İçeriğe geç
Hatiplik Eğitimi

Quintilianus · Hatiplik Eğitimi

I. Kitap

1.pr.1Önsöz

Yirmi yıl boyunca gençleri yetiştirmeye verdiğim emekten sonra çalışmalarıma bir dinlenme hakkı kazandığımda, bazı dostlarım içtenlikle benden konuşma sanatının yolu yordamı üzerine bir şey yazmamı istediler. Uzun süre direndim, çünkü her iki dilin en ünlü yazarlarının bu işe ilişkin pek çok şeyi büyük bir titizlikle yazıp sonrakilere bıraktığını biliyordum.

1.pr.1

post impetratam studiis meis quietem, quae per viginti annos erudiendis iuvenibus impenderam, cum a me quidam familiariter postularent, ut aliquid de ratione dicendi componerem, diu sum equidem reluctatus, quod auctores utriusque linguae clarissimos non ignorabam multa, quae ad hoc opus pertinerent, diligentissime scripta posteris reliquisse.

1.pr.2Ama özrümü kolayca kabul ettireceğimi sandığım gerekçe, onları daha da kızıştırıyordu: eskilerin birbirinden farklı, hatta kimi birbirine zıt kanaatleri arasında seçim yapmak zordu. Böylece bana, yeni şeyler bulma değilse bile hiç değilse eskiler hakkında hüküm verme zahmetini yüklerken haksızlık etmiyor gibi görünüyorlardı.

1.pr.2

sed qua ego ex causa faciliorem mihi veniam meae deprecationis arbitrabar fore, hac accendebantur illi magis, quod inter diversas opiniones priorum et quasdam etiam inter se contrarias difficilis esset electio; ut mihi si non inveniendi nova at certe iudicandi de veteribus iniungere laborem non iniuste viderentur.

1.pr.3Aslında beni razı eden, istenen işi başarabileceğime güvenimden çok, reddetmeye utanmamdı; yine de konu açıldıkça genişleyince, bana yüklenenden fazlasını kendiliğimden üstlendim. Hem beni pek seven dostlarımın gönlünü daha eksiksiz bir hizmetle kazanmak istedim, hem de bilinen yoldan gidip yalnızca başkalarının izine basmak istemedim.

1.pr.3

quamvis autem non tam me vinceret praestandi, quod exigebatur, fiducia quam negandi verecundia, latius se tamen aperiente materia plus quam imponebatur oneris sponte suscepi, simul ut pleniore obsequio demererer amantissimos mei, simul ne vulgarem viam ingressus alienis demum vestigiis insisterem.

1.pr.4Çünkü konuşma sanatını yazıya geçirmiş olanların hemen hepsi işe, sanki öteki her türlü bilgiyi tamamlamış birine belagatin son rötuşunu yapıyorlarmış gibi başlamışlardır. Ya önce öğrendiğimiz çalışmaları küçük şeyler diye küçümsemişler; ya meslekler arasında bir iş bölümü bulunduğundan bunların kendi vazifelerine girmediğini düşünmüşler; ya da —gerçeğe en yakın olanı budur— zorunlu olsa bile gösterişten uzak konularda yeteneklerini parlatma fırsatı bulamayacaklarını sanmışlardır. Tıpkı binaların tepesine bakılır da temeli gözden kaçar.

1.pr.4

nam ceteri fere, qui artem orandi litteris tradiderunt, ita sunt exorsi, quasi perfectis omni alio genere doctrinae summam in eloquentia manum imponerent, sive contemnentes tanquam parva, quae prius discimus, studia, sive non ad suum pertinere officium opinati, quando divisae professionum vices essent, seu, quod proximum vero, nullam ingenii sperantes gratiam circa res etiamsi necessarias procul tamen ab ostentatione positas; ut operum fastigia spectantur, latent fundamenta.

1.pr.5Ben ise, olmadan hatip olunamayacağı kabul edilen hiçbir şeyin hatiplik sanatına yabancı olmadığını ve hiçbir işin doruğuna, önce başlangıçlarından geçmeden varılamayacağını düşünüyorum. Bu yüzden o daha küçük, ama ihmal edilirse büyüklerine yer bırakmayan şeylere inmekten kaçınmayacağım. Yetiştirmem için bana bir hatip teslim edilmiş gibi, onun çalışmalarını bebeklikten başlayarak biçimlendireceğim. Bu eseri sana ithaf ediyoruz, Marcellus Victorius.

1.pr.5

ego , cum existimem nihil arti oratoriae alienum, sine quo fieri non posse oratorem fatendum est, nec ad ullius rei summam nisi praecedentibus initiis perveniri, ad minora illa, sed quae si negligas, non sit maioribus locus, demittere me non recusabo; nec aliter, quam si mihi tradatur educandus orator, studia eius formare ab infantia incipiam. Quod opus, Marcelle Victori, tibi dicamus;

1.pr.6Seni hem en yakın dostumuz, hem de edebiyat sevgisiyle yanıp tutuşan biri olarak, karşılıklı sevgimizin bu nişanesine en layık kişi sayıyorduk; ama yalnız bu sebeplerle değil, gerçi bunlar da büyüktür. Bu kitapların, daha ilk yaşlarında yeteneğinin ışığını açıkça gösteren oğlun Geta'nın yetişmesine de faydası olacağını düşünüyorduk. Çünkü onları konuşmanın adeta beşiğinden başlatıp, müstakbel hatibe biraz olsun katkısı olacak bütün sanatlardan geçirerek bu işin doruğuna kadar götürmeyi tasarlıyorduk.

1.pr.6

quem, cum amicissimum nobis tum eximio litterarum amore flagrantem, non propter haec modo (quamquam sint magna) dignissimum hoc mutuae inter nos caritatis pignore iudicabamus; sed quod erudiendo Getae tuo, cuius prima aetas manifestum iam ingenii lumen ostendit, non inutiles fore libri videbantur, quos ab ipsis dicendi velut incunabulis, per omnes, quae modo aliquid oratori futuro conferant, artis ad summam eius operis perducere destinabamus;

1.pr.7Beni daha da yüreklendiren bir şey vardı: adımla dolaşan, ama ne benim yayımladığım ne de bu amaçla hazırladığım iki retorik kitabı vardı. Bunlardan biri iki gün süren bir dersimdi; dersi verdiğim çocuklar onu not almışlardı. Öteki çok daha fazla güne yayılan bir dersti; iyi yürekli ama beni fazla seven gençler, not alarak yakalayabildikleri kadarını, düşüncesizce onları yayımlama onuruna layık görüp ortaya dökmüşlerdi.

1.pr.7

atque eo magis, quod duo iam sub nomine meo libri ferebantur artis rhetoricae neque editi a me neque in hoc comparati. namque alterum sermonem per biduum habitum pueri, quibus id praestabatur, exceperant; alterum pluribus sane diebus, quantum notando consequi potuerant, interceptum boni iuvenes, sed nimium amantes mei, temerario editionis honore vulgaverant.

1.pr.8Bu yüzden bu kitaplarda da onlarla aynı olan bazı şeyler bulunacak; ama çoğu değiştirilmiş, pek çoğu eklenmiş, hepsi de daha derli toplu ve gücümüzün yettiğince işlenmiş olacak.

1.pr.8

quare in his quoque libris erunt eadem aliqua, multa mutata, plurima adiecta, omnia vero compositiora et, quantum nos poterimus, elaborata.

1.pr.9Yetiştirdiğimiz hatip, ancak iyi bir insan olabilen o kusursuz hatiptir; bu yüzden ondan yalnız üstün bir konuşma yeteneği değil, ruhun bütün faziletlerini de istiyoruz.

1.pr.9

oratorem autem instituimus illum perfectum, qui esse nisi vir bonus non potest; ideoque non dicendi modo eximiam in eo facultatem sed omnes animi virtutes exigimus.

1.pr.10Kimilerinin düşündüğü gibi, doğru ve ahlâken güzel bir hayatın yolunu öğretmenin filozoflara bırakılması gerektiğini kabul edemem. Çünkü gerçekten devlet adamı olan, kamu ve özel işlerin yönetimine yatkın, şehirleri öğütleriyle yönetebilen, kanunlarla sağlam temele oturtabilen, mahkeme kararlarıyla düzeltebilen o insan, hiç şüphesiz hatipten başkası değildir.

1.pr.10

neque enim hoc concesserim, rationem rectae honestaeque vitae (ut quidam putaverunt) ad philosophos relegandam, cum vir ille vere civilis et publicarum privatarumque rerum administrationi accommodatus, qui regere consiliis urbes, fundare legibus, emendare iudiciis possit, non alius sit profecto quam orator.

1.pr.11Bu yüzden, filozofların kitaplarında bulunan bazı şeylerden yararlanacağımı itiraf etsem de, bunların haklı olarak ve gerçekten bizim işimize ait olduğunu, asıl yerinin hatiplik sanatı olduğunu savunurum.

1.pr.11

quare , tametsi me fateor usurum quibusdam, quae philosophorum libris continentur, tamen ea iure vereque contenderim esse operis nostri proprieque ad artem oratoriam pertinere.

1.pr.12Adalet, cesaret, itidal ve benzerleri üzerine çok sık konuşmak gerekiyorsa —öyle ki bunlardan birine dair bir meselenin araya girmediği bir dava neredeyse bulunamaz— ve bütün bunların buluşla ve üslupla açıklanması gerekiyorsa, yetenek gücünün ve söz zenginliğinin istendiği her yerde başlıca rolün hatibe düştüğünden şüphe edilebilir mi?

1.pr.12

an , si frequentissime de iustitia, fortitudine, temperantia ceterisque similibus disserendum est, adeo ut vix ulla possit causa reperiri in quam non aliqua ex his incidat quaestio, eaque omnia inventione atque elocutione sunt explicanda, dubitabitur, ubicunque vis ingenii et copia dicendi postulatur, ibi partes oratoris esse praecipuas?

1.pr.13Cicero'nun çok açık biçimde gösterdiği gibi, bu ikisi tabiatça birbirine bağlı oldukları gibi vazifede de birbirine bağlanmıştı; öyle ki aynı kişiler hem bilge hem belagatli sayılırdı. Sonra bu uğraş ikiye bölündü ve tembellik yüzünden ortada birden fazla sanat varmış gibi görünmeye başladı. Çünkü dil bir kazanç aracı olur olmaz ve belagatin nimetlerini kötüye kullanmak âdet hâline gelir gelmez, usta konuşmacı sayılanlar ahlâk kaygısını bıraktılar.

1.pr.13

fueruntque haec, ut Cicero apertissime colligit, quemadmodum iuncta natura sic officio quoque copulata, ut iidem sapientes atque eloquentes haberentur. scidit deinde se studium, atque inertia factum est, ut artes esse plures viderentur. nam ut primum lingua esse coepit in quaestu institutumque eloquentiae bonis male uti, curam morum, qui diserti habebantur, reliquerunt.

1.pr.14Sahipsiz kalan bu alan, daha zayıf yeteneklere adeta yağma malı oldu. Bunun üzerine kimileri, iyi konuşmanın zahmetini küçümseyip ruhları biçimlendirmeye ve hayatın kurallarını koymaya çekildiler. Bölünebilseydi daha değerli sayılacak kısmı ellerinde tuttular; ama kendilerine son derece küstah bir ad taktılar: yalnız kendileri bilgelik dostu diye anılsın istediler. Oysa ne en büyük komutanlar ne de en önemli işlerin müzakeresinde ve bütün devletin yönetiminde en parlak biçimde yer almış olanlar bu adı kendilerine yakıştırmaya hiçbir zaman cüret etmişti. Çünkü en iyisini vaat etmektense yapmayı tercih ettiler.

1.pr.14

ea vero destituta infirmioribus ingeniis velut praedae fuit. inde quidam, contempto bene dicendi labore, ad formandos animos statuendasque vitae leges regressi partem quidem potiorem, si dividi posset, retinuerunt; nomen tamen sibi insolentissimum arrogaverunt, ut soli studiosi sapientiae vocarentur, quod neque summi imperatores neque in consiliis rerum maximarum ac totius administratione rei publicae clarissime versati sibi unquam vindicare sunt ausi. facere enim optima quam promittere maluerunt.

1.pr.15Eski bilgelik öğretmenlerinin çoğunun ahlâken güzel olanı öğrettiğini ve öğrettikleri gibi de yaşadığını kolayca kabul ederim. Ama bizim zamanımızda bu adın altında çoklarının en büyük kusurları gizlendi. Filozof sayılmak için fazilet ve çalışma uğruna emek vermiyorlar, en kötü ahlâklarının önüne bir yüz ifadesi, bir asık surat ve herkesten ayrı düşen bir kılık geriyorlardı.

1.pr.15

ac veterum quidem sapientiae professorum multos et honesta praecepisse et, ut praeceperint, etiam vixisse, facile concesserim; nostris vero temporibus sub hoc nomine maxima in plerisque vitia latuerunt. non enim virtute ac studiis, ut haberentur philosophi, laborabant, sed vultum et tristitiam et dissentientem a ceteris habitum pessimis moribus praetendebant.

1.pr.16Oysa felsefeye özgüymüş gibi sahiplenilen bu konuları hepimiz her yerde ele alırız. En kötü insan değilse, kim adil olandan, hakkaniyetten ve iyiden söz etmez? Köylülerden bile kim tabiattaki sebepler hakkında bir şeyler sormaz? Kelimelerin yerinde kullanımı ve aralarındaki farklar ise dile özen gösteren herkesin ortak malı olmalıdır.

1.pr.16

haec autem, quae velut propria philosophiae asseruntur, passim tractamus omnes. quis enim non de iusto, aequo ac bono, modo non et vir pessimus, loquitur? quis non etiam rusticorum aliqua de causis naturalibus quaerit? nam verborum proprietas ac differentia omnibus, qui sermonem curae habent, debet esse communis.

1.pr.17Ama bunları en iyi bilecek ve en iyi dile getirecek olan hatiptir. Bir gün kusursuz bir hatip yetişmiş olsaydı, fazilet öğütleri filozofların okullarından istenmezdi. Şimdi ise, dediğim gibi hatiplik sanatının terk edilmiş, üstelik daha iyi olan kısmını işgal etmiş o yazarlara zaman zaman başvurmamız ve adeta bizim olanı geri istememiz gerekiyor; onların buluşlarını kullanmak için değil, onların başkasının malını kullandığını göstermek için.

1.pr.17

sed ea et sciet optime et eloquetur orator; qui si fuisset aliquando perfectus, non a philosophorum scholis virtutis praecepta peterentur. nunc necesse est ad eos aliquando auctores recurrere, qui desertam, ut dixi, partem oratoriae artis, meliorem praesertim, occupaverunt, et velut nostrum reposcere; non ut nos illorum utamur inventis, sed ut illos alienis usos esse doceamus.

1.pr.18Öyleyse hatip, gerçekten bilge diye anılabilecek bir insan olsun. Yalnız ahlâkça kusursuz değil —çünkü aksini düşünenler olsa da bana kalırsa bu yetmez—, ilimde ve her türlü konuşma yeteneğinde de kusursuz; belki şimdiye kadar hiç kimsenin olmadığı gibi biri.

1.pr.18

sit igitur orator vir talis, qualis vere sapiens appellari possit; nec moribus modo perfectus (nam id mea quidem opinione, quanquam sunt qui dissentiant, satis non est) sed etiam scientia et omni facultate dicendi, qualis fortasse nemo adhuc fuerit;

1.pr.19Ama bu yüzden doruğa yönelmekten geri durmamalıyız. Eskilerin çoğu da böyle yaptı: henüz hiçbir bilgenin bulunmadığını düşündükleri hâlde bilgeliğin öğütlerini yine de öğrettiler.

1.pr.19

sed non ideo minus nobis ad summa tendendum est; quod fecerunt plerique veterum, qui, etsi nondum quemquam sapientem repertum putabant, praecepta tamen sapientiae tradiderant.

1.pr.20Çünkü kusursuz belagat elbette var olan bir şeydir ve insan yeteneğinin tabiatı ona ulaşmaya engel değildir. Ulaşılamasa bile, doruğa uzananlar, istedikleri yere varamayacaklarına baştan umut kesip hemen dipte kalanlardan daha yükseğe çıkacaklardır.

1.pr.20

nam est certe aliquid consummata eloquentia, neque ad eam pervenire natura humani ingenii prohibet. quod si non contingat, altius tamen ibunt, qui ad summa nitentur, quam qui, praesumpta desperatione quo velint evadendi, protinus circa ima substiterint.

1.pr.21Bu yüzden, giriştiğimiz iş için zorunlu olan o daha küçük şeyleri bile atlamazsam, bana daha da hoşgörüyle bakılmalıdır. Birinci kitap, retorik hocasının görevinden önce gelen şeyleri içerecek. İkincisinde retorik hocasının yanında öğrenilen ilk temel bilgileri ve retoriğin özüne dair sorulan meseleleri ele alacağız.

1.pr.21

quo magis impetranda erit venia, si ne minora quidem illa, verum operi, quod instituimus, necessaria praeteribo. nam liber primus ea, quae sunt ante officium rhetoris, continebit. secundo prima apud rhetorem elementa et quae de ipsa rhetorices substantia quaeruntur tractabimus.

1.pr.22Sonraki beş kitap buluşa (düzenleme de ona bağlanır), dört kitap da hafızanın ve sunuşun da bir parçası sayıldığı üsluba ayrılacak. Bunlara bir kitap daha eklenecek; orada hatibin kendisini biçimlendireceğiz. Gücümüz yettiğince şunları tartışacağız: onun ahlâkı nasıl olmalı; davaları üstlenirken, incelerken ve savunurken hangi yolu izlemeli; hangi belagat türünü benimsemeli; savunuculuğu ne zaman bırakmalı ve bıraktıktan sonra hangi çalışmalarla uğraşmalı.

1.pr.22

quinque deinceps inventioni (nam huic et dispositio subiungitur), quattuor elocutioni, in cuius partem memoria ac pronuntiatio veniunt, dabuntur. unus accedet, in quo nobis orator ipse informandus est, ubi, qui mores eius, quae in suscipiendis, discendis, agendis causis ratio, quod eloquentiae genus, quis agendi debeat esse finis, quae post fine studia, quantum nostra valebit infirmitas, disseremus.

1.pr.23Bütün bunların arasına, her konunun gerektirdiği ölçüde, bir öğretim yolu da katılacak. Bu yol öğrencileri yalnız, bazılarının sanat adını yalnızca onlara verdiği şeylerin bilgisiyle donatmakla ve —deyim yerindeyse— retoriğin hukukunu açıklamakla kalmayacak; söz ustalığını besleyecek, belagatin gücünü artıracaktır.

1.pr.23

his omnibus admiscebitur, ut quisque locus postulabit, docendi ratio, quae non eorum modo scientia, quibus solis quidam nomen artis dederunt, studiosos instruat et (ut sic dixerim) ius ipsum rhetorices interpretetur, sed alere facundiam, vires augere eloquentiae possit.

1.pr.24Çünkü o çıplak kural kitapları çoğu kez aşırı incelik merakıyla sözdeki soylu olan her şeyi kırıp parçalar, yeteneğin bütün özsuyunu emer ve kemikleri açığa çıkarır. Kemiklerin bulunması ve kendi sinirleriyle birbirine bağlanması gerekir; ama onların etle örtülmesi de gerekir.

1.pr.24

nam plerumque nudae illae artes nimia subtilitatis adfectatione frangunt atque concidunt quidquid est in oratione generosius, et omnem sucum ingenii bibunt et ossa detegunt: quae ut esse et adstringi nervis suis debent, sic corpore operienda sunt.

1.pr.25Bu yüzden biz, çoğunun yaptığı gibi o küçük parçayı değil, hatip yetiştirmek için faydalı saydığımız her şeyi bu on iki kitapta topladık ve hepsini kısaca göstereceğiz. Çünkü her konuda söylenebilecek her şeyin peşine düşersek eserin sonu gelmez.

1.pr.25

ideoque nos non particulam illam, sicut plerique, sed quidquid utile ad instituendum oratorem putabamus, in hos duodecim libros contulimus breviter omnia demonstraturi. nam si quantum de quaque re dici potest persequamur, finis operis non reperietur.

1.pr.26Ama her şeyden önce şunu belirtmeliyim: tabiat yardım etmedikçe kurallar da sanat bilgileri de hiçbir işe yaramaz. Bu yüzden yeteneği olmayan biri için bu sayfalar, kısır topraklar için yazılmış tarım kitaplarından daha fazla yazılmış sayılmasın.

1.pr.26

illud tamen in primis testandum est, nihil praecepta atque artes valere nisi adiuvante natura. quapropter ei, cui deerit ingenium, non magis haec scripta sint quam de agrorum cultu sterilibus terris.

1.pr.27Herkesin doğuştan getirdiği başka yardımcılar da vardır: ses, yorgunluğa dayanıklı ciğerler, sağlık, metanet, endam. Bunlar ölçülü ölçüde nasip olmuşsa yöntemle geliştirilebilir; ama bazen öyle eksiktir ki yeteneğin ve çalışmanın nimetlerini bile bozar. Tıpkı bunların da usta bir öğretmen, inatçı bir çalışma ve yazmada, okumada, konuşmada bol ve sürekli bir alıştırma olmadan tek başlarına hiçbir işe yaramaması gibi.

1.pr.27

sunt et alia ingenita cuique adiumenta, vox, latus patiens laboris, valetudo, constantia, decor; quae si modica obtigerunt, possunt ratione ampliari, sed nonnunquam ita desunt, ut bona etiam ingenii studiique corrumpant; sicut et haec ipsa sine doctore perito, studio pertinaci, scribendi, legendi, dicendi multa et continua exercitatione per se nihil prosunt.

1.1.11. Bölüm

Öyleyse bir babaya oğlu doğduğunda, önce onun için mümkün olan en büyük umudu beslesin; böylece daha başından özenli davranır. Çünkü pek az insana öğretilenleri kavrama gücünün verildiği, çoğunun ise zihin yavaşlığı yüzünden emeğini ve zamanını boşa harcadığı yolundaki yakınma yanlıştır. Tam tersine, bulup düşünmede kıvrak, öğrenmeye hazır insanlara daha çok rastlanır. Bu, insan için tabiidir: kuşlar uçmak, atlar koşmak, yırtıcılar saldırmak için doğar; bize de zihnin işleyişi ve kurnazlığı özgüdür. Ruhun gökten geldiğine bu yüzden inanılır.

1.1.1

igitur nato filio pater spem de illo primum quam optimam capiat, ita diligentior a principiis fiet. falsa enim est querela, paucissimis hominibus vim percipiendi, quae tradantur, esse concessam, plerosque vero laborem ac tempora tarditate ingenii perdere. nam contra plures reperias et faciles in excogitando et ad discendum promptos. quippe id est homini naturale; ac sicut aves ad volatum, equi ad cursum, ad saevitiam ferae gignuntur; ita nobis propria est mentis agitatio atque sollertia, unde origo animi caelestis creditur.

1.1.2Kalın kafalı ve öğrenmez insanlar, ucube bedenler ve tuhaflıklarıyla göze batan yaratıklar gibi, tabiata aykırı olarak doğar; ama bunlar çok az olmuştur. Bunun kanıtı şudur: çocukların çoğunda bir umut parıldar; bu umut yaşla birlikte sönüp gidiyorsa, eksik olanın tabiat değil, özen olduğu açıktır. "Ama yetenekçe biri ötekinden üstündür."

1.1.2

hebetes vero et indociles non magis secundum naturam homines eduntur quam prodigiosa corpora et monstris insignia, sed hi pauci admodum fuerunt. argumentum quod in pueris elucet spes plurimorum, quae cum emoritur aetate, manifestum est, non naturam defecisse sed curam. praestat tamen ingenio alius alium.

1.1.3Kabul ediyorum; ama o zaman biri daha çok, öteki daha az başarır. Çalışarak hiçbir şey elde edememiş biri yoktur. Bunu iyice görmüş olan kişi, baba olur olmaz, müstakbel bir hatip umuduna olabildiğince keskin bir özen göstersin.

1.1.3

concedo; sed plus efficiet aut minus; nemo reperitur, qui sit studio nihil consecutus. hoc qui perviderit, protinus ut erit parens factus, acrem quam maxime curam spei futuri oratoris impendat.

1.1.4Her şeyden önce dadıların konuşması kusurlu olmasın. Khrysippos, mümkünse dadıların bilge olmasını dilemiş; hiç değilse, durumun elverdiği ölçüde en iyilerinin seçilmesini istemişti. Onlarda elbette önce ahlâka bakılmalıdır; ama doğru konuşmaları da gerekir.

1.1.4

ante omnia ne sit vitiosus sermo nutricibus, quas si fieri posset sapientes Chrysippus optavit, certe quantum res pateretur optimas eligi voluit. et morum quidem in his haud dubie prior ratio est, recte tamen etiam loquantur.

1.1.5Çocuğun ilk duyacağı onlardır; onların kelimelerini taklit ederek söylemeye çalışacaktır. Tabiatça, ham ruhlarımıza giren şeyleri en sıkı biz tutarız. Yeni kaplara sinen koku kalır; yünün o saf beyazlığını değiştirmiş boyalar yıkanıp çıkmaz. Üstelik bu izler, ne kadar kötüyse o kadar inatla yapışır. İyi olan kolayca kötüye döner; ama kusurları hiç iyiye çevirebildin mi? Öyleyse çocuk, daha bebekken bile, sonradan unutması gereken bir konuşmaya alışmasın.

1.1.5

has primum audiet puer, harum verba effingere imitando conabitur. et natura tenacissimi sumus eorum, quae rudibus animis percepimus; ut sapor, quo nova imbuas, durat, nec lanarum colores, quibus simplex ille candor mutatus est, elui possunt. et haec ipsa magis pertinaciter haerent, quo deteriora sunt. nam bona facile mutantur in peius; num quando in bonum verteris vitia? non assuescat ergo, ne dum infans quidem est, sermoni qui dediscendus sit.

1.1.6Ana babada da mümkün olduğunca çok bilgi olmasını isterim; yalnız babalardan söz etmiyorum. Gracchus kardeşlerin belagatine anneleri Cornelia'nın çok katkısı olduğunu duymuşuzdur; onun son derece bilgili konuşması mektupları yoluyla sonrakilere de ulaşmıştır. Gaius Laelius'un kızı Laelia'nın konuşurken babasının zarafetini yansıttığı söylenir. Quintus Hortensius'un kızı Hortensia'nın üçler kurulu önünde yaptığı konuşma ise yalnız kadınlara saygıdan okunmuyor.

1.1.6

in parentibus vero quam plurimum esse eruditionis optaverim, nec de patribus tantum loquor. nam Gracchorum eloquentiae multum contulisse accepimus Corneliam matrem, cuius doctissimus sermo in posteros quoque est epistolis traditus: et Laelia C. filia reddidisse in loquendo paternam elegantiam dicitur, et Hortensiae Q. filiae oratio apud Triumviros habita legitur non tantum in sexus honorem.

1.1.7Kendileri öğrenme fırsatı bulamamış olanlar da çocuklarının öğrenimine daha az özen göstermesinler; tam da bu yüzden öteki konularda daha dikkatli olsunlar.

1.1.7

nec tamen ii, quibus discere ipsis non contigit, minorem curam docendi liberos habeant; sed sint propter hoc ipsum ad cetera magis diligentes.

1.1.8Bu umuda adanmış çocuğun aralarında yetişeceği çocuklar hakkında da dadılar için söylediğimiz geçerli olsun. Lalalar hakkında şunu eklerim: ya tam anlamıyla bilgili olsunlar —bunu birinci şart sayarım— ya da bilgili olmadıklarını bilsinler. İlk harflerin biraz ötesine geçip kendilerini yanlış bir bilgi kanısına kaptırmış olanlardan daha kötüsü yoktur. Çünkü öğretme işini başkasına bırakmaya tenezzül etmezler; bu tür insanları çoğu kez kabartan bir tür yetki hakkına dayanarak buyurgan, zaman zaman da zalim davranır ve kendi ahmaklıklarını çocuğa iyice öğretirler.

1.1.8

de pueris, inter quos educabitur ille huic spei destinatus, idem quod de nutricibus dictum sit. de paedagogis hoc amplius, ut aut sint eruditi plene, quam primam esse curam velim, aut se non esse eruditos sciant. nihil est peius iis, qui paulum aliquid ultra primas litteras progressi falsam sibi scientiae persuasionem induerunt. nam et cedere praecipiendi partibus indignantur et velut iure quodam potestatis, quo fere hoc hominum genus intumescit, imperiosi atque interim saevientes stultitiam suam perdocent.

1.1.9Yanılgıları ahlâka da daha az zarar vermez. Babilli Diogenes'in anlattığına göre İskender'in lalası Leonidas ona bazı kusurlar aşılamış; bu kusurlar o çocukluk terbiyesinden kalıp, güçlü kuvvetli ve artık en büyük kral olmuş İskender'in peşini bırakmamıştı.

1.1.9

nec minus error eorum nocet moribus; siquidem Leonides Alexandri paedagogus, ut a Babylonio Diogene traditur, quibusdam eum vitiis imbuit, quae robustum quoque et iam maximum regem ab illa institutione puerili sunt persecuta.

1.1.10Çok şey istediğimi düşünen olursa, bir hatip yetiştirildiğini hatırlasın. Bu, onu biçimlendirmek için hiçbir şey eksik olmasa bile zor bir iştir; üstelik daha çok ve daha zor şeyler geride beklemektedir. Çünkü sürekli bir çalışmaya, çok üstün öğretmenlere ve pek çok bilim dalına ihtiyaç vardır.

1.1.10

si cui multa videor exigere, cogitet oratorem institui, rem arduam, etiam cum ei formando nihil defuerit; praeterea plura ac difficiliora superesse. nam et studio perpetuo et praestantissimis praeceptoribus et plurimis disciplinis opus est.

1.1.11Bu yüzden en iyisini öğütlemek gerekir. Buna katlanmak istemeyen olursa, eksik olan yöntem değil, insan olacaktır. Yine de dadıların, çocuk arkadaşların ve lalaların tam istediğim gibi olması mümkün olmazsa, hiç değilse konuşmayı iyi bilen biri sürekli yanında bulunsun; bunlar çocuğun yanında kusurlu bir şey söylediğinde hemen düzeltsin ve çocukta yer etmesine izin vermesin. Ama şu anlaşılmalıdır: iyi olan, daha önce söylediğimdir; bu ise yalnızca bir çaredir.

1.1.11

quapropter praecipienda sunt optima; quae si quis gravabitur, non rationi defuerint sed homini. si tamen non continget, quales maxime velim nutrices, pueros, paedagogos habere, at unus certe sit assiduus loquendi non imperitus, qui, si qua erunt ab his praesente alumno dicta vitiose, corrigat protinus nec insidere illi sinat; dum tamen intelligatur, id, quod prius dixi, bonum esse, hoc remedium.

1.1.12Çocuğun Yunancayla başlamasını tercih ederim; çünkü daha çok insanın kullandığı Latinceyi biz istemesek de kendiliğinden içine çeker. Ayrıca bizim bilimlerimizin de kaynağı olan Yunan bilimleriyle önce eğitilmesi gerekir.

1.1.12

A sermone Graeco puerum incipere malo, quia Latinum, qui pluribus in usu est, vel nobis nolentibus perbibet, simul quia disciplinis quoque Graecis prius instituendus est, unde et nostrae fluxerunt.

1.1.13Ama bunun, çoğunun âdeti olduğu gibi, çocuk uzun süre yalnız Yunanca konuşacak ya da öğrenecek kadar takıntılı bir titizlikle yapılmasını istemem. Çünkü bu yüzden hem ağızda yabancı bir sese bozulmuş pek çok kusur doğar, hem de konuşmada: sürekli alışkanlıkla Yunanca kalıplar zihne yapışınca, bambaşka bir konuşma düzeninde de inatla sürüp gider.

