debemus. Collisio est quoties novissimae syllabæ finis in alterius principio est, ut matertera.

1.3333. Solesizm

Solesizm, birçok kelimenin birbiriyle uyumsuz dizilmesidir; barbarizm ise tek kelimenin bozulmasıdır. Doğru kuralla birleşmemiş kelimeler solesizmdir: inter nos yerine inter nobis, sceleratis yerine sceleratorum demek gibi.

Solesizm adı, şimdi Pompeiopolis denen Soloi şehrinden gelen Kilikyalılardan gelir: başkalarının yanına yerleşip kendi dilleriyle onların dilini kusurlu ve tutarsız biçimde karıştırdıkları için solesizme ad vermişlerdir. Benzer biçimde konuşanların solesizm yaptığı bu yüzden söylenir.

Şairlerde solesizme, dizede vezin zorunluluğundan yapıldığı görülürse figür (schema) denir; zorunluluk bulunmazsa solesizm kusuru olarak kalır.

Solesizm iki yolla olur: söz parçalarıyla ya da arazlarla. Söz parçalarıyla olması, bir parça yerine başkasını koymaktır: edatları belirteçlere uygulamak gibi. Arazlarla olması, parçalara ait olan şeylerle, örneğin keyfiyet, cins, sayı, şekil ve durumlarla olur. Donatus'un açıkladığı gibi solesizmler bütün bunlarla yapılır.

Ayrıca başka birçok yolla da olur. Lucilius yüz tür solesizm saymıştır; doğru konuşma kuralını tutmaya çalışan biri onların hepsinden kaçınmalıdır.

1.33

CAPUT XXXIII. De Soloecismo. 1. Solœcismus est plurimorum verborum inter se inconveniens compositio, sicut barbarismus unius verbi corruptio. Verba enim non recta lege conjuncta solœcismus est; ut si quis dicat, inter nobis pro inter nos; aut dare veniam sceleratorum, pro sceleratis. 2. Dictus autem solœcismus a Cilicibus, qui ex urbe Solæ, quæ nunc Pompeiopolis appellatur, profecti, cum apud alios commorantes, suam et illorum linguam vitiose inconsequenterque confunderent, soloecismo nomen dederunt. Unde et similiter loquentes solœcismos facere dicuntur. 3. Solœcismus autem apud poetas schema dicitur, quoties in versu necessitate metri factus Invenitur; cum autem non invenitur necessitas, permanet solœcismi culpa. 4. Solœcismus fit duobus modis: aut per partes orationis, aut per accidentia. Per partes orationis fit, si alteram partem pro altera ponamus, ut puta si præpositiones adverbiis applicemus. Per accidentia fit, id est, per ea quae accidunt partibus, ut puta per qualitates, genera, numeros, figuras, et casus. Per ista igitur omnia fiunt soloecismi, sicut Donatus exposuit. 5. Fiunt præterea et plurimis modis. Nam Lucilius centum genera solœcismorum dixit, quos omnes vitare potius quam sequi debet qui regulam recte loquendi tenere studet.

1.3434. Kusurlar

Gramerciler, sözde kaçınmamız gereken şeylere kusur der. Bunlar şunlardır: barbarizm, solesizm, acyrologia, cacephaton ve ötekiler.

Barbarizm tek kelimenin bozulmasıdır: ignoscere'nin üçüncü hecesini uzatmak gibi.

Solesizm, kelimelerin kusurlu dizilmesidir: inter homines yerine inter hominibus demek gibi.

Acyrologia, kelimeyi yanlış kullanmaktır: liceat sperare timenti (korkan ümit etsin) gibi; oysa korkanın işi ümit etmek değil çekinmektir. Gramineo in campo da böyledir: çayıra graminosus demek doğrudur, gramineus değil.

Cacephaton, açık saçık ya da kötü dizilmiş sözdür. Açık saçık: his animum arrecti dictis. Kötü dizilmiş: iuvat ire et Dorica castra. Bir kelimeye, öncekinin bittiği heceyle başlamak kötü dizimdir.

Pleonasmos, gereksiz yere bir kelime eklemektir: Hactenus arvorum cultus et sidera caeli; yıldızlar gökten başka bir yerde olmaz.

Perissologia, gereksiz yere birçok kelime eklemektir: "Ruben yaşasın ve ölmesin"; oysa yaşamak ölmemekten başka bir şey değildir.

Macrologia, uzun söz, gereksiz şeyleri içine alır: "Elçiler barışı elde edemeden geldikleri yere, evlerine döndüler."

Tautologia, aynı şeyi söylemedir: "Kader onu koruyorsa, göksel havayı soluyorsa, henüz zalim gölgelerin arasında yatmıyorsa." Tekrarlanan her şey tek bir şeydir, sadece sık sık söylenmiştir.

Eclipsis, sözün eksikliğidir; gerekli kelimeler bulunmaz: cui pharetra ex auro; burada erat eksiktir.

Tapinosis, büyük bir şeyin değerini sözle küçülten alçaltmadır: "Uçsuz girdapta tek tük yüzenler görünüyor." Denize girdap demiştir.

Cacosyntheton, kusurlu dizimdir: versaque iuvencum terga fatigamus hasta.

Amphibolia, belirsiz sözdür. Ya suçlama durumuyla olur, Apollon'un Pyrrhus'a verdiği şu yanıtta olduğu gibi: Aio te, Aeacida, Romanos vincere posse. Burada dizenin kimi galip gösterdiği belli değildir.

Belirsiz ayrımla da olur: bellum ingens geret Italia. Ayrım belirsizdir: büyük savaş mı, büyük İtalya mı?

Ortak fiille de olur: deprecatur Cato, calumniatur Cicero, praestolatur Brutus, dedignatur Antonius. Bu belirsizlikte, bunların mı başkalarına yalvardığı ya da iftira ettiği, başkalarının mı onlara, gösterilmez.

Eş adlılıkla da olur: tek adla çok şey gösterildiğinde, acies gibi; eklemezsen demirin mi, gözün mü, askerlerin mi olduğu belli olmaz.

35. Metaplazmlar

Metaplasmus Yunanca bir kelimedir, Latincesi transformatio'dur (biçim değiştirme). Tek kelimede vezin zorunluluğu ve şairlerin serbestliği yüzünden yapılır. Türleri şunlardır.

Prothesis, kelimenin başına eklemedir: nato yerine gnato, tulit yerine tetulit gibi. Epenthesis, ortaya eklemedir: reliquias yerine relliquias, imperator yerine induperator gibi.

Paragoge, sona eklemedir: mage yerine magis, potest yerine potestur gibi.

Aphaeresis, baştan kesmedir: contemno yerine temno gibi.

Syncope, ortadan kesmedir: forsitan yerine forsan gibi.

Apocope, sondan kesmedir: satis yerine sat gibi.

Ectasis, tabiata aykırı uzatmadır: Italiam fato; oysa Italiam kısa okunmalıydı.

Systole, tabiata aykırı kısaltmadır: aquosus Orion; oysa Orion uzun okunmalıydı.

Diaeresis, bir heceyi ikiye ayırmadır: albae, longae yerine albai, longai gibi.

Episynaloephe, iki heceyi bire yapıştırmadır: Phaethon, Nerei, aeripedem gibi; bunlarda iki hece tek okunur.

Synaloephe, ünlülerin bitişik ünlülerle çarpışmasıdır: atque ea diversa penitus dum parte geruntur gibi.

Ecthlipsis, ünsüzlerin ünlülerle çarpışmasıdır: multum ille et terris gibi.

Antithesis, bir harfin başka harf yerine konmasıdır: illi yerine olli gibi.

Metathesis, harfin yerini değiştirmektir: Evander yerine Evandre, Thymber yerine Thymbre gibi.

Barbarizm ile lexis, yani Latince kusursuz söyleyiş arasında metaplazm bulunur: tek kelimede kusurlu görünen ama gerekçeli olan söz. Yine solesizm ile phrasis, yani kelimelerin kusursuz bağlanması arasında schema, yani figür bulunur: kelimelerin örgüsünde kusurlu görünen ama gerekçeli olan. Demek ki metaplazmlar ve figürler orta şeylerdir, ustalık ve bilgisizlikle ayırt edilirler. Süs için yapılırlar.

