İçeriğe geç

Kavram

Ornatus

Yunanca
κόσμος (kosmos); κατασκευή (kataskeuē)
Latince
ornatus; ornamentum; cultus; ornate dicere
Almanca
Schmuck, Redeschmuck
Fransızca
ornement
İngilizce
ornament
Türkçe
süs; süslü

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte "donatım, teçhizat, süs eşyası". Retorikte üslubun en yüksek faziletidir: "süslü olan, açık ve inandırıcı olandan daha fazlası olandır" (8.3.61). Açıklık (perspicuitas) anlaşılmayı, süs ise beğeniyi ve hayranlığı sağlar; Cicero'ya göre "hayranlık uyandırmayan belagat belagat değildir" (8.3.6). Süs tek kelimelerde (eski, uydurulmuş, aktarılmış kelimeler: 8.3.24–39) ve bir araya gelmiş kelimelerde (canlılık enargeia, benzetme, vurgu emphasis, kısalık, güç: 8.3.61–89) bulunur; konunun türüne göre değişir: övgü türü bütün süsünü serer, mahkeme davası "daha sıkı, daha ağır, kendini daha az belli eden" bir süs ister (8.3.11–14). Kusurlu süs kakozēlon "kötü özenti"dir: "faziletin ötesine geçen her şey" (8.3.56).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Theophrastos üslubun dört faziletinden biri (doğruluk, açıklık, uygunluk, süs) —
MÖ 1. yy Cicero ornate dicere: belagatli hatibe özgü olan; De oratore III Cicero, De oratore
MS 90'lar Quintilianus ornatus: sözün üç meziyetinden biri (1.5.1); VIII 3'te süsün basamakları, kusurları ve türleri Quintilianus, Institutio oratoria VIII

Dönüşüm: Donatımdan süse: ordunun ve geminin teçhizatı → sözün parıltısı. Quintilianus süsü yeniden "silah" benzetmesine bağlayarak sözün işlevine geri çağırır; kadınsı süs ve "fettan cilveler" (8.pr.26, 8.3.6) ise faydadan kopmuş güzelliğin adıdır.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca κόσμος; κατασκευή kosmos önce "düzen, süs", sonra "evren"; retorikte Theophrastos'un üslup faziletleri arasında kataskeuē "donatım".
Latince ornatus; ornamentum; cultus ornare "donatmak, teçhiz etmek" (ordu, gemi donatmak) → "süslemek". Quintilianus cultus "işleme"yi süsün üçüncü basamağı sayar (8.3.61).
Almanca / Fransızca Redeschmuck / ornement
İngilizce ornament

Türkçe karşılığı

süs; süslü. tezyinat: eski ve yerinde, ama bugün yalnız mimarî süsleme gibi duyuluyor. bezek: dar ve yapay. süsleme: işi anlatır, sonucu değil. süs kısa, canlı ve Quintilianus'un hem ziynet hem silah parıltısı benzetmesine (8.3.2) uyduğu için seçildi.

"Süs" Türkçede yüzeysel, sonradan eklenen bir şey gibi duyulabilir. Quintilianus'ta ise ornatus "erkekçe, güçlü ve temiz" olmalı, "kanla ve güçle parlamalıdır" (8.3.6); güzellik faydadan ayrılmaz (8.3.11: "gerçek güzellik hiçbir zaman faydadan ayrılmaz"); kökteki "donatım" anlamı, savaş için kuşanılmış parlak silah benzetmesinde (8.3.2) canlı kalır.

Atıf ve kaynak notu

Üslup faziletleri listesi Theophrastos'un kayıp Peri lexeōs'ine dayanır; Quintilianus onu Cicero aracılığıyla alır ve kendi okul tecrübesine göre yeniden düzenler.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: süslü, süs, süslerinde, süslerindendir, süsü

Metinlerde işaretlendiği yerler

8 yer · 8 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.