1.1.13

non tamen hoc adeo superstitiose fieri velim, ut diu tantum Graece loquatur aut discat, sicut plerisque moris est. hoc enim accidunt et oris plurima vitia in peregrinum sonum corrupti et sermonis; cui cum Graecae figurae assidua consuetudine haeserunt, in diversa quoque loquendi ratione pertinacissime durant.

1.1.14Bu yüzden Latince çok geriden gelmemeli, kısa sürede Yunancayla yan yana yürümelidir. Böylece iki dili eşit özenle korumaya başladığımızda, biri ötekine zarar vermeyecektir.

1.1.14

non longe itaque Latina subsequi debent et cito pariter ire. ita fiet, ut, cum aequali cura linguam utramque tueri coeperimus, neutra alteri officiat.

1.1.15Kimileri yedi yaşından küçük çocukların okuma yazma öğrenmemesi gerektiğini düşündü; çünkü bilgileri kavrayabilecek ve emeğe katlanabilecek ilk yaş budur. Gramerci Aristophanes'ten önce yaşamış olanların çoğu, Hesiodos'un da bu görüşte olduğunu bildirir; çünkü bu sözün yazılı bulunduğu Öğütler kitabının bu şaire ait olmadığını ilk söyleyen Aristophanes'tir.

1.1.15

quidam litteris instituendos, qui minores septem annis essent, non putaverunt, quod illa primum aetas et intellectum disciplinarum capere et laborem pati posset. in qua sententia Hesiodum esse plurimi tradunt qui ante grammaticum Aristophanen fuerunt; nam is primus ὑποθήκας, in quo libro scriptum hoc invenitur, negavit esse huius poëtae.

1.1.16Ama Eratosthenes de dahil başka yazarlar da aynı şeyi öğütlemiştir. Hiçbir çağın özensiz kalmasını istemeyenler ise daha iyi düşünmüştür; Khrysippos gibi. O, dadılara üç yıl ayırmış olsa da, bebeklerin zihninin daha onların elinde, olabildiğince iyi alışkanlıklarla biçimlendirilmesi gerektiği kanısındadır.

1.1.16

sed alii quoque auctores, inter quos Eratosthenes, idem praeceperunt. melius autem, qui nullum tempus vacare cura volunt, ut Chrysippus. nam is, quamvis nutricibus triennium dederit, tamen ab illis quoque iam formandam quam optimis institutis mentem infantium iudicat.

1.1.17Zaten ahlâkla ilgilenmeye başlanan bir yaş, neden harflerle ilgilenmesin? Sözünü ettiğim o bütün dönemde, sonradan tek bir yılın kazandırabileceği kadar şeyin ancak yapılabileceğini de bilmiyor değilim. Yine de bana kalırsa aksini düşünenler, bu konuda öğrencilerden çok öğretmenleri kayırmışlardır.

1.1.17

cur autem non pertineat ad litteras aetas, quae ad mores iam pertinet? neque ignoro, toto illo, de quo loquor, tempore vix tantum effici, quantum conferre unus postea possit annus; sed tamen mihi, qui dissenserunt, videntur non tam discentibus in hac parte quam docentibus pepercisse.

1.1.18Hem konuşabildikleri andan itibaren daha iyi ne yapacaklar? Bir şey yapmaları gerektiği belli. Ya da yedi yaşına kadar elde edilecek bu kazancı, ne kadar küçük olursa olsun, neden küçümseyelim? Çünkü erken yaşın katkısı ne kadar az olursa olsun, çocuk, aksi hâlde daha küçük şeyleri öğreneceği o aynı yıl içinde daha büyük şeyler öğrenecektir.

1.1.18

quid melius alioqui facient, ex quo loqui poterunt? faciant enim aliquid necesse est. aut cur hoc, quantulumcunque est, usque ad septem annos lucrum fastidiamus? nam certe quamlibet parvum sit, quod contulerit aetas prior, maiora tamen aliqua discet puer ipso illo anno, quo minora didicisset.

1.1.19Bu, her yıla yayılınca toplamda bir kazanç olur; bebeklikte öne alınan zaman kadarı gençliğe kalır. Sonraki yıllar için de aynı kural geçerli olsun: herkes öğrenmesi gerekeni geç öğrenmeye başlamasın. Öyleyse ilk zamanı hemen boşa harcamayalım; hele harflerin başlangıcı yalnızca hafızaya dayandığına göre. Hafıza ise küçüklerde yalnız var olmakla kalmaz, o yaşta en sağlam hâlindedir.

1.1.19

hoc per singulos prorogatum in summam proficit, et quantum in infantia praesumptum est temporis, adolescentiae adquiritur. idem etiam de sequentibus annis praeceptum sit, ne, quod cuique discendum est, sero discere incipiat. non ergo perdamus primum statim tempus, atque eo minus, quod initia litterarum sola memoria constant, quae non modo iam est in parvis sed tum etiam tenacissima est.

1.1.20Yaşları hesaba katmayacak kadar düşüncesiz de değilim; körpe çocukların hemen sertçe sıkıştırılması ve onlardan tam bir emek istenmesi gerektiğini düşünmüyorum. Çünkü özellikle şundan kaçınmak gerekecek: çalışmayı henüz sevemeyen çocuk ondan nefret etmesin ve bir kez tattığı acılıktan o ilk yaşları geçtikten sonra da ürkmesin. Bu iş bir oyun olsun. Ona sorular sorulsun, övülsün; bir şey yapmış olmaktan her zaman sevinsin. Kimi zaman o istemezken bir başkasına ders verilsin ve o buna imrensin. Arada yarışsın ve çoğu kez kazandığını sansın. O yaşın sevebileceği ödüllerle de özendirilsin.

1.1.20

nec sum adeo aetatum imprudens, ut instandum protinus teneris acerbe putem exigendamque plane operam. nam id in primis cavere oportebit, ne studia, qui amare nondum potest, oderit et amaritudinem semel perceptam etiam ultra rudes annos reformidet. lusus hic sit; et rogetur et laudetur et numquam non fecisse se gaudeat, aliquando ipso nolente doceatur alius, cui invideat; contendat interim et saepius vincere se putet; praemiis etiam, quae capit illa aetas, evocetur.

1.1.21Bir hatip yetiştirmeyi üstlenmişken küçük şeyler öğretiyoruz; ama çalışmaların da kendine özgü bir bebekliği vardır. Sonradan en güçlü olacak bedenlerin yetişmesi sütle ve beşikle başlar; en belagatli olacak kişi de bir zamanlar ağlayarak sesini duyurmuş, önce kararsız bir sesle konuşmayı denemiş ve harflerin biçimleri karşısında takılıp kalmıştır. Bir şeyi öğrenmek yetmiyorsa, bu onun gerekli olmadığını göstermez.

1.1.21

parva docemus oratorem instituendum professi, sed est sua etiam studiis infantia; et ut corporum mox fortissimorum educatio a lacte cunisque initium ducit, ita futurus eloquentissimus edidit aliquando vagitum et loqui primum incerta voce temptavit et haesit circa formas litterarum. nec si quid discere satis non est, ideo nec necesse est.

1.1.22Bunları kendi oğlunda ihmal edilmemesi gereken şeyler sayan bir babayı kimse kınamıyorsa, kendi evinde haklı olarak yapacağı şeyleri herkesin önüne koyan biri neden ayıplansın? Hele küçükler küçük şeyleri daha kolay kavradığına göre. Bedenler ancak körpeyken bazı uzuv eğilimlerine göre biçimlendirilebilir; ruhları da çoğu şeye karşı sertleştiren, bizzat güçlenmeleridir.

1.1.22

quodsi nemo reprehendit patrem, qui haec non negligenda in suo filio putet, cur improbetur, si quis ea, quae domi suae recte faceret, in publicum promit? atque eo magis, quod minora etiam facilius minores percipiunt, et ut corpora ad quosdam membrorum flexus formari nisi tenera non possunt, sic animos quoque ad pleraque duriores robur ipsum facit.

1.1.23Makedonya kralı Philippos, oğlu İskender'e ilk harf bilgilerinin çağının en büyük filozofu Aristoteles tarafından öğretilmesini ister miydi, ya da Aristoteles bu vazifeyi üstlenir miydi, eğer çalışmaların başlangıcının en kusursuz kişi tarafından en iyi biçimde ele alınmasının ve bunun bütüne etki etmesinin önemli olduğuna inanmasalardı?

1.1.23

an Philippus Macedonum rex Alexandro filio suo prima litterarum elementa tradi ab Aristotele, summo eius aetatis philosopho, voluisset, aut ille suscepisset hoc officium, si non studiorum initia et a perfectissimo quoque optime tractari et pertinere ad summam credidisset?

1.1.24Öyleyse İskender'in kucağımıza verildiğini, böyle bir özene layık bir bebeğin bize emanet edildiğini düşünelim (gerçi herkesin kendi çocuğu bu özene layıktır). Daha ilk harflerde bile öğretimin kısa yollarını göstermekten utanmalı mıyım? Çoğu kişinin yaptığını gördüğüm bir şeyi hiç beğenmiyorum: küçüklerin harflerin adlarını ve sırasını, biçimlerinden önce öğrenmesi.

1.1.24

fingamus igitur Alexandrum dari nobis impositum gremio, dignum tanta cura infantem (quanquam suus cuique dignus est): pudeatne me in ipsis statim elementis etiam brevia docendi monstrare compendia? neque enim mihi illud saltem placet, quod fieri in plurimis video, ut litterarum nomina et contextum prius quam formas parvuli discant.

1.1.25Bu, harfleri tanımalarını engeller; çünkü çocuklar ezberlerindeki sırayı izlerken dikkatlerini harflerin çizgilerine vermezler. Öğretmenlerin, harfleri ilk yazıldıkları o düz sırayla çocukların kafasına yeterince yerleştirmiş göründükten sonra bile sırayı tersine çevirmeleri ve türlü değişikliklerle karıştırmaları bundandır; ta ki öğrenciler harfleri sıralarından değil, görünüşlerinden tanısınlar. Bu yüzden, insanlarda olduğu gibi, harflerin de görünüşü ve adı birlikte öğretilirse en iyisi olur.

1.1.25

obstat hoc agnitioni earum non intendentibus mox animum ad ipsos ductus, dum antecedentem memoriam sequuntur. quae causa est praecipientibus, ut etiam, cum satis adfixisse eas pueris recto illo quo primum scribi solent contextu videntur, retro agant rursus et varia permutatione turbent, donec litteras qui instituuntur facie norint non ordine. quapropter optime sicut hominum pariter et habitus et nomina edocebuntur.

1.1.26Ama harflerde zararlı olan, hecelerde zarar vermez. Küçükleri öğrenmeye kışkırtmak için bulunmuş bir yöntemi, oyun olarak fildişi harfler vermeyi de dışlamıyorum; ya da o yaşı daha çok sevindirecek, elle tutmanın, bakmanın, adını söylemenin hoş olduğu başka bir şey bulunabilirse onu da.

1.1.26

sed quod in litteris obest, in syllabis non nocebit. non excludo autem, id quod est inventum irritandae ad discendum infantiae gratia eburneas etiam litterarum formas in lusum offerre; vel si quid aliud, quo magis illa aetas gaudeat, inveniri potest, quod tractare, intueri, nominare iucundum sit.

1.1.27Çocuk artık çizgileri izlemeye başlayınca, harfleri bir tahtaya olabildiğince iyi oymak faydalı olur; kalem bu oyuklar boyunca, adeta saban izlerinden yürür gibi yürütülür. Böylece balmumu tabletlerdeki gibi şaşmaz, çünkü iki yanından kenarlarla tutulacak ve çizilen yolun dışına çıkamayacaktır. Belli izleri daha hızlı ve daha sık izledikçe parmaklarını güçlendirecek, elini kendi eliyle üstten tutup yönlendiren birinin yardımına da ihtiyaç duymayacaktır.

1.1.27

cum vero iam ductus sequi coeperit, non inutile erit eas tabellae quam optime insculpi, ut per illos velut sulcos ducatur stilus. nam neque errabit, quemadmodum in ceris (continebitur enim utrinque marginibus neque extra praescriptum egredi poterit) et celerius ac saepius sequendo certa vestigia firmabit articulos, neque egebit adiutorio manum suam manu superimposita regentis.

1.1.28Saygın insanların çoğu kez ihmal ettiği bir şey, güzel ve hızlı yazmaya özen göstermek, konumuza yabancı değildir. Çalışmalarda en önemli şey, gerçek ve derin köklere dayanan ilerlemenin tek başına onunla elde edildiği şey yazmanın kendisi olduğuna göre, yavaş bir kalem düşünceyi geciktirir; kaba ve karışık bir yazı ise okunamaz. Bundan da, temize çekilecek şeyleri başkasına yazdırma zahmeti doğar.

1.1.28

non est aliena res, quae fere ab honestis negligi solet, cura bene ac velociter scribendi. nam cum sit in studiis praecipuum, quoque solo verus ille profectus et altis radicibus nixus paretur, scribere ipsum, tardior stilus cogitationem moratur, rudis et confusus intellectu caret; unde sequitur alter dictandi, quae transferenda sunt, labor.

1.1.29Bu yüzden her zaman ve her yerde, ama özellikle gizli ve samimi mektuplarda, bu konuyu bile ihmal etmemiş olmak insanı sevindirecektir.

1.1.29

quare cum semper et ubique tum praecipue in epistolis secretis et familiaribus delectabit ne hoc quidem neglectum reliquisse.

1.1.30Hecelerin kısa yolu yoktur; hepsi iyice öğrenilmeli ve çoğu kez yapıldığı gibi en zorları sonraya bırakılıp ancak kelime yazarken ortaya çıkmamalıdır.

1.1.30

syllabis nullum compendium est; perdiscendae omnes nec, ut fit plerumque, difficillima quaeque earum differenda, ut in nominibus scribendis deprehendantur.

1.1.31Dahası, ilk hafızaya da körü körüne güvenmemek gerekir. Tekrar etmek ve uzun süre zihne kazımak daha faydalı olur. Okumada da, harflerin birbirine bağlanması hiç takılmadan, hiç duraksamadan, en ufak bir düşünme gecikmesi olmadan gelinceye kadar, okumayı birbirine bağlamak ya da hızlandırmak için acele edilmemelidir. Ancak o zaman çocuk hecelerle kelimeleri kavramaya, kelimelerle de cümleyi bağlamaya başlasın.

1.1.31

quin immo ne primae quidem memoriae temere credendum; repetere et diu inculcare fuerit utilius, et in lectione quoque non properare ad continuandam eam vel accelerandam, nisi cum inoffensa atque indubitata litterarum inter se coniunctio suppeditare sine ulla cogitandi saltem mora poterit. Tunc ipsis syllabis verba complecti et his sermonem connectere incipiat.

1.1.32Aceleciliğin okumayı ne kadar yavaşlattığı inanılmazdır. Çünkü güçlerinin üstünde atılganlık gösteren çocuklarda duraksama, kesinti ve tekrar buradan doğar; sonra yanıldıklarında, zaten bildikleri şeylere de güvenleri kalmaz.

1.1.32

incredibile est, quantum morae lectioni festinatione adiiciatur. hinc enim accidit dubitatio, intermissio, repetitio plus quam possunt audentibus, deinde, cum errarunt, etiam iis quae iam sciunt diffidentibus.

1.1.33Öyleyse okuma önce sağlam olsun, sonra bağlantılı, uzun süre de oldukça yavaş; ta ki alıştırmayla hatasız bir hıza ulaşılsın.

1.1.33

certa sit ergo in primis lectio, deinde coniuncta et diu lentior, donec exercitatione contingat emendata velocitas.

1.1.34Çünkü herkesin öğütlediği gibi sağa doğru ileriye bakmak ve önceden görmek, yalnız bir kural değil, aynı zamanda bir alışkanlık işidir; zira insan sonrakine bakarken öncekini söylemek zorundadır ve en zoru da, dikkati bölüp sesle bir şey, gözlerle başka bir şey yapmaktır. Çocuk âdet olduğu üzere kelime yazmaya başladığında, bu emeği sıradan ve rastgele kelimelerle harcamamasına özen göstermekten pişman olunmaz.

1.1.34

nam prospicere in dextrum (quod omnes praecipiunt) et providere, non rationis modo sed usus quoque est; quoniam sequentia intuenti priora dicenda sunt, et, quod difficillimum est, dividenda intentio animi, ut aliud voce aliud oculis agatur. illud non paenitebit curasse, cum scribere nomina puer (quemadmodum moris est) coeperit, ne hanc operam in vocabulis vulgaribus et forte occurrentibus perdat.

1.1.35Çünkü Yunanların glossa dediği, az bilinen dilin açıklamalarını, başka bir işle uğraşırken hemen ezberleyebilir ve sonradan kendine ayrı bir zaman isteyecek bir şeyi daha ilk temel bilgiler arasında elde edebilir. Ve madem hâlâ küçük şeylerin üzerinde duruyoruz, yazıyı taklit etmesi için önüne konacak dizelerin de boş sözler değil, ahlâken güzel bir öğüt taşıyan sözler olmasını isterim.

1.1.35

protinus enim potest interpretationem linguae secretioris, quas Graeci γλώσσας vocant, dum aliud agitur, ediscere et inter prima elementa consequi rem postea proprium tempus desideraturam. et quoniam circa res adhuc tenues moramur, ii quoque versus, qui ad imitationem scribendi proponentur, non otiosas velim sententias habeant sed honestum aliquid monentes.

1.1.36Bu hatıra yaşlılığa kadar insana eşlik eder; ham ruha basılmış olarak ahlâka kadar ilerler. Ünlü insanların sözlerini ve özellikle şairlerden seçilmiş parçaları da —çünkü küçükler şairleri tanımayı daha hoş bulur— oyun arasında ezberlemek mümkündür. Çünkü hafıza, yeri gelince söyleyeceğim gibi, hatip için son derece gereklidir; en çok da alıştırmayla güçlenip beslenir. Şimdi sözünü ettiğimiz, henüz kendiliğinden hiçbir şey üretemeyen yaşlarda ise, öğretenlerin özeniyle desteklenebilecek neredeyse tek yeti odur.

1.1.36

prosequitur haec memoria in senectutem et impressa animo rudi usque ad mores proficiet. etiam dicta clarorum virorum et electos ex poëtis maxime (namque eorum cognitio parvis gratior est) locos ediscere inter lusum licet. nam et maxime necessaria est oratori (sicut suo loco dicam) memoria, et ea praecipue firmatur atque alitur exercitatione, et in his, de quibus nunc loquimur, aetatibus, quae nihildum ipsae generare ex se queunt, prope sola est, quae iuvari cura docentium possit.

1.1.37Ağzın daha tam açılması ve konuşmanın daha net olması için bu yaşlardan şunu istemek de yersiz olmaz: kasten zorlaştırılmış, birbiriyle en sert biçimde çarpışan birçok heceden zincirlenmiş, adeta yokuşlu ve taşlı bazı kelimeleri ve dizeleri olabildiğince hızlı söylesinler; Yunancada bunlara "gem" (khalinoi) denir. Söylemesi küçük bir şeydir; ama ihmal edilirse, ilk yıllarda giderilmeyen birçok dil kusuru sonradan düzeltilemez bir bozukluk olarak kalır.

1.1.37

non alienum fuerit exigere ab his aetatibus, quo sit absolutius os et expressior sermo, ut nomina quaedam versusque adfectatae difficultatis ex pluribus et asperrime coeuntibus inter se syllabis catenatos et velut confragosos quam citatissime volvant; χαλινοί Graece vocantur. res modica dictu, qua tamen omissa multa linguae vitia, nisi primis eximuntur annis, inemendabili in posterum pravitate durantur.

1.2.12. Bölüm

Ama artık çocuğumuz yavaş yavaş büyüsün, kucaktan çıksın ve ciddi olarak öğrenmeye başlasın. Bu yüzden şu meseleyi tam burada ele almak gerekir: öğrenciyi evde, özel duvarlar arasında tutmak mı daha faydalıdır, yoksa onu okulların kalabalığına ve adeta herkese açık öğretmenlere teslim etmek mi?

1.2.1

sed nobis iam paulatim adcrescere puer et exire de gremio et discere serio incipiat. hoc igitur potissimum loco tractanda quaestio est, utiliusne sit domi atque intra privatos parietes studentem continere an frequentiae scholarum et velut publicis praeceptoribus tradere.

1.2.2En ünlü şehirlerin âdetlerini düzenlemiş olanların da en seçkin yazarların da ikinciyi uygun bulduğunu görüyorum. Yine de bu neredeyse herkesin benimsediği âdete kişisel bir kanaatle karşı çıkan bazı kimseler bulunduğunu gizlememek gerekir. Bunlar başlıca iki gerekçeye dayanıyor gibi görünüyor. Birincisi: kusurlara en yatkın olan bu yaştaki insanların kalabalığından kaçarak ahlâkı daha iyi korumuş olurlar; utanç verici davranışların sebeplerinin sık sık oradan çıktığı keşke yalan yere söylenen bir şey olsaydı. İkincisi: öğretmen kim olursa olsun, zamanını tek bir öğrenciye, aynı zamanı birçoğuna bölüştürdüğünden daha cömertçe ayıracak gibi görünür.

1.2.2

quod quidem cum iis, a quibus clarissimarum civitatium mores sunt instituti, tum eminentissimis auctoribus video placuisse. non est tamen dissimulandum, esse nonnullos, qui ab hoc prope publico more privata quadam persuasione dissentiant. hi duas praecipue rationes sequi videntur: unam, quod moribus magis consulant fugiendo turbam hominum eius aetatis, quae sit ad vitia maxime prona, unde causas turpium factorum saepe extitisse utinam falso iactaretur; alteram, quod, quisquis futurus est ille praeceptor, liberalius tempora sua impensurus uni videtur, quam si eadem in plures partiatur.

1.2.3Birinci gerekçe gerçekten ağırdır. Çünkü okulların öğrenime faydalı, ahlâka ise zararlı olduğu kesin olsaydı, ahlâken güzel yaşamanın yolu bana en iyi konuşmanın yolundan bile daha önemli görünürdü. Ama bana kalırsa bu ikisi birbirine bağlıdır ve birbirinden ayrılamaz. Çünkü iyi insan olmayanın hatip olabileceğine inanmıyorum; olabilse bile bunu istemem. Öyleyse önce bu konuyu ele alalım.

1.2.3

prior causa prorsus gravis. nam si studiis quidem scholas prodesse, moribus autem nocere constaret, potior mihi ratio vivendi honeste quam vel optime dicendi videretur. sed mea quidem sententia iuncta ista atque indiscreta sunt. neque enim esse oratorem nisi bonum virum iudico, et fieri etiamsi potest nolo. de hac re igitur prius.

1.2.4Okullarda ahlâkın bozulduğunu düşünüyorlar. Gerçekten de kimi zaman bozuluyor; ama evde de bozuluyor. Bunun da, her iki yerde de iyi adın tertemiz korunmasının da, vallahi, pek çok örneği vardır. Her şey kişinin tabiatına ve gösterilen özene bağlıdır. Kötüye kolayca yönelen bir zihin düşün, ilk yaşta edebi biçimlendirip korumada bir ihmal düşün: evdeki yalnızlık da rezilliklere daha az fırsat vermeyecektir. Çünkü o ev öğretmeni de ahlâksız olabilir; kötü kölelerle düşüp kalkmak da yeterince ölçülü olmayan hür doğmuş çocuklarla düşüp kalkmaktan daha güvenli değildir.

1.2.4

corrumpi mores in scholis putant; nam et corrumpuntur interim, sed domi quoque, et sunt multa eius rei exempla tam hercule quam conservatae sanctissime utrobique opinionis. natura cuiusque totum curaque distat. da mentem ad peiora facilem, da negligentiam formandi custodiendique in aetate prima pudoris: non minorem flagitiis occasionem secreta praebuerint. nam et potest turpis esse domesticus ille praeceptor, nec tutior inter servos malos quam ingenuos parum modestos conversatio est.

1.2.5Ama çocuğun kendi yaradılışı iyiyse, ana babasının gevşekliği kör ve uyuşuk değilse, en temiz ahlâklı öğretmeni seçmek (basiretli insanların en çok özen gösterdiği şey budur) ve en sıkı terbiyeyi seçmek mümkündür. Bunun yanında oğlunun yanına ağırbaşlı bir dost ya da güvenilir bir azatlı da verilebilir; onun sürekli yanında bulunması, korkulan arkadaşları bile daha iyi yapar.

1.2.5

at si bona ipsius indoles, si non caeca ac sopita parentum socordia est, et praeceptorem eligere sanctissimum quemque (cuius rei praecipua prudentibus cura est) et disciplinam, quae maxime severa fuerit, licet, et nihilominus amicum gravem virum aut fidelem libertum lateri filii sui adiungere, cuius assiduus comitatus etiam illos meliores faciat, qui timebantur.

1.2.6Bu korkunun çaresi kolaydı. Keşke çocuklarımızın ahlâkını bizzat biz bozmasaydık! Daha bebekliklerinden onları nazla gevşetiyoruz. Hoşgörü dediğimiz o yumuşak yetiştirme, zihnin ve bedenin bütün sinirlerini kırar. Mor kumaşlar üstünde emekleyen çocuk, büyüyünce neyi arzulamaz ki? Daha ilk kelimelerini söyleyemezken kırmızı boyayı tanır, mor istiridye boyası ister. Onların ağzından önce damağını eğitiyoruz.

1.2.6

facile erat huius metus remedium. utinam liberorum nostrorum mores non ipsi perderemus. infantiam statim deliciis solvimus. mollis illa educatio, quam indulgentiam vocamus, nervos omnes mentis et corporis frangit. quid non adultus concupiscet, qui in purpuris repit? nondum prima verba exprimit, iam coccum intelligit, iam conchylium poscit. ante palatum eorum quam os instituimus.

1.2.7Tahtırevanlarda büyüyorlar; yere ayak bastıklarında iki yandan kollarına girenlerin ellerinde asılı dururlar. Biraz serbestçe bir şey söylediklerinde seviniriz; İskenderiye'nin sefahatine bile yakışmayacak sözleri gülüşle, öpücükle karşılarız. Şaşılacak bir şey yok: onlara biz öğrettik, bizden duyuyorlar.

1.2.7

in lecticis crescunt; si terram attigerint, e manibus utrinque sustinentium pendent. gaudemus , si quid licentius dixerint: verba ne Alexandrinis quidem permittenda deliciis risu et osculo excipimus. nec mirum: nos docuimus, ex nobis audiunt.

1.2.8Metreslerimizi, oğlanlarımızı görüyorlar; her şölen müstehcen şarkılarla çınlıyor, söylemesi utanç verici şeyler seyrediliyor. Bunlardan alışkanlık doğar, alışkanlıktan da tabiat. Zavallılar bunları kusur olduğunu bilmeden öğrenirler; sonra gevşemiş ve şımarmış hâlde, bu kötülükleri okullardan almazlar, okullara getirirler.

1.2.8

nostras amicas, nostros concubinos vident, omne convivium obscenis canticis strepit, pudenda dictu spectantur. fit ex his consuetudo, inde natura. discunt haec miseri, antequam sciant vitia esse; inde soluti ac fluentes non accipiunt ex scholis mala ista sed in scholas adferunt.

1.2.9"Ama öğrenimde bir öğretmen tek bir öğrenciye daha çok vakit ayırır." Her şeyden önce, okulda eğitilen çocuğun yanında da o tek kişinin, kim olursa olsun, bulunmasına hiçbir engel yoktur. Ama ikisini birleştirmek mümkün olmasa bile, ben yine de çok saygın bir topluluğun o ışığını karanlığa ve yalnızlığa tercih ederdim. Çünkü en iyi öğretmenler kalabalıktan hoşlanır ve kendilerini daha büyük bir tiyatroya layık görürler.

1.2.9

verum in studiis magis vacabit unus uni. ante omnia nihil prohibet esse illum nescio quem unum etiam cum eo, qui in scholis eruditur. sed etiamsi iungi utrumque non posset, lumen tamen illud conventus honestissimi tenebris ac solitudini praetulissem. nam optimus quisque praeceptor frequentia gaudet ac maiore se theatro dignum putat.

1.2.10Buna karşılık daha küçük öğretmenler çoğu kez kendi zayıflıklarının farkında oldukları için tek tek öğrencilere yapışmaktan ve bir bakıma lalalık etmekten gocunmazlar.

1.2.10

at fere minores ex conscientia suae infirmitatis haerere singulis et officio fungi quodam modo paedagogorum non indignantur.

1.2.11Diyelim ki biri nüfuzu, parası ya da dostlukları sayesinde evinde en bilgili, eşsiz bir öğretmen bulundurdu. Yine de bu öğretmen bütün gününü tek bir öğrenciye mi harcayacak? Ya da öğrencinin dikkati, gözün sürekli bakışla yorulması gibi yorulmayacak kadar kesintisiz olabilir mi? Hele çalışmalar, yalnız başına geçirilen çok daha fazla zaman istediğine göre.

1.2.11

sed praestat alicui vel gratia vel pecunia vel amicitia, ut doctissimum atque incomparabilem magistrum domi habeat: num tamen ille totum in uno diem consumpturus est? aut potest esse ulla tam perpetua discentis intentio, quae non ut visus oculorum obtutu continuo fatigetur? cum praesertim multo plus secreti temporis studia desiderent.

1.2.12Çünkü yazarken, ezberlerken, düşünürken öğretmen öğrencinin başında durmaz; bunlardan birini yapan kişiye kim araya girerse girsin engel olur. Her okuma da her zaman önden okuyacak ya da açıklayacak birine muhtaç değildir; yoksa bunca yazarı tanımak ne zaman mümkün olurdu? Demek ki bütün günün işini adeta düzenlemek için gereken zaman azdır; bu yüzden tek tek verilmesi gereken dersler de birçok öğrenciye dağıtılabilir.

1.2.12

neque enim scribenti, ediscenti, cogitanti praeceptor adsistit, quorum aliquid agentibus cuiuscunque interventus impedimento est. lectio quoque non omnis nec semper praeeunte vel interpretante eget. quando enim tot auctorum notitia contingeret? modicum ergo tempus est, quo in totum diem velut opus ordinetur ideoque per plures ire possunt etiam quae singuli tradenda sunt.

1.2.13Derslerin çoğu ise aynı sesle herkese birden ulaştırılacak türdendir. Retorik hocalarının konu bölümlemelerinden ve hitabet alıştırmalarından hiç söz etmiyorum: bunlarda dinleyici sayısı ne olursa olsun, her biri dersin tamamını alır.

1.2.13

pleraque vero hanc condicionem habent, ut eadem voce ad omnes simul perferantur Taceo de partitionibus et declamationibus rhetorum quibus certe quantuscunque numerus adhibeatur, tamen unusquisque totum feret.

1.2.14Çünkü öğretmenin sesi, bir akşam yemeği gibi kalabalık arttıkça daha az yetmez; güneş gibi herkese aynı ışığı ve sıcaklığı cömertçe dağıtır. Gramer hocası da konuşmanın kuralları üzerine bir şey anlatırsa, meseleleri açıklarsa, hikâyeleri anlatırsa, şiirleri yorumlarsa, onları kaç kişi dinlerse o kadar kişi öğrenir.

1.2.14

non enim vox illa praeceptoris ut cena minus pluribus sufficit, sed ut sol universis idem lucis calorisque largitur. grammaticus quoque si de loquendi ratione disserat, si quaestiones explicet, historias exponat, poemata enarret, tot illa discent quot audient.