1.34

CAPUT XXXIV. De Vitiis. 1. Vitia apud grammaticos illa dicuntur, quæ in eloquio cavere debemus. Sunt autem hæc: barbarismus, solœcismus, acyrologia, cacephaton, et reliqua. 2. Barbarismus est corruptio verbi unius. ut si tertiam syllabam quis producat in ignoscere. 3. Solœcismus, compositio vitiosa verborum: ut si aliquis dicat, inter hominibus pro inter homines. 4. Acyrologia, non propria dictio: ut, liceat sperare timenti; proprium est autem timenti formidare, non sperare; et, gramineo in campo: proprium est graminosum dicere campum, non gramineum. 5. Cacephaton, dictio obscena, vel incomposite sonans. Obscoena, ut, his animum arrecti dictis. Incomposita, ut, juvat ire et Dorica castra. Mala enim compositio fit, ab ea syllaba incipere qua superior finierat. 6. Pleonasmos, adjectio unius verbi supervacua: Ut, Hactenus arvorum cultus et sidera cæli. Neque enim alibi nisi in coelo sunt sidera. 7. Perissologia, adjectio plurimorum verborum supervacua: ut, Vivat Ruben, et non moriatur, dum non sit aliud vivere quam non mori. 8. Macrologia, longiloquium, res non necessarias comprehendens, ut: Legati, non impetrata pace, retro unde venerant domum reversi sunt. 9. Tautologia, idemloquium, ut: Si fata virum servant, si vescitur aura, ætherea, neque adhuc crudelibus occubat umbris. Totum enim quod repetitur una res est, sed crebro sermone annuntiata 10. Eclipsis est defectus dictionis, in quo necessaria ter ba desunt, ut, cui pharetra ex auro; deest enim erat. 11. Tapinosis est humilitas statum magnae rei dictis infirmans, ut: Apparent rari nantes in gurgite vasto. Gurgitem posuit pro mari. 12. Cacosyntheton, Vitiosa compositio: ut, versaque juvencum terga fatigamus hasta. 13. Amphibolia, Ambigua dictio; quae fit, aut per casum accusativum, ut illud responsum Apollinis ad Pyrrhum: Aio te, Æacida Romanos vincere posse. In quo non est certum quem in ipso versu monstraverit esse victorem. 14. Fit et per incertam distinctionem, ut, bellum ingens geret Italia. Incerta distinctio, utrum bellum ingens, an ingens Italia. 15. Fit, et per commune verbum, deprecatur Cato, calumniatur Cicero, præstolatur Brutus, dedignatur Antonius; nec ostenditur in hac ambiguitate utrum ipsi alios, In alii ipsos deprecati sunt, aut calumniati. 16. Fit et per homonymiam, quando uno nomine multa significantur, ut acies, et non addas, aut ferri, aut oculorum, aut militum. CAPUT XXXV. De metaplasmis. 1. Metaplasmus Græca lingua, Latine Transformatio dicitur, qui fit in uno verbo propter metri necessitatem, et licentiam poetarum. Cujus species istæ sunt. 2. Prothesis, appositio in principio verbi, ut gnato pro nato, et tetulit pro tulit. Epenthesis, appositio in medio, ut relliquias pro reliquias, induperator pro imperator. 3. Paragoge, appositio in fine, ut magis, pro mage, et potestur, pro potest. Aphæresis, abscissio de principio, ut temno pro contemno. Syncope, abscissio do medio, ut forsan pro forsitan. Apocope, abscissio de fine, ut sat pro satis. 4. Ectasis, productio contra naturam, ut, Italiam fato, cum Italiam correpte dici debeat. Systole, correptio contra naturam, aquosus Orion, cum Orion producte dici debeat. Diæresis, discissio unius syllabae in duas, ut, albai, longai, pro albæ, longæ. 5. Episynalœphe, conglutinatio duarum in unam, ut Phæton, pro Phaeton, Nerei, pro Nerei, æripedem, pro aeripedem. Synalœphe, collisio vocalium adjunctarum vocali. bus, ut, atque ea diversa penitus, dum parte geruntur. 6. Ecthlipsis, collisio consonantium cum vocalibus, ut multum ille, et terris. Antithesis, contrapositio litteræ pro alia littera. ut olli pro illi. Metathesis, transpositio litteræ, ut, Evandre pro Evander, Timbre, pro Timber. 7. Inter barbarismum et lexin, hoc est Latinam et perfectam elocutionem, metaplasmus est, qui in uno sermone ratione At vitiosus. Item inter solœcismum et phrasin, id est perfectam connexionem sermonum, schema, id est figura, est, quæ fit contextu sermonum ratione vitiosa. Ergo metaplasmi et schemata media sunt, et discernuntur peritia et imperitia. Fiunt autem ad ornatam.

1.3636. Figürler

Schemata Yunancadan Latinceye figurae (figürler) diye çevrilir; figürler, çeşitli söyleyiş biçimleriyle kelimelerde ya da düşüncelerde sözün süsü için yapılır. Çok olmakla birlikte gramercilerde şunlar bulunur.

Prolepsis, öne alma; sonra gelmesi gerekenlerin öne konmasıdır: Interea reges ingenti mole Latinus. Şöyle demesi gerekirdi: Interea reges ingenti mole, hemen ardından gelen procedunt castris, sonra da Latinus vb. Ama süs için öne alma yapılmış, sonra gelmesi gereken krallar yedi dizeye serpiştirilmiş, procedunt castris sonra eklenmiştir. Öne alma denmesi, sonra gelmesi gerekenlerin öne konmasındandır.

Zeugma, kapanıştır; birçok anlam tek kelimeyle kapatılır. Üç yolla olur: cümleleri birleştiren kelime ya başa, ya sona, ya ortaya konur. Başta: vertitur oenophoris fundus, sententia nobis. Ortada: Graecia Sulpicio sorti data, Gallia Cottae. Sonda: namque hoc tempore obsequium amicos, veritas odium parit.

Hypozeuxis, yukarıdakinin zıddı bir figürdür; her anlamın kendi kapanışı vardır: Regem adit et regi memorat nomenque genusque.

Syllepsis, benzemez kapanışlarda olur: ya çoğul söz tekil fiille bitirilir, sociis et rege recepto; ya da tekil söz çoğul fiille tamamlanır: Sunt nobis mitia poma, castaneae molles et pressi copia lactis. Yukarıda sunt demiştir, burada est pressi copia lactis demesi gerekirdi.

Syllepsis yalnız söz parçalarıyla değil, onların arazlarıyla da olur. Çok yerine bir, bir yerine çok konduğunda syllepsis vardır. Çok yerine bir: uterumque armato milite complent; oysa tek değil, çok askerle doldururlar. Bir yerine çok: İncil'de "Onunla birlikte çarmıha gerilen hırsızlar ona sövüyorlardı"; burada biri yerine ikisinin de küfrettiği söylenmiştir.

Anadiplosis, önceki dizenin bittiği kelimeyle sonraki dizenin başlamasıdır: Certent et cycnis ululae, sit Tityrus Orpheus, / Orpheus in silvis, inter delphinas Arion.

Anaphora, aynı kelimenin birçok dize başında tekrarlanmasıdır: Nos te Dardania incensa tuaque arma secuti, / Nos tumidum sub te permensi classibus aequor.

Epanaphora, tek dizede anlam başlarında aynı kelimenin tekrarlanmasıdır: Te nemus Angitiae, vitrea te Fucinus unda, / Te liquidi flevere lacus.

Epizeuxis, tek anlamda kelimenin ikilenmesidir: sic, sic iuvat ire sub umbras.

Epanalepsis, dize başına konan sözün dize sonunda tekrarlanmasıdır: Crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit.

Paronomasia, anlamı farklı olan neredeyse aynı sözdür: Abire an obire te convenit? yani sürgün olman mı, ölmen mi gerekir?

Schesis onomaton, bir söz dizisi içinde bağlanmış adların çokluğudur: nubila, nix, grando, procellae, fulmina, venti.

Paromoeon, aynı harfle başlayan birçok kelimedir; Ennius'ta şöyledir: O Tite tute Tati tibi tanta tyranne tulisti.

Ama Vergilius bunu iyi ayarlar: Ennius gibi bütün dizede bu figürü kullanmaz, kimi zaman yalnız dize başında, saeva sedens super arma; kimi zaman ortada, quaeque lacus late liquidos, quaeque aspera dumis; kimi zaman sonda: Sola mihi tales casus Cassandra canebat.

Homoeoptoton, birçok adın aynı durumda söylenmesidir: Sed neque currentem se nec cognoscit euntem / Tollentemque manus saxumque immane moventem.

Homoeoteleuton, birçok kelimenin aynı biçimde bitmesidir: abiit, abscessit, evasit, erupit.

Polyptoton, cümlenin değişik durumlarla çeşitlendirilmesidir: Ex nihilo nihilum, ad nihilum nil posse reverti. Ve: Marcus Dama, papae! Marco spondente recusas / credere tu nummos? Marco sub iudice palles? / Marcus dixit: ita est; assigna, Marce, tabellas.

Hirmos, kesintisiz sözün gidişini sona kadar koruyan cümledir: Est in secessu longo locus, insula portum ve devamı. Anlam burada horrentique atrum nemus imminet umbra'ya kadar uzanır.

Polysyntheton, birçok bağlaçla zincirlenen sözdür: tectumque, laremque, armaque, Amyclaeumque canem.

Dialyton ya da asyntheton, tersine bağlaçsız, gevşek ve basit söylenen figürdür: venimus, vidimus, placuit.

