Kavram
Ornatus
- Yunanca
- κόσμος (kosmos); κατασκευή (kataskeuē)
- Latince
- ornatus; ornamentum; cultus; ornate dicere
- Almanca
- Schmuck, Redeschmuck
- Fransızca
- ornement
- İngilizce
- ornament
- Türkçe
- süs; süslü
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "donatım, teçhizat, süs eşyası". Retorikte üslubun en yüksek faziletidir: "süslü olan, açık ve inandırıcı olandan daha fazlası olandır" (8.3.61). Açıklık (perspicuitas) anlaşılmayı, süs ise beğeniyi ve hayranlığı sağlar; Cicero'ya göre "hayranlık uyandırmayan belagat belagat değildir" (8.3.6). Süs tek kelimelerde (eski, uydurulmuş, aktarılmış kelimeler: 8.3.24–39) ve bir araya gelmiş kelimelerde (canlılık enargeia, benzetme, vurgu emphasis, kısalık, güç: 8.3.61–89) bulunur; konunun türüne göre değişir: övgü türü bütün süsünü serer, mahkeme davası "daha sıkı, daha ağır, kendini daha az belli eden" bir süs ister (8.3.11–14). Kusurlu süs kakozēlon "kötü özenti"dir: "faziletin ötesine geçen her şey" (8.3.56).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Theophrastos | üslubun dört faziletinden biri (doğruluk, açıklık, uygunluk, süs) | — |
| MÖ 1. yy | Cicero | ornate dicere: belagatli hatibe özgü olan; De oratore III | Cicero, De oratore |
| MS 90'lar | Quintilianus | ornatus: sözün üç meziyetinden biri (1.5.1); VIII 3'te süsün basamakları, kusurları ve türleri | Quintilianus, Institutio oratoria VIII |
Dönüşüm: Donatımdan süse: ordunun ve geminin teçhizatı → sözün parıltısı. Quintilianus süsü yeniden "silah" benzetmesine bağlayarak sözün işlevine geri çağırır; kadınsı süs ve "fettan cilveler" (8.pr.26, 8.3.6) ise faydadan kopmuş güzelliğin adıdır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | κόσμος; κατασκευή | kosmos önce "düzen, süs", sonra "evren"; retorikte Theophrastos'un üslup faziletleri arasında kataskeuē "donatım". |
| Latince | ornatus; ornamentum; cultus | ornare "donatmak, teçhiz etmek" (ordu, gemi donatmak) → "süslemek". Quintilianus cultus "işleme"yi süsün üçüncü basamağı sayar (8.3.61). |
| Almanca / Fransızca | Redeschmuck / ornement | |
| İngilizce | ornament |
Türkçe karşılığı
süs; süslü. tezyinat: eski ve yerinde, ama bugün yalnız mimarî süsleme gibi duyuluyor. bezek: dar ve yapay. süsleme: işi anlatır, sonucu değil. süs kısa, canlı ve Quintilianus'un hem ziynet hem silah parıltısı benzetmesine (8.3.2) uyduğu için seçildi.
"Süs" Türkçede yüzeysel, sonradan eklenen bir şey gibi duyulabilir. Quintilianus'ta ise ornatus "erkekçe, güçlü ve temiz" olmalı, "kanla ve güçle parlamalıdır" (8.3.6); güzellik faydadan ayrılmaz (8.3.11: "gerçek güzellik hiçbir zaman faydadan ayrılmaz"); kökteki "donatım" anlamı, savaş için kuşanılmış parlak silah benzetmesinde (8.3.2) canlı kalır.
Atıf ve kaynak notu
Üslup faziletleri listesi Theophrastos'un kayıp Peri lexeōs'ine dayanır; Quintilianus onu Cicero aracılığıyla alır ve kendi okul tecrübesine göre yeniden düzenler.
İlgili kavramlar
- elocutio
- kosmos (Yunanca karşılığı)
- decorum
- utile
- eloquentia
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: süslü, süs, süslerinde, süslerindendir, süsü
Metinlerde işaretlendiği yerler
8 yer · 8 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi1.5.1
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerine120
- Augustinus, İtiraflar5.10
- Augustinus, Tanrı Devleti11.18
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.563_2
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1169
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler1.8
- Sevillalı Isidorus, Hükümler3.13