1.2.15"Ama kalabalık, düzeltmeye ve önden okumaya engel olur." Bu bir sakınca olsun (zaten hangi şey her yönüyle hoşa gider ki?); az sonra onu faydalarla karşılaştıracağız. Ama ben de çocuğun ihmal edileceği bir yere gönderilmesini istemiyorum. İyi bir öğretmen de kendine taşıyabileceğinden büyük bir kalabalık yüklemez. Her şeyden önce şuna özen göstermek gerekir: öğretmen her bakımdan bizim yakın dostumuz olsun ve öğretirken bir vazifeyi değil, bir sevgiyi gözetsin.

1.2.15

at enim emendationi praelectionique numerus obstat. sit incommodum, (nam quid fere undique placet?) mox illud comparabimus commodis. nec ego tamen eo mitti puerum volo, ubi negligatur. sed neque praeceptor bonus maiore se turba, quam ut sustinere eam possit, oneraverit; et in primis ea habenda cura est, ut is omni modo fiat nobis familiariter amicus, nec officium in docendo spectet sed adfectum.

1.2.16Böylece hiçbir zaman kalabalığın içinde kaybolmayız. Edebiyattan biraz nasibini almış hiç kimse, çalışkanlığını ve yeteneğini fark ettiği bir öğrenciyi kendi şanı için de ayrıca kollamadan edemez. Büyük okullardan kaçınmak gerektiğini kabul etsek bile (birinin çevresine haklı olarak toplanılıyorsa buna da katılmıyorum), bu, okullardan büsbütün kaçınmak gerektiği anlamına gelmez. Çünkü okullardan kaçınmak bir şeydir, okul seçmek başka bir şey.

1.2.16

ita nunquam erimus in turba. nec sane quisquam litteris saltem leviter imbutus eum, in quo studium ingeniumque perspexerit, non in suam quoque gloriam peculiariter fovebit. et ut fugiendae sint magnae scholae (cui ne ipsi quidem rei adsentior, si ad aliquem merito concurritur), non tamen hoc eo valet, ut fugiendae sint omnino scholae. aliud est enim vitare eas, aliud eligere.

1.2.17Karşı söylenenleri çürüttüğümüze göre, şimdi kendi benimsediğimiz yolu açıklayalım.

1.2.17

et si refutavimus quae contra dicuntur, iam explicemus, quid ipsi sequamur.

1.2.18Her şeyden önce, en büyük kalabalıkların arasında ve devletin tam ortasında, göz önünde yaşaması gereken müstakbel hatip, daha körpeyken insanlardan ürkmemeye ve o yalnız, adeta gölgede geçen hayatın içinde solup gitmemeye alışsın. Zihin her zaman uyarılmalı ve yüceltilmelidir; çünkü bu tür yalnızlıklarda ya gevşer ve karanlıkta kalmış bir şey gibi küf bağlar, ya da tersine boş bir kanıyla kabarır. Kendini kimseyle karşılaştırmayan kişi, kendine ister istemez fazla değer biçer.

1.2.18

ante omnia futurus orator, cui in maxima celebritate et in media rei publicae luce vivendum est, adsuescat iam a tenero non reformidare homines neque illa solitaria et velut umbratica vita pallescere. excitanda mens et adtollenda semper est, quae in eiusmodi secretis aut languescit et quendam velut in opaco situm ducit, aut contra tumescit inani persuasione; necesse est enim nimium tribuat sibi, qui se nemini comparat.

1.2.19Sonra çalışmalarını ortaya koyması gerektiğinde güneşin altında gözleri kamaşır ve her yeni şeye çarpar; çünkü birçok kişinin arasında yapılması gerekeni yalnız başına öğrenmiştir.

1.2.19

deinde cum proferenda sunt studia, caligat in sole et omnia nova offendit, ut qui solus didicerit quod inter multos faciendum est.

1.2.20Neredeyse dinî bir bağla yoğrulup yaşlılığa kadar en sağlam biçimde süren dostlukları hiç anmıyorum. Çünkü aynı çalışmalara başlamak, aynı dinî törenlere kabul edilmekten daha az kutsal değildir. Ortak duygu denen o şeyi, yalnız insanlarda değil dilsiz hayvanlarda bile tabiî olan bir araya gelişten kendini ayırmış biri nerede öğrenecek?

1.2.20

mitto amicitias, quae ad senectutem usque firmissime durant religiosa quadam necessitudine imbutae. neque enim est sanctius sacris iisdem quam studiis initiari. sensum ipsum, qui communis dicitur, ubi discet, cum se a congressu, qui non hominibus solum sed mutis quoque animalibus naturalis est, segregarit?

1.2.21Şunu da ekle: evde yalnız kendisine öğretilenleri öğrenebilir, okulda ise başkalarına öğretilenleri de. Her gün pek çok şeyin beğenildiğini, pek çok şeyin düzeltildiğini işitecek. Birinin tembelliğinin azarlanması da ona fayda verecek, birinin çalışkanlığının övülmesi de; övgü onda rekabet duygusunu uyandıracak,

1.2.21

adde quod domi ea sola discere potest, quae ipsi praecipientur, in schola etiam quae aliis. audiet multa cotidie probari, multa corrigi; proderit alicuius obiurgata desidia, proderit laudata industria, excitabitur laude aemulatio,

1.2.22eşitine yenilmeyi utanç verici, büyüklerini geçmeyi güzel sayacak. Bütün bunlar ruhları ateşler; hırs kendi başına bir kusur olsa da, çoğu kez faziletlerin sebebidir.

1.2.22

turpe ducet cedere pari, pulchrum superasse maiores. accendunt omnia haec animos, et licet ipsa vitium sit ambitio, frequenter tamen causa virtutum est.

1.2.23Öğretmenlerimin sürdürdüğü bir âdetin faydasız olmadığını biliyorum. Çocukları sınıflara ayırdıktan sonra konuşma sırasını yeteneklerinin gücüne göre veriyorlardı; böylece herkes, ilerlemede ne kadar önde görünüyorsa o kadar yukarıda bir yerde söylev alıştırmasını yapıyordu.

1.2.23

non inutilem scio servatum esse a praeceptoribus meis morem, qui, cum pueros in classes distribuerant, ordinem dicendi secundum vires ingenii dabant; et ita superiore loco quisque declamabat, ut praecedere profectu videbatur.

1.2.24Bunun için yarışmalar düzenlenirdi. Bizim için büyük bir zafer sayılırdı; sınıfın başına geçmek ise en güzeliydi. Bu konuda bir kez karar verilip iş bitmezdi: otuzuncu gün yenilene yeniden yarışma hakkı tanırdı. Böylece başarılı olan çabasını gevşetmez, yenileni de acı, bu yüz karasını silmeye kışkırtırdı.

1.2.24

huius rei iudicia praebebantur; ea nobis ingens palma, ducere vero classem multo pulcherrimum. nec de hoc semel decretum erat; tricesimus dies reddebat victo certaminis potestatem. ita nec superior successu curam remittebat et dolor victum ad depellendam ignominiam concitabat.

1.2.25Ruhumun tahmin edebildiği kadarıyla, bunun konuşma çalışmalarına öğretmenlerin teşvikinden, lalaların gözetiminden, ana babaların dileklerinden daha keskin bir şevk verdiğini rahatça söyleyebilirim.

1.2.25

id nobis acriores ad studia dicendi faces subdidisse quam exhortationem docentium, paedagogorum custodiam, vota parentum, quantum animi mei coniectura colligere possum, contenderim.

1.2.26Ama rekabet, edebiyatta daha ileri gitmiş öğrencilerin ilerlemesini beslediği gibi, yeni başlayanlar ve henüz körpe olanlar için de sınıf arkadaşlarını taklit etmek, daha kolay olduğu için, öğretmeni taklit etmekten daha hoştur. Çünkü ilk temel bilgilerdeki çocuklar en yüksek saydıkları belagati yeniden üretme umuduna pek kalkışamazlar; kendilerine en yakın olana daha çok sarılırlar. Tıpkı ağaçlara dayanmış asmaların önce alt dalları yakalayarak tepeye çıkması gibi.

1.2.26

sed sicut firmiores in litteris profectus alit aemulatio, ita incipientibus atque adhuc teneris condiscipulorum quam praeceptoris iucundior hoc ipso quod facilior imitatio est. vix enim se prima elementa ad spem tollere effingendae, quam summam putant, eloquentiae audebunt; proxima amplectentur magis, ut vites arboribus applicitae inferiores prius apprehendendo ramos in cacumina evadunt.

1.2.27Bu öyle doğrudur ki, öğretmenin kendisi de, eğer gösterişten çok faydayı gözetiyorsa, henüz ham yeteneklerle uğraşırken öğrencilerin zayıflığına hemen yük bindirmemeli, kendi gücünü ölçülü kullanmalı ve dinleyenin anlayışına inmelidir.

1.2.27

quod adeo verum est, ut ipsius etiam magistri, si tamen ambitiosis utilia praeferet, hoc opus sit, cum adhuc rudia tractabit ingenia, non statim onerare infirmitatem discentium, sed temperare vires suas et ad intellectum audientis descendere.

1.2.28Çünkü dar ağızlı küçük kaplar, üstlerine boca edilen bol sıvıyı geri çevirir; yavaş yavaş akıtılınca ya da damla damla doldurulunca dolarlar. Aynı biçimde, çocukların ruhunun ne kadarını alabileceğine bakmak gerekir. Anlayışlarını aşan şeyler, kavramaya yeterince açılmamış ruhlarına girmeyecektir.

1.2.28

nam ut vascula oris angusti superfusam humoris copiam respuunt, sensim autem influentibus vel etiam instillatis complentur, sic animi puerorum quantum excipere possint videndum est. nam maiora intellectu velut parum apertos ad percipiendum animos non subibunt.

1.2.29Öyleyse önce taklit edebileceğin, sonra geçebileceğin arkadaşlara sahip olmak faydalıdır; böylece yavaş yavaş daha üstünlerini geçme umudu da doğar. Buna şunu da eklerim: öğretmenlerin kendileri de konuşurken, karşılarında yalnız tek bir öğrenci varken, o kalabalık dinleyicinin coşturduğu zamanki zihin ve heyecana ulaşamazlar.

1.2.29

utile igitur habere, quos imitari primum, mox vincere velis. ita paulatim et superiorum spes erit. his adiicio, praeceptores ipsos non idem mentis ac spiritus in dicendo posse concipere singulis tantum praesentibus quod illa celebritate audientium instinctos.

1.2.30Çünkü belagatin en büyük kısmı ruha dayanır. Ruhun etkilenmesi, şeylerin hayallerini kendinde canlandırması ve bir bakıma sözünü ettiğimiz şeylerin tabiatına bürünmesi gerekir. Ruh ne kadar soylu ve yüce olursa, onu harekete geçiren düzenekler de adeta o kadar büyük olur; bu yüzden övgüyle büyür, coşkuyla genişler ve büyük bir şey yapmaktan sevinç duyar.

1.2.30

maxima enim pars eloquentiae constat animo. hunc adfici, hunc concipere imagines rerum et transformari quodammodo ad naturam eorum, de quibus loquimur, necesse est. is porro, quo generosior celsiorque est, hoc maioribus velut organis commovetur; ideoque et laude crescit et impetu augetur et aliquid magnum agere gaudet.

1.2.31Bunca emekle kazanılmış konuşma gücünü tek bir dinleyiciye indirmek, insanda sessiz bir küçümseme uyandırır; olağan konuşmanın ölçüsünü aşıp yükselmekten utanılır. Gerçekten de biri söylev alıştırması yapanın duruşunu ya da dava savunanın sesini, yürüyüşünü, sunuşunu, kısacası o ruh ve beden hareketini, terini —ötekileri geçiyorum— ve yorgunluğunu tek bir kişi dinlerken gözünün önüne getirsin: deliliğe benzer bir şeye tutulmuş gibi görünmez mi? Yalnız tek tek insanlarla konuşsaydık, insanlar arasında belagat diye bir şey olmazdı.

1.2.31

est quaedam tacita dedignatio, vim dicendi tantis comparatam laboribus ad unum auditorem demittere: pudet supra modum sermonis attolli. et sane concipiat quis mente vel declamantis habitum vel orantis vocem, incessum, pronuntiationem, illum denique animi et corporis motum, sudorem, ut alia praeteream, et fatigationem, audiente uno: nonne quiddam pati furori simile videatur? non esset in rebus humanis eloquentia, si tantum cum singulis loqueremur.

1.3.13. Bölüm

Kendisine bir çocuk teslim edilince, öğretmeyi bilen kişi önce onun yeteneğini ve tabiatını inceleyecektir. Küçüklerde yeteneğin başlıca işareti hafızadır. Hafızanın iki meziyeti vardır: kolay kavramak ve sadakatle saklamak. Ondan sonra gelen taklittir; çünkü o da öğrenmeye yatkın bir tabiatın işaretidir. Yeter ki çocuk öğrendiği şeyleri taklit etsin; birinin duruşunu, yürüyüşünü ve göze batan bir kusuru varsa onu değil.

1.3.1

tradito sibi puero docendi peritus ingenium eius in primis naturamque perspiciet. ingenii signum in parvis praecipuum memoria est. eius duplex virtus, facile percipere et fideliter continere. proximum imitatio; nam id quoque est docilis naturae, sic tamen, ut ea quae discit effingat, non habitum forte et ingressum et si quid in peius notabile est.

1.3.2Taklit merakıyla güldürmeye çalışan çocuk bana iyi bir yaradılış umudu vermez. Çünkü gerçekten yetenekli olan, her şeyden önce dürüst de olacaktır; aksi hâlde yavaş bir zekâya sahip olmayı kötü bir zekâya sahip olmaktan daha kötü saymam. Dürüst çocuk ise o uyuşuk ve tembel çocuktan çok farklıdır.

1.3.2

non dabit mihi spem bonae indolis, qui hoc imitandi studio petet, ut rideatur. nam probus quoque in primis erit ille vere ingeniosus; alioqui non peius duxerim tardi esse ingenii quam mali. probus autem ab illo segni et iacente plurimum aberit.

1.3.3Benim çocuğum öğretilenleri zorlanmadan alır, bazılarını da soracaktır; yine de öne atılmaktan çok arkadan gelecektir. Adeta turfanda olan o yetenek türü pek seyrek olgun bir meyve verir.

1.3.3

hic meus quae tradentur non difficulter accipiet, quaedam etiam interrogabit, sequetur tamen magis quam praecurret. illud ingeniorum velut praecox genus non temere unquam pervenit ad frugem.

1.3.4Bunlar küçük şeyleri kolayca yapan, cüretle öne atılıp ne yapabiliyorlarsa hemen gösteren çocuklardır. Ama yapabildikleri yalnızca ellerinin altında olandır: kelimeleri peş peşe dizerler ve bunları hiç çekinmeyen bir yüzle, hiçbir utangaçlığa takılmadan söylerler. Çok şey başarmazlar, ama çabuk başarırlar.

1.3.4

hi sunt, qui parva facile faciunt et audacia provecti, quidquid illud possunt, statim ostendunt. possunt autem id demum, quod in proximo est; verba continuant, haec vultu interrito, nulla tardati verecundia proferunt. non multum praestant sed cito.

1.3.5Altında gerçek bir güç yoktur, derinlere salınmış köklere dayanmaz. Toprağın yüzüne serpilmiş tohumlar daha çabuk filizlenir; başağı taklit eden otlar da hasattan önce boş kılçıklarıyla sararır. Bu çocukların yaptıkları yaşlarına göre beğenilir; sonra ilerleme durur, hayranlık azalır.

1.3.5

non subest vera vis nec penitus immissis radicibus nititur; ut, quae summo solo sparsa sunt semina, celerius se effundunt, et imitatae spicas herbulae inanibus aristis ante messem flavescunt. placent haec annis comparata; deinde stat profectus, admiratio decrescit.

1.3.6Öğretmen bunları fark edince, ardından öğrencinin ruhunun nasıl ele alınması gerektiğine baksın. Kimileri üzerlerine gidilmezse gevşer, kimileri buyruklara içerler. Kimini korku zapt eder, kimini sarsar; kimisinden sürekli zorlama bir şey koparır, kimisinde atılım daha çok işe yarar.

1.3.6

haec cum animadverterit, perspiciat deinceps, quonam modo tractandus sit discentis animus. sunt quidam, nisi institeris, remissi, quidam imperia indignantur. quosdam continet metus, quosdam debilitat, alios continuatio extundit, in aliis plus impetus facit.

1.3.7Bana övgünün kamçıladığı, şanın keyif verdiği, yenilince ağlayan bir çocuk verilsin. Bu çocuk hırsla beslenecek; azar onu ısıracak, onur onu uyandıracak; onda tembellikten hiç korkmayacağım.

1.3.7

mihi ille detur puer, quem laus excitet, quem gloria iuvet, qui victus fleat. hic erit alendus ambitu, hunc mordebit obiurgatio, hunc honor excitabit, in hoc desidiam nunquam verebor.

1.3.8Yine de herkese biraz dinlenme tanınmalıdır. Yalnız sürekli emeğe dayanabilecek hiçbir şey olmadığı için değil; his ve candan yoksun olan şeyler bile, güçlerini koruyabilmek için adeta dinlenmeyle dönüşümlü olarak gevşetilir. Ama asıl sebep şudur: öğrenme çabası isteğe dayanır, istek ise zorlanamaz.

1.3.8

danda est tamen omnibus aliqua remissio; non solum quia nulla res est, quae perferre possit continuum laborem, atque ea quoque, quae sensu et anima carent, ut servare vim suam possint, velut quiete alterna retenduntur; sed quod studium discendi voluntate, quae cogi non potest, constat.

1.3.9Bu yüzden dinlenmiş ve tazelenmiş olanlar öğrenmeye hem daha çok güç getirir hem de daha keskin bir ruh; zorlamalara genellikle direnen bir ruh.

1.3.9

itaque et virium plus adferunt ad discendum renovati ac recentes et acriorem animum, qui fere necessitatibus repugnat.

1.3.10Çocuklarda oyun da beni rahatsız etmez; bu da canlılığın bir işaretidir. Her zaman asık suratlı ve boynu bükük bir çocuğun, o yaşlarda en tabiî olan bu atılımda bile uyuşuk kaldığına göre, çalışmalarda dinç bir zihne sahip olacağını umamam.

1.3.10

nec me offenderit lusus in pueris; est et hoc signum alacritatis; neque illum tristem semperque demissum sperare possim erectae circa studia mentis fore, cum in hoc quoque maxime naturali aetatibus illis impetu iaceat.

1.3.11Ama dinlenmelerin bir ölçüsü olsun: hiç tanınmazlarsa çalışmalardan nefret ettirir, fazla olursa tembellik alışkanlığı verirler. Çocukların zekâsını bilemeye faydalı bazı oyunlar da vardır: sırayla her türden küçük sorular sorup yarışırlar.

1.3.11

modus tamen sit remissionibus, ne aut odium studiorum faciant negatae aut otii consuetudinem nimiae. sunt etiam nonnulli acuendis puerorum ingeniis non inutiles lusus, cum positis invicem cuiusque generis quaestiunculis aemulantur.

1.3.12Oyun sırasında ahlâk da daha saf bir biçimde açığa çıkar. Yeter ki hiçbir yaş, neyin doğru neyin eğri olduğunu hemen öğrenemeyecek kadar küçük görünmesin. Çocuk en çok, rol yapmayı bilmediği ve öğretenlere en kolay boyun eğdiği zaman biçimlendirilmelidir. Çünkü eğri olarak sertleşmiş şeyleri düzeltmektense kırmak daha kolaydır.

1.3.12

mores quoque se inter ludendum simplicius detegunt; modo nulla videatur aetas tam infirma, quae non protinus quid rectum pravumque sit discat, tum vel maxime formanda, cum simulandi nescia est et praecipientibus facillime cedit. frangas enim citius quam corrigas, quae in pravum induruerunt.

1.3.13Öyleyse çocuğa hemen, hiçbir şeyi açgözlülükle, hiçbir şeyi küstahça, hiçbir şeyi ölçüsüzce yapmaması öğütlenmeli; Vergilius'un şu sözü de her zaman akılda tutulmalıdır:

körpe yaşta alışmak, öyle önemlidir ki.

Öğrencilerin dövülmesini ise, âdet olmuş olsa da ve Khrysippos karşı çıkmasa da, hiç istemem. Birincisi, çirkin ve kölelere yakışan bir şeydir; yaşı değiştirirsen bunun böyle olduğu kabul edilir,

1.3.13

protinus ergo, ne quid cupide, ne quid improbe, ne quid impotenter faciat, monendus est puer; habendumque in animo semper illud Vergilianum: adeo in teneris consuescere multum est. Caedi vero discentes, quamlibet et receptum sit et Chrysippus non improbet, minime velim. primum , quia deforme atque servile est et certe,

1.3.14ve kesinlikle bir haksızlıktır. İkincisi, zihni azarla düzeltilemeyecek kadar soysuz olan bir çocuk, en kötü köleler gibi dayağa da alışıp duyarsızlaşacaktır. Son olarak, çalışmaları sürekli denetleyen biri başında durursa bu cezaya hiç gerek kalmaz.

1.3.14

(quod convenit, si aetatem mutes), iniuria est; deinde, quod, si cui tam est mens illiberalis, ut obiurgatione non corrigatur, is etiam ad plagas ut pessima quaeque mancipia durabitur: postremo, quod ne opus erit quidem hac castigatione, si assiduus studiorum exactor astiterit.

1.3.15Bugün lalaların ihmali çoğu kez şöyle düzeltilmeye çalışılıyor: çocuklar doğru olanı yapmaya zorlanmıyor, yapmadıkları için cezalandırılıyor. Hem küçük bir çocuğu dayakla zorladıysan, bu korku artık uygulanamayan ve daha büyük şeyler öğrenmesi gereken bir gence ne yapacaksın?

1.3.15

nunc fere negligentia paedagogorum sic emendari videtur, ut pueri non facere, quae recta sunt, cogantur sed cur non fecerint puniantur. denique cum parvulum verberibus coegeris, quid iuveni facias, cui nec adhiberi potest hic metus et maiora discenda sunt?

1.3.16Şunu da ekle: dayak yiyen çocukların başına acı ya da korku yüzünden çoğu kez söylemesi çirkin ve sonradan utanç kaynağı olacak şeyler gelir. Bu utanç ruhu kırar, yere çalar ve insana gün ışığından bile kaçmayı ve bıkkınlığı dikte eder.

1.3.16

adde , quod multa vapulantibus dictu deformia et mox verecundiae futura saepe dolore vel metu acciderunt, qui pudor frangit animum et abiicit atque ipsius lucis fugam et taedium dictat.

1.3.17Bir de gözetmenlerin ya da öğretmenlerin ahlâkını seçmekte gereken özen gösterilmediyse, alçak insanların bu dövme hakkını hangi rezillikler için kötüye kullandıklarını, zavallı çocukların bu korkusunun kimi zaman başkalarına da nasıl fırsat verdiğini söylemekten utanıyorum. Bu konu üzerinde durmayacağım; anlaşılan zaten fazlasıyla yeter. Bu yüzden şunu söylemek yeterlidir: zayıf ve haksızlığa açık bir yaş karşısında hiç kimseye fazla serbestlik tanınmamalıdır.

1.3.17

iam si minor in eligendis custodum vel praeceptorum moribus fuit cura, pudet dicere, in quae probra nefandi homines isto caedendi iure abutantur, quam det allis quoque nonnunquam occasionem hic miserorum metus. non morabor in parte hac; nimium est quod intelligitur. quare hoc dixisse satis est; in aetatem infirmam et iniuriae obnoxiam nemini debet nimium licere.

1.3.18Şimdi, hatip olabilecek biçimde yetiştirilecek kişinin hangi sanatlarla eğitilmesi gerektiğini ve her yaşta nelere başlanması gerektiğini anlatmaya geçeceğim.

1.3.18

nunc quibus instituendus sit artibus, qui sic formabitur, ut fieri possit orator, et quae in quaque aetate inchoanda, dicere ingrediar.

1.4.14. Bölüm

Okuma yazma yeteneğini edinmiş çocuk için ilk sıra gramer hocasınındır. Yunan gramer hocasından mı Latin gramer hocasından mı söz ettiğimin önemi yok, gerçi Yunan hocanın önce gelmesini uygun buluyorum.

1.4.1

primus in eo, qui scribendi legendique adeptus erit facultatem, grammatici est locus. nec refert, de Graeco an de Latino loquar, quanquam Graecum esse priorem placet.

1.4.2İkisinin yolu aynıdır. Bu meslek, en kısa biçimde iki kısma ayrılabilse de —doğru konuşma ilmi ve şairlerin yorumlanması—, dışarıdan vaat ettiğinden çok daha fazlasını derinlerinde saklar.

1.4.2

utrique eadem via est. haec igitur professio, cum brevissime in duas partes dividatur, recte loquendi scientiam et poetarum enarrationem, plus habet in recessu quam fronte promittit.

1.4.3Çünkü yazmanın kuralları konuşmayla bağlantılıdır; yorumdan önce hatasız okuma gelir; bütün bunlara da eleştirel yargı karışır. Eski gramer hocaları bu yargıyı öyle sert kullanmışlardır ki yalnız dizeleri bir sansör kalemiyle işaretlemekle ve yanlış adla yazılmış görünen kitapları, aileye sokulmuş yabancı çocuklar gibi soydan çıkarmakla kalmamış; kimi yazarları bir sıraya koymuş, kimilerini de büsbütün listeden silmişlerdir.

1.4.3

nam et scribendi ratio coniuncta cum loquendo est, et enarrationem praecedit emendata lectio, et mixtum his omnibus iudicium est; quo quidem ita severe sunt usi veteres grammatici, ut non versus modo censoria quadam virgula notare et libros, qui falso viderentur inscripti, tanquam subditos summovere familia permiserint sibi, sed auctores alios in ordinem redegerint, alios omnino exemerint numero.

1.4.4Şairleri okumuş olmak da yetmez: yalnız hikâyeler için değil, sık sık yetkesini yazarlardan alan kelimeler için de her türden yazar didik didik edilmelidir. Ayrıca gramer musikisiz kusursuz olamaz, çünkü vezinler ve ritimler hakkında konuşmak zorundadır. Yıldızların düzenini bilmezse, mevsimleri bildirirken —ötekileri geçiyorum— onca kez burçların doğuşunu ve batışını kullanan şairleri de anlayamaz. Felsefeden habersiz de olamaz: hem hemen bütün şiirlerde tabiat meselelerinin en derin inceliklerinden alınmış pek çok parça bulunduğu için, hem de bilgeliğin öğütlerini dizelerle aktarmış olan Yunanlarda Empedokles, Latinlerde Varro ile Lucretius yüzünden.

1.4.4

nec poetas legisse satis est: excutiendum omne scriptorum genus non propter historias modo sed verba, quae frequenter ius ab auctoribus sumunt. tum neque citra musicen grammatice potest esse perfecta, cum ei de metris rhythmisque dicendum sit, nec, si rationem siderum ignoret, poetas intelligat, qui (ut alia omittam) totiens ortu occasuque signorum in declarandis temporibus utantur; nec ignara philosophiae, cum propter plurimos in omnibus fere carminibus locos ex intima naturalium quaestionum subtilitate repetitos, tum vel propter Empedoclea in Graecis, Varronem ac Lucretium in Latinis, qui praecepta sapientiae versibus tradiderunt.

1.4.5Gösterdiğimiz bu konuların her biri hakkında yerinde ve zengin bir biçimde konuşabilmesi için de az buz olmayan bir belagate ihtiyacı vardır. Bu sanatı ince ve kuru bir şey diye alaya alanlara bu yüzden hiç katlanılmamalıdır. Bu sanat müstakbel hatibin temellerini sağlam atmazsa, üstüne ne kurarsan kur çöker. Çocuklar için gerekli, yaşlılar için hoş, yalnızlıkta tatlı bir arkadaştır; bütün çalışma türleri içinde gösterişten çok emek isteyen belki de tek sanattır.

1.4.5

eloquentia quoque non mediocri est opus, ut de unaquaque earum, quas demonstravimus, rerum dicat proprie et copiose. quo minus sunt ferendi, qui hanc artem ut tenuem atque ieiunam cavillantur, quae nisi oratoris futuri fundamenta fideliter iecit, quidquid superstruxeris, corruet; necessaria pueris, iucunda senibus, dulcis secretorum comes et quae vel sola in omni studiorum genere plus habeat operis quam ostentationis.

1.4.6Öyleyse kimse gramerin temel bilgilerini küçük şeyler diye küçümsemesin. Ünsüzleri ünlülerden ayırmak ve ünsüzleri de yarı ünlüler ve sessizler diye ikiye bölmek büyük bir emek istediği için değil; bu tapınağın adeta iç odalarına girenlere, yalnız çocuk zekâsını bilemekle kalmayıp en derin bilgiyi ve ilmi de uğraştırabilecek pek çok incelik görüneceği için.

1.4.6

ne quis igitur tanquam parva fastidiat grammatices elementa, non quia magnae sit operae consonantes a vocalibus discernere ipsasque eas in semivocalium numerum mutarumque partiri, sed quia interiora velut sacri huius adeuntibus apparebit multa rerum subtilitas, quae non modo acuere ingenia puerilia sed exercere altissimam quoque eruditionem ac scientiam possit.

1.4.7Harflerin seslerini ayırt etmek herkesin kulağının işi midir? Vallahi, çalgı tellerinin seslerini ayırt etmek kadar bile değil. Ama hiç değilse bütün gramer hocaları şu ince meselelere inecekler: bize gerekli olan bazı harfler eksik mi? Yunanca kelimeler yazarken değil (o zaman onlardan iki harf ödünç alıyoruz), kendi kelimelerimizde;

1.4.7

an cuiuslibet auris est exigere litterarum sonos? non hercule magis quam nervorum. at grammatici saltem omnes in hanc descendent rerum tenuitatem, desintne aliquae nobis necessariae litterarum, non cum Graeca scribimus (tum enim ab iisdem duas mutuamur) sed propriae,

1.4.8Latincede, örneğin seruus ve uulgus kelimelerinde Aiol digammasının eksikliği hissedilir. V ile I harfleri arasında da bir ses vardır: optimum'u opimum gibi söylemeyiz; here kelimesinde de ne tam E ne tam I duyulur.

1.4.8

in Latinis, ut in his seruus et uulgus Aeolicum digammon desideratur, et medius est quidam V et I litterae sonus; non enim sic optimum dicimus ut opimum, et in here neque E plane neque I auditur;

1.4.9Ya da tersine, bazı harfler fazla mı? Nefes işaretinden [H] başka —ki o gerekliyse, kendi zıddını da ister—, örneğin kendisi de bazı adların kısaltma işareti olan K; etkisiyle ve görünüşüyle Yunanlardaki koppaya benzeyen Q, bizde biraz eğik yazılması dışında (koppa artık Yunanlarda yalnız sayı olarak kalmıştır); bir de harflerimizin sonuncusu [X], ki onsuz da yapabilirdik, tıpkı psi harfini aramadığımız gibi.

1.4.9

an rursus aliae redundent, praeter notam aspirationis, (quae si necessaria est, etiam contrariam sibi poscit) ut K, quae et ipsa quorundam nominum nota est, et Q, cuius similis effectu specieque, nisi quod paulum a nostris obliquatur, Coppa apud Graecos nunc tantum in numero manet, et nostrarum ultima, qua tam carere potuimus quam ψ non quaerimus?