1.36

CAPUT XXXVI. De schematibus. 1. Schemata, ex Græco in Latinum eloquium Figuræ interpretantur, quæ fiunt in verbis, vel sententiis per varias distinctionum formas propter eloquii ornatum. Hæc dum multa sint, ' apud grammaticos ista inveniuntur 2. Prolepsis est præsumptio, ubi ea quæ sequi debent anteponuntur, ut: Interea reges ingenti mole: Latinus. Debuit enim sic dicere: Interea reges ingenti mole, et statim adjicere quod sequitur: Procedunt castris; deinde dicere: Latinus, etc.; sed facta pro ornamentO præsumptio rei, et qui sequi debuere reges InterpositU sunt in septem versibus, et postea additum est: Procedunt castris. Inde praesumptio, quia anteposita sunt quæ sequi debuere. 3. Zeugma est clausula, cum plures sensus uno verbo clauduntur, quas fit tribus modis. Nam aut in primo, aut in postremO, aut in medio id verbum ponitur, quod sententias jungit. In primo, ut, VERTITUR œnophoris fundus sententia nobis. In medio, ut, Græcia Sulpicio sorti DATA, Gallia Cottæ. In postremo, ut: Namque hoc tempore obsequium ami cos, veritas odium PARIT. 4. Hypozeuxis est figura superiori contraria, ubi in singulis sensibus propria unicuique clausula est, ut, Regem ADIT, et regi MEMORAT nomenque, genusque. 5. Syllep is est in dissimilibus clausulis, aut pluralis dictio singulari verbo finita, ut, sociis et rege recepto, aut singularis dictio plurali verbo expleta, ut: Sunt nobis mitia poma, Castaneæ molles, et pressi copia lactis. Supra enim sunt dixit, hic debuit dicere: Est pressi copia lactis. 6. Fit autem syllepsis non solum per partes orationis, sed, et per accidentia partibus. Nam ubi et pro. multis unus, et pro uno multi ponuntur, syllepsis est: pro multis unus, ut est illud: uterumque armato milite complent, cum non uno, sed multis militibus. Item pro uno multi, ut in Evangelio: Latrones qui crucifixi erant cum eo improperabant ei; ubi pro uno uterque inducitur blasphemasse. 7. Anadiplosis est, quando ab eadem verbo quo illud,'prior versus finivit sequens versus incipit, ut est Certent et cycnis ululæ, sit Tityrus Orpheus, Orpheus in silvis. inter delphinas Arion. 8. Anaphora est repetitio ejusdem verbi per principia versuum plurimorum, ut: Nos te, Dardania incensa, tuaque arma secuti, Nos tumidum sub te permensi classibus æquor. 9. Epanaphora est in uno versu per principia sensuum ejusdem verbi repetitio, ut: Te nemus Angitiæ, vitrea te Fucinus unda, Te liquidi flevere lacus 10. Epizeusis in uno sensu congeminatio verbi, ut: sic sic juvat ire sub umbras 11. Epanalepsis est sermonis in principio versus positi ejusdem in fine replicatio, ut cst illud: Crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit. 12. Paronomasia est in significatione diversa dictio pene Ipsa, ut illud: Abire an obire te convenit, id est, exsulem fieri, an mori? 13. Schesis onomaton, multitudo nominum conjunctorum a quodam ambitu copulata, ut nubila, nix, grando, procellæ, fulmina, venti14. Paromœon est multitudo verborum ei una littera inchoantium, quale est apud Ennium: O Tite tute Tati tibi tanta tyranne tulisti. Sed hoc bene temperat Virgilius, dum non toto versu utitur bac figura ut Ennius, sed nunc in principio versus tantum, ut est illud: Sæva sedens super arma; nunc in medio, ut: Quæque lacus late liquidos, quæque aspera dumis; Nunc autem in fine, ut: Sola mihi tales casus Cassandra canebat. 15. Homœoptoton est, cum plurima nomina per unum casum denuntiantur, ut cst illud: Sed neque currentem se, nec cognoscit euntem, Tollentemque manus, saxumque immane moventem. 16. Homoteleuton est, cum uno modo verba plurima finiuntur: ut abiit, abscessit, evasit, erupit. 17. Polyptoton est, cum diversis casibus sententia variatur, ut Ex nihilo nihilum, ad nihilu nil posse reverti. Marcus Dama, papæ, Marco spondente, recisas, Credere lu nummos? Marco sub judice palles! Marcus dixit. Ita est, assigna, Marce, tabellas. 18. Hirmos est sententia continuatæ orationis tenorem suum, usque ad ultimum servans, ut: Est in secessu longo locus, insula portum, et reliqua. Hinc enim in longum vadit sensus usque ad illud: Horrentique atrum nemus imminet umbra. 19. Polysyntheton est dictio multis concatenata conjunctionibus, ut, tectumque, larcumque, armaque, amycleumque canem... 20. Dialyton, vel asyntheton figura est, quæ e contrario sine conjunctionibus solute ac simpliciter effertur, ut, venimus, vidimus, placuit.

1.36_2Antitheton, zıtların zıtlarla karşılaştırılıp cümleye güzellik katmasıdır: Frigida pugnabant calidis, umentia siccis, / Mollia cum duris, sine pondere habentia pondus.

Hypallage, kelimelerin ters anlaşılmasıdır: dare classibus austros gibi; oysa rüzgârlara gemileri veririz, gemilere rüzgârları değil.

1.36_2
  1. Antitheton est ubi contraria contrariis opponuntur, et sententiæ pulchritudinem reddunt, ut illud: Frigida pugnabant calidis, humentia siccis; Mollia cum duris; sine pondere, habentia pondus. 22. Hypallage quotiescunque per contrarium verba intelliguntur, ut dare classibus austros., cum ventis naves demus, non navibus ventos.
1.3737. Mecazlar

Gramerciler, Latincede "söz tarzları" diye çevrilen şeylere Yunanca adla tropos derler. Mecazlar, asıl anlamdan asıl olmayan bir benzerliğe geçişle yapılır. Hepsinin adını saymak çok güçtür, ama Donatus bunların hepsinden on üçünü kullanıma aktarılmak üzere yazmıştır.

Metafor, bir kelimenin başka yerden alınarak aktarılmasıdır (istiare): "ekinler dalgalanıyor", "asmalar tomurcuklanıyor" dediğimizde bu şeylerde dalga ve tomurcuk bulmayız; bu kelimeler başka yerden aktarılmıştır. Bu ve benzeri mecazlı sözler, anlaşılması gereken şeylerin üzerine bu yüzden mecazlı örtüler örter: okuyanın anlayışı işlesin, şeyler çıplak ve elinin altında durup değersizleşmesin diye.

Metafor dört yolla yapılır. Canlıdan canlıya: aligeros conscendit equos; metaforla konuşarak dört ayaklıya kuş kanatları katmış, uçan hayvana da dört ayaklının koşusunu katmıştır. Cansızdan cansıza: Pontum pinus arat; sulcum premit alta carina. Toprağın işini sulara katmıştır, çünkü sürmek ve saban izi açmak toprağa aittir, denize değil.

Cansızdan canlıya: florida iuventus; cansız çiçekleri, ruhu olan gençliğe katmıştır. Canlıdan cansıza:

Tu, Neptune pater, cui tempora cana crepanti Cincta salo resonant, magnus cui perpete mento Profluit Oceanus, et flumina crinibus errant.

Çene, şakak ve saç Okyanus'a değil, insanlara aittir.

Şeylerin başka adları da böylece bir cinsten öteki cinse, güzellik uğruna çok yakışır biçimde aktarılır; söz böylece süslenir. Metafor ya tek yönlüdür: "ekinler dalgalanıyor" denir, "dalgalar ekinleniyor" denemez; ya da karşılıklıdır: remigium alarum (kanatların kürekleri) gibi. Geminin kanatlarından da, kanatların küreklerinden de söz edilir.

Catachresis, bir şeye başkasının adını takmaktır. Metafordan şu farkı vardır: metafor adı olan şeye bir ad bağışlar; catachresis ise kendi adı olmadığı için başkasınınkini kullanır: faciemque simillima lauro ve Nunc una ambae iunctisque feruntur / Frontibus, et longa sulcant vada salsa carina. Oysa yüz ve alın yalnız hayvanlarda ve insanlarda vardır. Şair gemiye bu adı takmasaydı, o kısma özgü söyleyecek bir adı olmazdı.

Metalepsis, öncekini söyleyerek sonrakini gösteren mecazdır: inque manus chartae nodosaque venit arundo. Elle kelimeleri, kamışla harfleri göstermiştir.

Metonymia, bir anlamdan yakın başka bir anlama aktarılan ad değişikliğidir. Birçok yolla olur. Ya içerenle içerileni gösterir: "tiyatrolar alkışlıyor", "çayırlar böğürüyor"; oysa orada insanlar alkışlar, burada öküzler böğürür. Ya da tersine, içerilenle içereni gösterir: iam proximus ardet Ucalegon; oysa yanan o değil, evidir.

Yine bulanla bulunanı gösterir: "Sine Cerere et Libero friget Venus" (Ceres ve Liber olmadan Venüs üşür) ve "commixtam Vulcanus mittit ad astra favillam". Tahılı bulan Ceres ile ekmeği, asmayı bulan Liber ile şarabı, Venüs ile şehveti, Vulcanus ile ateşi anlatmak ister. Tersine, bulunanla bulanı gösterir: "şaraba dua ediyoruz" demek, Yunanlarda şarabı bulan Liber yerine geçer.

Yine yapanla yapılanı gösterir: pigrum frigus (tembel soğuk), insanları tembelleştirdiği için; timor pallidus (solgun korku), insanları soldurduğu için. Tersine, yapılanla yapanı gösterir: Iungit equos auro genitor, spumantiaque addit / Frena feris. Köpüren gemler demiştir, oysa gemler köpük yapmaz; onları taşıyan at, gemleri köpüklerle ıslatır.

Antonomasia, ad yerine konan sözdür: Merkür yerine Maia genitus (Maia'dan doğan) gibi. Bu mecaz üç yolla yapılır: ruhtan, magnanimusque Anchisiades; bedenden, ipse arduus; dıştan, Infelix puer atque impar congressus Achilli.

Epitheton, adın üstündeki sözdür; özel adın önüne konur: alma Ceres, obscenique canes, importunaeque volucres. Antonomasia ile epitheton'un farkı şudur: antonomasia adın yerine konur, epitheton ise asla adsız bulunmaz. Bu iki mecazla birini ya yereriz, ya gösteririz, ya överiz.