1.4.10Ünlülerin kendisinde de, kullanımın bazılarını ünsüz yerine benimseyip benimsemediğini görmek gramer hocasının işidir; çünkü iam da etiam gibi yazılır, uos da tuos gibi. Ünlü olarak birleşenler ise ya tek bir uzun ünlü oluşturur —eskiler, ünlüleri ikileyerek, adeta uzatma işareti gibi kullanarak böyle yazmıştır— ya da iki ünlü; meğer ki biri, bazıları ünsüz görevi görmediği hâlde üç ünlüden de bir hece oluşabileceğini düşünsün.

1.4.10

atque etiam in ipsis vocalibus grammatici est videre, an aliquas pro consonantibus usus acceperit, quia iam sicut etiam scribitur et nos ut luos. At quae ut vocales iunguntur aut unam longam faciunt, ut veteres scripserunt qui geminatione earum velut apice utebantur, aut duas; nisi quis putat etiam ex tribus vocalibus syllabam fieri, si non aliquae officio consonantium fungantur.

1.4.11Şunu da soracaktır: ünsüzlerden hiçbiri, ötekini bozmadan başka bir ünsüzle birleşemezken, neden yalnız iki ünlü kendi kendisiyle birleşebilir? Oysa I harfi kendi üzerine oturur: iacit'ten coniicit gelir; V de öyle, bugün uulgus ve seruus diye yazıldığı gibi. Cicero'nun aiio ve Maiia kelimelerini çift I ile yazmayı uygun bulduğunu da bilsin; eğer öyleyse, I ünsüz olarak da birleşecektir.

1.4.11

quaeret hoc etiam, quomodo duabus demum vocalibus in se ipsas coeundi natura sit, cum consonantium nulla nisi alteram frangat. atqui littera I sibi insidit, coniicit enim est ab illo iacit, et V, quomodo nunc scribitur uulgus et seruus. sciat etiam Ciceroni placuisse aiio Maiiamque geminata I scribere; quod si est, etiam iungetur ut consonans.

1.4.12Bu yüzden çocuk harflerde neyin özel, neyin ortak olduğunu, hangisinin hangisiyle akraba olduğunu öğrensin. scamnum'dan [sıra] neden scabillum [tabure] yapıldığına ya da "keskin" anlamındaki pinnum'dan iki yanı keskin baltanın neden bipennis diye adlandırıldığına şaşmasın; bu adın pennae'den [iki tüy] geldiğini sanıp kelimenin kuş tüylerinden geldiğini söyleyenlerin yanlışına da düşmesin.

1.4.12

quare discat puer, quid in litteris proprium, quid commune, quae cum quibus cognatio; nec miretur, cur ex scamno fiat scabillum aut a pinno (quod est acutum) securis utrinque habens aciem bipennis; ne illorum sequatur errorem, qui, quia a pennis duabus hoc esse nomen existimant, pennas avium dici volunt.

1.4.13Yalnız çekimin ya da önekin getirdiği değişiklikleri bilmekle kalmasın: secat secuit, cadit excidit, caedit excidit, calcat exculcat gibi (lavare'den lotus, oradan da yine inlutus yapılır ve bunun gibi binlercesi). Zamanla yalın hâllerde de olmuş değişiklikleri bilsin. Çünkü Valesii ve Fusii adları nasıl Valerii ve Furii'ye dönüştüyse, bir zamanlar arbos, labos, vapos, hatta clamos ve lases de vardı.

1.4.13

neque has modo noverit mutationes, quas adferunt declinatio aut praepositio, ut secat secuit, cadit excidit, caedit excidit, calcat exculcat (et fit a lavando lotus et inde rursus inlutus et mille talia), sed quae rectis quoque casibus aetate transierunt. nam ut Valesii Fusii in Valerios Furiosque venerunt: ita arbos, labos, vapos etiam et clamos ac lases fuerunt.

1.4.14Bu adlardan çıkarılmış olan bu S harfi, bazı kelimelerde de başka bir harfin yerini almıştır; çünkü eskiden mertare ve pultare diyorlardı [sonra mersare, pulsare]. Hatta nefes sesi [H] yerine F'yi benzer bir harf gibi kullanarak fordeum ve faedi diyorlardı [hordeum, haedi]. Yunanlar ise tersine F'yi phi gibi nefesli söylemeye alışkındır; Cicero da Fundanius davasında adamın adının ilk harfini söyleyemeyen bir tanıkla alay eder.

1.4.14

atque haec ipsa S littera ab his nominibus exclusa in quibusdam ipsa alteri successit, nam mertare atque pultare dicebant, quin fordeum faedosque pro aspiratione F velut simili littera utentes; nam contra Graeci aspirare F ut φ solent, ut pro Fundanio Cicero testem, qui primam eius litteram dicere non possit, irridet.

1.4.15Kimi zaman başka harflerin yerine B'yi de koyduk: Burrus, Bruges ve balaena bundandır [Yunanca Pyrrhos, Phryges, phalaina]. Aynı harf duellum'dan da bellum yapmıştır; bazıları bu yüzden Duellius adlı kişilere Bellius demeye bile cesaret etmiştir.

1.4.15

sed B quoque in locum aliarum dedimus aliquando, unde Burrus et Bruges et balaena . nec non eadem fecit ex duello bellum, unde Duellios quidam dicere Bellios ausi.

1.4.16Ya stlocus ve stlites [sonra locus, lites]? T harfiyle D arasında da bir akrabalık vardır; bu yüzden şehrimizin eski yapılarında ve ünlü tapınaklarında Alexanter ve Cassantra yazıldığını okumak pek şaşırtıcı değildir. Ya O ile V'nin birbirinin yerine geçmesi? Hecoba, nutrix Culchidis ve Pulixena diye yazılırdı; yalnız Yunanca adlarda görülmesin diye söyleyeyim, dederont ve probaveront da yazılırdı. Aynı biçimde Odysseus, Aiollerin Olisseus yaptığı ad, Ulixes'e dönüştürülmüştür.

1.4.16

quid stlocum stlitesque? quid T litterae cum D quaedam cognatio? quare minus mirum, si in vetustis operibus urbis nostrae et celebribus templis legantur Alexanter et Cassantra. quid O atque V permutatae invicem, ut Hecoba et nutrix Culchidis et Pulixena scriberentur, ac, ne in Graecis id tantum notetur, dederont ac probaveront? sic Ὀδυσσεύς, quem Ὀλισσέα fecerant Aeolis, ad Ulixem deductus est.

1.4.17Ya E'nin de I'nın yerinde bulunması? Menerva, leber, magester ve Diiovi Victori yerine Diiove Victore. Ama bana konuyu işaret etmek yeter; çünkü öğretmiyorum, öğretecek olanlara hatırlatıyorum. Bundan sonra özen hecelere geçecek; onlar hakkında yazım bölümünde birkaç not düşeceğim. Sonra bu işi üstlenen kişi, sözün kaç ve hangi parçaları olduğunu inceleyecek; gerçi sayıları üzerinde pek uzlaşma yoktur.

1.4.17

quid? non E quoque I loco fuit? Μenerva et leber et magester et Diiove Victore non Diiovi Victori? sed mihi locum signare satis est, non enim doceo, sed admoneo docturos. inde in syllabas cura transibit, de quibus in orthographia pauca adnotabo. tum videbit, ad quem hoc pertinet, quot et quae partes orationis; quanquam de numero parum convenit.

1.4.18Çünkü aralarında Aristoteles ve Theodektes'in de bulunduğu eskiler, yalnız fiilleri, adları ve bağlayıcıları saymışlardır. Anlaşılan, sözün gücünü fiillerde, malzemesini adlarda (çünkü biri söylediğimiz, öteki hakkında söylediğimiz şeydir), bunların birbirine bağlanmasını da bağlayıcılarda görmüşlerdir. Çoğunun bunlara coniunctiones dediğini biliyorum; ama syndesmos'un daha uygun karşılığı convinctio gibi görünüyor.

1.4.18

veteres enim, quorum fuerunt Aristoteles quoque atque Theodectes, verba modo et nomina et convinctiones tradiderunt; videlicet quod in verbis vim sermonis, in nominibus materiam (quia alterum est quod loquimur, alterum de quo loquimur), in convinctionibus autem complexus eorum esse iudicaverunt: quas coniunctiones a plerisque dici scio, sed haec videtur ex συνδέσμῳ magis propria translatio.

1.4.19Filozoflar, özellikle de Stoacılar bu sayıyı yavaş yavaş artırdılar. Önce bağlayıcılara tanımlıklar eklendi, sonra edatlar; adlara cins adı, sonra zamir, sonra fiille karışık olan ortaç, fiillere de zarflar. Bizim dilimiz tanımlığa ihtiyaç duymaz; bu yüzden tanımlıklar sözün öteki parçalarına dağılır. Ama yukarıdakilere ünlem eklenir.

1.4.19

paulatim a philosophis ac maxime Stoicis auctus est numerus, ac primum convinctionibus articuli adiecti, post praepositiones, nominibus appellatio, deinde pronomen, deinde mixtum verbo participium, ipsis verbis adverbia. noster sermo articulos non desiderat, ideoque in alias partes orationis sparguntur, sed accedit superioribus interiectio.

1.4.20Ancak başkaları, yalnız güvenilir yazarlardan söz edersem, Aristarkhos ve çağımızda Palaemon gibi sekiz parça benimsemişlerdir; bunlar vocabulum'u ya da appellatio'yu adın bir türü olarak adın altına koymuşlardır. Adı ayrı, vocabulum'u ayrı sayanlar ise dokuz parça sayar. Bununla birlikte vocabulum'u da appellatio'dan ayıranlar olmuştur: onlara göre vocabulum görme ve dokunmayla açıkça algılanan bir cisimdir, "ev", "yatak" gibi; appellatio ise bu ikisinden biri ya da ikisi birden eksik olandır, "rüzgâr", "gök", "tanrı", "fazilet" gibi. Bir de eheu [eyvah] gibi teyit sözlerini ve fasciatim [demet demet] gibi tarz sözlerini eklerlerdi; bunları ben onaylamıyorum.

1.4.20

alii tamen ex idoneis dumtaxat auctoribus octo partes secuti sunt ut Aristarchus et aetate nostra Palaemon, qui vocabulum sive appellationem nomini subiecerunt tanquam speciem eius. at ii, qui aliud nomen aliud vocabulum faciunt, novem. nihilominus fuerunt, qui ipsum adhuc vocabulum ab appellatione deducerent, ut esset vocabulum corpus visu tactuque manifestum, domus, lectus, appellatio, cui vel alterum deesset vel utrumque, ventus, caelum, deus, virtus. adiiciebant et asseverationem ut eheu, et tractationem ut fasciatim; quae mihi non approbantur.

1.4.21prosēgoria'ya vocabulum mu appellatio mu denmesi gerektiğini ve adın altına konup konmayacağını, pek önemi olmadığı için, dileyenin kanaatine bırakıyorum.

1.4.21

vocabulum an appellatio dicenda sit προσηγορία et subiicienda nomini necne, quia parvi refert, liberum opinaturis relinquo.

1.4.22Çocuklar her şeyden önce adları ve fiilleri çekmeyi bilsinler; çünkü sonrakileri anlamaya başka türlü ulaşamazlar. Bunu hatırlatmak bile gereksiz olurdu, eğer çoğu öğretmen gösteriş meraklısı bir acelecilikle işe sondan başlamasa ve öğrencilerini daha parlak şeylerle göstermeyi tercih ederken kısa yol arayarak işi geciktirmeseydi.

1.4.22

nomina declinare et verba in primis pueri sciant, neque enim aliter pervenire ad intellectum sequentium possunt; quod etiam monere supervacuum erat, nisi ambitiosa festinatione plerique a posterioribus inciperent et, dum ostentare discipulos circa speciosiora malunt, compendio morarentur.

1.4.23Oysa yeterince öğrenmiş ve —çoğu kez bu da eksik olur— öğrendiğini öğretmeye istekli biri, adlarda üç cinsiyet olduğunu ve iki cinsiyete ya da hepsine ortak olan adları öğretmekle yetinmeyecektir.

1.4.23

atqui si quis et didicerit satis et (quod non minus deesse interim solet) voluerit docere quae didicit, non erit contentus tradere in nominibus tria genera et quae sunt duobus omnibusve communia.

1.4.24epikoina denen ortak cinsli adları, yani bir cinsiyetin biçimiyle iki cinsiyetin de anlatıldığı adları gösteren öğretmeni de hemen titiz saymayacağım; ya da dişil biçimle erkekleri, yansız biçimle kadınları anlatan adları, Murena ve Glycerium gibi.

1.4.24

nec statim diligentem putabo, qui promiscua, quae ἐπίκοινα dicuntur, ostenderit, in quibus sexus uterque per alterum apparet; aut quae feminina positione mares aut neutrali feminas significant, qualia sunt Murena et Glycerium.

1.4.25Keskin ve ince bir öğretmen adların kökenlerini de araştıracaktır: bedenin görünüşünden Rufus [kızıl] ve Longus [uzun] adları çıkmıştır; Sulla, Burrus, Galba, Plautus, Pansa, Scaurus ve benzerlerinde ise köken daha gizlidir. Doğumun koşullarından da adlar çıkar: Agrippa, Opiter, Cordus ve Postumus bunlardandır. Doğumdan sonra olan şeylerden de: Vopiscus adı buradan gelir. Cotta, Scipio, Laenas, Seranus adları ise türlü sebeplerden doğmuştur.

1.4.25

scrutabitur ille praeceptor acer atque subtilis origines nominum, quae ex habitu corporis Rufos Longosque fecerunt; ubi erit aliud secretius, Sullae , Burri, Galbae, Plauti, Pansae, Scauri taliaque; et ex casu nascentium; hic Agrippa et Opiter et Cordus et Postumus erunt; et ex iis, quae post natos eveniunt, unde Vopiscus. iam Cottae, Scipiones, Laenates, Serani sunt ex variis causis.

1.4.26Adların sebepleri arasında kavimleri, yerleri ve daha pek çok şeyi bulabilirsin. Kölelerde, efendinin adından türetilen ad türü artık ortadan kalktı; Marcipor ve Publipor [Marcus'un ve Publius'un oğlanı] bundandı. Yunancada bir altıncı hâlin, bizde de bir yedinci hâlin gücünün bulunup bulunmadığını da araştırsın. Çünkü hasta percussi [mızrakla vurdum] dediğimde ayrılma hâlinin tabiatını kullanmıyorum; aynı şeyi Yunanca söylesem de yönelme hâlinin tabiatını kullanmış olmam.

1.4.26

gentes quoque ac loca et alia multa reperias inter nominum causas. in servis iam intercidit illud genus, quod ducebatur a domino, unde Marcipores Publiporesque. quaerat etiam, sitne apud Graecos vis quaedam sexti casus et apud nos quoque septimi. nam cum dico hasta percussi, non utor ablativi natura; nec, si idem Graece dicam, dativi.

1.4.27Fiillere gelince, kim fiillerin çatılarını, kiplerini, şahıslarını ve sayılarını bilmeyecek kadar bilgisizdir? Bunlar neredeyse ilkokulun ve sıradan bilgilerin işidir. Ama çekimlerle kavranamayan bazı şeyler bazılarının kafasını karıştıracaktır. Bazı ortaçların fiil mi yoksa ad mı olduğundan şüphe edilebilir, çünkü bir yerde bir anlam, başka yerde başka bir anlam taşırlar,

1.4.27

sed in verbis quoque quis est adeo imperitus, ut ignoret genera et qualitates et personas et numeros? litterarii paene ista sunt ludi et trivialis scientiae. iam quosdam illa turbabunt, quae declinationibus non tenentur. nam et quaedam participia an verba an appellationes sint, dubitari potest, quia aliud alio loco valent,

1.4.28lectum [okunmuş / yatak] ve sapiens [bilen / bilge] gibi; bazı fiiller de adlara benzer, fraudator [aldatacak olan / dolandırıcı] ve nutritor gibi. itur in antiquam silvam [eski ormana gidiliyor] sözünün kendine özgü bir kuralı yok mu? Çünkü bunun başlangıcını nerede bulabilirsin? fletur [ağlanıyor] da buna benzer. Edilgen biçimi bir yerde bir türlü anlarız, panditur interea domus omnipotentis Olympi [o sırada kadiri mutlak Olympos'un sarayı açılıyor] gibi; başka yerde başka türlü, totis usque adeo turbatur agris [bütün tarlalarda öylesine karışıklık var] gibi. Bir üçüncü yol da vardır: urbs habitatur [şehirde oturuluyor], campus curritur [alanda koşuluyor], mare navigatur [denizde gemiyle gidiliyor] buradan gelir. pransus [yemek yemiş] ve potus [içmiş] da biçimlerinin gösterdiğinden farklı bir anlam taşır. Peki, pek çok fiilin bütün çekim sırasını taşımamasına ne demeli? Bazıları değişir de, fero'nun geçmiş zamanı gibi [tuli]; bazıları yalnız üçüncü şahıs biçimiyle söylenir, licet [serbesttir], piget [usandırır] gibi; bazılarının başına zarfa dönüşen adlara benzer bir şey gelir. Çünkü noctu [gece] ve diu [gündüz] gibi dictu [söylemekte] ve factu [yapmakta] da vardır; bunlar da ortaç türünden fiillerdir, ama dicto ve facto gibi değil.

1.4.28

ut lectum et sapiens et quaedam verba appellationibus similia, ut fraudator, nutritor. iam itur in antiquam silvam nonne propriae cuiusdam rationis est? nam quod initium eius invenias? cui simile fletur. accipimus aliter, ut panditur interea domus omnipotentis Olympi, aliter ut totis usque adeo turbatur agris. est etiam quidam tertias modus, ut urbs habitatur, unde et campus curritur, mare navigator. pransus quoque ac potus diversum valet quam indicat. quid? quod multa verba non totum declinationis ordinem ferunt? quaedam etiam mutantur ut fero in praeterito, quaedam tertiae demum personae figura dicuntur ut licet, piget, quaedam simile quiddam patiuntur vocabulis quae in adverbium transeunt? nam ut noctu et diu ita dictu factuque. sunt enim haec quoque verba participialia quidem, non tamen qualia dicto factoque.

1.5.15. Bölüm

Her sözün üç meziyeti vardır: doğru, açık ve süslü olması (çünkü en önemlisi olan yerinde konuşmayı çoğu kişi süsün altına koyar). Bunlara zıt olan aynı sayıda kusur da vardır. Öyleyse gramer hocası, gramerin birinci kısmı olan doğru konuşma kuralını incelesin.

1.5.1

iam cum omnis oratio tris habeat virtutes, ut emendata, ut dilucida, ut ornata sit (quia dicere apte, quod est praecipuum, plerique ornatui subiiciunt), totidem vitia, quae sunt supra dictis contraria, emendate loquendi regulam, quae grammatices prior pars est, examinet.

1.5.2Bu kural ya tek tek kelimelerde ya da birden çok kelimede aranır. Burada verba'yı genel anlamda almak istiyorum; çünkü bu kelimenin iki anlamı vardır. Biri, sözün kendisiyle örüldüğü her şeyi anlatır, Horatius'taki gibi: "önceden düşünülmüş konuyu kelimeler gönülsüz izlemez". Öteki, sözün parçalarından birini anlatır: lego [okuyorum], scribo [yazıyorum]. Bu belirsizlikten kaçınan bazıları voces, locutiones, dictiones demeyi tercih etmişlerdir.

1.5.2

haec exigitur verbis aut singulis aut pluribus. verba nunc generaliter accipi volo, nam duplex eorum intellectus est; alter, qui omnia per quae sermo nectitur significat, ut apud Horatium: verbaque provisam rem non invita sequentur; alter, in quo est una pars orationis, lego, scribo. quam vitantes ambiguitatem quidam dicere maluerunt voces, locutiones, dictiones.

1.5.3Tek kelimeler ya bizim ya yabancı, ya yalın ya bileşik, ya asıl anlamında ya aktarılmış, ya alışılmış ya uydurulmuştur. Tek bir kelimede çoğu kez meziyetten çok kusur bulunur. Çünkü bir kelimeye yerinde, parlak, yüce diyebilsek bile, bunların hiçbiri ancak sözün bütünü ve akışı içinde ortaya çıkar; zira şeylere iyi uydurulmuş kelimeleri överiz.

1.5.3

singula sunt aut nostra aut peregrina, aut simplicia aut composita, aut propria aut translata, aut usitata aut ficta. uni verbo vitium saepius quam virtus inest. licet enim dicamus aliquod proprium, speciosum, sublime: nihil tamen horum nisi in complexu loquendi serieque contingit; laudamus enim verba rebus bene accommodata.

1.5.4Tek kelimede fark edilebilecek tek meziyet, adeta seslilik denebilecek olan, Yunanca euphōnia denen şeydir. Bunun seçimi şudur: aynı anlama gelen ve aynı değerde olan iki kelimeden kulağa daha hoş geleni tercih edersin.

1.5.4

sola est, quae notari possit velut vocalitas, quae εὐφωνία dicitur; cuius in eo delectus est, ut inter duo, quae idem significant ac tantundem valent, quod melius sonet malis.

1.5.5Önce barbarizmin ve solesizmin çirkinliği uzak dursun. Ama bu kusurlar kimi zaman alışkanlıkla, yetkeyle, eskilikle ya da meziyetlere yakınlıklarıyla mazur görüldüğü için (çünkü onları söz sanatlarından ayırmak çoğu kez zordur), böylesine kaygan bir gözlem kimseyi yanıltmasın diye gramer hocası bütün dikkatini o ince ayrıma versin. Bu konuyu söz sanatlarını ele alacağımız yerde daha geniş konuşacağız.

1.5.5

prima barbarismi ac soloecismi foeditas absit. sed quia interim excusantur haec vitia aut consuetudine aut auctoritate aut vetustate aut denique vicinitate virtutum (nam saepe a figuris ea separare difficile est), ne qua tam lubrica observatio fallat, acriter se in illud tenue discrimen grammaticus intendat, de quo nos latius ibi loquemur, ubi de figuris orationis tractandum erit.

1.5.6Şimdilik tek kelimede yapılan kusur barbarizm sayılsın. Belki biri karşıma çıkıp şöyle der: Bunun neresi bu kadar büyük bir eserin vaadine yaraşır? Kim bilmez ki barbarizmlerin bir kısmı yazarken, bir kısmı konuşurken yapılır —çünkü yanlış yazılan yanlış söylenir de, ama yanlış söylenen şey yazıda her zaman hata olmaz—; birincisi ekleme, eksiltme, değiştirme ve yer değiştirmeyle, ikincisi ayırma, birleştirme, nefes [H] ve vurguyla olur?

1.5.6

interim vitium, quod fit in singulis verbis, sit barbarismus. occurrat mihi forsan aliquis, quid hic promisso tanti operis dignum? aut quis hoc nescit, alios barbarismos scribendo fieri alios loquendo;—quia, quod male scribitur, male etiam dici necesse est; quae vitiose dixeris, non utique et scripto peccant—illud prius adiectione, detractione, immutatione, transmutatione, hoc secundum divisione, complexione, aspiratione, sono contineri?

1.5.7Bunlar küçük şeyler olsa bile, hâlâ çocuklara öğretiliyor ve gramer hocalarına vazifelerini hatırlatıyoruz. İçlerinden biri büsbütün kaba ve bu sanatın yalnız giriş kapısından adım atmış biriyse, meslek erbabının küçük el kitaplarında yaygınlaşmış bu bilgilerle yetinecektir. Daha bilgili olanlar ise pek çok şey ekleyecektir; örneğin her şeyden önce şunu: barbarizmi birkaç anlamda anlarız.

1.5.7

sed ut parva sint haec, pueri docentur adhuc, et grammaticos officii sui commonemus. ex quibus si quis erit plane impolitus et vestibulum modo artis huius ingressus, intra haec, quae profitentium commentariolis vulgata sunt, consistet, doctiores multa adiicient, vel hoc primum, quod barbarismum pluribus modis accipimus.

1.5.8Birincisi kavimden gelir: biri Latince bir söze Afrikalı ya da İspanyol bir kelime katarsa, örneğin tekerleğe geçirilen demir çembere cantus derse; gerçi Persius bu kelimeyi yerleşmiş bir kelimeymiş gibi kullanır. Catullus da ploxenum'u Po kıyılarında bulmuştur; Labienus'un (ya da Cornelius Gallus'un) Pollio'ya karşı söylevinde geçen ve "peşinden gelen" anlamına gelen casamo da Galya'dan alınmıştır. Sardinya kelimesi olan mastruca'yı ise Cicero alay etmek için bile bile kullanmıştır.

1.5.8

unum gente, quale est, si quis Afrum vel Hispanum Latinae orationi nomen inserat, ut ferrum, quo rotae vinciuntur, dici solet cantus, quanquam eo tanquam recepto utitur Persius; sicut Catullus ploxenum circa Padum invenit, et in oratione Labieni (sive illa Cornelii Galli est) in Pollionem casamo adsectator e Gallia ductum est; nam mastrucam, quod Sardum est, irridens Cicero ex industria dixit.

1.5.9İkinci tür barbarizm ruhun tabiatından gelir: küstahça, tehditkâr ya da acımasızca bir şey söyleyen kişinin barbarca konuştuğu düşünülür.

1.5.9

alterum genus barbarismi accipimus, quod fit animi natura, ut is, a quo insolenter quid aut minaciter aut crudeliter dictum sit, barbare locutus existimatur.

1.5.10Üçüncüsü ise, örnekleri her yerde bol bulunan, herkesin kendi kendine de uydurabileceği o barbarizm kusurudur: istediği bir kelimeye bir harf ya da hece ekler ya da çıkarır, bir harfin yerine başkasını koyar ya da aynı harfi doğru olandan başka bir yere yerleştirir.

1.5.10

tertium est illud vitium barbarismi, cuius exempla vulgo sunt plurima, sibi etiam quisque fingere potest, ut verbo, cui libebit, adiiciat litteram syllabamve vel detrahat, aut aliam pro alia aut eandem alio quam rectum est loco ponat.

1.5.11Ama bazıları bilgilerini göstermek için bu örnekleri çoğunlukla şairlerden alır ve önden okudukları yazarları suçlarlar. Oysa çocuk bilmelidir ki şiir yazarlarında bu tür şeyler ya hoşgörüye layık görülür ya da övgüye bile değer sayılır; öğretilmesi gereken daha çok az bilinen örneklerdir.

1.5.11

sed quidam fere in iactationem eruditionis sumere illa ex poetis solent et auctores quos praelegunt criminantur. scire autem debet puer, haec apud scriptores carminum aut venia digna aut etiam laude duci, potiusque illa docendi erunt minus vulgata.

1.5.12Örneğin, onu eleştiren Hortensius'a inanırsak, Placentialı Tinga pergula yerine precula diyerek tek bir kelimede iki barbarizm yapıyordu: g yerine c kullanarak değiştirme, r'yi kendinden önceki e'nin önüne koyarak da yer değiştirme. Ama aynı kusuru ikileyerek Mettoeoque Fufetioeo diyen Ennius şiirin hakkıyla savunulur.

1.5.12

nam duos in uno nomine faciebat barbarismos Tinga Placentinus (si reprehendenti Hortensio credimus) preculam pro pergula dicens, et immutatione cum c pro g uteretur, et transmutatione cum r praeponeret e antecedenti. at in eiusdem vitii geminatione Mettoeoque Fufetioeo dicens Ennius poetico iure defenditur.

1.5.13Düzyazıda da artık yerleşmiş bir değiştirme vardır. Cicero "Canopituslıların ordusu" der, oysa onlar kendi şehirlerine Canobos derler. Pek çok yazar da, yer değiştirme bulunduğu hâlde, Tarsumennus yerine Trasumennus demeyi savunmuştur. Başka örnekler de böyledir: doğrusu adsentior ise, Sisenna adsentio demiştir ve pek çokları hem onu hem analojiyi izlemiştir; ya da doğrusu adsentio ise, öteki biçim de genel kabulle savunulur.

1.5.13

sed in prosa quoque est quaedam iam recepta immutatio. nam Cicero Canopitarum exercitum dicit, ipsi Canobon vocant; et Trasumennum pro Tarsumenno multi auctores, etiamsi est in eo transmutatio, vindicaverunt. similiter alia; nam sive est adsentior, Sisenna dixit adsentio multique et hunc et analogian secuti, sive illud verum est, haec quoque pars consensu defenditur.

1.5.14Ama o saçı taranmış, kafası kalın hoca birinde eksiltme, ötekinde ekleme görecektir. Peki ya tek başına söylendiğinde şüphesiz hatalı olan bazı kelimelerin birleştirilince kınanmadan söylenmesine ne demeli?

1.5.14

at ille pexus pinguisque doctor aut illic detractionem aut hic adiectionem putabit. quid quod quaedam, quae singula procul dubio vitiosa sunt, iuncta sine reprehensione dicuntur?

1.5.15Çünkü dua ve tre farklı türden barbarizmlerdir; ama duapondo ve trepondo [iki libre, üç libre] çağımıza kadar herkesçe söylenmiştir ve Messala bunun doğru olduğunu doğrular.

1.5.15

nam et dua et tre diversorum generum sunt barbarismi; at duapondo et trepondo usque ad nostram aetatem ab omnibus dictum est, et recte dici Messala confirmat.

1.5.16Tek bir kelimenin kusuru olan barbarizmin, solesizm gibi sayı ya da cinsiyet yoluyla yapıldığını söylemek belki saçma görünebilir. Yine de scala ve scopa, buna karşılık hordea ve mulsa, harflerde değiştirme, eksiltme ya da ekleme taşısalar da, yalnızca çoğulların tekil, tekillerin çoğul olarak söylenmesi yüzünden hatalıdır [doğrusu scalae, scopae; hordeum, mulsum]. gladia diyenler ise cinsiyette yanılmıştır [doğrusu gladii].

1.5.16

absurdum forsitan videatur dicere, barbarismum, quod est unius verbi vitium, fieri per numeros aut genera sicut soloecismum: scala tamen et scopa contraque hordea et mulsa, licet litterarum mutationem, detractionem, adiectionem habeant, non alio vitiosa sunt, quam quod pluralia singulariter et singularia pluraliter efferuntur; et gladia qui dixerunt, genere exciderunt.

1.5.17Ama bunu da işaret etmekle yetiniyorum; bazı inatçı kimselerin kusuru yüzünden zaten karmaşıklaşmış olan sanata bir mesele de benim eklemiş gibi görünmemem için. Konuşurken yapılan kusurlar daha çok incelik ister, çünkü örnekleri yazıyla aktarılamaz; ancak dizelere düştüklerinde aktarılabilir. Europaï, Asiaï gibi ayırma bunlardandır; bir de bunun zıddı olan, Yunanların synairesis ve synaloiphē dediği, bizim birleştirme diyebileceğimiz kusur: Publius Varro'nun şu dizesindeki gibi: tum te flagranti deiectum fulmine Phaethon [o zaman seni, Phaethon, yanan yıldırımla düşürülmüş].

1.5.17

sed hoc quoque notare contentus sum, ne arti culpa quorundam pervicacium perplexae videar et ipse quaestionem addidisse. plus exigunt subtilitatis quae accidunt in dicendo vitia, quia exempla eorum tradi scripto non possunt, nisi cum in versus inciderunt, ut divisio Europaï Asiaï et ei contrarium vitium, quod συναίρεσιν et συναλοιφὴν Graeci vocant, nos complexionem dicamus, qualis est apud P. Varronem tum te flagrant deiectum fulmine Phaethon.

1.5.18Çünkü düzyazı olsaydı aynı harfleri gerçek heceleriyle söylemek mümkün olurdu. Ayrıca hecenin süresiyle ilgili kusurları, ister kısa hece uzatılsın, Italiam fato profugus gibi, ister uzun hece kısaltılsın, unius ob noxam et furias gibi, şiirin dışında yakalayamazsın; şiirde ise bunlara kusur denmemelidir.

1.5.18

nam si esset prosa oratio, easdem litteras enuntiare veris syllabis licebat. praeterea quae fiunt spatio, sive cum syllaba correpta producitur, ut Italiam fato profugus, seu longa corripitur, ut unius ob noxam et furias, extra carmen non deprehendas; sed nec in carmine vitia dicenda sunt.

1.5.19Seslerle yapılan kusurlar ise ancak kulakla ayırt edilir. Gerçi nefes sesinde [H], ister yanlış yere eklensin ister çıkarılsın, bizde bunun yazıda bir hata olup olmadığı sorulabilir: h bir harf midir, yoksa yalnız bir işaret mi? Bunun kuralı da zamanla birçok kez değişmiştir.

1.5.19

illa vero non nisi aure exiguntur, quae fiunt per sonos; quanquam per aspirationem, sive adiicitur vitiose sive detrahitur, apud nos potest quaeri an in scripto sit vitium, si h littera est, non nota. cuius quidem ratio mutata cum temporibus est saepius.

1.5.20Eskiler onu ünlülerin önünde bile çok az kullanırlardı; aedi ve irci derlerdi [haedi, hirci]. Sonra uzun süre ünsüzlere nefes eklememeye dikkat edildi: Gracci ve triumpi gibi [Gracchi, triumphi]. Kısa bir süre için aşırı bir kullanım patlak verdi; chorona, chenturio, praecho yazımları hâlâ bazı yazıtlarda durur. Catullus'un bu konuda ünlü bir epigramı vardır.

1.5.20

parcissime ea veteres usi etiam in vocalibus, cum aedos ircosque dicebant; diu deinde servatum, ne consonantibus aspirarent, ut in Graccis et in triumpis; erupit brevi tempore nimius usus, ut choronae, chenturiones, praechones adhuc quibusdam in inscriptionibus maneant, qua de re Catulli nobile epigramma est.

1.5.21O zamandan bu yana bizim çağımıza kadar vehementer, comprehendere ve mihi yazımı sürüyor; çünkü eski kitaplarda, özellikle tragedya yazarlarında, me yerine mehe biçimini de buluyoruz.

1.5.21

inde durat ad nos usque vehementer et comprehendere et mihi, nam mehe quoque pro me apud antiquos tragoediarum praecipue scriptores in veteribus libris invenimus.

1.5.22Daha da zor olan gözlem, vurgularla ilgili olandır (eskilerin bunlara Yunanların tonos kelimesinden türeterek tonores dediğini öğrendim) ya da Yunanların prosōidia dediği aksanlarla: tiz vurgu ile pes vurgu birbirinin yerine konduğunda, örneğin Camillus kelimesinde ilk hece tiz söylenirse;

1.5.22

adhuc difficilior observatio est per tenores (quos quidem ab antiquis dictos tonores comperi videlicet declinato a Graecis verbo, qui τόνους dicunt), vel adcentus, quas Graeci προσῳδίας vocant, cum acuta et gravis alia pro alia ponuntur, ut in hoc Camillus, si acuitur prima:

1.5.23ya da inişli çıkışlı vurgu yerine pes vurgu konursa, Cethegus'ta olduğu gibi, burada da ilk hece tiz söylenirse (çünkü böylece ortadaki hece değişir); ya da pes vurgu yerine inişli çıkışlı vurgu konursa, Appi kelimesinde olduğu gibi, sonraki hece inişli çıkışlı söylendiğinde: iki heceyi bire indirip sonra inişli çıkışlı söyleyenler iki kez hata yapar.

1.5.23

aut gravis pro flexa, ut Cethegus , et hic prima acuta (nam sic media mutatur); aut flexa pro gravi, ut Appi circumducta sequenti, quam ex duabus syllabis in unam cogentes et deinde flectentes dupliciter peccant.

1.5.24Ama bu daha çok Yunanca adlarda olur. Örneğin Atreus: biz gençken en bilgili yaşlılar ilk heceyi tiz söylerlerdi, böylece ikinci hece zorunlu olarak pes olurdu; Nereus ve Tereus de öyle. Vurgular hakkında öğretilen bunlardır.

1.5.24

sed id saepius in Graecis nominibus accidit, ut Atreus, quem nobis iuvenibus doctissimi senes acuta prima dicere solebant, ut necessario secunda gravis esset, item Nerei Tereique. haec de accentibus tradita.

1.5.25Bununla birlikte, bazı bilgili kişilerin, hatta bazı gramer hocalarının, kimi kelimeleri birbirinden ayırt etmek için kelimeyi zaman zaman tiz bir sesle bitirerek öğrettiklerini ve konuştuklarını biliyorum;

1.5.25

ceterum scio iam quosdam eruditos, nonnullos etiam grammaticos sic docere ac loqui, ut propter quaedam vocum discrimina verbum interim acuto sono finiant,

1.5.26quae circum litora, circum piscosos scopulos [kıyıların çevresinde, balıklı kayaların çevresinde] dizelerindeki gibi: ikinci heceyi pes söylerlerse "dolaşma" değil de circus [sirk] dendiği sanılmasın diye. Aynı biçimde quale kelimesini soru sorarken pes, karşılaştırma yaparken tiz vurguyla bitirirler. Ama bunu hemen yalnız zarflarda ve zamirlerde yaparlar; ötekilerde eski kuralı izlerler.

1.5.26

ut in illis quae circum littora, circum piscosos scopulos, ne, si gravem posuerint secundam, circus dici videatur non circuitus. itemque cum quale interrogantes gravi, comparantes acuto tenore concludunt; quod tamen in adverbiis fere solis ac pronominibus vindicant, in ceteris veterem legem sequuntur.

1.5.27Bana öyle geliyor ki burada durumu değiştiren, bu yerlerde kelimeleri birleştirmemizdir. Çünkü circum litora dediğimde, aradaki ayrımı gizleyerek ikisini tek bir kelime gibi söylerim; bu yüzden tek bir kelimedeymiş gibi tek bir tiz vurgu olur. Aynı şey Troiae qui primus ab oris [Troia kıyılarından ilk olarak gelen] dizesinde de olur.

1.5.27

mihi videtur condicionem mutare, quod his locis verba coniungimus. nam cum dico circum litora, tanquam unum enuntio dissimulata distinctione, itaque tanquam in una voce una est acuta, quod idem accidit in illo Troiae qui primus ab oris.

1.5.28Vezin koşulunun da vurguyu değiştirdiği olur, pecudes pictaeque volucres [hayvanlar ve rengârenk kuşlar] gibi. Burada volucres kelimesini ortadaki heceyi tiz söyleyerek okuyacağım; çünkü bu hece tabiatça kısa olsa da konumca uzundur; yoksa kahramanlık vezninin kabul etmediği bir iambos oluşurdu.

1.5.28

evenit , ut metri quoque condicio mutet accentum, ut pecudes pictaeque volucres; nam volucres media acuta legam, quia, etsi natura brevis, tamen positione longa est, ne faciat iambum, quem non recipit versus herous.

1.5.29Ama bu kelimeler ayrı ayrı söylendiğinde kuraldan sapmayacaktır; ya da alışkanlık üstün gelirse, dilin eski kanunu ortadan kalkacaktır. Yunanlarda bu kuralı gözetmek daha zordur, çünkü onların dialektos dedikleri birçok konuşma türü vardır ve birinde yanlış olan ötekinde zaman zaman doğrudur. Bizde ise kural çok kısadır.

1.5.29

separata vero haec a praecepto non recedent, aut si consuetudo vicerit, vetus lex sermonis abolebitur; cuius difficilior apud Graecos observatio est, quia plura illis loquendi genera, quas διαλέκτους vocant, et quod alia vitiosum interim alia rectum est; apud nos vero brevissima ratio.

1.5.30Çünkü her kelimede tiz vurgu son üç hecenin içinde kalır; ister kelimenin yalnız bu üç hecesi olsun, ister bunlar son üç hece olsun. Bu üç hecede tiz vurgu ya sondan bir öncekinde ya da sondan üçüncüsündedir. Sözünü ettiğim üç heceden ortadaki uzunsa, tiz ya da inişli çıkışlı olur; aynı yerde kısa bir hece ise mutlaka pes bir ses taşır ve bu yüzden kendinden öncekini, yani sondan üçüncüsünü tiz yapar.

1.5.30

namque in omni voce acuta intra numerum trium syllabarum continetur, sive eae sunt in verbo sole sive ultimae, et in iis aut proxima extremae aut ab ea tertia. trium porro, de quibus loquor, media longa aut acuta aut flexa erit; eodem loco brevis utique gravem habebit sonum, ideoque positam ante se id est ab ultima tertiam acuet.

1.5.31Her kelimede mutlaka bir tiz vurgu vardır, ama hiçbir zaman birden fazla değildir ve hiçbir zaman son hecede değildir; bu yüzden iki heceli kelimelerde ilk hecededir. Ayrıca aynı kelimede inişli çıkışlı vurgu ile tiz vurgu hiçbir zaman birlikte bulunmaz, çünkü inişli çıkışlı vurgunun içinde zaten tiz vurgu vardır; bu yüzden ikisi de bir Latince kelimeyi bitirmez. Tek heceli kelimeler ise tiz ya da inişli çıkışlı vurgulu olacaktır; tiz vurgusu olmayan hiçbir kelime kalmasın diye.

1.5.31

est autem in omni voce utique acuta sed nunquam plus una nec unquam ultima ideoque in disyllabis prior. praeterea nunquam in eadem flexa et acuta, quoniam est in flexa et acuta, itaque neutra claudet vocem Latinam. ea vero, quae sunt syllabae unius, erunt acuta aut flexa, ne sit aliqua vox sine acuta.

1.5.32Seslerle olan ve yazıyla gösterilemeyen başka kusurlar da vardır: ağzın ve dilin kusurları. Ad uydurmada daha becerikli olan Yunanlar bunlara iōtakismos, lambdakismos, iskhnotēs [cılızlık] ve plateiasmos [yayvanlık] derler; ses adeta ağzın derinliğinden duyulduğunda da koilostomia [boğuk ağızlılık] derler.

1.5.32

et illa per sonos accidunt, quae demonstrari scripto non possunt, vitia oris et linguae: ἰωτακισμοὺς et λαμβδακισμοὺς et ἰσχνότητας et πλατειασμοὺς feliciores fingendis nominibus Graeci vocant, sicut κοιλοστομίαν, cum vox quasi in recessu oris auditor.

1.5.33Bir de bazen kavimleri kınamamıza sebep olan, kendine özgü ve tarif edilemez bazı sesler vardır. Yukarıda söylediğim bütün kusurlar uzaklaştırılınca, orthoepeia denen şey ortaya çıkacaktır, yani seslerin tatlılıkla birlikte doğru telaffuzu: "doğru" kelimesi böyle anlaşılabilir.

1.5.33

sunt etiam proprii quidam et inenarrabiles soni, quibus nonnunquam nationes reprehendimus. remotis igitur omnibus, de quibus supra dixi, vitiis erit illa quae vocatur ὀρθοέπεια, id est emendata cum suavitate vocum explanatio: nam sic accipi potest recta.

1.5.34Öteki bütün kusurlar birden çok kelimeden doğar; solesizm de bunlardandır, gerçi bu konuda da tartışma olmuştur. Çünkü solesizmin sözün bağlamında ortaya çıktığını kabul edenler bile, yalnız tek bir kelime düzeltilerek giderilebildiği için kusurun sözde değil kelimede olduğunu ileri sürerler.

1.5.34

cetera vitia omnia ex pluribus vocibus sunt, quorum est soloecismus, quanquam circa hoc quoque disputatum est. nam etiam qui complexu orationis accidere eum confitentur, quia tamen unius emendatione verbi corrigi possit, in verbo esse vitium non in sermone contendunt;

1.5.35Onlara göre, amarae corticis [acı kabuğun] ya da medio cortice [kabuğun ortasında] cinsiyet yönünden solesizm yapar (ben ikisini de kınamıyorum, çünkü ikisinin de yetkesi Vergilius'tur; ama diyelim ki biri doğru söylenmemiş olsun); bu durumda kusurun bulunduğu kelimelerden birini değiştirmek doğru konuşma kuralını geri getirir: amari corticis ya da media cortice olur. Bu açık bir safsatadır; çünkü kelimelerin ikisi de ayrı ayrı hatalı değildir; hata birleştirmededir, birleştirme ise artık sözün işidir.

1.5.35

cum, sive amarae corticis seu medio cortice per genus facit soloecismum (quorum neutrum quidem reprehendo, cum sit utriusque Vergilius auctor; sed fingamus utrumlibet non recte dictum), mutatio vocis alterius, in qua vitium erat, rectam loquendi rationem sit redditura, ut amari corticis fiat vel media cortice. quod manifestae calumniae est; neutrum enim vitiosum est separatum, sed compositione peccatur, quae iam sermonis est.

1.5.36Daha bilgince sorulan bir mesele şudur: tek bir kelimede de solesizm yapılabilir mi? Örneğin biri tek bir kişiyi yanına çağırırken venite [gelin] derse, ya da birçok kişiyi yanından gönderirken abi ya da discede [git, uzaklaş] derse. Ya da cevap soruyla uyuşmadığında: biri "Kimi görüyorum?" dediğinde ona "Ben" diye karşılık verirsen. Bazıları aynı kusurun jestte de bulunduğunu düşünür: sesle bir şey, başla ya da elle başka bir şey gösterildiğinde.

1.5.36

illud eruditius quaeritur, an in singulis quoque verbis possit fieri soloecismus, uti si unum quis ad se vocans dicat venite, aut si plures a se dimittens ita loquatur abi aut discede. nec non cum responsum ab interrogante dissentit, ut si dicenti quem video? ita occurras ego . in gestu etiam nonnulli putant idem vitium inesse, cum aliud voce aliud nutu vel manu demonstratur.

1.5.37Bu kanaate ne büsbütün katılıyorum ne de tamamen karşı çıkıyorum. Bunun tek bir kelimeyle olduğunu kabul ediyorum; ama ancak başka bir kelimenin gücünü taşıyan ve o kelimenin kendisine bağlandığı bir şey bulunduğunda. Böylece solesizm, şeylerin anlatıldığı ve isteğin gösterildiği unsurların birleşmesinden doğar.

1.5.37

huic opinioni neque omnino accedo neque plane dissentio. nam id fateor accidere voce una non tamen aliter, quam si sit aliquid, quod vim alterius vocis obtineat, ad quod vox illa referatur, ut soloecismus ex complexu fiat eorum, quibus res significantur et voluntas ostenditur.

1.5.38Her türlü safsatadan kaçınmak için şöyle diyeyim: solesizm bazen tek bir kelimede olur, ama hiçbir zaman yalnız başına bir kelimede olmaz. Kaç ve hangi türlerle ortaya çıktığı konusunda ise yeterli uzlaşma yoktur. Bu konuyu en eksiksiz işleyenler, kuralın dört kısımlı olduğunu ve barbarizminkinden farklı olmadığını söylerler. Buna göre solesizm eklemeyle olur: nam enim, de susum, in Alexandriam; eksiltmeyle olur: ambulo viam, Aegypto venio, ne hoc fecit;

1.5.38

atque ut omnem effugiam cavillationem, sit aliquando in uno verbo nunquam in solo verbo. per quot autem et per quas accidat species, non satis convenit. qui plenissime, quadripertitam volunt esse rationem nec aliam quam barbarismi, ut fiat adiectione nam enim, de susum, in Alexandriam; detractione ambulo viam, Aegypto venio, ne hoc fecit;

1.5.39sıranın bozulduğu yer değiştirmeyle olur: quoque ego, enim hoc voluit, autem non habuit. Bu türden olarak, sözün başına konmuş igitur'un solesizm olup olmadığından şüphe edilebilir; çünkü en büyük yazarların bu konuda farklı kanaatlerde olduğunu görüyorum: kimilerinde sık sık geçer, kimilerinde hiç bulunmaz.

1.5.39

transmutatione, qua ordo turbatur, quoque ego, enim hoc voluit, autem non habuit. ex quo genere an sit igitur initio sermonis positum, dubitari potest, quia maximos auctores in diversa fuisse opinione video, cum apud alios sit etiam frequens, apud alios nunquam reperiatur.

1.5.40Bazıları bu üç türü solesizmden ayırır: ekleme kusuruna pleonasmos, eksiltme kusuruna elleipsis, sıra bozma kusuruna anastrophē derler; bu sonuncusu solesizm türüne giriyorsa hyperbaton'a da aynı adın verilebileceğini söylerler.

1.5.40

haec tria genera quidam deducunt a soloecismo, et adiectionis vitium πλεονασμόν, detractionis ἔλλειψιν, inversionis ἀναστροφήν vocant, quae si in speciem soloecismi cadat, ὑπερβατόν quoque eodem appellari modo posse.

1.5.41Değiştirme ise tartışmasızdır: bir şeyin yerine başka bir şey konduğunda olur. Bunu sözün bütün parçalarında görürüz, en sık da fiilde, çünkü fiilin başına en çok şey gelir. Bu yüzden fiilde solesizmler çatı, zaman, şahıs ve kiplerle olur —bunlara durum ya da nitelik denmesini kim uygun bulursa—; bunlar altı ya da kimilerine göre sekiz tanedir. Çünkü yukarıda sözü edilen şeylerin her birini kaç türe ayırırsan, kusurların da o kadar biçimi olacaktır. Bunlara sayıları da ekle;

1.5.41

immutatio sine controversia est, cum aliud pro alio ponitur. id per omnes orationis partes deprehendimus, frequentissime in verbo, quia plurima huic accidunt; ideoque in eo fiunt soloecismi per genera, tempora, personas, modos, sive cui status eos dici seu qualitates placet, vel sex vel, ut alii volunt, octo;—nam totidem vitiorum erunt formae, in quot species eorum quidque, de quibus supra dictum est, diviseris praeterea numeros,

1.5.42bizde tekil ve çoğul vardır, Yunanlarda bir de ikil (dyikon). Gerçi bizim dilimize de ikil ekleyenler olmuştur: scripsere, legere. Oysa bu, eskilerde male mereris yerine male merere dendiği gibi, sertlikten kaçınmak için yumuşatılmış bir biçimdir. Bu yüzden ikil denen şey bizde yalnız bu biçimden ibarettir; Yunanlarda ise hem fiilin hemen bütün çekiminde hem adlarda görülür; orada bile kullanımı çok seyrektir.

1.5.42

in quibus nos singularem ac pluralem habemus Graeci et δυϊκόν. quanquam fuerunt, qui nobis quoque adiicerent dualem scripsere, legere; quod evitandae asperitatis gratia mollitum est, ut apud veteres pro male mereris, male merere. ideoque quod vocant dualem, in illo solo genere consistit, cum apud Graecos et in verbi tota fere ratione et in nominibus deprehendatur, et sic quoque rarissimus eius sit usus,

1.5.43Bizim yazarlarımızın hiçbirinde bu kural gözetilmez; tersine devenere locos [yerlere vardılar], conticuere omnes [hepsi sustu] ve consedere duces [komutanlar oturdu] bize bunların hiçbirinin iki kişiyle ilgili olmadığını açıkça öğretir. Antonius Rufus karşı örnek olarak gösterse de, mahkeme çavuşu birçok avukat için dixere [konuştular] diye ilan eder.

1.5.43

apud nostrorum vero neminem haec observatio reperiatur, quin e contrario devenere locos et conticuere omnes et consedere duces aperte nos doceant, nihil horum ad duos pertinere; dixere quoque, quamquam id Antonius Rufus ex diverso ponit exemplum, de pluribus patronis praeco pronuntiet.

1.5.44Peki, Livius daha birinci kitabının hemen başlarında tenuere arcem Sabini [Sabinler kaleyi tuttular] demiyor mu? Az sonra da in adversum Romani subiere [Romalılar yokuşa tırmandılar]? Ama Marcus Tullius'tan başka kimi izleyebilirim ki? O, Orator'da şöyle der: "scripsere'yi kınamıyorum; ama scripserunt'un daha doğru olduğunu düşünüyorum."

1.5.44

quid? non Livius circa initia statim primi libri, tenuere , inquit, arcem Sabini? et mox, in adversum Romani subiere? sed quem potius ego quam M. Tullium sequar? qui in Oratore, non reprehendo, inquit, scripsere; scripserunt esse verius sentio.

1.5.45Aynı biçimde ortak adlarda ve özel adlarda da solesizm cinsiyet ve sayıyla, asıl olarak da hâllerle olur: bunlardan biri ötekinin yerine geçtiğinde. Bu kısmın altına karşılaştırma ve üstünlük derecelerinde yapılan solesizmler de konabilir; aynı biçimde aitlik sıfatı yerine tamlayan hâlinin ya da tersinin kullanıldığı durumlar da.

1.5.45

similiter in vocabulis et nominibus fit soloecismus genere, numero, proprie autem casibus, quidquid horum alteri succedet. huic parti subiungatur licet per comparationes et superlationes, itemque in quibus patrium pro possessivo dicitur vel contra.

1.5.46magnum peculiolum [büyük küçük birikim] gibi büyüklükle ilgili kusuru ise bazıları solesizm sayacaktır, çünkü tam ad yerine küçültme biçimi konmuştur. Ben buna daha çok uygunsuz kullanım mı desem diye düşünüyorum; çünkü anlamda yanılır. Solesizm kusuru ise anlamda değil, birleştirmededir.

1.5.46

nam vitium, quod fit per quantitatem ut magnum peculiolum, erunt qui soloecismum putent quia pro nomine integro positum sit deminutum. ego dubito, an id improprium potius appellem, significatione enim deerrat; soloecismi porro uitium non est in sensu sed in complexu.

1.5.47Ortaçta cinsiyet ve hâlle, ortak ad gibi; zamanla, fiil gibi; sayıyla da, ikisi gibi hata yapılır. Zamirin de cinsiyeti, sayısı ve hâlleri vardır; bunların hepsi bu tür bir hataya açıktır.

1.5.47

in participio per genus et casum, ut in vocabulo, per tempora, ut in verbo, per numerum, ut in utroque, peccatur. pronomen quoque genus, numerum, casus habet, quae omnia recipiunt huiusmodi errorem.

1.5.48Solesizmler sözün parçalarıyla da yapılır, hem de en çok. Ama bunu söylemek yetmez; yoksa çocuk kusurun ancak bir parçanın yerine başka bir parça konduğunda olduğunu sanabilir: ad olması gereken yerde fiil, zamir olması gereken yerde zarf ve benzerleri gibi.

1.5.48

fiunt soloecismi et quidem plurimi per partes orationis; sed id tradere satis non est, ne ita demum vitium esse credat puer, si pro alia ponatur alia, ut verbum, ubi nomen esse debuerit, vel adverbium, ubi pronomen, et similia.

1.5.49Çünkü dedikleri gibi akraba olan, yani aynı cinsten olan bazı kelimeler vardır; bunlarda gerekenden başka bir türü kullanan kişi, cinsin kendisini değiştirmiş biri kadar hata yapmış olur.

1.5.49

nam sunt quaedam cognata, ut dicunt, id est eiusdem generis, in quibus, qui alia specie quam oportet utetur, non minus quam ipso genere permutato deliquerit.

1.5.50Örneğin an ve aut ikisi de bağlaçtır; ama hic aut ille sit [bu mu ya da o mu olsun] diye soru sormak yanlış olur. ne ve non da zarftır; ama ne feceris [yapma] yerine non feceris diyen kişi aynı kusura düşer, çünkü biri olumsuzlama, öteki yasaklama içindir. Dahası, intro ve intus yer zarflarıdır; ama eo intus [içeride gidiyorum] ve intro sum [içeriye bulunuyorum] solesizmdir.

1.5.50

nam et an et aut coniunctiones sunt, male tamen interroges, hic aut ille sit; et ne ac non adverbia; qui tamen dicat pro illo ne feceris non feceris, in idem incidat vitium, quia alterum negandi est alterum vetandi. hoc amplius intro et intus loci adverbia, eo tamen intus et intro sum soloecismi sunt.

1.5.51Aynı şeyler zamirlerin, ünlemlerin ve edatların farklılığında da olur. Tek bir cümlede sonraki unsurların öncekilerle uyumsuz bir biçimde dizilmesi de solesizmdir.

1.5.51

eadem in diversitate pronominum, interiectionum, praepositionum accident; est etiam soloecismus in oratione comprehensionis unius sequentium ac priorum inter se inconveniens position.

1.5.52Ama bazı şeyler solesizm görünüşünde olsa da hatalı denemez: tragoedia Thyestes [Thyestes tragedyası], ludi Floralia ve Megalensia [Flora ve Büyük Ana oyunları] gibi; gerçi bunlar sonraki zamanda kullanımdan düştü, ama eskiler bunları hiçbir zaman başka türlü söylememişti. Öyleyse bunlara söz kalıpları (schemata) denecektir; şairlerde daha sık görülür, ama hatiplere de izin verilir.

1.5.52

quaedam tamen et faciem soloecismi habent et dici vitiosa non possunt, ut tragoedia Thyestes et ludi Floralia ac Megalensia, quanquam haec sequenti tempore interciderunt numquam aliter a veteribus dicta. schemata igitur nominabuntur, frequentiora quidem apud poetas sed oratoribus quoque permissa.

1.5.53Ama bir söz kalıbının çoğu kez bir gerekçesi olacaktır; bunu az önce vaat ettiğimiz yerde göstereceğiz. Yine de söz kalıbı denen şey biri tarafından bilmeden yapılmışsa, solesizm kusurundan kurtulamaz.

1.5.53

verum schema fere habebit aliquam rationem, ut docebimus eo, quem paulo ante promisimus, loco. sed id quoque, quod schema vocatur, si ab aliquo per imprudentiam factum erit, soloecismi vitio non carebit.

1.5.54Yukarıda söylediğim gibi, erkeklerin kullandığı dişil adlar ve kadınların kullandığı yansız adlar da aynı türdendir, ama söz kalıbı sayılmaz. Solesizm hakkında bu kadarı yeter. Çünkü bir gramer kitabı yazmaya girişmedik; ama sıramız bu konuya gelince onu onurlandırmadan geçmek istemedik.

1.5.54

in eadem specie sunt sed schemate carent, ut supra dixi, nomina feminina, quibus mares utuntur, et neutralia, quibus feminae. hactenus de soloecismo. neque enim artem grammaticam componere aggressi sumus, sed cum in ordinem incurreret, inhonoratam transire noluimus.

1.5.55Bunun dışında, başladığım sırayı izleyeyim: kelimeler ya Latince ya yabancıdır. Yabancı kelimeler, insanlar ve pek çok kurum gibi, neredeyse bütün kavimlerden gelmiştir diyebilirim.

1.5.55

hoc amplius, ut institutum ordinem sequar, verba aut Latina aut peregrina sunt. peregrina porro ex omnibus prope dixerim gentibus ut homines, ut instituta etiam multa venerunt.

1.5.56Etrüsklerden, Sabinlerden, hatta Praenestelilerden hiç söz etmiyorum; Lucilius onların dilini kullanan Vettius'a çatar, Pollio da Livius'ta Patavium ağzını kınar; gerçi ben bütün İtalya kelimelerini Romalı sayarım.

1.5.56

taceo de Tuscis et Sabinis et Praenestinis quoque; nam ut eorum sermone utentem Vettium Lucilius insectatur, quemadmodum Pollio reprehendit in Livio Patavinitatem, licet omnia Italica pro Romanis habeam.

1.5.57Galya kelimelerinin pek çoğu yerleşmiştir, raeda [dört tekerlekli araba] ve petorritum gibi; bunlardan birini Cicero, ötekini Horatius kullanır. Sirkte de kullanılan mappa [mendil] kelimesini Kartacalılar kendilerinin sayar. Halkın "ahmak" anlamında kullandığı gurdus'un da İspanya'dan geldiğini duydum.

1.5.57

plurima gallica evaluerunt ut raeda ac petorritum, quorum altero tamen Cicero altero Horatius utitur. et mappam circo quoque usitatum nomen Poeni sibi vindicant, et gurdos, quos pro stolidis accipit vulgus, ex Hispania duxisse originem audivi.

1.5.58Ama bu ayrımım asıl olarak Yunancayla ilgilidir. Çünkü hem Latincenin büyük kısmı oradan çevrilmiştir, hem de kendi kelimelerimiz eksik kaldığında açıkça Yunanca kelimeler kullanırız; tıpkı Yunanların da kimi zaman bizden ödünç alması gibi. Buradan şu mesele doğar: yabancı kelimelerin bizimkilerle aynı kurala göre çekilmesi uygun mudur?

1.5.58

sed haec divisio mea ad Graecum sermonem praecipue pertinet, nam et maxima ex parte Romanus inde conversus est et confessis quoque Graecis utimur verbis, ubi nostra desunt, sicut illi a nobis nonnunquam mutuantur. inde illa quaestio exoritur, an eadem ratione per casus duci externa qua nostra conveniat.

1.5.59Eskilere hayran bir gramer hocası bulursan, Latince kuraldan hiçbir şeyin değiştirilmemesi gerektiğini söyler. Çünkü bizde Yunanların sahip olmadığı ayrılma hâli bulunduğuna göre, bizim tek bir hâlimizi kullanıp Yunanların beş hâlini kullanmak pek uygun düşmez.

1.5.59

ac si reperias grammaticum veterum amatorem, neget quidquam ex Latina ratione mutandum, quia, cum sit apud nos casus ablativus, quem illi non habent, parum conveniat uno casu nostro quinque Graecis uti;

1.5.60Dahası, Latinceyi güçlendirmeye çalışan ve başkalarının kurallarına muhtaç olduklarını kabul etmeyenlerin erdemini de över. Bu yüzden onlar Castor'u ortadaki heceyi uzatarak söylediler; çünkü yalın hâli Castor ile aynı harflerle biten bütün adlarımızda böyle oluyordu. Palaemo, Telamo ve Plato biçimlerini de korudular (Cicero da onu böyle adlandırır), çünkü o ve n harfleriyle biten bir Latince kelime bulamıyorlardı.

1.5.60

quin etiam laudet virtutem eorum, qui potentiorem facere linguam Latinam studebant, nec alienis egere institutis fatebantur. inde Castorem media syllaba producta pronuntiarunt, quia hoc omnibus nostris nominibus accidebat, quorum prima positio in easdem quas Castor litteras exit; et ut Palaemo ac Telamo et Plato (nam sic eum Cicero quoque appellat) dicerentur, retinuerunt, quia Latinum, quod o et n litteris finiretur, non reperiebant.

1.5.61Yunanca eril adların yalın hâlde a ve s harfleriyle bitmesine de kolay kolay izin vermiyorlardı. Bu yüzden Caelius'ta Pelia cincinnatus [bukleli Pelias], Messala'da bene fecit Euthia [Euthias iyi etti], Cicero'da Hermagora okuruz; eskilerin çoğunun Aeneas'a Anchisa gibi Aenea demesine şaşmamalıyız.

1.5.61

ne in a quidem atque s litteras exire temere masculina Graeca nomina recto casu patiebantur, ideoque et apud Caelium legimus Pelia cincinnatus et apud Messalam bene fecit Euthia et apud Ciceronem Hermagora , ne miremur, quod ab antiquorum plerisque Aenea ut Anchisa sit dictus.

1.5.62Çünkü Maecenas, Sufenas, Asprenas gibi söylenselerdi, tamlayan hâlinde e harfiyle değil, -tis hecesiyle biterlerdi. Yine bu yüzden Olympus ve tyrannus kelimelerinde ortadaki heceye tiz vurgu verdiler; çünkü dilimiz, ardından iki uzun hece gelen kısa bir ilk hecenin tiz vurgulanmasına izin vermez.