1.37

CAPUT XXXVII. De tropis. 1. Tropos Græco nomine Grammatici vocant, qui Latine modi locutionum interpretantur. Fiunt autem a propria significatione ad non propriam similitudinem. Quorum omnium nomina difficillimum cst annotare, sed ex omnibus Donatus tredecim usui tradenda conscripsit. 2. Metaphora est verbi alicujus usurpata translatio, sicut cum dicimus, fluctuare segetes, gemmare vites, dum in iis rebus fluctus et gemmas non invenimus, in quibus hæc verba aliunde transferuntur, sed hæ atque aliæ tropicæ locutiones ad ca quae intelligenda sunt propterea figuratis amictibus obteguntur, ut sensum legentis exerceant, et ne nuda atque in promptu posita vilescant. 3. Fiunt autem metaphoræ modis quatuor: ab animali ad animale, ut, aligeros conscendit equos: metaphorice loquens miscuit quadrupedi alas avis, et quo cursu deserta petiverit, miscuit volatili cursum quadrupedis. Ab inanimali ad inanimale, ut, Pontum pinus arat; sulcum premit alta carina. Miscuit usum terræ aquis, dum arare et sulcum premere ad terram pertineat, non ad mare. 4. Ab inanimali ad animale, ut florida juventus; miscuit flores inanimales juventuti quæ animam habet. Ab animali ad inanimale, ut: Tu, Neptune pater, cui tempora cana crepanti Cincta salo resonant, magnus cui perpete mento Profluit Oceanus, et flumina crinibus errant. Mentum enim, et tempora, et crines non ad Oceanum pertinent, sed ad homines. 5. Sic et alia rerum nomina de alio genere in aliud genus decentissime decoris gratia transferuntur, ut oratio peroretur. Metaphora autem, aut partis unius est, ut, fluctuare segetes: non potes dicere segetare fluctus; aut antistropha est, id est, reciproca, ut remigium alarum. Nam et alæ navium, et alarum remigia dicuntur. 6. Catachresis, est alienæ rei nomen appositum: hæc co a metaphora differt, quod illa vocabulum habendi largitur; hæc quia non habet proprium, alieno utitur, ut, Faciemque simillima lauro; et,.... Nunc una ambæ junctisque feruntur Frontibus, ct longa sulcant vada salsa carina. Dum facies, et frons tantum animalium et hominum sint. Quod nomen si poeta non apposuisset navi, quid proprium eidem parti diceret non haberet. 7. Metalepsis tropus a præcedente indicans quod sequitur: Inque manus chartæ nodosaque venit arundo. Nam per manum verba, per arundinem litteræ significatæ sunt. 8. Metonymia est Transnominatio ab alia significatione ad aliam proximitatem translata. Fit autem multis modis; aut enim per id quod continet id quod continetur ostendit, ut theatra plaudunt, prata mugiunt, dum illic homines plaudant, hic boves mugiant; aut contra per id quod continetur id quod continet, ut jam proximus ardet Ucalegon, dum non ille, sed domus ejus arderet. 9. Item per inventorem id quod inventum est, ut, sine Cerere et Libero friget Venus, et commistam Vulcanus (mittit) ad astra favillam. Vult enim per Cererem frumenti inventricem intelligere panem; per Liberum inventorem vitis, vinum; per Venerem, libidinem; per Vulcanum, ignem. At contra per inventum Inventorem demonstrat, ut, Vinum precamur, pro Libero, qui vinum apud Græcos invenit. 10. Item per efficientem, id quod efficitur, sicut, pigrum frigus, quod pigros homines faciat; et, timor pallidus, eo quod pallidos homines reddat. At contra per id quod efficitur, efficiens, ut: Jungit equos auro genitor, spumantiaque addit Frena feris. Spumantia frena dixit, cum utique non ipsa faciant spumas, sed equus qui ea gerit spumis conspergat infusis. 11. Antonomasia est pro nomine, id est vice nominis posita: ut Maia genitus pro Mercurio; qui tropus fit tribus modis: ab animo, ut, magnanimusque Anchisiades; a corpore, ut ipse arduus; extrinsecus, ut: Infelix puer, atque impar congressus Achilli. 12. Epitheton, Supra nomen, præponitur enim proprio nomini, ut Alma Ceres, obscenique canes, importunæque volucres. Inter antonomasiam autem et epitheton hoc differt, quod antonomasia, pro vice nominis ponitur; Epitheton autem nunquam sine nomine est. Quibus duobus tropis, vel vituperans aliquem, vel ostendimus, vel laudamus.

1.37_2Synecdoche, kavrayıştır: parçadan bütün ya da bütünden parça anlaşılır. Onunla türle cins, cinsle tür gösterilir; çünkü tür parçadır, cins ise bütündür. Bütünden parçanın anlaşılması: Quam multae glomerantur aves, ubi frigidus annus / Trans pontum fugat. Yılın tamamı soğuk değildir, bir parçası, yani kış soğuktur. Tersine, parçadan bütünün anlaşılması: flammas cum regia puppis extulerat. Burada yalnız kıç değil gemi, gemi değil içindekiler, onların da hepsi değil biri alev kaldırmıştır.

Onomatopoeia, karışık sesi taklit etmek için uydurulan addır: kapıların gıcırtısı, atların kişnemesi, öküzlerin böğürmesi, koyunların melemesi gibi.

Periphrasis, dolambaçlı sözdür; tek şey birçok kelimeyle gösterilir: auras vitales carpit. Kelimelerin birleşmesiyle tek şeyi, yani "yaşıyor"u göstermiştir. Bu mecaz çifttir: ya hakikati parlak biçimde sunar ya da çirkinliği dolambaçla önler. Hakikati parlak biçimde sunması: Et iam prima novo spargebat lumine terras / Tithoni croceum linquens Aurora cubile. Demek istediği şudur: artık aydınlanıyordu ya da gün doğmuştu. Çirkinliği dolambaçla önlemesi: placidumque petivit / Coniugis infusus gremio per membra soporem. Bu dolambaçla açık saçıklıktan kaçınır ve cinsel birleşmeyi uygun bir dille gösterir.

Hyperbaton, aşmadır: kelimenin ya da cümlenin sırası değiştirilir. Beş türü vardır: anastrophe, hysteron proteron, parenthesis, tmesis, synchysis.

Anastrophe, kelimelerin ters sırasıdır: circum litora yerine litora circum gibi.

Hysteron proteron, cümlenin sırasının değiştirilmesidir: Postquam altos tetigit fluctus et ad aequora venit. Önce denize gelir, sonra dalgalara dokunur.

Parenthesis, araya cümle koymaktır; ortadan çıkarıldığında söz bütün kalır: Aeneas (neque enim patrius consistere mentem / Passus amor) rapidum ad naves praemittit Achatem. Sıra şudur: Aeneas rapidum praemittit Achatem; ortadaki parantezdir.

Tmesis, bir adın araya kelimeler girmesiyle kesilmesidir: multo nebulae circum dea fudit amictu, circumfudit yerine.

Synchysis, kelimelerin her yandan karışmış olmasıdır: Iuvenes, fortissima frustra / Pectora, si vobis audentem extrema cupido est / Certa sequi, quae sit rebus fortuna videtis. / Excessere omnes, adytis arisque relictis, / Di quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi / Incensae; moriamur et in media arma ruamus. Sıra şöyledir: Gençler, çok yiğit yürekler, yanan şehre boşuna yardım ediyorsunuz, çünkü bu imparatorluğu ayakta tutan tanrılar gitti. Bu yüzden son tehlikelere atılan beni izlemek isteğiniz kesinse, savaşın ortasına atılalım ve ölelim.

Hyperbole, inanılabilecek olanı aşan yüksekliktir: sidera verberat unda ve terram inter fluctus aperit. Bu yolla bir şey inanılmayacak kadar büyütülür, ama hakikati gösterme yolundan da sapılmaz; çünkü onu bildiren kelimeler aşmakla birlikte, konuşanın aldatma değil anlatma iradesi görünür. Bu mecazla bir şey yalnız büyütülmez, küçültülür de. Büyütülür: "rüzgârdan hızlı". Küçültülür: "tüyden yumuşak, taştan sert".

Alegori, başka söylemedir; bir şey söylenir, başka bir şey anlaşılır: tres litore cervos conspicit errantes; burada Pön savaşlarının üç komutanı ya da üç Pön Savaşı anlatılır. Bucolica'da da: Aurea mala decem misi, yani Augustus'a çobanların on eklogunu gönderdim. Bu mecazın birçok türü vardır; bunlardan yedisi öne çıkar: ironi, antiphrasis, muamma, charientismos, paroemia, sarcasmos, astysmos.

İroni, söyleyişiyle zıt bir anlam taşıyan cümledir. Bu mecazla bir şey kurnazca, suçlama ya da alay yoluyla söylenir: Vestras, Eure, domos; illa se iactet in aula / Aeolus, et clauso ventorum carcere regnet. Hapishane ise nasıl saray olur? Söyleyişle çözülür: "hapishane" söyleyişi doğrudur; "sarayda övünsün" ironidir; bütün söz zıt söyleyişle, övgüyle alay eden ironi türüyle söylenmiştir.

Antiphrasis, zıddından anlaşılması gereken sözdür: lucus (koru), ağaçların yoğun gölgesi yüzünden ışıksız olduğu için; manes, yani yumuşak ve ölçülü, oysa korkunç ve yabanıldırlar; Parcae ve Eumenides, Furyalar, hiç kimseye acımadıkları (parcere) ve iyilik etmedikleri için. Bu mecazla halk cücelere Atlantes (Devler), körlere "görenler", Habeşlere "gümüşi" der.