1.5.62

nam si ut Maecenas, Sufenas, Asprenas dicerentur, genitivo casu non e littera, sed tis syllaba terminarentur. inde Olympo et tyranno acutam syllabam mediam dederunt, quia duabus longis insequentibus primam brevem acui noster sermo non patitur.

1.5.63Tamlayan hâli de böylece Ulixi ve Achilli oldu; daha pek çok başka kelime de öyle. Şimdi daha yeniler Yunanca adlara Yunanca çekimler vermeyi yeğlemeye başladı; ama bu da her zaman mümkün değildir. Bana göre ise yakışık elverdiği ölçüde Latince kuralı izlemek en iyisidir. Çünkü artık Iunonem gibi Calypsonem demem; gerçi Gaius Caesar eskileri izleyerek bu çekimi kullanır. Ama alışkanlık yetkeye üstün geldi.

1.5.63

sic genitivus Ulixi et Achilli fecit, sic alia plurima. nunc recentiores instituerunt Graecis nominibus Graecas declinationes potius dare, quod tamen ipsum non semper fieri potest. mihi autem placet Latinam rationem sequi, quousque patitur decor. neque enim iam Calypsonem dixerim ut Iunonem, quanquam secutus antiquos, C. Caesar utitur hac ratione declinandi. sed auctoritatem consuetudo superavit.

1.5.64İki biçimde de yakışıksız düşmeden söylenebilecek öteki kelimelerde, Yunanca biçimi izlemeyi yeğleyen kişi Latince konuşmuş olmasa da kınanmayacak biçimde konuşmuş olur.

1.5.64

in ceteris, quae poterunt utroque modo non indecenter efferri, qui Graecam figuram sequi malet, non Latine quidem sed tamen citra reprehensionem loquetur.

1.5.65Yalın kelimeler ilk konumlarında, yani kendi tabiatlarında durur. Bileşik kelimeler ise ya bir öneke eklenir, innocens [masum] gibi (yeter ki birbiriyle çatışan iki önek olmasın, inperterritus gibi; yoksa kimi zaman iki önek peş peşe gelebilir, incompositus, reconditus ve Cicero'nun kullandığı subabsurdum gibi), ya da adeta iki cisimden kaynaşıp oluşur, maleficus [kötülük yapan] gibi.

1.5.65

simplices voces prima positione id est natura sua constant, compositae aut praepositionibus subiunguntur ut innocens (dum ne pugnantibus inter se duabus, quale est inperterritus; alioqui possunt aliquando continuari duae ut incompositus, reconditus et quo Cicero utitur subabsurdum ), aut e duobus quasi corporibus coalescunt, ut maleficus.

1.5.66Üç kelimeden bileşik bir kelimeyi ise hiç değilse bizim dilimiz için kabul etmem; gerçi Cicero capsis'in cape si vis [istersen al] sözünden oluştuğunu söyler, Lupercalia'nın da aynı biçimde sözün üç parçasından oluştuğunu ileri sürenler bulunur,

1.5.66

nam ex tribus nostrae utique linguae non concesserim; quamvis capsis Cicero dicat compositum esse ex cape si vis, et inveniantur qui Lupercalia aeque tres partes orationis esse contendant,

1.5.67"keçiyle arınmak" (luere per caprum) gibiymiş. solitaurilia'nın da suovetaurilia [domuz, koyun ve boğa kurbanı] olduğu artık kabul edilmiştir; gerçekten de bu kurban, Homeros'ta da görüldüğü gibidir. Ama bu kelimeler üç kelimeden değil, üç kelimenin parçalarından oluşur. Bununla birlikte Pacuvius, bir önek ve iki kelimeden sert bir biçimde Nerei repandirostrum, incurvicervicum pecus [Nereus'un kalkık burunlu, eğri boyunlu sürüsü] sözünü kurmuş görünüyor.

1.5.67

quasi luere per caprum; nam solitaurilia iam persuasum est esse suouetaurilia , et sane ita se habet sacrum, quale apud Homerum quoque est. sed haec non tam ex tribus quam ex particulis trium coeunt. ceterum etiam ex praepositione et duobus vocabulis dure videtur struxisse Pacuvius Nerei repandirostrum, incuruiceruicum pecus.

1.5.68Bileşikler ya iki tam Latince kelimeden oluşur, superfui, subterfugi gibi (gerçi bunların tam kelimelerden oluşup oluşmadığı tartışılır); ya bir tam ve bir bozulmuş kelimeden, malevolus gibi; ya bir bozulmuş ve bir tam kelimeden, noctivagus gibi; ya iki bozulmuş kelimeden, pedisecus gibi; ya bizim bir kelimemizle bir yabancı kelimeden, biclinium gibi; ya da tersine, epitogium ve Anticato gibi; kimi zaman da iki yabancı kelimeden, epiraedium gibi. Çünkü önek Yunanca, raeda ise Galya kelimesidir; ama bu bileşiği ne bir Yunan ne bir Galyalı kullanır: Romalılar iki yabancı kelimeden kendilerine ait bir kelime yaptılar.

1.5.68

iunguntur autem aut ex duobus Latinis integris ut superfui, subterfugi (quanquam ex integris an composita sint quaeritur), aut ex integro et corrupto ut malevolus, aut ex corrupto et integro ut noctivagus, aut ex duobus corruptis ut pedisecus, aut ex nostro et peregrino ut biclinium, aut contra ut epitogium et Anticato, aliquando et ex duobus peregrinis ut epiraedium. nam cum sit praepositio Graeca, raeda Gallicum: neque Graecus tamen neque Gallus utitur composito; Romani suum ex alieno utroque fecerunt.

1.5.69Bu bileşim çoğu kez önekleri de bozar: abstulit, aufugit, amisit bundandır, oysa önek yalnızca ab'dır; coit de öyle, oysa önek con'dur; ignavi, erepublica ve benzerleri de böyledir.

1.5.69

frequenter autem praepositiones quoque compositio ista corrumpit: inde abstulit, aufugit, amisit, cum praepositio sit ab sola; et coit, cum sit praepositio con; sic ignaui et erepublica et similia.

1.5.70Ama bu işin bütünü Yunanlara daha çok yakışır; bizde pek başarılı olmaz. Bunun tabiattan geldiğini düşünmüyorum; biz yabancı olanı kayırıyoruz. Bu yüzden kyrtaukhena [eğri boyunlu] kelimesine hayran kalırken incurvicervicum'u gülmekten zor kurtarıyoruz.

1.5.70

sed res tota magis Graecos decet, nobis minus succedit, nec id fieri natura puto, sed alienis favemus; ideoque cum κυρταύχενα mirati simus, incurvicervicum vix a risu defendimus.

1.5.71Kelimeler, ilk adlandırıldıkları şeyi anlattıklarında asıl anlamlarındadır; tabiatça bir anlam, bulundukları yerde başka bir anlam taşıdıklarında aktarılmıştır. Alışılmış kelimeleri kullanmak daha güvenlidir; yeni kelimeleri ise belli bir tehlikeyi göze alarak uydururuz. Çünkü kabul görürlerse söze ölçülü bir övgü getirirler; reddedilirlerse alay konusu bile olurlar.

1.5.71

propria sunt verba, cum id significant, in quod primo denominata sunt; translata, cum alium natura intellectum alium loco praebent. usitatis tutius utimur, nova non sine quodam periculo fingimus. nam si recepta sunt, modicam laudem adferunt orationi, repudiata etiam in iocos exeunt.

1.5.72Yine de cesaret etmek gerekir; çünkü Cicero'nun dediği gibi, ilk başta sert görünen şeyler de kullanıldıkça yumuşar. Ama yansıma kelime türetmeye (onomatopoiia) bize hiç izin verilmemiştir. Haklı olarak övülen "yay öttü" (linxe bios) ve "göz cızırdadı" (siz' ophthalmos) sözlerine benzer bir şey uydurmaya cesaret etsek kim katlanır? Eskilerin yargısına dayanmasalardı balare [melemek] ya da hinnire [kişnemek] kelimelerini bile gönül rahatlığıyla söyleyemezdik.

1.5.72

audendum tamen; namque, ut Cicero ait, etiam quae primo dura visa sunt, usu molliuntur. sed minime nobis concessa est ὀνοματοποιία quis enim ferat, si quid simile illis merito laudatis λίγξε βιός et σίζ ὀφθαλμός fingere audeamus? nam ne balare quidem aut hinnire fortiter diceremus, nisi iudicio vetustatis niterentur.

1.6.16. Bölüm

Konuşanların da yazanların da gözetmesi gereken kendine özgü kurallar vardır. Dil akla, eskiliğe, yetkeye ve alışkanlığa dayanır. Akla dayanan kuralı başlıca analoji (analogia), kimi zaman da köken bilgisi (etymologia) sağlar. Eski kelimeleri ise bir tür ululuk ve, deyim yerindeyse, bir kutsallık önerir.

1.6.1

est etiam sua loquentibus observatio, sua scribentibus. sermo constat ratione vel vetustate, auctoritate, consuetudine. rationem praestat praecipue analogia, nonnunquam et etymologia. vetera maiestas quaedam et, ut sic dixerim, religio commendat.

1.6.2Yetke genellikle hatiplerden ya da tarihçilerden alınır. Çünkü şairleri vezin zorunluluğu mazur gösterir; meğer ki hiçbir engel yokken, iki biçim de vezne uyarken, kasten ötekini yeğlemiş olsunlar: imo de stirpe recisum [kökünün dibinden kesilmiş], aeriae quo congessere palumbes [havadaki tahtalıkların toplandığı yer], silice in nuda [çıplak taşın üstünde] ve benzerleri gibi. Belagatte en büyük insanların yargısı akıl yerine geçer; büyük önderleri izleyenler için yanılmak bile adeta onurlu bir yanılgıdır.

1.6.2

auctoritas ab oratoribus vel historicis peti solet; nam poetas metri necessitas excusat, nisi si quando nihil impediente in utroque modulatione pedum alterum malunt, qualia sunt, imo de stirpe recisum, et aëriae quo congessere palumbes et silice in nuda et similia; cum summorum in eloquentia virorum iudicium pro ratione, et velut error honestus est magnos duces sequentibus.

1.6.3Alışkanlık ise konuşmanın en güvenilir öğretmenidir; dili, üzerinde devletin damgası bulunan bir para gibi kullanmak gerekir. Ama bütün bunlar keskin bir yargı ister; özellikle de, Yunancadan en yakın biçimde Latinceye aktarıp proportio dedikleri analoji.

1.6.3

consuetudo vero certissima loquendi magistra, utendumque plane sermone ut nummo, cui publica forma est. omnia tamen haec exigunt acre iudicium, analogia praecipue, quam proxime ex Graeco transferentes in Latinum proportionem vocaverunt.

1.6.4Analojinin gücü şudur: şüpheli olanı, hakkında soru sorulmayan benzer bir şeye bağlar ve belirsiz olanı belli olanla kanıtlar. Bu iki yolla yapılır: başlıca son hecelerdeki benzerliklerin karşılaştırılmasıyla —tek heceli kelimelerin bu kurala uyması gerekmediği bu yüzden söylenir— ve küçültme biçimiyle.

1.6.4

eius haec vis est, ut id quod dubium est ad aliquid simile, de quo non quaeritur, referat et incerta certis probet. quod efficitur duplici via: comparatione similium in extremis maxime syllabis, propter quod ea quae sunt e singulis negantur debere rationem, et deminutione.

1.6.5Adlarda karşılaştırma ya cinsiyeti ya da çekimi ortaya çıkarır. Cinsiyeti: funis [ip] eril mi dişil mi diye sorulursa, ona panis [ekmek] benzer. Çekimi: hac domu mu yoksa hac domo mu, domuum mu yoksa domorum mu denmesi gerektiğinden şüphe edilirse,

1.6.5

comparatio in nominibus aut genus deprehendit aut declinationem; genus, ut si quaeratur, funis masculinum sit an femininum, simile illi sit panis; declinationem, ut si veniat in dubium, hac domu dicendum sit an hac domo et domuum an domorum:

1.6.6ona anus [kocakarı] ve manus [el] benzer. Küçültme biçimi ise yalnız cinsiyeti ortaya çıkarır; aynı örnekten ayrılmayayım: funis'in eril olduğunu funiculus gösterir.

1.6.6

similia sint anus, manus. deminutio genus modo detegit, et, ne ab eodem exemplo recedam, funem masculinum esse funiculus ostendit.

1.6.7Fiillerde de aynı karşılaştırma kuralı vardır. Biri eskileri izleyerek fervere fiilini ortadaki heceyi kısa söylerse, yanlış konuştuğu ortaya çıkar. Çünkü bildirme kipinde e ve o harfleriyle biten bütün fiiller, mastarda ortadaki hecede e alıyorlarsa, bu heceyi her durumda uzun söylerler: prandeo, pendeo, spondeo — prandēre, pendēre, spondēre.

1.6.7

eadem in verbis quoque ratio comparationis, ut, si quis antiques secutus fervere brevi media syllaba dicat, deprehendatur vitiose loqui, quod omnia, quae e et o litteris fatendi modo terminantur, eadem, si infinitis e litteram media syllaba acceperunt, utique productam habent: prandeo pendeo spondeo, prandere pendere spondere.

1.6.8Yalnız o harfini taşıyanlar ise, mastarda aynı harfle bitiyorlarsa, kısa olur: lego, dico, curro — legĕre, dicĕre, currĕre. Gerçi Lucilius'ta şu dize vardır:

su kaynar (fervit) ve kaynayacak (fervet); şimdi kaynar, gelecek yıl kaynayacak.

1.6.8

at quae o solam habent, dummodo per eandem litteram in infinito exeant, brevia fiunt: lego dico curro, legere dicere currere; etiamsi est apud Lucilium fervit aqua et fervet, fervit nunc, fervet ad annum.

1.6.9Ama o çok bilgili adamın hoşgörüsüne sığınarak söyleyeyim: fervit'in currit ve legit'e benzediğini düşünüyorsa, lego ve curro gibi fervo da denecektir; oysa bunu hiç duymadık. Ama bu doğru bir karşılaştırma değildir; çünkü fervit'e benzeyen servit'tir, bu orantıyı izleyen kişi de servire gibi fervire demek zorunda kalır.

1.6.9

sed pace dicere hominis eruditissimi liceat, si fervit putat illi simile currit et legit, fervo dicetur ut lego et curro, quod nobis inauditum est. sed non est haec vera comparatio; nam fervit est illi simile servit, quam proportionem sequenti dicere necesse est fervire ut servire.

1.6.10Kimi zaman ilk biçim de türemiş hâllerden bulunur. Hatırlıyorum, pepigi [anlaştım] kelimesini kullandım diye beni kınayanları çürütmüştüm. En büyük yazarların bu kelimeyi kullandığını kabul ediyorlardı, ama kuralın buna izin vermediğini söylüyorlardı: ilk biçim olan paciscor edilgen tabiatta olduğundan geçmiş zamanda pactus sum olur diyorlardı.

1.6.10

prima quoque aliquando positio ex obliquis invenitur, ut memoria repeto convictos a me, qui reprehenderant, quod hoc verbo usus essem, pepigi; nam id quidem dixisse summos auctores confitebantur, rationem tamen negabant permittere, quia prima positio paciscor, cum haberet naturam patiendi, faceret tempore praeterito pactus sum.

1.6.11Biz ise bu kelimeyi hatiplerin ve tarihçilerin yetkesinin yanı sıra analojiyle de savunuyorduk. Çünkü On İki Levha'da ni ita pagunt [böyle anlaşmazlarsa] diye okuyunca, buna benzeyen cadunt'u buluyorduk. Böylece eskilikten kullanımdan düşmüş olsa da ilk biçimin cado gibi paco olduğu ortaya çıkıyordu; buradan da, cecidi dediğimiz gibi pepigi dediğimizden şüphe kalmıyordu.

1.6.11

nos praeter auctoritatem oratorum atque historicorum analogia quoque dictum hoc tuebamur. nam cum legeremus in XII tabulis ni ita pagunt, inveniebamus simile huic cadunt, inde prima positio, etiamsi vetustate exoleverat, apparebat paco ut cado, unde non erat dubium sic pepigi nos dicere ut cecidi.

1.6.12Ama analojinin kuralının her şeye uygulanamayacağını hatırlayalım; çünkü pek çok yerde kendi kendisiyle çelişir. Bilginler bazı durumları elbette savunmaya çalışırlar. Örneğin lepus [tavşan] ve lupus [kurt] biçimce ne kadar benzerse hâllerde ve sayılarda o kadar ayrıldıkları gösterildiğinde, bunların eşit olmadığını, çünkü lepus'un ortak cinsli, lupus'un ise eril olduğunu söylerler; gerçi Varro, Roma şehrinin başlangıcını anlattığı kitabında Ennius'u ve Fabius Pictor'u izleyerek dişi kurda da lupus der.

1.6.12

sed meminerimus non per omnia duci analogiae posse rationem, cum et sibi ipsa plurimis in locis repugnet. quaedam sine dubio conantur eruditi defendere, ut, cum deprehensum est, lepus et lupus similia positione quantum casibus numerisque dissentiant: ista respondent non esse paria, quia lepus epicoenon sit, lupus masculinum; quanquam Varro in eo libro, quo initia Romanae urbis enarrat, lupum feminam dicit Ennium Pictoremque Fabium secutus.

1.6.13Aynı kişiler, aper'in [yaban domuzu] neden apri, pater'in neden patris olduğu sorulunca, birincisinin mutlak bir ad, ikincisinin ise bir şeye göre söylenen bir ad olduğunu ileri sürerler. Ayrıca ikisi de Yunancadan alındığı için, şu açıklamaya sığınırlar: patros'tan patris,

1.6.13

illi autem iidem, cum interrogantur, cur aper apri et pater patris faciat, illud nomen positum, hoc ad aliquid esse contendunt. praeterea quoniam utrumque a Graeco ductum sit, ad eam rationem recurrunt, ut πατρός patris,

1.6.14kaprou'dan apri olur. Ama şundan nasıl kurtulacaklar: tekil yalın hâli -us ile biten adlar, dişil bile olsalar, tamlayan hâlinde hiçbir zaman -ris hecesiyle bitmediği hâlde Venus neden Veneris olur? Aynı biçimde -es ile biten adlar türlü tamlayan hâlleriyle biterken hiçbiri -ris hecesiyle bitmediği hâlde, Ceres neden Cereris dememizi zorunlu kılar?

1.6.14

κάπρου apri faciat. illa tamen quomodo effugient, ut, nomina quamvis feminina singulari nominativo us litteris finita nunquam genitivo casu ris syllaba terminentur, faciat tamen Venus Veneris? item cum es litteris finita per varios exeant genitivos, nunquam tamen eadem ris syllaba terminatos, Ceres cogat dici Cereris?

1.6.15Peki ya bütünüyle aynı biçimde olan kelimelerin farklı çekimlere gitmesine ne demeli? Alba'dan hem Albani hem Albenses yapılır; volo'dan hem volui [istedim] hem volavi [uçtum]. Birinci şahısta o harfiyle biten fiillerin geçmiş zamanda türlü biçimler aldığını analojinin kendisi de kabul eder: cado cecidi, spondeo spopondi, pingo pinxi, lego legi, pono posui, frango fregi, laudo laudavi. Çünkü insanlar ilk yaratıldığında analoji gökten inip onlara konuşmanın biçimini vermedi; insanlar konuştuktan sonra bulundu ve konuşmada hangi kelimenin nasıl bittiği gözlendi. Bu yüzden analoji akla değil örneğe dayanır; konuşmanın kanunu değil, bir gözlemdir. Öyle ki analojinin kendisini de alışkanlıktan başka hiçbir şey yaratmamıştır.

1.6.15

quid vero? quod tota positionis eiusdem in diversos flexus eunt? cum alba faciat Albanos et Albensis, volo volui et volavi. nam praeterito quidem tempore varie formari verba prima persona o littera terminata, ipsa analogia confiteatur; siquidem facit cado cecidi, spondeo spopondi, pingo pinxi, lego legi, pono posui, frango fregi, laudo laudavi. non enim, cum primum fingerentur homines, analogia demissa caelo formam loquendi dedit, sed inventa est postquam loquebantur, et notatum in sermone quid quomodo caderet. itaque non ratione nititur sed exemplo, nec lex est loquendi sed observatio, ut ipsam analogiam nulla res alia fecerit quam consuetudo.

1.6.17Yine de bazıları son derece can sıkıcı, ters bir titizlikle analojiye yapışırlar: bütün hatipler öteki biçimi izlese de audacter yerine audaciter derler; emicuit yerine emicavit, coire yerine conire derler. Onlara audivisse, scivisse, tribunale ve faciliter demeyi de bırakalım; onlarda frugi değil frugalis olsun; yoksa frugalitas başka nasıl oluşacak?

1.6.17

inhaerent tamen ei quidam molestissima diligentiae perversitate, ut audaciter potius dicant quam audacter, licet omnes oratores aliud sequantur, et emicavit non emicuit et conire non coire. his permittamus et audivisse et sciuisse et tribunale et faciliter dicere; frugalis quoque sit apud illos non fugi, nam quo alio modo fiet frugalitas?

1.6.18Aynı kişiler centum milia nummum [yüz bin sesterce] ve fidem deum [tanrıların sadakati] sözlerinin hem hâli hem sayıyı değiştirdiği için çifte solesizm olduğunu da göstersinler; sanki biz bunu bilmiyorduk da alışkanlığa ve yakışığa uymuyorduk! Pek çok başka örnekte de böyledir; Marcus Tullius bunları Orator'da, her şeyi ele aldığı gibi ilahî bir biçimde ele alır.

1.6.18

iidem centum milia nummum et fidem Deum ostendant duplices quoque soloecismos esse, quando et casum mutant et numerum; nesciebamus enim ac non consuetudini et decori serviebamus, sicut in plurimis, quae M. Tullius in Oratore divine ut omnia exequitur.

1.6.19Augustus da Gaius Caesar'a yazdığı mektuplarda onun caldum yerine calidum demeyi yeğlemesini düzeltir; bunun Latince olmadığından değil, sevimsiz ve kendi Yunanca kelimesiyle söylediği gibi

1.6.19

sed Augustus quoque in epistulis ad C. Caesarem scriptis emendat, quod is calidum dicere quam caldum malit, non quia id non sit Latinum sed quia sit odiosum et, ut ipse Graeco verbo significavit,

1.6.20yapmacık (periergon) olduğundan. Oysa bazıları yalnız bunu doğru telaffuz (orthoepeia) sayar; ben bunu hiç dışlamıyorum. Çünkü doğru konuşmak kadar gerekli ne vardır? Hatta elden geldiğince ona sarılmak, değiştirmek isteyenlere uzun süre direnmek gerektiğini düşünüyorum. Ama ortadan kalkmış ve yürürlükten düşmüş biçimleri korumak bir tür küstahlıktır ve küçük şeylerde boş bir böbürlenmedir.

1.6.20

περίεργον. atqui hanc quidam ὀρθοέπειαν solam putant, quam ego minime excludo. quid enim tam necessarium quam recta locutio? immo inhaerendum ei iudico, quoad licet, diu etiam mutantibus repugnandum; sed abolita atque abrogata retinere insolentiae cuiusdam est et frivolae in parvis iactantiae.

1.6.21Bir de pek bilgili biri, nefes sesi olmadan ve ikinci heceyi uzatarak selam versin (çünkü avere'dir, derler), bizim dediğimiz biçim yerine calefacere desin ve conservavisse desin; bunlara face, dice ve benzerlerini de eklesin. Bu yol doğrudur;

1.6.21

multum enim litteratus, qui sine aspiratione et producta secunda syllaba salutarit ( avere est enim) et calefacere dixerit potius, quam quod dicimus, et conservauisse, his adiiciat face et dice et similia. recta est haec via;

1.6.22kim aksini söyler? Ama yanı başında daha yumuşak ve daha çok yürünmüş bir yol da vardır. Yine de beni hiçbir şey, türemiş hâllere kapılarak ilk biçimleri bulmakla kalmayıp değiştirmeye de kalkışmaları kadar üzmez. Örneğin en büyük yazarlarca böyle söylenmiş ve yazılmış olan ebur ve robur'un ikinci hecesini o harfine çevirirler, çünkü roboris ve eboris olur; sulpur ve guttur ise tamlayan hâlinde u harfini korur. iecur ve femur de bu yüzden tartışma konusu olmuştur.

1.6.22

quis negat? sed adiacet et mollior et magis trita. ego tamen non alio magis angor, quam quod obliquis casibus ducti etiam primas sibi positiones non invenire sed mutare permittunt: ut cum ebur et robur, ita dicta ac scripta summis auctoribus, in o litteram secundae syllabae transferunt, quia sit roboris et eboris, sulpur autem et guttur u litteram in genitivo servent; ideoque iecur etiam et femur controversiam fecerunt.

1.6.23Bu, eboris ve roboris var diye sulpur ve guttur'un tamlayan hâlinin ortasına o harfini koymak kadar keyfî bir davranıştır. Antonius Gnipho da böyledir: robur, ebur, hatta marmur olduğunu kabul eder, ama bunlardan robura, ebura, marmura yapılmasını ister.

1.6.23

quod non minus est licentiosum, quam si sulpuri et gutturi subiicerent in genitivo litteram o mediam, quia esset eboris et roboris; sicut Antonius Gnipho, qui robur quidem et ebur atque etiam marmur fatetur esse, verum fieri vult ex his robura, ebura, marmura.

1.6.24Harflerin akrabalığına dikkat etselerdi, robur'dan roboris olmasının, miles'ten ve limes'ten militis ve limitis, index'ten ve vindex'ten indicis ve vindicis olmasıyla aynı yolla olduğunu ve yukarıda değindiğim öteki örnekleri bilirlerdi.

1.6.24

quodsi animadverterent litterarum adfinitatem, scirent sic ab eo, quod est robur, roboris fieri, quomodo ab eo, quod est miles limes, militis limitis, index vindex, iudicis vindicis, et quae supra iam attigi.

1.6.25Peki ya dediğim gibi benzer biçimlerin türemiş hâllerde birbirinden çok farklı biçimlere gitmesine ne demeli? virgo ve Iuno, lusus [oyun] ve lusus [oynanmış], cuspis ve puppis ve daha binlercesi gibi. Üstelik bazı kelimeler çoğul söylenmez, bazıları ise tersine tekil söylenmez; bazılarının bazı hâlleri yoktur; bazıları da daha ilk biçimden sonra büsbütün değişir, Iuppiter gibi.

1.6.25

quid vero quod, ut dicebam, similes positiones in longe diversas figures per obliquos casus exeunt, ut virgo Iuno, lusus lusus, cuspis puppis et mille alia? cum illud etiam accidat, ut quaedam pluraliter non dicantur, quaedam contra singulari numero, quaedam casibus careant, quaedam a primis statim positionibus tota mutentur, ut Iuppiter.

1.6.26Bu fiillerde de olur; fero gibi, ki onun geçmiş zamanı ve ötesi bulunmaz. Bu biçimlerin hiç olmaması ya da çok sert olması arasında pek fark yoktur. Çünkü progenies tekil tamlayan hâlinde, spes çoğulda ne olacak? quire ve ruere edilgen geçmiş zamana ya da ortaçlara nasıl geçecek?

1.6.26

quod verbis etiam accidit ut illi fero, cuius praeteritum perfectum et ulterius non invenitur. nec plurimum refert, nulla haec an praedura sint. nam quid progenies genitivo singulari, quid plurali spes faciet? quomodo autem quire et ruere vel in praeterita patiendi modo vel in participia transibunt?

1.6.27Ötekiler için ne diyeyim ki, senatus'un tamlayan hâlinin senati mi yoksa senatus mu olduğu bile belli değil. Bu yüzden, Latince konuşmanın başka, gramerce konuşmanın başka olduğunun söylenmesi bana hiç de yersiz görünmüyor. Analoji hakkında bu kadarı fazla bile.

1.6.27

quid de aliis dicam, cum senatus senati an senatus faciat, incertum sit? quare mihi non invenuste dici videtur, aliud esse Latine aliud grammatice loqui. ac de analogia nimium.

1.6.28Kelimelerin kökenini araştıran köken bilgisine (etymologia) Cicero notatio demiştir; çünkü Aristoteles'te bunun adı "işaret" anlamına gelen symbolon olarak geçer. "Kelimeden türetilmiş kelime", yani veriloquium [doğru söz] kelimesini ise onu uyduran Cicero'nun kendisi kullanmaya çekinir. Kimileri daha çok kelimenin gücüne bakarak buna originatio der.

1.6.28

etymologia , quae verborum originem inquirit, a Cicerone dicta est notatio, quia nomen eius apud Aristotelem invenitur σύμβολον, quod est nota; nam verbum ex verbo ductum, id est veriloquium, ipse Cicero, qui finxit, reformidat. sunt qui vim potius intuiti originationem vocent.

1.6.29Bunun bazen zorunlu bir kullanımı da vardır: söz konusu olan şey bir açıklamaya muhtaç olduğunda. Örneğin Marcus Caelius kendisinin homo frugi [tutumlu, değerli adam] olduğunu kanıtlamak ister; perhizkâr olduğu için değil (bunu yalan söyleyerek bile iddia edemezdi), birçok kişiye yararlı, yani fructuosus olduğu için; frugalitas'ın bundan türediğini söyler. Bu yüzden köken bilgisine tariflerde bir yer verilir.

1.6.29

haec habet aliquando usum necessarium, quotiens interpretatione res, de qua quaeritur, eget, ut M. Caelius se esse hominem frugi vult probare, non quia abstinens sit (nam id ne ementiri quidem poterat), sed quia utilis multis, id est fructuosus, unde sit ducta frugalitas. ideoque in definitionibus assignatur etymologiae locus.

1.6.30Kimi zaman barbarca olanı doğru olandan ayırmaya da çalışır: örneğin Sicilya'ya Triquetra mı Triquedra mı, öğleye meridies mi medidies mi denmesi gerektiği sorulduğunda;

1.6.30

nonnunquam etiam barbara ab emendatis conatur discernere, ut cum, triquetram dici Siciliam an Triquedram, meridiem an medidiem oporteat quaeritur,

1.6.31ve alışkanlığa bağlı başka şeylerde. Köken bilgisi çok bilgi içerir: ister Yunancadan çıkmış, sayıca pek çok olan ve özellikle dilimizin en çok benzediği Aiol lehçesinin kuralına göre çekilmiş kelimeleri ele alalım; ister eski tarihlerin bilgisinden insanların, yerlerin, kavimlerin, şehirlerin adlarını araştıralım. Brutus, Publicola, Pythicus adları nereden gelir? Latium, Italia, Beneventum neden böyle adlandırılmıştır? Capitolium'u, Quirinalis tepesini ve Argiletum'u adlandırmanın gerekçesi nedir?

1.6.31

aliaque quae consuetudini serviunt. continet autem in se multam eruditionem, sive ex Graecis orta tractemus, quae sunt plurima, praecipueque Aeolica ratione (cui est sermo noster simillimus) declinata, sive ex historiarum veterum notitia nomina hominum, locorum, gentium, urbium requiramus, unde Bruti, Publicolae, Pythici? cur Latium, Italia, Beneventum? quae Capitolium et collem Quirinalem et Argiletum appellandi ratio?

1.6.32Bir de, bu işin meraklılarını en çok yoran daha küçük şeyler var: biraz bozulmuş kelimeleri türlü türlü yollarla, harfleri ya da heceleri kısaltarak ya da uzatarak, ekleyerek ya da çıkararak, yer değiştirerek doğru biçimlerine geri götürürler. Buradan, çarpık zekâlar yüzünden en çirkin maskaralıklara kadar kayarlar. consul "danışmak" ya da "yargılamak" anlamındaki consulere'den gelsin; çünkü eskiler yargılamaya da consulere derdi; rogat boni consulas, yani "iyi yargılamanı rica eder" sözü hâlâ bundan kalmıştır.

1.6.32

iam illa minora, in quibus maxime studiosi eius rei fatigantur, qui verba paulum declinata varie et multipliciter ad veritatem reducunt aut correptis aut porrectis, aut adiectis aut detractis, aut permutatis litteris syllabisve. inde pravis ingeniis ad foedissima usque ludibria labuntur. sit enim consul a consulendo vel a iudicando; nam et hoc consulere veteres vocaverunt, unde adhuc remanet illud rogat boni consulas, id est bonum iudices.

1.6.33senatus'a da adını yaşlılık vermiş olsun (çünkü senatörler aynı zamanda "babalar"dır); rex [kral] de rector'dan [yönetici] gelsin, ve daha şüphe götürmeyen pek çok başka örnek. tegula [kiremit], regula [cetvel] ve benzerlerinin açıklamasını da reddetmem. classis [donanma] de calare'den [çağırmak], lepus [tavşan] levipes'ten [hafif ayaklı], vulpes [tilki] de volipes'ten [uçan ayaklı] gelsin:

1.6.33

senatui nomen dederit aetas (nam iidem Patres sunt), et rex rector et alia plurima indubitata; nec abnuerim tegulae regulaeque et similium his rationem. iam sit et classis a calando et lepus levipes et vulpes volipes:

1.6.34ama bazı kelimelerin zıtlarından türetilmesine de mi izin vereceğiz? Gölgeyle karanlık olduğundan pek az aydınlandığı (lucere) için lucus [koru]; oyundan (lusus) çok uzak olduğu için ludus [okul]; hiç zengin (dives) olmadığı için Dis [yeraltı tanrısı]? İnsana topraktan (humus) doğduğu için mi homo dendiğini kabul edeceğiz (sanki bütün hayvanların kökeni aynı değilmiş ya da ilk ölümlüler kendilerinden önce toprağa ad vermiş gibi)? Kelimelerin (verba) dövülmüş havadan (aer verberatus) geldiğini de mi?

1.6.34

etiamne a contrariis aliqua sinemus trahi, ut lucus, quia umbra opacus parum luceat, et ludus, quia sit longissime a lusu, et Ditis, quia minime dives? etiamne hominem appellari, quia sit humo natus (quasi vero non omnibus animalibus eadem origo, aut illi primi mortales ante nomen imposuerint terrae quam sibi), et verba ab aere verberato?

1.6.35Devam edelim: böylece yıldızın (stella) ışık damlası (stilla) olduğuna inanılacak noktaya varırız. Bu köken açıklamasının yazarı edebiyatta gerçekten ünlü biridir; onu benim kınadığım bu noktada adıyla anmak insanlığa sığmaz.

1.6.35

Pergamus: sic perveniemus eo usque, ut stella luminis stilla credatur, cuius etymologiae auctorem clarum sane in litteris nominari in ea parte, qua a me reprehenditur, inhumanum est.

1.6.36Bu tür şeyleri kitaplarına toplayanlar ise adlarını kendileri yazmışlardır. Gavius'un, bekârlara (caelibes) en ağır yükten kurtuldukları için tanrılar gibi (caelites) dendiğini söylemesi zekice görülmüştür; bunu bir Yunanca kanıtla da desteklemiştir: ēitheoi [bekâr gençler] kelimesinin de aynı sebepten söylendiğini ileri sürer. Modestus da buluşta ondan geri kalmaz: Saturnus göğün (caelum) üreme organlarını kestiği için karısı olmayanlara bu adın verildiğini söyler. Aelius da pituita'nın [balgam] hayata saldırdığı (petat vitam) için böyle adlandırıldığını söyler.

1.6.36

qui vero talia libris complexi sunt, nomina sua ipsi inscripserunt; ingenioseque visus est Gavius caelibes dicere veluti caelites, quod onere gravissimo vacent, idque Graeco argumento iuvit, ἠϊθέους enim eadem de causa dici affirmat. nec ei cedit Modestus inventione, nam, quia caelo Saturnus genitalia absciderit, hoc nomine appellatos, qui uxore careant, ait; Aelius pituitam, quia petat vitam.

1.6.37Ama Varro'dan sonra kim hoş görülmez ki? O, Cicero'yu (çünkü kitabını ona yazar), tarlaya içinde bir şey yapıldığı (agatur) için ager, küçük kargalara da sürüler hâlinde (gregatim) uçtukları için graculi dendiğine ikna etmek istemiştir; oysa birinin Yunancadan, ötekinin kuşların sesinden geldiği açıktır.

1.6.37

sed cui non post Varronem sit venia, qui agrum, quia in eo agatur aliquid, et graculos, quia gregatim volent, dictos Ciceroni persuadere voluit (ad eum enim scribit), cum alterum ex Graeco sit manifestum duci, alterum ex vocibus avium?

1.6.38Ama kelimeyi evirip çevirmek ona o kadar önemli gelmiştir ki, kara tavuğa (merula) yalnız uçtuğu için "yalnız uçan" (mera volans) dendiğini söyler. Bazıları da bir adın her türlü sebebini köken bilgisine bağlamaktan çekinmemişlerdir: dediğim gibi görünüşten Longus ve Rufus; sesten strepere [gürültü etmek], murmurare [mırıldanmak]; türemiş kelimeleri de, örneğin velocitas'tan [hız] velox [hızlı], bileşik kelimeleri ve bunlara benzer pek çok şeyi. Bunlar şüphesiz bir yerden kökenlerini alırlar, ama sanata ihtiyaç duymazlar; bu konuda sanatın işe yaradığı yer yalnız şüpheli durumlardır.

1.6.38

sed hoc tanti fuit vertere, ut merula, quia sola volat, quasi mera volans nominaretur. quidam non dubitaverunt etymologine subiicere omnem nominis causam: ut ex habitu, quemadmodum dixi, Longos et Rufos, ex sono strepere, murmurare; etiam derivata, ut a uelocitate dicitur velox, et composita pluraque his similia, quae sine dubio aliunde originem ducunt, sed arte non egent, cuius in hoc opere non est usus nisi in dubiis.

1.6.39Eskilikten yeniden alınan kelimelerin yalnız büyük savunucuları yoktur; söze hoşlukla birlikte bir ululuk da katarlar. Çünkü hem eskiliğin yetkesini taşırlar, hem de bir süre kullanılmadıkları için yeniliğe benzer bir çekicilik kazandırırlar.

1.6.39

verba a vetustate repetita non solum magnos assertores habent sed etiam adferunt orationi maiestatem aliquam non sine delectatione; nam et auctoritatem antiquitatis habent et, quia intermissa sunt, gratiam novitati similem parant.

1.6.40Ama ölçü gerekir: bu kelimeler ne sık olsun ne göze batsın, çünkü yapmacıklıktan daha sevimsiz bir şey yoktur. En uzak ve artık silinip gitmiş zamanlardan da alınmasınlar; topper [hemen], antegerio [pek çok], exanclare [tüketmek], prosapia [soy] gibi, ya da kendi rahiplerince bile zor anlaşılan Salii ilahileri gibi.

1.6.40

sed opus est modo, ut neque crebra sint haec neque manifesta, quia nihil est odiosius adfectatione, nec utique ab ultimis et iam oblitteratis repetita temporibus, qualia sunt topper et antegerio et exanclare et prosapia et Saliorum carmina vix sacerdotibus suis satis intellecta.

1.6.41Ama onları değiştirmeyi din yasaklar ve kutsallaşmış şeyler olduğu gibi kullanılmalıdır. Oysa en büyük meziyeti açıklık olan söz, bir yorumcuya muhtaç olursa ne kadar kusurlu olur! Öyleyse yeni kelimelerin en iyisi en eski olanlar olacağı gibi, eski kelimelerin en iyisi de en yeni olanlardır.

1.6.41

sed illa mutari vetat religio et consecratis utendum est; oratio vero, cuius summa virtus est perspicuitas, quam sit vitiosa, si egeat interprete? ergo , ut novorum optima erunt maxime vetera, ita veterum maxime nova.

1.6.42Yetke konusunda da kural benzerdir. Çünkü en büyük yazarların bıraktığı kelimeleri kullanan biri hiç hata yapmıyor gibi görünebilse de, onların yalnız ne söylediği değil, neyi kabul ettirdiği de çok önemlidir. Kimse bugün bizim ağzımızdan tuburchinabundus ve lurchinabundus [obur obur yiyen] kelimelerine katlanmaz, yetkesi Cato olsa bile; Pollio uygun bulsa da hos lodices [bu battaniyeler, eril] demeye de; Messala söylemiş olsa da gladiola'ya da; Caelius'ta bile zor katlanılır görünen parricidatus'a da. Calvus da beni collos [boyunlar] demeye ikna edemez; bunları artık kendileri de söylemezlerdi.

1.6.42

similis circa auctoritatem ratio. nam etiamsi potest videri nihil peccare, qui utitur iis verbis, quae summi auctores tradiderunt, multum tamen refert non solum, quid dixerint, sed etiam quid persuaserint. neque enim tuburchinabundum et lurchinabundum iam in nobis quisquam ferat, licet Cato sit auctor, nec hos lodices, quanquam id Pollioni placet, nec gladiola, atqui Messala dixit, nec parricidatum, quod in Caelio vix tolerabile videtur, nec collos mihi Calvus persuaserit; quae nec ipsi iam dicerent.

1.6.43Geriye alışkanlık kalıyor; çünkü insanların konuştuğu dili, insanların konuşmakta olduğu dile tercih etmek neredeyse gülünç olur. Gerçekten de eski dil, eski konuşma alışkanlığından başka nedir ki? Ama alışkanlığın kendisi de yargı ister; her şeyden önce alışkanlık dediğimiz şeyin ne olduğunu belirlemek gerekir.

1.6.43

superest igitur consuetudo; nam fuerit paene ridiculum malle sermonem, quo locuti sint homines, quam quo loquantur. et sane quid est aliud vetus sermo quam vetus loquendi consuetudo? sed huic ipsi necessarium est iudicium, constituendumque in primis id ipsum quid sit, quod consuetudinem vocemus.

1.6.44Alışkanlık adını çoğunluğun yaptığından alırsa, yalnız söz için değil, daha önemlisi hayat için de son derece tehlikeli bir kural koymuş olur. Çünkü doğru olanın çoğunluğun hoşuna gitmesi gibi büyük bir iyilik nereden gelecek? Kılları yolmak, saçı basamak basamak kestirmek ve hamamlarda kafayı çekmek, şehri ne kadar sarmış olursa olsun, alışkanlık sayılmayacaktır, çünkü bunların hiçbiri kınanmaktan kurtulamaz; ama yıkanmamız, tıraş olmamız ve birlikte yemek yememiz alışkanlıktandır. Konuşmada da böyledir: birçok kişiye yerleşmiş hatalı bir şey, dilin kuralı yerine konmayacaktır.

1.6.44

quae si ex eo, quod plures faciunt, nomen accipiat, periculosissimum dabit praeceptum, non orationi modo sed (quod maius est) vitae. unde enim tantum boni, ut pluribus quae recta sunt placeant? igitur ut velli et comam in gradus frangere et in balneis perpotare, quamlibet haec invaserint civitatem, non erit consuetudo, quia nihil horum caret reprehensione; at lavamur et tondemur et convivimus ex consuetudine: sic in loquendo, non si quid vitiose multis insederit, pro regula sermonis accipiendum erit.

1.6.45Halkın içindeki cahillerin nasıl konuştuğunu geçeyim; bütün tiyatroların ve sirkin bütün kalabalığının çoğu kez barbarca bağırdığını biliyoruz. Öyleyse dilde alışkanlık dediğim şey, bilgililerin uzlaşmasıdır; tıpkı hayatta alışkanlığın iyilerin uzlaşması olması gibi.

1.6.45

nam , ut transeam, quemadmodum vulgo imperiti loquantur, tota saepe theatra et omnem circi turbam exclamasse barbare scimus. ergo consuetudinem sermonis vocabo consensum eruditorum, sicut vivendi consensum bonorum.

1.7.17. Bölüm

Konuşma kuralının ne olduğunu söylediğimize göre, şimdi yazanların neyi gözetmesi gerektiğini söylemeliyiz; Yunanlar buna orthographia der, biz de doğru yazma ilmi diyelim. Bu sanatın amacı, her hecenin hangi harflerden oluştuğunu bilmemiz değildir (bu, gramer hocasının vazifesinin altında kalır); bana kalırsa bütün inceliği şüpheli durumlardadır.

1.7.1

nunc , quoniam diximus, quae sit loquendi regula, dicendum, quae scribentibus custodienda, quod Graeci ὀρθογραφίαν vocant; hoc nos recte scribendi scientiam nominemus. cuius ars non in hoc posita est, ut noverimus, quibus quaeque syllaba litteris constet (nam id quidem infra grammatici officium est), sed totam, ut mea fert opinio, subtilitatem in dubiis habet.

1.7.2Örneğin bütün uzun hecelerin üstüne uzatma işareti koymak çok saçmadır, çünkü çoğunun uzunluğu yazılan kelimenin tabiatından anlaşılır; ama aynı harf kısa ya da uzun olmasına göre başka başka bir anlam verdiğinde bu işaret kimi zaman gereklidir. Örneğin malus'un elma ağacını mı yoksa iyi olmayan bir insanı mı anlattığı uzatma işaretiyle ayırt edilir;

1.7.2

ut longis syllabis omnibus apponere apicem ineptissimum est, quia plurimae natura ipsa verbi quod scribitur patent, sed interim necessarium, cum eadem littera alium atque alium intellectum, prout correpta vel producta est, facit; ut malus arborem significat an hominem non bonum apice distinguitur,

1.7.3palus da ilk hecesi uzunken bir şey, ikinci hecesi uzunken başka bir şey anlatır. Aynı harf yalın hâlde kısa, ayrılma hâlinde uzun olduğunda da hangisini kastettiğimizi çoğu kez bu işaretle bildirmemiz gerekir.

1.7.3

palus aliud priore syllaba longa aliud sequenti significat, et cum eadem littera nominativo casu brevis, ablativo longa est, utrum sequamur, plerumque hac nota monendi sumus.

1.7.4Aynı biçimde şu ayrımların da gözetilmesi gerektiğini düşündüler: ex önekinden sonra specto fiili geliyorsa ikinci heceye s harfini ekleyerek yazmalı [exspecto], pecto geliyorsa çıkararak [expecto].

1.7.4

similiter putaverunt illa quoque servanda discrimina, ut ex praepositionem, si verbum sequeretur specto, adiecta secundae syllabae s littera, si pecto, remota scriberemus.

1.7.5Pek çokları şu farkı da gözetmiştir: ad edat olduğunda d harfini, bağlaç olduğunda t harfini alsın [at]; aynı biçimde cum zaman bildirdiğinde qu ile [quom], birliktelik bildirdiğinde c ile ve ardından gelen iki harfle yazılsın.

1.7.5

illa quoque servata est a multis differentia, ut ad, cum esset praepositio, d litteram, cum autem coniunctio, t acciperet, itemque cum, si tempus significaret, per qu, si comitem, per c ac duas sequentes scriberetur.

1.7.6Bunlardan daha da yavan başka şeyler de vardır: soru soruyormuş gibi görünmeyelim diye quidquid'in dördüncü harfini c yazmak [quicquid]; "kaç günde" anlamı çıksın diye cotidie yerine quotidie yazmak. Ama bunlar artık saçmalıklar arasında bile kaybolup gitmiştir.

1.7.6

frigidiora his alia, ut quidquid c quartam haberet, ne interrogare his videremur; et quotidie non cotidie, ut sit quot diebus. verum haec iam etiam inter ipsas ineptias evanuerunt.

1.7.7Yazarken öneklerin birleşik hâldeki sesini mi yoksa ayrı hâldeki sesini mi gözetmenin uygun olduğu sık sık sorulur. Örneğin optinuit dediğimde (kural ikinci harf olarak b ister,

1.7.7

quaeri solet, in scribendo praepositiones sonum quem iunctae efficiunt, an quem separatae, observare conveniat: ut, cum dico optinuit (secundam enim b litteram ratio poscit,

1.7.8kulak ise daha çok p duyar) ve immunis dediğimde böyledir: çünkü doğruluğun gerektirdiği harf, sonraki hecenin sesine yenilip çift m'ye dönüşür.

1.7.8

aures magis audiunt p ) et immunis, illud enim, quod veritas exigit, sequentis syllabae sono victum m gemina commutatur.

1.7.9Kelimeleri hecelere bölerken de gözetilecek bir şey vardır: ortadaki ünsüz harfi önceki heceye mi yoksa sonrakine mi bağlayacaksın? haruspex [kâhin] kelimesinin son kısmı "bakmak" anlamındaki spectare'den geldiği için s harfini üçüncü heceye verir; abstemius [içki içmeyen] ise temetum'dan [şarap] kaçınmaktan oluşmuş bir kelime olduğu için s'yi ilk hecede bırakır.

1.7.9

est et in dividendis verbis observatio, mediam litteram consonantem priori an sequenti syllabae adiungas: haruspex enim, quia pars eius posterior a spectando est, s litteram tertiae dabit; abstemius, quia ex abstinentia temeti composita vox est, primae relinquet.

1.7.10K harfinin ise, tek başına yazıldığında da bir şey anlatan kelimeler dışında hiçbir kelimede kullanılmaması gerektiği kanısındayım. Bunu atlamadım, çünkü bazıları ardından a geldiğinde her zaman K'nin gerekli olduğuna inanır; oysa sesini bütün ünlülere taşıyan c harfi vardır.

1.7.10

nam k quidem in nullis verbis utendum puto, nisi quae significant, etiam ut sola ponatur. hoc eo non omisi, quod quidam eam, quotiens a sequatur, necessariam credunt, cum sit c littera, quae ad omnes vocales vim suam perferat.

1.7.11Ama doğru yazım da alışkanlığa bağlıdır, bu yüzden sık sık değişmiştir. Harflerin daha az olduğu, biçimlerinin bizimkilere benzemediği, seslerinin de farklı olduğu o en eski zamanları geçiyorum. Örneğin Yunanlarda o harfi kimi zaman bizde olduğu gibi uzun ve kısa, kimi zaman da kendi adıyla anlattığı hecenin yerine kullanılmıştır;

1.7.11

verum orthographia quoque consuetudini servit, ideoque saepe mutata est. nam illa vetustissima transeo tempora, quibus et pauciores litterae nec similes his nostris earum formae fuerunt et vis quoque diversa, sicut apud Graecos o litterae, quae interim longa ac brevis ut apud nos, interim pro syllaba quam nomine suo exprimit posita est;

1.7.12eski Latinlerde de pek çok kelimenin sonuna d eklenirdi; bu, forumda Duilius onuruna dikilmiş gemi burunlu sütundan da açıkça görülür. Kimi zaman g de eklenirdi; Quirinus tapınağının yanında tapınılan Güneş'in kutsal sedirinde vesperug yazar, biz bunu vesperugo [akşam yıldızı] diye anlarız.

1.7.12

ut Latinis veteribus d plurimis in verbis adiectam ultimam, quod manifestum est etiam ex columna rostrata, quae est Duilio in foro posita; interim g quoque, ut in pulvinari Solis, qui colitur iuxta aedem Quirini, vesperug, quod vesperuginem accipimus.

1.7.13Yukarıda sözünü ettiğim harf değişikliği hakkında burada bir şey tekrarlamak gerekmez; belki de nasıl yazıyorlarsa öyle konuşuyorlardı.

1.7.13

de mutatione etiam litterarum, de qua supra dixi, nihil repetere hic necesse est, fortasse enim sicut scribebant etiam loquebantur.

1.7.14Yarı ünlüleri ikilemek uzun süre pek yaygın bir âdet değildi; tersine, Accius'a kadar ve daha sonra da, dediğim gibi, uzun heceleri çift ünlüyle yazdılar.

1.7.14

semivocales geminare diu non fuit usitatissimi moris, atque e contrario usque ad Accium et ultra porrectas syllabas geminis, ut dixi, vocalibus scripserunt.

1.7.15Daha uzun süren bir âdet, Yunanların ei yazdığı gibi e ile i'yi birleştirerek yazmaktı. Bu yazım hâllere ve sayılara göre ayrılmıştı; Lucilius'un öğüttüğü gibi: "iam puerei venere: sona e koy, sonra i'yi, ki pueri çoğul olsun"; biraz sonra da: "hırsıza ver dediğinde, mendaci ve furi'ye e ekleyeceksin."

1.7.15

diutius duravit, ut e et i iungendis eadem ratione qua Graeci ει uterentur; ea casibus numerisque discreta est, ut Lucilius praecipit: iam puerei venere, e postremum. facito atque i, Ut pueri plures fiant; ac deinceps idem: mendaci furique addes e, cum dare furi iusseris.

1.7.16Bu hem gereksizdir, çünkü i hem uzun hem kısa olabilir, hem de kimi zaman elverişsizdir. Çünkü sondan önceki harfi e olan ve uzun i ile biten kelimelerde bu kuralı izlersek çift e kullanmamız gerekir; aurei, argentei ve benzerleri gibi.

1.7.16

quod quidem cum supervacuum est, quia i tam longae quam brevis naturam habet, tum incommodum aliquando. nam in iis, quae proximam ab ultima litteram e habebunt et i longa terminabuntur, illam rationem sequentes utemur e gemina, qualia sunt haec aurei, argentei et his similia.

1.7.17Bu da özellikle okumayı yeni öğrenenlere engel olacaktır. Yunanlarda i harfinin eklenmesiyle de böyle olur: onu yalnız yönelme hâllerinin sonuna yazmazlar, bazı kelimelerin ortasına da koyarlar, lēistēi gibi; çünkü kelimenin üç heceye bölünmesine dayanan köken açıklaması bu harfi ister.

1.7.17

idque iis praecipue, qui ad lectionem instituentur, etiam impedimento erit; sicut in Graecis accidit adiectione i litterae, quam non solum dativis casibus in parte ultima ascribunt sed quibusdam etiam interponunt, ut in ΛΗΙΣΤΗΙ quia etymologia ex divisione in tris syllabas facta desideret eam litteram.

1.7.18Bugün ikinci harfini e yazdığımız ae hecesini türlü biçimlerde a ve i ile yazıyorlardı: kimileri her zaman Yunanlar gibi, kimileri yalnız tekilde, yönelme ya da tamlayan hâline geldiğinde. Eskiliğe pek düşkün olan Vergilius'un şiirlerine pictai vestis [işlemeli giysinin] ve aquai [suyun] biçimlerini koyması bundandır.

1.7.18

ae syllabam, cuius secundam nunc e litteram ponimus, varie per a et i efferebant; quidam semper ut Graeci, quidam singulariter tantum, cum in datiuum vel genitivum casum incidissent, unde pictai vestis et aquai Vergilius amantissimus vetustatis carminibus inseruit.

1.7.19Aynı kelimelerin çoğulunda ise e kullanıyorlardı: hi Syllae, Galbae. Lucilius'un bu konuda da bir öğüdü vardır; ama birçok dizeyle açıklandığı için, inanmayan onun dokuzuncu kitabına baksın.

1.7.19

in iisdem plurali numero e utebantur, hi Syllae, Galbae. est in hac quoque parte Lucilii praeceptum, quod quia pluribus explicatur versibus, si quis parum credet, apud ipsum in nono requirat.

1.7.20Peki ya Cicero'nun zamanında ve biraz sonra, s harfi uzun ünlülerin arasında ya da uzun ünlülerin ardından geldiğinde neredeyse her zaman ikilenmesine ne demeli: caussae, cassus, divissiones gibi? Onun da Vergilius'un da böyle yazdığını kendi el yazıları gösterir.

1.7.20

quid quod Ciceronis temporibus paulumque infra, fere quotiens s littera media vocalium longarum vel subiecta longis esset, geminabatur, ut caussae, cassus, divissiones? quomodo et ipsum et Vergilium quoque scripsisse manus eorum docent.

1.7.21Oysa biraz daha önceki yazarlar, bizim çift s ile söylediğimiz iussi'yi tek s ile söylemişlerdir. optimus ve maximus'un da, eskilerde u olan ortadaki harf yerine i alması, ilk kez Gaius Caesar'ın bir yazıtıyla olduğu söylenir.

1.7.21

atqui paulum superiores etiam illud, quod nos gemina dicimus iussi, una dixerunt. iam optimus maximus, ut media i litteram, quae veteribus u fuerat, acciperent, Gai primum Caesaris inscriptione traditur factum.

1.7.22here'yi [dün] şimdi e harfiyle bitiriyoruz; ama eski komedya yazarlarının kitaplarında hâlâ heri ad me venit [dün bana geldi] yazdığını görüyorum. Aynı şey Augustus'un kendi eliyle yazdığı ya da düzelttiği mektuplarda da görülür.

1.7.22

here nunc e littera terminamus, at veterum comicorum adhuc libris invenio heri ad me venit; quod idem in epistolis Augusti, quas sua manu scripsit aut emendavit, deprehenditur.

1.7.23Peki, Sansür Cato dicam ve faciam yerine dicem ve faciem yazmamış mıdır, benzer biçimde biten öteki kelimelerde de aynı yolu tutmamış mıdır? Bu hem onun eski kitaplarından açıkça görülür, hem de Messala'nın s harfi üzerine yazdığı kitapta belirtilmiştir.

1.7.23

quid? non Cato Censorius dicam et faciam dicem et faciem scripsit, eundemque in ceteris, quae similiter cadunt, modum tenuit, quod et ex veteribus eius libris manifestum est et a Messala in libro de s littera positum?

1.7.24Birçok yazarın kitaplarında sibe ve quase yazılıdır; ama yazarların bunu mu kastettiğini bilmiyorum. Titus Livius'un bunları böyle kullandığını Pedianus'tan öğrendim; Pedianus da onu izliyordu.

1.7.24

sibe et quase scriptum in multorum libris est, sed an hoc voluerint auctores, nescio; T. Livium ita his usum ex Pediano comperi, qui et ipse eum sequebatur;

1.7.25Biz bunları i harfiyle bitiriyoruz. vortices, vorsus ve aynı biçimdeki öteki kelimeler için ne diyeyim? İkinci harflerini ilk kez Africanus Scipio'nun e'ye çevirdiği söylenir [vertices, versus].

1.7.25

haec nos i littera finimus. quid dicam vortices et vorsus ceteraque ad eundem modum, quae primus Scipio Africanus in e litteram secundam vertisse dicitur?

1.7.26Öğretmenlerimiz servus ve cervus'u u ve o harfleriyle yazarlardı [servos, cervos], çünkü ünlü, ardından gelen aynı ünlüyle tek bir seste kaynaşıp karışamazdı. Şimdi bu kelimeler, açıkladığım sebeple çift u ile yazılıyor; ama iki biçimde de duyduğumuz ses gerçekten yazıya geçmiyor. Claudius'un bu kullanımlar için o Aiol harfini [digamma] eklemiş olması da boşuna değildi.

1.7.26

nostri praeceptores seruum ceruumque u et o litteris scripserunt, quia subiecta sibi vocalis in unum sonum coalescere et confundi nequiret; nunc u gemina scribuntur ea ratione, quam reddidi; neutro sane modo vox, quam sentimus, efficitur. nec inutiliter Claudius Aeolicam illam ad hos usus litteram adiecerat.

1.7.27Şimdi cui'yi önce andığım üç harfle yazmamız daha iyidir. Biz çocukken bu kelimede, oldukça kalın bir sesle, qu ve oi kullanıyorlardı [quoi]; yalnızca qui'den ayırt edilsin diye.

1.7.27

illud nunc melius, quod cui tribus, quas praeposui, litteris enotamus; in quo pueris nobis ad pinguem sane sonum qu et oi utebantur, tantum ut ab illo qui distingueretur.

1.7.28Peki ya söylendiğinden farklı yazılan kelimeler? Gaius C harfiyle gösterilir; bu harf ters çevrildiğinde de kadını anlatır, çünkü düğün törenlerinden de anlaşıldığı gibi kadınlara da erkekler gibi Gaia denirdi.

1.7.28

quid? quae scribuntur aliter quam enuntiantur? nam et Gaius C littera significatur, quae inversa mulierem declarat; quia tam Gaias esse vocitatas quam Gaios etiam ex nuptialibus sacris apparet.

1.7.29Gnaeus da ön ad kısaltmasında, ses olarak duyulan harfi almaz [G yerine Cn.]; columna ve consules kelimelerini de n harfi çıkarılmış olarak okuruz [col., cos.]; Subura da üç harfle kısaltıldığında üçüncü harf olarak c gösterir [Suc.]. Bu türden pek çok şey vardır; ama korkarım bunlar bile bu kadar küçük bir meselenin ölçüsünü aşmıştır.

1.7.29

nec Gnaeus eam litteram in praenominis nota accipit, quae sonat; et columnam et consules exempta n littera legimus; et Subura, cum tribus litteris notatur, c tertiam ostendit. multa sunt generis huius; sed haec quoque vereor ne modum tam parvae quaestionis excesserint.

1.7.30Bütün bu konularda gramer hocası kendi yargısını araya koysun; çünkü en çok bunun geçerli olması gerekir. Ben, alışkanlığın yerleştirdikleri dışında, her kelimenin nasıl söyleniyorsa öyle yazılması gerektiği kanısındayım.

1.7.30

iudicium autem suum grammaticus interponat his omnibus; nam hoc valere plurimum debet. ego (nisi quod consuetudo obtinuerit) sic scribendum quidque iudico, quomodo sonat.

1.7.31Çünkü harflerin kullanımı budur: sesleri korur ve adeta bir emanet gibi okuyanlara geri verirler. Bu yüzden söyleyeceğimiz şeyi yansıtmaları gerekir.

1.7.31

hic enim est usus litterarum, ut custodiant voces et velut depositum reddant legentibus, itaque id exprimere debent quod dicturi sumus.

1.7.32Doğru konuşmanın ve yazmanın kısımları aşağı yukarı bunlardır. Geriye kalan iki kısmı, anlamlı ve süslü konuşmayı, gramer hocalarının elinden almıyorum; ama önümde retorik hocasının vazifeleri durduğu için onları daha büyük bir işe saklıyorum.

1.7.32

hae fere sunt emendate loquendi scribendique partes; duas reliquas significanter ornateque dicendi non equidem grammaticis aufero, sed cum mihi officia rhetoris supersint, maiori operi reservo.

1.7.33Yine o düşünce aklıma geliyor: söylediğimiz bu şeyleri fazlasıyla küçük, hatta daha büyük bir işle uğraşanlar için engel sayan kimseler olacak. Ben de en uç titizliğe ve saçma kılı kırk yarmalara kadar inilmesi, yeteneklerin bunlarla doğranıp ufalanması gerektiğine inanmıyorum.

1.7.33

redit autem illa cogitatio, quosdam fore, qui haec quae diximus parva nimium et impedimenta quoque maius aliquid agentibus putent. nec ipse ad extremam usque anxietatem et ineptas cavillationes descendendum atque iis ingenia concidi et comminui credo.

1.7.34Ama gramerden gereksiz olandan başka hiçbir şey zarar vermez. Marcus Tullius bu sanatta son derece titiz olduğu ve oğlunda da, mektuplarından anlaşıldığı gibi, doğru konuşmayı sertçe denetlediği için daha mı küçük bir hatiptir? Ya da Gaius Caesar'ın analoji üzerine yayımladığı kitaplar onun gücünü kırdı mı?