1.37_2
  1. Synecdoche est Conceptio, cum a parte totum, vel a toto pars intelligitur. Eo enim et per speciem genus et per genus species demonstratur; sed species pars est, genus autem totum. A tuta enim pars intelligitur, ut: Quam multæ glomerantur aves, ubi frigidus annus Trans pontum fugat. Non enim totus annus est frigidus, sed pars anni, id est, hiems. At contra a parte totum: ut, flammas cum regia puppis extulerat. Ubi non solum puppis, sed navis; et non navis, sed qui in ea; et non omnes, sed unus flammas extulit. 44. Onomatopœia, nomen fictum ad imitandum sonum vocis confusae, ut stridor valvarum, hinnitus equorum, mugitus boum, balatus ovium. 45. Periphrasis est Circumloquium, dum res una plurimis verbis significatur, ut, auras vitales carpit. Significavit enim per copulationem verborum unam rem, hoc est, vivit. Hic autem tropus geminus est; nam aut veritatem splendide producit, aut fœditatem circuitu evitat, Veritatem splendide producit, sicut: Et iam prima novo spargebat lumine terras, Tithoni croceum linquens aurora cubile. Vult enim dicere, jam lucescebat, aut dies ortus erat. Foeditatem circuitu devitat, sicut: placidumque petivit Conjugis infusus gremio per membra soporem. Hoc enim circuitu evitat obscœnitatem, et decenter ostendit concubitum. 46. Hyperbaton est Transcensio, cum verbum aut sententia ordine commutatur. Hujus species quinque sunt: Anastrophe, hysteron proteron, parenthesis, tmesis, synchesis. Anastrophe, verborum ordo praeposterus, ut littora circum, pro circum littora. 47. Hysteron proteron, sententia ordine commutata, ut: Postquam altos tetigit fluctus, et ad æquora venit. Ante enim ad æquora venit, et sic tetigit fluctus. 48. Parenthesis, ubi interponimus sententiam, qua ex medio remota, integer sermo perdurat, ut, Æneas (neque enim patrius consistere mentem Passus amor) rapidum ad naves præmittit Achatem. Est enim ordo: Æneas rapidum præmittit Achatem, nam illud in medio parenthesis est. 49. Tmesis est sectio unius nominis per interpositionem verborum ut... Multo nebulæ circum dea fudit amictu, pro circumfudit. 50. Synchesis est, ubi ex omni parte confusa sunt verba, ut illud: Juvenes, fortissima frustra pectora, si vobis audentem extrema cupido est certa sequi, quæ sit rebus fortuna videtis. Excessere omnes, adytis arisque relictis, dii quibus imperium hoc steterat; succurritis urbi incensæ; moriamur, et in media arma ruamus. " Ordo talis est: Juvenes fortissima pectora frustra succurritis urbi incensæ, quia excessere dii, quibus hoc imperium steterat. Unde si vobis cupido certa est me sequi audentem extrema, ruamus in media arma, et moriamur. 51. Hyperbole est excelsitas Idem excedens ultra quam credendum est, ut, sidera verberat unda, et, terram inter fluctus aperit. Hoc enim modo ultra fidem aliquid augetur, nec tamen a tramite significandæ veritatis erratur, quamvis verba quibus indicatur excedant, ut voluntas loquentis non fallentis appareat; quo tropo non solum augetur aliquid, sed et minuitur. Augetur, ut, velocior aura; minuitur, ut, mollior pluma, durior saxo. 52. Allegoria est alieniloquium, aliud enim sonat, aliud intelligitur; ut, tres littore cervos conspicit errantes; ubi tres duces belli Punici, vel tria bella Punica significantur. Et in Bucolicis, Aurea mala decem misi, id est, ad Augustum decem eclogas pastorum. Hujus tropi plures sunt species. ex quibus eminent septem: ironia, antiphrasis, ænigma, charientismos, parœmia, sarcasmos, astysmos 53. Ironia est sententia per pronuntiationem contrarium habens intellectum. Hoc enim tropo callide, aut per accusationem, aut per insultationem aliquid dicitur, ut est illud: Vestras, Eure, domos, illa se jactet in aula Æolus, et clauso ventorum carcere regnet. Et quomodo aula, si carcer est? Solvitur enim pronuntiatione. Nam carcer pronuntiatio est; jactet in aula, ironia est; et totum per contrariam pronuntiationem enuntiatur, per ironica speciem, quæ laudando deridet. 54. Antiphrasis est sermo e contrario intelligendus, ut lucus, quia caret luce per nimiam nemorum umbram: et manes, id est, mites, et modesti, eum sint terribiles et immanes; et Parcæ et Eumenides furiæ, quod nulli parcant, vel benefaciant Hoc tropo, et nani Atlantes, ei cæci videntes, et vulgo Æthiopes argentei appellantur.

1.37_3İroni ile antiphrasis'in farkı şudur: ironi anlaşılmak istediğini yalnız söyleyişle gösterir, kötülük eden birine "Çok iyi ediyorsun" demek gibi. Antiphrasis ise zıddı konuşanın sesiyle değil, kökenleri zıt olan kendi kelimeleriyle gösterir.

Muamma, açıklanmadıkça güç anlaşılan karanlık sorudur: "Yiyenden yiyecek, güçlüden tatlılık çıktı." Aslanın ağzından çıkarılan bal peteğini anlatır. Alegori ile muamma arasındaki fark şudur: alegorinin gücü çifttir, bir şeyin altında başka bir şeyi mecazen gösterir. Muamma ise yalnız karanlık bir anlamdır, birtakım hayallerle gölgelenmiştir.

Charientismos, sert söylenecek şeyi daha hoş sunan mecazdır: "Bizi arayan oldu mu?" diye soranlara "Hayırlı olsun" denmesi gibi. Bundan kimsenin bizi aramadığı anlaşılır.

Paroemia, şeylere ve zamanlara uygun atasözüdür. Şeylere: "dikene karşı tekme atmak"; karşı gelinmesi gereken güçlükleri gösterir. Zamanlara: "kurt masalda." Köylüler, bir kurt insanı önce görürse o insanın sesini yitirdiğini söyler. Bu yüzden birden susan birine şu atasözü söylenir: "kurt masalda."

Sarcasmos, acılık taşıyan düşmanca alaydır: Referes ergo haec et nuntius ibis / Pelidae genitori; illi mea tristia facta / Degeneremque Neoptolemum narrare memento.

Bunun zıddı astysmus, yani öfkesiz nezakettir: Qui Bavium non odit, amet tua carmina, Maevi, / Atque idem iungat vulpes et mulgeat hircos. Yani Bavius'tan nefret etmeyenin cezası Maevius'u sevmek olsun. Maevius ile Bavius çok kötü şairler ve Vergilius'un düşmanlarıydı. Bunları seven biri tabiata aykırı işler yapsın, yani tilkileri koşsun ve tekeleri sağsın.

Homoeosis, Latincede "benzerlik" diye çevrilir; daha az bilinen bir şey, daha çok bilinen şeyin benzerliğiyle açıklanır. Üç türü vardır: icon, parabola, paradigma; yani imge, karşılaştırma, örnek.

Icon imgedir: bir şeyin şeklini benzer cinsten çizmeye çalışırız: Omnia Mercurio similis, vocemque coloremque / Et crines flavos et membra decora iuventa. Burada sözü edilen kişinin görünüşünden çıkan benzerlik uygundur.

Parabola, benzemeyen şeylerden yapılan karşılaştırmadır: Qualis in arvis / Aestiferae Libyae viso leo comminus hoste / Subsedit. Burada Sezar'ı aslana benzetmiş, benzerliği kendi cinsinden değil, başka cinsten çıkarmıştır.

Paradigma, öne sürdüğümüz şeye uygun, benzer ya da benzemez cinsten bir söz ya da işin örneğidir: "Scipio Hippo'da, Cato'nun Utica'da öldüğü kadar yiğitçe öldü."

Benzerlik üç yolla yapılır: eşitten, büyükten, küçükten. Eşitten: Ac veluti magno in populo cum saepe coorta est / Seditio. Büyükten küçüğe: Qualiter expressum ventis per nubila fulmen. Küçükten büyüğe: Si potuit manes arcessere coniugis Orpheus / Threicia fretus cithara fidibusque canoris; sanki küçük ve kısa bir şeyle, yani o kitarasına dayanarak yapabildiyse, ben de saygıma dayanarak yapabilirim demek ister.

1.37_3
  1. Inter ironiam autem, et antiphrasim hoc distat, quod ironia pronuntiatione sola indicat quod intelligi vult, sicut cum dicimus homini agenti male; Bonum est quod facis. Antiphrasis vero non voce pronuntiantis significat contrarium, sed suis tantum verbis, quorum origo contraria est. 26. Ænigma est quæstio obscura, quae difficile intelligitur, nisi aperiatur, ut est illud: De comedente exivit cibus, et de forti egressa est dulcedo, significans ex ore leonis favum extractum. Inter allegoriam autem ct ænigma hoc interest, quod allegoriæ vis gemina est, et sub re alia aliud figuraliter indicat. Ænigma vero tantum sensus obscurus est, et per quasdam imagines adumbratus, 27. Charientismos est tropus quo dura dictu gratius proferuntur, uti cum interrogantibus nunquid nos quæsierit aliquis, respondetur: Bona fortuna. Unde intelligitur, neminem nos quæsisse. 28. Parœmia est rebus et temporibus accommodatum proverbium. Rebus, ut, contra stimulum calces, dum significatur adversis resistendum. Temporibus, ut, Lupus est in fabula. Aiunt enim rustici vocem hominem perdere, si eum prior lupus viderit. Unde et subito tacenti dicitur Istud proverbium, Lupus in fabula. 29. Sarcasmos est hostilis Irrisio, cum amaritudine, ut: Referes ergo hæc, et nuntius ibis Pelidæ genitori. Illi mea tristia facta Degeneremque Neoptolemum narrare memento. 30. Huic contrarius est astysmus, id est, urbanitas sine iracundia, ut illud: Qui Bavium non odit, amet tua carmina, Mævi, Atque idem jungat vulpes, et mulgeat hircos. id est: qui navium non odit, pro poena ei contingat ut diligat Mævium. Fuerunt autem Mævius et Bavius poetæ pessimi, et inimici Virgilii. Qui bos ergo diligit, faciat quæ contra naturam sunt, id est, jungat vulpes, et mulgeat hircos. 51. Homœosis est quae Latine Interpretatur similitudo; par quam minus notae rei per similitudinem ejus quæ magis nota est panditur demonstratio. Hujus species sum tres; icon, parabola, paradigma, id est, imago, comparatio, exemplum. 52. Icon est imago, cum figuram rei ex Simili genere conamur exprimere, ut: Omma Mercurio similis, vocemque coloremque Et crines flavos, et membra decora juventus. Congrua enim est similitudo de specie cuius persona Inducitur. 53. Parabola est comparatio ex dissimilibus rebus, ut, qualis in arvis Æstiferæ Libyæ viso leo cominus hoste Subsedit; ubi leoni Cæsarem comparavit non ex suo, sed ex alieno genere similitudinem faciens. 54. Paradigma est exemplum dicti, vel facti alicujus, aut ex simili, aut ex dissimili genere, conven ens ei quam proponimus rei; ita: Tam fortiter periit apud Hipponem Scipio, quam Uticæ Cato, 55. Similitudo autem tribus modis fit; a pari, a majore, a minore. A pari: Ac veluti magno in populo cum sæpe coorta est Seditio. A majore ad minus: Qualiter expressum venti, per nubila fulmen; a minore ad majus: Si potuit manes arcessere conjugis Orpheus Threicia fretus cithara fidibusque canoris quasi dicat, re parva et brevi, id est, si ille cithara fretUs, ego pietate.
1.3838. Düzyazı

Düzyazı, uzatılmış sözdür; vezin kanunundan bağımsızdır. Eskiler uzatılmış ve düz olana prosum derdi. Varro bu yüzden Plautus'ta prosis lectis'in "düz yataklar" demek olduğunu söyler; ritimle bükülmemiş, düz olan söze de doğrusuna uzatıldığı için düzyazı denir. Başkaları düzyazının, dağınık olmasından (profusa) ya da önceden belirlenmiş bir sınır olmadan genişçe akıp koşmasından adını aldığını söyler.

Ayrıca hem Yunanlarda hem Latinlerde şiir uğraşı, düzyazıdan çok daha eskidir. Çünkü önce her şey dizelerle yazılırdı; düzyazı çalışması geç gelişmiştir. Yunanlarda ilk olarak Suriyeli Pherekydes düzyazı yazmış, Romalılarda ilk olarak Appius Caecus Pyrrhus'a karşı düzyazı kullanmıştır. Bundan sonra ötekiler de düzyazı belagatinde yarışmışlardır.

1.38

CAPUT XXXVIII. De prosa. 1. Prosa est producta oratio, et a lege metri soluta. Prosum enim antiqui productum dicebant, et rectum. Unde ait Varro apud Plautum prosis lectis significare rectis; unde etiam quas non est perflexa numero, sed recta, prosa oratio dicitur, in rectum producendo, Alii prosam aiunt dictam ab eo quod sit profusa, vel ab eo quod spatiosius proruat et excurrat, nullo sibi termino præfinito. 2. Præterea tam apud Græcos quam apud Latinos longe antiquiorem curam fuisse carminum, quam prosæ. Omnia enim prius versibus condebantur, prosæ autem Studium sero viguit. Primus apud Græcos Pherecy des Syrius soluta oratione scripsit, apud Romanos autem Appius Cæcus adversus Pyrrhum solutam orationem primus exercui. Jam ex hinc et cæteri prosæ eloquentia contenderunt.

1.3939. Vezinler

Vezinler (metra), belirli ayak ölçüleri ve aralıklarıyla sınırlandıkları ve kurulan zaman ölçüsünü aşmadıkları için böyle denir: Yunanca ölçüye metron denir.

Dizeler (versus), ayakların kendi sırasında dizilmesiyle, belirli bir sonla, caesa ve membra denen eklemlerle ölçülendiği için böyle denir. Yargının dayanabileceğinden daha uzağa yuvarlanmasınlar diye, akıl dönecekleri bir sınır koymuştur; dizeye de dönmesinden (revertatur) dolayı versus denildiğini söylerler.

Buna ritim (rhythmus) bağlıdır; bu, belirli bir sonla ölçülenmez, ama akla uygun sıralanmış ayaklarla koşar. Latincede başka bir şey değil numerus'tur. "Ritmi hatırlıyorum, kelimeleri tutabilseydim" sözü bundandır.

Ayaklarla kurulan her şeye carmen (şiir) denir. Bu adın ya parça parça (carptim) söylendiği için verildiğini sanırlar (bugün temizleyip ayırdığımız yüne bu yüzden carminare deriz) ya da bunları söyleyenlerin akıldan yoksun (carere mente) sayılmasından.

Vezinler ya ayaklardan, ya yazılan konulardan, ya bulucularından, ya sık kullananlardan, ya da hece sayısından ad alır.

Ayaklardan ad alan vezinler: dactylica, iambica, trochaica. Trochaeus'tan trochaicum vezni, dactylus'tan dactylicum doğar, ötekiler de kendi ayaklarından. Sayıdan ad alanlar: hexametrum, pentametrum, trimetrum. Biz ayak sayısından senaryus diyoruz; Yunanlar ikişer vurdukları için trimetros derler. Latincede ilk altılıyı Ennius'un yaptığı aktarılır; onlara uzun dizeler (longi) demiştir.

Bulucularından ad alan vezinler: Anacreonticum, Sapphicum, Archilochium. Anacreon vezinlerini Anacreon yazmış, Sappho vezinlerini kadın Sappho ortaya koymuş, Arkhilokhos vezinlerini Arkhilokhos adında biri yazmış, Kolophon vezinlerini Kolophonlu biri uygulamıştır. Sotades vezinlerinin bulucusu da Giritli Sotades'tir; Simonides vezinlerini de lirik şair Simonides yazmıştır.

Sık kullananlardan ad alanlar: Asclepiadea gibi. Bunları Asklepios bulmuş değildir, ama onları çok sık ve zarifçe kullandığı için böyle adlandırılmıştır.

Yazılan konulardan ad alanlar: kahramanlık, ağıt, çoban vezni gibi. Kahramanlık şiiri, yiğit adamların iş ve kahramanlıkları anlatıldığı için böyle denir. Kahramanlar (heroes), bilgelik ve cesaretlerinden dolayı havalı (aerei) ve göğe layık adamlar gibi oldukları için böyle anılır. Bu vezin otoriteyle öteki vezinlerin önüne geçer; en büyük eserlere de küçüklere de uygun tek vezindir, tatlılığı ve hoşluğu aynı ölçüde taşır.

Bu özellikleri sayesinde yalnız o, kahramanların işlerini anmak için kahramanlık vezni adını almıştır. Ötekilerden daha basittir; iki ayaktan, dactylus ve spondeus'tan oluşur. Çoğu kez hemen hemen ya bundan ya ondan oluşur, ama ikisinin karışımı tekinin kullanımından daha ölçülüdür.

Bütün vezinlerden de daha eskidir. Musa'nın bunu, Tesniye'deki ilahisinde Pherekydes'ten ve Homeros'tan çok önce söylediği kanıtlanır. Bundan, şiir uğraşının İbranilerde putperestlerden daha eski olduğu anlaşılır. Çünkü Musa ile çağdaş olan Eyüp de dactylus ve spondeus'la altılı vezinde akar.

Yunanlarda bunu ilk olarak Miletli Hekataios'un, başkalarına göre Suriyeli Pherekydes'in yazdığı söylenir. Bu vezne Homeros'tan önce Pythia vezni denmiş, Homeros'tan sonra kahramanlık vezni adı verilmiştir.

Pythia vezni denmesi, Apollon'un kehanetlerinin bu vezinle bildirilmesinden dolayıdır. Çünkü Apollon, Parnassos dağında ejder Python'u annesinin intikamı için oklarla kovalarken, Delphi halkı onu bu vezinle yüreklendirmiştir; Terentianus'un dediği gibi: ie Paian, ie Paian.

Ağıt vezni, bu şiirin ezgisinin bahtsızlara yakışmasından böyle adlandırılmıştır. Terentianus: "Bunlara ağıt dediler, çünkü böyle bir kapanış, dedikleri gibi hüzünlü ezgilere daha yakışırdır."

Kimin bulduğu hemen hemen hiç bilinmez; ancak bizde Ennius'un ilk kullandığı söylenebilir. Yunanlarda ise gramercilerin tartışması hâlâ sürer, mesele yargıç önünde kalmıştır. Bazıları Kolophonlu birini, bazıları Arkhilokhos'u bunun yazarı ve bulucusu sayar.

Çoban şiirinin (bucolicum), çoğu kimse ilk olarak Syrakusa'da çobanlarca yazıldığını sanır, bazıları Sparta'da. Pers kralı Xerxes Yunanistan'a geçerken, Spartalı kızlar düşman korkusundan şehirden çıkamamış, Diana'ya âdet olan kır alayını ve korosunu yapamamışlardı; dinî tören yitip gitmesin diye bir çoban kalabalığı ayini kaba şarkılarla kutlamıştır. Bu şiire çoban şiiri denmesi çoğunluğa, yani sığır çobanlarına (boves) göredir, gerçi içine koyun ve keçi çobanlarının sözleri ve şarkıları da karışmıştır.

1.39

CAPUT XXXIX. De metris. 1. Metra vocata, quia certis pedum mensuris, atque spatiis terminantur, neque ultra dimensionem temporum constitutam procedunt. Mensura enim Graece μέτρον dicitur. 2. Versus dicti abeo quod, pedibus in ordine suo dispositis, certo fine moderantur per articulos, qui cæsa et membra nominantur. Qui ne longius provolverentur quam Judicium posset sustinere, modum statuit ratio un de reverterentur, et ab eo ipso versum vocatum dicunt quod revertatur. 3. Huic adhæret rhythmus, qui non est certo fine moderatus, sed tamen rationabiliter ordinatis pedibus currit; qui Latine nihil aliud quam numerus dicitur. De quo est illud:..... Numeros memini, si verba tenerem. 4. Carmen vocatur quidquid pedibus continetur; cui datum nomen existimant. seu quod carptim pronuntiaretur (unde hodie lanam quam purgantes discerpunt, carminare dicimus), seu quod qui illa canerent carere mente existimabantur. 5. Metra, vel a pedibus nuncupata, vel a rebus quae scribuntur, vel ab inventoribus, vel a frequentatoribus, vel a numero syllabarum. 6. A pedibus metra vocata, ut dactylica, iambica, trochaica. A trocheo enim trochaicum metrum nascitur; a dactylo dactylicum, sic et alia a suis pedibus. A numero vero hexametrum, pentametrum, trimetrum. Nam senarios versus nos ex numero pedum vocamus; nos Græci quia geminos feriunt, trimetros dicunt. Hexametros autem Latinos primum fecisse Ennius traditur, eosque longos vocat. 7. Ab inventoribus metra appellata dicuntur, ut, Anacreonticum, Saphicum. Archilochium. Nam Anacreontica metra Anacreon composuit, Saphica Sapho mulier edidit, Archilochia Archilochus quidam scripsit, Colophonia Colophonius quidam exercuit; Sotadeorum quoque repertor est Sotades genere Cretensis; Simonidia quoque metra Simonides poeta lyricus composuit, 8. A frequentatoribus, ut Asclepiadea. Non enim ea Asclepius invenit, sed proinde ita vocata sunt, quod eis idem frequentissime et elegantissime usu sit. 9. A rebus quae scribuntur, ut heroicum, elegiacum, bucolicum. Heroicum enim carmen dictum, quod eo virorum fortium res et facta narrentur. Nam heroes appellantur viri quasi aerei, et cœlo digni propter sapientiam et fortitudinem; quod metrum auctoritate cætera metra præcedit, unum ex omnibus tam maximis operibus aptum quam parvis, suavitatis et dulcedinis æque capax. 10. Quibus virtutibus nomen solum obtinuit, ut Heroicum vocaretur ad memorandas scilicet heroum res. Nam. et præ cæteris simplicissimum habetur, constatque duobus pedibus, dactylo et spondeo; ac saepe pene, vel ex hoc, vel ex illo, nisi quod temperantius fit utriusque mistura, quam si instruatur a singulis. 11. Omnibus quoque metris prius est. Hoc primum Moyses in cantico Deuteronomii longe ante Pherecydem et Homerum cecinisse probatur. Unde et apparet antiquius fuisse apud Hebræos studium carminum quam apud gentiles. Siquidem et Job, Moysi temporibus adæquatus, hexametro versu, dactylo spondeoque decurrit. 12. Hoc apud Græcos Hecatæus Milesius fertur primus composuisse; vel, ut alii putant, Pherecydes Syrius, quod metrum ante Homerum Pythium dictum est, post Homerum Heroicum nominatum. 13. Pythium autem vocatum volunt, eo quod hoc genere metri oracula Apollinis sint edita. Nam cum in Parnasso monte Pythonem serpentem in vindictam matris sagittis insequeretur, accolae Delphici hoc illum metro hortati sunt, ut ait Terentianus: iti Παιάν, ἰὴ Παιάν. 14. Elegiacum autem dictum, eo quod modulatio ejusdem carminis conveniat miseris. Terentianus: Hos elegos dixere, solet quod clausula talis Tristibus, ut tradunt, aptior esse modis. 15. Hoc autem vix omnino constat a quo sit inventum, nisi quia apud nos Ennius eo prior usus est. Nam apud Græcos sic adhuc lis grammaticorum pendet, ut sub judice res relicta sit. Nam quidam eorum Colophonium quemdam, quidam Archilochium auctorem atque inventorem volunt. 16. Bucolicum, id est, pastorale carmen plerique Syracusis primum compositum a pastoribus opinantur, nonnulli Lacedæmone. Namque transeunte in Graeciam Xerxe rege Persarum, cum Spartanae virgines, sub hostili metu, neque egredi urbem auderent, neque pompam chorumque agrestem Dianae de more exercerent, turba pastorum, ne religio praeteriret, eumdem inconditis cantibus celebrarunt. Appellatur autem Bucolicum a bubus, de majore parte, quamvis opilionum caprariorumque sermones in iis et cantica inserantur.

1.39_2İlahileri ilk olarak Peygamber Davud'un Tanrı'yı övmek için yazıp söylediği açıktır. Sonra putperestlerde ilk olarak Timothoe'nin kızı Mnemia, Apollon ve Musalar için yazmıştır; bu kadın, Ennius zamanında, Davud'dan çok sonra yaşamıştır. İlahiler (hymni) Yunancadan Latinceye "övgüler" diye çevrilir.

Epithalamia, evlenenlerin şiirleridir; okul adamları gelin ve damat şerefine söylerler. Bunları ilk olarak Süleyman, Kilise ile Mesih'i övmek için yazmıştır. Putperestler epithalamium'u bundan benimsemiş, bu tür şiir onlardan alınmıştır. Bu tür önce putperestlerce sahnede kutlanmış, sonra yalnız düğünlere kalmıştır. Epithalamium denmesi gerdeklerde (thalami) söylenmesindendir.

Threnos, Latincede ağıt (lamentum) dediğimiz şey, ilk olarak Yeremya tarafından, Kudüs şehri yıkılıp İsrail halkı esir götürüldüğünde dizeyle yazılmıştır. Ondan sonra Yunanlarda lirik şair Simonides. Cenazelerde ve yaslarda kullanılırdı, şimdi de böyledir.

Epitaphium Yunanca, Latincesi "mezar üstü"dür. Artık ölmüş olanların uykusunda yapılan ölü yazıtıdır. Orada hayatları, ahlâkları ve yaşları yazılır.

Poesis, Yunanca adla birçok kitaptan oluşan esere denir; poema ise tek kitap olana. Idyllion birkaç dizeye, distichon iki dizeye, monostichon tek dizeye denir.

Epigramma, Latincede "üstyazı" diye çevrilen yazıttır: epi üst, gramma harf ya da yazı demektir.

Epodon, şiirde kısa bir kapanıştır. Ağıt tarzında söylendiği için böyle denir: önce uzun, ardından daha kısa bir dize konur; böylece her büyüğün ardından küçükler kapanış gibi yankılanır.

Lirikler, bütün dizelerin altına konan yarım dizelere kapanış derler: Horatius'ta Beatus ille qui procul negotiis ardından yarım Ut prisca gens mortalium gelir. Böylece sırayla, bir kısmı eksik dizeler öncekilere benzer, ama daha küçüktür.

Gramerciler, Homeros ya da Vergilius'un şiirlerinden yama ustalığı gibi her yandan alınmış parçaları kendi eserlerine, her konunun imkânına göre, tek bir bütün hâlinde dikenlere centones (yama) derler.

Adelphus'un karısı Proba, Vergilius'tan Evrenin yaratılışı ve İnciller üzerine bir yama yazmıştır: konuyu dizelere, dizeleri konuya göre uydurmuştur. Pomponius adında biri de aynı şairden, kaleminin başka boş işleri arasında Mesih onuruna Tityrus'u yazmıştır; Aeneis'ten de benzer biçimde.

40. Masal

Şairler masallara (fabulae) konuşmaktan (fari) ad vermişlerdir, çünkü bunlar yapılmış işler değil, yalnız konuşarak uydurulmuş şeylerdir. Dilsiz hayvanların birbirleriyle hayalî konuşmaları yoluyla insan hayatının bir görüntüsü tanınsın diye ortaya konmuştur. Bunları ilk olarak Krotonlu Alkmaion'un bulduğu aktarılır; Aisopos masalları denmesi, onun Phrygialılarda bu konuda çok güçlü olmasındandır.

Masallar ya Aisopos ya Libya masallarıdır. Aisopos masallarında dilsiz hayvanlar ya da ruhu olmayan şeyler, şehirler, ağaçlar, dağlar, kayalar, nehirler kendi aralarında konuşuyormuş gibi gösterilir. Libya masallarında ise insanların hayvanlarla ya da hayvanların insanlarla konuştuğu kurgulanır.

Şairler bazı masalları eğlendirmek için kurgulamış, bazılarını şeylerin tabiatına, bazılarını insanların ahlâkına göre yorumlamıştır. Eğlendirmek için kurgulananlar, halkın anlattıkları ya da Plautus ile Terentius'un yazdıkları gibidir.

Şeylerin tabiatına göre masallar kurgulanır: ateş tabiatça asla düz durmadığı için Vulcanus'un topal olması gibi. Yine başı aslan, sonu ejder, ortası keçi olan o üç biçimli yaratık, chimaera, insanın çağlarını ayırmak ister: ilk gençlik aslan gibi yırtıcı ve korkunçtur; hayatın ortası keçi gibi çok aydınlıktır, çünkü keçi çok keskin görür; yaşlılık ise kırılan felaketlerle ejder gibidir.

Hippokentauros masalı da, yani atla karışık insan, insan hayatının hızını anlatmak için uydurulmuştur, çünkü atın çok hızlı olduğu bilinir.

Ahlâka göre masallar: Horatius'ta farenin fareyle, gelinciğin tilkiyle konuşması gibi; öyle ki kurgu anlatıyla konulan işe gerçek bir anlam taşınsın. Aisopos'un böyle masalları ahlâk gayesine bağlanmıştır. Hakimler kitabında da ağaçlar kral arar ve zeytine, incire, asmaya, çalıya seslenir: bütün bunlar ahlâk için kurgulanmıştır; amaçlanan şeye kurgu bir anlatıyla, ama gerçek bir anlamla varılsın diye.

1.39_2
  1. Hymnos primum David propheta in laudem Dei composuisse ac cecinisse manifestum est. Deinde apud gentiles prima Mnemia Timothoe fecit in Apollinem et Musas, quæ fuit temporibus Ennii longe post David. Hymni autem ex Græco in Latinum laudes interpretantur. 18. Epithalamia sunt carmina nubentium, quae decantantur a scholasticis in honorem sponsi et sponsæ. Hæc primum Salomon edidit in laudem Ecclesiae et Christi. Ex quo gentiles sibi epithalamium vindicarunt, et istius generis carmen assumptum est. Quod genus primum a gentilibus in scenis celebrabantur, postea tantum in nuptiis hæsit. Vocatur autem epithalamium, eo quod in thalamis decantetur. 19. Threnos, quod Latine lamentum vocamus, primus Jeremias versu composuit super Urbem Jerusalem quando subversa est, et populus Israel captivus ductus est. Post hunc apud Graecos Simonides poeta Lyricus. Adhibebantur autem funeribus atque lamentis; similiter et nunc. 20. Epitaphium Graece, Latine supra tumulum. Est enim titulus mortuorum, qui in dormitione eorum fit qui jam defuncti sunt. Scribuntur enim ibi vita, mores et ætas eorum. 21. Poesis dicitur Graeco nomine opus multorum librorum; poema, unius. Idylion. paucorum versuum; distichon, duorum; monostichon, unius. 22. Epigramma est titulus quod in Latinum superscriptio interpretatur: 70 ἐπὶ enim super, γραμμὴ littera vel scriptio dicitur. 23. Epodon in poemate clausula brevis est. Dictum autem epodon quod accinatur ad speciem elegiaci, ubi praemisso uno longiori, alter brevior componitur, atque ita in singulis quibusque majoribus sequentes minores quasi clausulæ recinunt. 24. Clausulas autem Lyrici appellant, quasi præcisos versus integris subjectos, ut est apud Horatium: Beatus ille qui procul negotiis, deinde sequitur præcisus: Ut prisca gens mortalium. Sic et deinceps alterni, quibus aliqua pars deest, et ipsi præcedentibus similes, sed minores. 25. Centones apud grammaticos vocari solent, qui de carminibus Homeri, vel Virgilii, ad propria opera, more centonario, ex multis hinc inde compositis in unum sarciunt corpus, ad facultatem cujusque materiæ. 26. Denique Proba, uxor Adelphi, centonem ex Virgilio, de Fabrica mundi et Evangeliis plenissime expressit, materia composita secundum versus, et versibus secundum materiam concinnatis. Sic quoque, et quidam Pomponius ex eodem poeta inter caetera styli sui otia Tityrum in Christi honorem composuit; similiter et de Æneide. CAPUT XL. De fabula. 1. Fabulas poetæ a fando nominaverunt, quia non sunt res factæ, sed tantum loquendo fictæ. Quæ ideo sunt inductæ, ut ficto mutorum animalium inter so colloquio imago quædam vitae hominum nosceretur. Has primus invenisse traditur Alcmaeon Crotoniensis, appellanturque Æsopicæ, quia is apud Phrygas in hac rc polluit. 2. Sunt autem fabulae, aut Æsopicæ, aut Lybisticae. Æsopicæ sunt, cum animalia muta inter se sermocinasse finguntur, vel quæ animam non habent, ut urbes, arbores, montes, petræ, flumina. Lybisticæ autem, dum hominum cum bestiis, aut bestiarum cum hominibus fingitur vocis esse commercium. 3. Fabulas poetae quasdam delectandi causa finxerunt, quasdam ad naturam rerum, nonnullas ad mores hominum interpretati sunt. Delectandi causa fictæ, ut eæ quas vulgo dicunt, vel quales Plautus et Terentius composuerunt. 4. Ad naturam rerum fabulas fingunt, ut Vulcanus claudus, quia per naturam nunquam rectus est ignis; ut illa triformis bestia, prima leo, postrema draco, media ipsa chimera, id est, caprea, ætates hominum per eam volentes distinguere, quarum ferox et horrens prima adolescentia, ut leo, dimidium vitæ tempus lucidissimum, ut caprea, eo quod acutissime videat, tum fit senectus casibus inflexis, draco. 5. Sic et Hippocentauri fabulam esse confictam, id est, hominem equo mistum, ad exprimendam humanæ vitae velocitatem, quia equum constat esse veto. velocissimum. 6. Ad mores, ut apud Horatium mus loquitur muri, mustella vulperculæ, ut per narrationem fictam ad id quod agitur verax significatio referatur. Unde et Æsopi tales fabulae sunt ad morum finem relatæ; vel sicut in libro Judicum ligna sibi regem requirunt, et loquuntur ad oleam, et ad ficum, et ad vitem, et ad rubum: quod lotum utique ad mores fingitur, ut ad rem quae intenditur, ficta quidem narratione, sed veraci significatione, veniatur.

1.39_3Hatip Demosthenes de Philippos'a karşı bir masal kullanmıştır. Philippos Atinalılardan on hatibin kendisine verilmesini istemiş, verilirse çekilip gideceğini söylemişti. Demosthenes onları caydırmak için şu masalı kurgulamıştır: Bir zamanlar kurtlar, uyanıklığını aldatmak istedikleri çobanları dostluğa razı etmişler, ama şu şartla: kavgaların sebebi olan köpekler onlara teslim edilecek. Çobanlar razı olmuş, güven ümidiyle koyunlarının en uyanık bekçisi olan köpekleri vermişler. Bunun üzerine bütün korkusu kalkan kurtlar, sürülerde ne varsa yalnız doyasıya değil, keyiflerince parçalamışlar. Philippos da halkın önderlerini istiyordu, ki bekçilerinden yoksun kalan şehri daha kolay ezebilsin.

1.39_3
  1. Sic et Demosthenes orator fabula usus est adversus Philippum, qui cum ab Atheniensibus postularet ut sibi decem oratores darentur, et discederet, finxit ille fabulam, qua dissuaderet dicens: Lupos aliquando pastoribus, quorum diligentiam decipere voluissent, suasisse ut in amicitiam convenirent, ea tamen conditione, si canes, in quibus erat causa jurgiorum, jure illis traderentur; annuisse pastores, et in spem securitatis dedisse canes, quos ovium suarum vigilantissimos custodes habebant. Tunc lupi, adempta omni formidine, omne quod in gregibus illis erat, non pro satietate tantum, verum etiam pro libidine laceraverunt: Philippum quoque principes populi postulare, quo facilius posset opprimere spoliatam custodibus urbem.
1.4141. Tarih

Tarih, yapılmış olan işin anlatısıdır; geçmişte olanlar onunla bilinir. Yunanca tarih (historia) adı apo tou historein'den, yani görmek ya da bilmekten gelir. Eskilerde hiç kimse, oradaki olaylarda bulunmadıkça ve yazılacakları görmedikçe tarih yazmazdı. Çünkü olanları gözle, işitmeyle toplananlardan daha iyi kavrarız.

Görülenler yalansız aktarılır. Bu öğrenim dalı gramere aittir, çünkü hafızaya layık olan her şey harflere emanet edilir. Tarihlere belge (monumenta) denmesi, yapılmış işlerin hafızasını sağlamalarındandır. Dizi (series) ise birbirine bağlı işlerin çelenklerinden (serta) aktarma yoluyla adını almıştır.

1.41

CAPUT XLI, De historia. 1. Historia est narratio rei gestae, per quam ea quæ in praeterito facta sunt dignoscuntur. Dicta autem Græce historia, ὰπὸ του̃ ίστορει̃ν, id est, a videre, vel cognoscere. Apud veteres enim nemo conscribebat historiam, nisi is qui interfuisset, et ea quae conscribenda essent vidisset. Melius enim oculis quæ fiunt deprehendimus, quam quae auditione colligimus. 2. Quæ enim videntur sine mendacio proferuntur. Hæc disciplina ad grammaticam pertinet, quia quidquid dignum memoria est, litteris mandatur. Historiæ autem ideo monumenta dicuntur, qucd memoriam tribuunt rerum gestarum. Series autem dicta per translationem a sertis. factorum invicem comprehensorum.

1.4242. Tarihin ilk yazarları

Bizde ilk olarak Musa dünyanın başlangıcını anlatan tarihi yazmıştır. Putperestlerde ise ilk olarak Phrygialı Dares, Yunanlar ve Troyalılar üzerine bir tarih yazmıştır; bunu palmiye yapraklarına yazdığını söylerler.

Dares'ten sonra Yunanistan'da ilk tarihçi Herodotos sayılmıştır. Ondan sonra Ezra'nın kanunu yazdığı dönemde Pherekydes ün kazanmıştır.

1.42

CAPUT XLII: De primis auctoribus historiarum. 1. Historiam autem primus apud nos Moyses de initio mundi conscripsit. Apud gentiles vero primus Dares Phrygius de Græcis et Trojanis historiam, edidit, quam in foliis palmarum ab eo conscriptam esse ferunt 2. Post Daretem autem in Græcia Herodotus primus historicus habitus est. Post quem Pherecydes claruit iis temporibus quibus Esdras legem scripsit.

1.4343. Tarihin faydası

Milletlerin tarihleri, faydalı sözler söyledikleri konularda okuyanlara zarar vermez. Çünkü birçok bilge, insanların geçmiş işlerini şimdikileri eğitmek için tarih kitaplarına koymuştur.

Tarih yoluyla geçmiş zamanların ve yılların toplamı hesaplanır, konsüllerin ve kralların ardıllığı yoluyla da gerekli birçok şey incelenir.

1.43

CAPUT XLIII. De utilitate historiæ. 1. Historiae gentium non impediunt legentes in iis quæ utilia dixerunt. Multi enim sapientes præterita hominum gesta ad institutionem præsentium historiis indiderunt. 2. Si quidem et per historiam summa retro temporum annorumque supputatio comprehenditur, et per consulum regumque successum multa necessaria perscrutantur.

1.4444. Tarihin türleri

Tarih üç türlüdür. Bir günlük işin kaydına ephemeris denir; bizde buna diarium denir. Latinlerin diarium dediğine Yunanlar ephemeris der.

Aylara göre düzenlenenlere takvim kayıtları (calendaria) denir.

Yıllıklar (annales), tek tek yılların işleridir. Evde ve savaşta, denizde ve karada hafızaya değer ne yapılmışsa yıl yıl kayıtlara geçirilmiştir; bu yıllık işlerden ötürü yıllık adını almışlardır.

Tarih ise birçok yılın ya da zamanın işidir; yıllık kayıtlar özenle kitaplara aktarılır. Tarih ile yıllık arasındaki fark şudur: tarih bizim gördüğümüz zamanlara, yıllıklar ise çağımızın bilmediği yıllara aittir. Bu yüzden Sallustius tarihten, Livius, Eusebius ve Hieronymus yıllık ve tarihten oluşur.

Tarih, kurgu ve masal arasında fark vardır. Tarihler yapılmış gerçek şeylerdir. Kurgular (argumenta) yapılmamış olmakla birlikte yapılabilecek şeylerdir. Masallar ise yapılmamış ve yapılamayacak şeylerdir, çünkü tabiata aykırıdır.

1.44

CAPUT XLIV. De generibus historiæ. 1. Genus Historiae triplex est. Ephemeris namque appellatur unius diei gestio. Hoc apud nos diarium vocatur. Nam quod Latini diarium, Græci ephemerida dicunt. 2. Kalendaria appellantur quæ II menses singulos digeruntur, 3. Annales sunt res singulorum annorum. Quæcunque enim digna memoriæ domi militæque, mari ac terra, per annos in commentariis acta sunt, ab anniversariis gestis annales nominaverunt. 4. Historia autem multorum annorum vel temporum est; cujus diligentia annui commentarii in libris delati sunt. Inter historiam autem et annales hoc interest, quod historia est eorum temporum qua vidimus, annales vero sunt eorum annorum quo ætas nostra non novit. Unde Sallustius ex historia; Livius, Eusebius et Hieronymus ei annalibus et historia constant. 5. Inter historiam, et argumentum, et fabulam interest. Nam historiae sunt res veræ, qua factæ sunt. Argumenta sunt quæ, etsi facta non sunt, fieri tamen possunt. Fabulæ vero sunt quæ nec facta sunt, nec fieri possunt, quia contra naturam sunt.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…