1.7.34

sed nihil ex grammatice nocuerit, nisi quod supervacuum est. an ideo minor est M. Tullius orator, quod idem artis huius diligentissimus fuit et in filio (ut epistolis apparet) recte loquendi asper quoque exactor? aut vim C. Caesaris fregerunt editi de analogia libri?

1.7.35Ya da Messala, bazı kitapçıklarını bütünüyle yalnız tek tek kelimelere değil harflere bile ayırdığı için daha az parlak mıdır? Bu bilgiler, onların içinden geçip gidenlere değil, onların etrafında takılıp kalanlara engel olur.

1.7.35

aut ideo minus Messala nitidus, quia quosdam totos libellos non verbis modo singulis sed etiam litteris dedit? non obstant hae disciplinae per illas euntibus sed circa illas haerentibus.

1.8.18. Bölüm

Geriye okuma kalıyor. Çocuğun nerede soluğunu tutması gerektiğini, dizeyi hangi yerde bölmesi gerektiğini, anlamın nerede kapanıp nereden başladığını, sesin ne zaman yükseltilip ne zaman alçaltılması gerektiğini, her şeyin hangi tonlamayla, neyin daha yavaş, daha hızlı, daha coşkulu, daha yumuşak söylenmesi gerektiğini bilmesi ancak işin içinde gösterilebilir.

1.8.1

superest lectio, in qua puer ut sciat, ubi suspendere spiritum debeat, quo loco versum distinguere, ubi claudatur sensus, unde incipiat, quando attollenda vel summittenda sit vox, quo quidque flexu, quid lentius, celerius, concitatius, lenius dicendum, demonstrari nisi in opere ipso non potest.

1.8.2Bu kısımda öğütleyeceğim tek şey şudur: bütün bunları yapabilmesi için ne okuduğunu anlasın. Okuma her şeyden önce erkekçe olsun; belli bir tatlılıkla birlikte ağırbaşlı olsun; düzyazıya benzemesin, çünkü okunan şiirdir ve şairler de şarkı söylediklerini beyan ederler. Ama bir şarkıya dönüşüp gevşemesin, bugün çoğunun yaptığı gibi titrek bir sesle kadınsılaşmasın. Bu tür okuma hakkında Gaius Caesar'ın daha çocukken çok güzel bir söz söylediğini duymuşuzdur: "Şarkı söylüyorsan kötü söylüyorsun; okuyorsan şarkı söylüyorsun."

1.8.2

unum est igitur, quod in hac parte praecipiam: ut omnia ista facere possit, intelligat. sit autem in primis lectio virilis et cum suavitate quadam gravis et non quidem prosae similis, quia et carmen est et se poetae canere testantur; non tamen in canticum dissoluta nec plasmate (ut nunc a plerisque fit) effeminata; de quo genere optime C. Caesarem praetextatum adhuc accepimus dixisse: si cantas, male cantas; si legis, cantas.

1.8.3Kişileri konuşturan parçaların da, bazılarının uygun bulduğu gibi, komedya oyuncusu tarzında söylenmesini istemem; yine de bunları, şairin kendi ağzından konuştuğu yerlerden ayıran bir tonlama değişikliği olsun.

1.8.3

nec prosopopoeias, ut quibusdam placet, ad comicum morem pronuntiari velim; esse tamen flexum quendam, quo distinguantur ab iis, in quibus poeta persona sua utetur.

1.8.4Öteki konular çok dikkat ister. Her şeyden önce, ham ve her şeyden habersiz olan çocuğun zihnine yerleşen her şeyi daha derine taşıyacak olan bu körpe zihinler, yalnız güzel söylenmiş şeyleri değil, daha çok ahlâken güzel olan şeyleri öğrensinler.

1.8.4

cetera admonitione magna egent, in primis, ut tenerae mentes tracturaeque altius, quidquid rudibus et omnium ignaris insederit, non modo quae diserta sed vel magis quae honesta sunt, discant.

1.8.5Bu yüzden okumanın Homeros'la ve Vergilius'la başlaması çok yerinde bir âdettir; gerçi onların meziyetlerini anlamak için daha olgun bir yargı gerekir. Ama buna zaman kalır, çünkü onlar yalnız bir kez okunmayacaktır. Bu arada ruh, kahramanlık şiirinin yüceliğiyle yükselsin, konuların büyüklüğünden coşku alsın ve en iyi şeylerle yoğrulsun.

1.8.5

ideoque optime institutum est, ut ab Homero atque Vergilio lectio inciperet, quanquam ad intelligendas eorum virtutes firmiore iudicio opus est; sed huic rei superest tempus, neque enim semel legentur. interim et sublimitate heroi carminis animus adsurgat et ex magnitudine rerum spiritum ducat et optimis imbuatur.

1.8.6Tragedyalar faydalıdır; lirik şairler de besler. Yeter ki bunlarda yalnız yazarları değil, eserin kısımlarını da seçesin; çünkü Yunanlar pek çok şeyi serbestçe söylemiştir, Horatius'u da bazı yerlerinde yorumlamak istemem. Ağıt şiiri ise, hele aşkı anlatanı, ve Sotades dizelerinin parçaları olan on bir heceli dizeler (Sotades dizeleri hakkında öğüt vermeye bile gerek yok) mümkünse uzaklaştırılsın; mümkün değilse hiç değilse yaşın daha sağlam bir olgunluğuna saklansın.

1.8.6

utiles tragoediae, alunt et lyrici; si tamen in his non auctores modo sed etiam partes operis elegeris, nam et Graeci licenter multa et Horatium nolim in quibusdam interpretari. elegia vero, utique quae amat, et hendecasyllabi, qui sunt commata Sotadeorum (nam de Sotadeis ne praecipiendum quidem est) amoveantur, si fieri potest, si minus, certe ad firmius aetatis robur reserventur.

1.8.7Bütün karakterleri ve duyguları dolaştığı için belagate en çok katkıda bulunabilecek olan komedyanın çocuklarda nasıl kullanılması gerektiğini düşündüğümü biraz sonra yeri gelince söyleyeceğim; çünkü ahlâk güvence altına alınınca, okunması gereken başlıca eserler arasında olacaktır.

1.8.7

comoediae , quae plurimum conferre ad eloquentiam potest, cum per omnes et personas et adfectus eat, quem usum in pueris putem, paulo post suo loco dicam; nam cum mores in tuto fuerint, inter praecipua legenda erit.

1.8.8Menandros'tan söz ediyorum; ama başkalarını da dışlamam. Çünkü Latin yazarlar da biraz fayda getirecektir. Ama çocuklara, yeteneği en çok besleyecek ve ruhu en çok büyütecek eserler önden okunmalıdır; yalnız bilgiyle ilgili öteki eserlere uzun bir ömür zaman bırakacaktır. Eski Latin yazarları da çok katkıda bulunur (gerçi çoğu sanattan çok yetenekleriyle güçlüdür); her şeyden önce kelime zenginliği bakımından: tragedyalarında bir ağırlık, komedyalarında ise bir zarafet ve adeta bir Attikacılık (attikismos) bulunabilir.

1.8.8

de Menandro loquor, nec tamen excluserim alios. nam Latini quoque auctores adferent utilitatis aliquid. sed pueris, quae maxime ingenium alant atque animum augeant, praelegenda; ceteris, quae ad eruditionem modo pertinent, longa aetas spatium dabit. multum autem veteres etiam Latini conferunt, (quanquam plerique plus ingenio quam arte valuerunt) in primis copiam verborum, quorum in tragoediis gravitas, in comoediis elegantia et quidam velut ἀττικισμός inveniri potest.

1.8.9Onlarda düzenleme de, bütün eserlerin tek meziyetinin vecizeler olduğunu düşünmüş olan yenilerin çoğundan daha özenli olacaktır. Saflık ve, deyim yerindeyse, erkeklik elbette onlardan istenmelidir; çünkü biz konuşma tarzımızda bile her türlü sefahat kusuruna kaydık.

1.8.9

oeconomia quoque in iis diligentior quam in plerisque novorum erit, qui omnium operum solam virtutem sententias putaverunt. sanctitas certe et, ut sic dicam, virilitas ab iis petenda est, quando nos in omnia deliciarum vitia dicendi quoque ratione defluximus.

1.8.10Son olarak, eskilerin şiirlerini ya davalarının inandırıcılığı ya da belagatlerinin süsü için kullanan en büyük hatiplere güvenelim.

1.8.10

denique credamus summis oratoribus, qui veterum poemata vel ad fidem causarum vel ad ornamentum eloquentiae adsumunt.

1.8.11Çünkü başta Cicero'da, ama Asinius'ta ve ona yakın öteki hatiplerde de sık sık Ennius'un, Accius'un, Pacuvius'un, Lucilius'un, Terentius'un, Caecilius'un ve başkalarının dizelerinin yalnız bilgi göstermek için değil, hoşluk için de büyük bir ustalıkla söze katıldığını görüyoruz: kulaklar şiirin hazlarıyla mahkemenin sertliğinden soluklanır.

1.8.11

nam praecipue quidem apud Ciceronem frequenter tamen apud Asinium etiam et ceteros, qui sunt proximi, videmus Enni, Acci, Pacuvi, Lucili, Terenti, Caecili et aliorum inseri versus summa non eruditionis modo gratia sed etiam iucunditatis, cum poeticis voluptatibus aures a forensi asperitate respirent.

1.8.12Buna küçümsenmeyecek bir fayda da eklenir: hatipler, ileri sürdüklerini şairlerin vecizeleriyle, adeta tanıklıklarla doğrularlar. Ama öncekiler daha çok çocuklara, bu sonrakiler ise daha olgun olanlara yöneliktir; çünkü gramer sevgisi ve okuma alışkanlığı okul zamanıyla değil, ömrün süresiyle sınırlıdır.

1.8.12

quibus accedit non mediocris utilitas, cum sententiis eorum velut quibusdam testimoniis quae proposuere confirment. verum priora illa ad pueros magis, haec sequentia ad robustiores pertinebunt, cum grammatices amor et usus lectionis non scholarum temporibus, sed vitae spatio terminentur.

1.8.13Gramer hocası önden okurken o daha küçük işleri de yerine getirmelidir: bir dizeyi çözüp sözün parçalarını kendisine söyletmeli ve ayakların özelliklerini sormalıdır; bunlar şiirde öyle bilinmelidir ki hitabetteki söz diziminde bile aranır. Neyin barbarca, neyin uygunsuz, neyin konuşma kanunlarına aykırı kullanıldığını yakalasın;

1.8.13

in praelegendo grammaticus et illa quidem minora praestare debebit, ut partes orationis reddi sibi soluto versu desideret et pedum proprietates, quae adeo debent esse notae in carminibus, ut etiam in oratoria compositione desiderentur. deprehendat , quae barbara, quae impropria, quae contra leges loquendi sint posita;

1.8.14bunlardan dolayı şairler kınansın diye değil (onlar çoğu kez vezne boyun eğmek zorunda kaldıkları için öylesine hoş görülürler ki şiirde kusurların kendisine bile başka adlar verilir: dediğim gibi bunlara metaplasmos, skhēmatismos ve skhēmata deriz ve zorunluluğa meziyet övgüsü veririz), sanat inceliklerini hatırlatsın ve hafızayı canlı tutsun diye.

1.8.14

non ut ex iis utique improbentur poetae (quibus, quia plerumque servire metro coguntur, adeo ignoscitur, ut vitia ipsa allis in carmine appellationibus nominentur; metaplasmos enim et schematismos et schemata, ut dixi, vocamus, et laudem virtutis necessitati damus), sed ut commoneat artificialium et memoriam agitet.

1.8.15İlk temel bilgiler arasında, her kelimenin kaç anlamda anlaşılabileceğini göstermek de faydasız değildir. Az kullanılan kelimeler demek olan glossemata konusunda da bu meslekte gösterilecek özen en sonda gelmez.

1.8.15

id quoque inter prima rudimenta non inutile demonstrare, quot quaeque verba modis intelligenda sint. circa glossemata etiam, id est voces minus usitatas, non ultima eius professionis diligentia est.

1.8.16Ama hoca daha büyük bir özenle, yalnız şiirin değil sözün de başlıca süsü olan bütün mecazları öğretsin; iki tür kalıbı da, yani söz kalıpları denen sanatları, hem lexis [ifade] hem dianoia [düşünce] sanatlarını öğretsin. Bunları da mecazlar gibi, sözün süsü hakkında konuşacağım yere erteliyorum.

1.8.16

enimvero iam maiore cura doceat tropos omnes, quibus praecipue non poema modo sed etiam oratio ornatur; schemata utraque, id est figuras, quaeque λέξεως quaeque διανοίας vocantur, quorum ego sicut troporum tractatum in eum locum differo, quo mihi de ornatu orationis dicendum erit.

1.8.17Ama özellikle şunları zihinlere yerleştirsin: düzenlemenin meziyeti nedir, konulara yakışan nedir, her kişiye ne uygun düşer, düşüncelerde neyin, kelimelerde neyin övülmesi gerekir, zenginlik nerede beğenilir, ölçülülük nerede.

1.8.17

praecipue vero illa infigat animis, quae in oeconomia virtus, quae in decore rerum, quid personae cuique convenerit, quid in sensibus laudandum, quid in verbis, ubi copia probabilis, ubi modus.

1.8.18Bunlara hikâyelerin açıklanması da eklenecektir: titiz bir açıklama, ama gereksiz emeğe kadar uzanmayan. Çünkü kabul görmüş ya da hiç değilse ünlü yazarların andığı hikâyeleri anlatmak yeter. En aşağılık insanların bile bir zamanlar ne söylediğinin peşine düşmek ya aşırı bir zavallılıktır ya da boş bir böbürlenme; başka şeylere ayrılsa daha iyi olacak yetenekleri oyalar ve ezer.

1.8.18

his accedet enarratio historiarum, diligens quidem illa non tamen usque ad supervacuum laborem occupata. nam receptas aut certe claris auctoribus memoratas exposuisse satis est. persequi quidem, quid quis unquam vel contemptissimorum hominum dixerit, aut nimiae miseriae aut inanis iactantiae est et detinet atque obruit ingenia melius aliis uacatura.

1.8.19Çünkü okumaya değmeyen bütün kâğıt parçalarını didikleyen biri, kocakarı masallarına da emek verebilir. Oysa gramer hocalarının şerhleri, onları yazanların bile pek bilmediği bu türden engellerle doludur.

1.8.19

nam qui omnes etiam indignas lectione scidas excutit, anilibus quoque fabulis accommodare operam potest. atqui pleni sunt huiusmodi impedimentis grammaticorum commentarii, vix ipsis qui composuerunt satis noti.

1.8.20Kimsenin ondan çok yazmadığı Didymos'un başına şu geldiği bilinir: bir hikâyeye uydurma diye karşı çıktığında, o hikâyeyi içeren kendi kitabı önüne konmuştur.

1.8.20

nam Didymo, quo nemo plura scripsit, accidisse compertum est, ut, cum historiae cuidam tanquam vanae repugnaret, ipsius proferretur liber, qui eam continebat.

1.8.21Bu özellikle masallarda olur, hem de gülünç, hatta utanç verici şeylere varıncaya kadar. Bu yüzden en arsız olanların çoğu şeyi uydurma serbestliği vardır; öyle ki akıllarına gelen bütün kitaplar ve yazarlar hakkında güven içinde yalan söylerler, çünkü hiç var olmamış olanlar bulunamaz. Daha bilinen yazarlar konusunda ise meraklılar onları çok sık yakalar. Bu yüzden bazı şeyleri bilmemeyi bir gramer hocasının meziyetleri arasında sayacağım.

1.8.21

quod evenit praecipue in fabulosis usque ad deridicula quaedam, quaedam etiam pudenda; unde improbissimo cuique pleraque fingendi licentia est, adeo ut de libris totis et auctoribus, ut succurrit, mentiantur tuto, quia inveniri qui nunquam fuere non possunt: nam in notioribus frequentissime deprehenduntur a curiosis. ex quo mihi inter virtutes grammatici habebitur aliqua nescire.

1.9.19. Bölüm

Bu mesleğin vaat ettiği iki kısım, yani konuşma kuralı ve yazarların yorumlanması tamamlandı; birincisine "yöntemsel", ikincisine "tarihsel" kısım derler. Yine de onların sorumluluğuna, henüz retorik hocasını kaldıramayan yaşları eğitmek için bazı konuşma başlangıçları da ekleyelim.

1.9.1

et finitae quidem sunt partes duae, quas haec professio pollicetur, id est ratio loquendi et enarratio auctorum, quarum illam methodicen hanc historicen vocant. adiiciamus tamen eorum curae quaedam dicendi primordia, quibus aetates nondum rhetorem capientes instituant.

1.9.2Öyleyse çocuklar, dadı masallarının hemen ardından gelen Aisopos masallarını yalın ve hiçbir yerde ölçüsünü aşıp yükselmeyen bir dille anlatmayı, sonra aynı sadeliği kalemle de tutturmayı öğrensinler. Önce dizeleri düzyazıya çözsünler, sonra kelimeleri değiştirerek açıklasınlar, ardından daha cesurca bir yorumla çevirsinler; bunda, şairin düşüncesi korunduğu sürece, bazı yerleri kısaltmaya ve süslemeye izin verilir.

1.9.2

igitur Aesopi fabellas, quae fabulis nutricularum proxime succedunt, narrare sermone puro et nihil se supra modum extollente, deinde eandem gracilitatem stilo exigere condiscant; versus primo solvere, mox mutatis verbis interpretari, tum paraphrasi audacius vertere, qua et breviare quaedam et exornare salvo modo poetae sensu permittitur.

1.9.3Usta öğretmenler için bile zor olan bu işi kolaylıkla yapabilen, her şeyi öğrenebilir. Vecizeler, khreia'lar [anlamlı söz ve davranış anekdotları] ve karakter tasvirleri de, sözlerin gerekçeleri eklenerek gramer hocalarının yanında yazılsın; çünkü bunlar okumadan doğar. Bunların hepsinin mantığı benzer, biçimi farklıdır: vecize küllî bir sözdür, karakter tasviri ise belli kişilerle sınırlıdır.

1.9.3

quod opus etiam consummatis professoribus difficile qui commode tractaverit, cuicunque discendo sufficiet. sententiae quoque et chriae et ethologiae subiectis dictorum rationibus apud grammaticos scribantur, quia initium ex lectione ducunt; quorum omnium similis est ratio, forma diversa, quia sententia universalis est vox, ethologia personis continetur.

1.9.4Khreia'nın birkaç türü öğretilir. Biri vecizeye benzer, yalın bir söze dayanır: "Falanca dedi ki" ya da "Söylemeyi âdet edinmişti". İkincisi cevap verme üzerine kuruludur: "Falancaya soruldu" ya da "Kendisine şöyle denince cevap verdi". Üçüncüsü buna pek benzemez: "Biri bir şey söyleyince" ya da "bir şey yapınca".

1.9.4

chriarum plura genera traduntur: unum simile sententiae, quod est positum in voce simplici, dixit ille, aut, dicere solebat; alterum, quod est in respondendo, interrogatus ille, vel, cum hoc ei dictum esset, respondit; tertium huic non dissimile, cum quis dixisset aliquid, vel fecisset.

1.9.5Kimileri khreia'nın kişilerin davranışlarında da bulunduğunu düşünür: "Krates, eğitimsiz bir çocuk görünce lalasını dövdü" gibi. Buna neredeyse eşit olan, ama aynı adla anmaya cesaret edemeyip khreiōdes [khreia'ya benzer] dedikleri başka bir tür de vardır: "Milon, buzağıyken taşımaya alıştığı hayvanı boğa olunca da taşıyordu" gibi. Bunların hepsinde çekim aynı hâllerden geçirilir; sözlerin olduğu kadar davranışların da bir gerekçesi vardır.

1.9.5

etiam in ipsorum factis esse chriam putant, ut crates , cum indoctum puerum vidisset, paedagogum eius percussit; et aliud paene par ei, quod tamen eodem nomine appellare non audent sed dicunt χρειῶδες, ut Milo , quem vitulum adsueuerat ferre, taurum ferebat. in his omnibus et declinatio per eosdem ducitur casus, et tam factorum quam dictorum ratio est.

1.9.6Şairlerin ünlü kıldığı küçük hikâyelerin belagat için değil, bilgi için ele alınması gerektiğini düşünüyorum. Daha büyük emek ve coşku isteyen öteki alıştırmaları Latin retorik hocaları bırakarak gramer hocalarının zorunlu işi hâline getirdiler; Yunanlar ise kendi işlerinin hem yükünü hem ölçüsünü daha iyi bilirler.

1.9.6

narratiunculas a poetis celebratas notitiae causa non eloquentiae tractandas puto. cetera maioris operis ac spiritus Latini rhetores relinquendo necessaria grammaticis fecerunt; Graeci magis operum suorum et onera et modum norunt.

1.10.110. Bölüm

Gramer hakkında, her şeyi söylemeye çalışmadan —bu sonsuz bir iş olurdu—, yalnız en gerekli olanları söylemeye çalışarak, elimden geldiğince kısa olarak bunları söyledim. Şimdi, çocukların retorik hocasına teslim edilmeden önce eğitilmeleri gerektiğini düşündüğüm öteki sanatlar hakkında kısaca bir şeyler ekleyeceğim; böylece Yunanların enkyklios paideia dediği o bilgi çemberi tamamlanmış olsun.

1.10.1

haec de Grammatice, quam brevissime potui, non ut omnia dicerem sectatus, quod infinitum erat, sed ut maxime necessaria; nunc de ceteris artibus, quibus instituendos, priusquam rhetori tradantur, pueros existimo, strictim subiungam, ut efficiatur orbis ille doctrinae, quem Graeci ἐγκύκλιον παιδείαν vocant.

1.10.2Çünkü öteki bilimlere de hemen hemen aynı yıllarda başlamak gerekir. Bunlar hem kendileri birer sanat olduğu ve konuşma ilmi olmadan da kusursuz olabildikleri, hem de tek başlarına bir hatip yetiştirmeye yetmedikleri için, bu iş için gerekli olup olmadıkları sorulur.

1.10.2

nam iisdem fere annis aliarum quoque disciplinarum studia ingredienda sunt, quae, quia et ipsae artes sunt et esse perfectae sine orandi scientia possunt nec rursus ad efficiendum oratorem satis valent solae, an sint huic operi necessariae quaeritur.

1.10.3Derler ki: Verilen bir doğru üzerine eşkenar üçgenlerin nasıl kurulabileceğini bilmenin bir davayı savunmakla ya da bir görüş bildirmekle ne ilgisi var? Lirin seslerini adlarıyla ve aralıklarıyla ayırt edebilen kişi bir sanığı daha iyi mi savunacak ya da müzakereleri daha iyi mi yönetecek?

1.10.3

nam quid, inquiunt, ad agendam causam dicendamve sententiam pertinet, scire, quemadmodum data linea constitui triangula aequis lateribus possint? aut quo melius vel defendet reum vel reget consilia, qui citharae sonos nominibus et spatiis distinxerit?

1.10.4Belki mahkemede pek faydalı olmuş, ama ne bir geometri hocası dinlemiş ne de musikiyi kulakların bu herkese ortak hazzından başka türlü anlamış pek çok kişiyi de sayarlar. Onlara önce şu cevabı veriyorum: Marcus Cicero'nun Brutus'a yazdığı kitapta sık sık tanıklık ettiği gibi, bizim yetiştirdiğimiz hatip, var olan ya da var olmuş bir hatip değildir; biz zihnimizde o kusursuz ve hiçbir yanı eksik olmayan hatibin bir suretini tasarladık.

1.10.4

enumerent etiam fortasse multos quamlibet utiles foro, qui nec geometren audierint nec musicos nisi hac communi voluptate aurium intelligant. quibus ego primum hoc respondeo, quod M. Cicero scripto ad Brutum libro frequentius testatur, non eum a nobis institui oratorem, qui sit aut fuerit, sed imaginem quandam concepisse nos animo perfecti illius et nulla parte cessantis.

1.10.5Bilgeyi biçimlendirenler de, her yönden kusursuz olacak ve dedikleri gibi bir tür ölümlü tanrı olacak bu insanın yalnız göksel ve ölümlü şeylerin bilgisiyle donatılması gerektiğini düşünmezler; onu, kendi başına değerlendirildiğinde gerçekten küçük olan bazı şeylerden de geçirirler, örneğin kimi zaman incelikli safsatalardan. Boynuz safsatası ya da timsah safsatası bilge yapabildiği için değil; bilgenin en küçük şeylerde bile yanılmaması gerektiği için.

1.10.5

nam et sapientem formantes eum, qui sit futurus consummatus undique et, ut dicunt, mortalis quidam deus, non modo cognitione caelestium vel mortalium putant instruendum, sed per quaedam parva sane, si ipsa demum aestimes, ducunt sicut exquisitas interim ambiguitates; non quia ceratinae aut crocodilinae possint facere sapientem, sed quia illum ne in minimis quidem oporteat falli.

1.10.6Aynı biçimde, bilge olması gereken hatibi de geometri hocası ya da musikici ya da bunlara ekleyeceğim öteki sanatlar yapmayacaktır; ama bu sanatlar da onun kusursuz olmasına yardım edecektir. Panzehirlerin ve gözleri ya da yaraları iyileştiren başka ilaçların pek çok, hatta kimi zaman birbirine zıt etkili maddelerden yapıldığını görüyoruz; bu farklı maddelerden, içine giren hiçbir maddeye benzemeyen, ama kendine özgü gücünü hepsinden alan tek bir karışım oluşur.

1.10.6

similiter oratorem, qui delet esse sapiens, non geometres faciet aut musicus quaeque his alia subiungam, sed hae quoque artes, ut sit consummatus, iuvabunt. nisi forte antidotus quidem atque alia, quae oculis aut vulneribus medentur, ex multis atque interim contrariis quoque inter se effectibus componi videmus, quorum ex diversis fit una illa mixtura, quae nulli earum similis est, ex quibus constat, sed proprias vires ex omnibus sumit;

1.10.7Dilsiz hayvanlar da insan aklının taklit edemeyeceği o bal tadını türlü türlü çiçeklerden ve özsulardan meydana getirir. Öyleyse, ilahî takdirin insana verdiği en üstün şey olan sözün birçok sanata muhtaç olmasına mı şaşacağız? Bu sanatlar konuşurken kendilerini göstermeseler ve ortaya çıkmasalar bile gizli bir güç sağlarlar; sessizken bile hissedilirler. "Bunlar olmadan da usta konuşan biri olmuştur."

1.10.7

et nuta animalia mellis illum inimitabilem humanae rationi saporem vario florum ac sucorum genere perficiunt: nos mirabimur, si oratio, qua nihil praestantius homini dedit providentia, pluribus artibus egeat, quae, etiam cum se non ostendunt in dicendo nec proferunt, vim tamen occultam suggerunt et tacitae quoque sentiuntur? fuit aliquis sine iis disertus:

1.10.8Ama ben hatip istiyorum. "Pek bir şey katmazlar." Ama küçük şeyleri bile eksik olan bir bütün de olmayacaktır; en iyisinin bu olduğunda da uzlaşılacaktır. Buna ulaşma umudu zor olsa bile, biz yine de her şeyi öğütleyelim ki hiç değilse daha çoğu gerçekleşsin. Ama neden ruhumuz yılsın? Tabiat kusursuz bir hatibin var olmasına engel değildir; gerçekleşebilecek bir şeyden umut kesmek utanç vericidir. Hem ben eskilerin yargısıyla da yetinebilirdim.

1.10.8

sed ego oratorem volo. non multum adiiciunt: sed aeque non erit totum, cui vel parva deerunt; et optimum quidem hoc esse conveniet; cuius etiamsi in arduo spes est, nos tamen praecipiamus omnia, ut saltem plura fiant. sed cur deficiat animus? natura enim perfectum oratorem esse non prohibet, turpiterque desperatur quidquid fieri potest. atque ego vel iudicio veterum poteram esse contentus.

1.10.9Çünkü musikinin —önce ondan söz edeyim— daha o eski zamanlarda yalnız ilgi değil saygı da görecek kadar önemsendiğini kim bilmez? Öyle ki, başkalarını geçiyorum, Orpheus ve Linos aynı zamanda hem musikici hem kâhin hem bilge sayılırdı. Bunların ikisinin de tanrılardan doğduğu, Orpheus'un ise ham ve kaba ruhları bile hayranlıkla yumuşattığı için yalnız vahşi hayvanları değil taşları ve ormanları da peşinden sürüklediği sonraki kuşakların hafızasına aktarılmıştır.

1.10.9

nam quis ignorat musicen (ut de hae primum loquar) tantum iam illis antiquis temporibus non studii modo verum etiam venerationis habuisse, ut iidem musici et vates et sapientes iudicarentur (mittam alios) Orpheus et Linus; quorum utrumque dis genitum, alterum vero, quia rudes quoque atque agrestes animos admiratione mulceret, non feras modo sed saxa etiam silvasque duxisse posteritatis memoriae traditum est.

1.10.10Bu yüzden Timagenes de edebiyattaki bütün çalışmaların en eskisinin musiki olduğunu söyler; en ünlü şairler de buna tanıklık eder: onlarda kral sofralarında kahramanların ve tanrıların övgüleri lir eşliğinde söylenirdi. Vergilius'un o Iopas'ı da "dolaşan ayı ve güneşin emeklerini" ve daha başka şeyleri söylemiyor mu? Bu en seçkin şair, bunlarla musikinin ilahî şeylerin bilgisiyle de bağlantılı olduğunu açıkça doğrular.

1.10.10

itaque et Timagenes auctor est, omnium in litteris studiorum antiquissimam musicen extitisse, et testimonio sunt clarissimi poetae, apud quos inter regalia convivia laudes heroum ac deorum ad citharam canebantur. lopas vero ille Vergilii nonne canit errantem lunam solisque labores et cetera? quibus certe palam confirmat auctor eminentissimus, musicen cum divinarum etiam rerum cognitione esse coniunctam.

1.10.11Bu kabul edilirse, musiki hatip için de gerekli olacaktır; çünkü dediğimiz gibi, hatiplerin bırakıp filozofların işgal ettiği bu kısım da bizim işimize aitti ve bu tür şeylerin hepsinin bilgisi olmadan belagat kusursuz olamaz.

1.10.11

quod si datur, erit etiam oratori necessaria, siquidem (ut diximus) haec quoque pars, quae ab oratoribus relicta a philosophis est occupata, nostri operis fuit, ac sine omnium talium scientia non potest esse perfecta eloquentia.

1.10.12Bilgelikleriyle ün salmış insanların musikiye meraklı olduğundan da kimse şüphe etmez. Çünkü Pythagoras ve onu izleyenler, şüphesiz eskiden beri benimsenmiş olan şu kanaati yaydılar: evrenin kendisi, sonradan lirin taklit ettiği bir orana göre kurulmuştur. Yalnız harmonia dedikleri o benzemeyenlerin uyumuyla da yetinmeyip bu hareketlere bir ses de verdiler.

1.10.12

atque claros nomine sapientiae viros, nemo dubitaverit, studiosos musices fuisse, cum Pythagoras atque eum secuti acceptam sine dubio antiquitus opinionem vulgaverint, mundum ipsum ratione esse compositum, quam postea sit lyra imitata, nec illa modo contenti dissimilium concordia, quam vocant ἁρμονίαν, sonum quoque iis motibus dederint.

1.10.13Platon da başka bazı eserlerinde, ama özellikle Timaios'ta, bilimin bu kısmını da dikkatle kavramamış olanlarca anlaşılamaz bile. Filozoflardan söz ediyorum: onların kaynağı olan Sokrates bile yaşlıyken lir öğrenmekten utanmamış mıydı?

1.10.13

nam Plato, cum in aliis quibusdam tum praecipue in Timaeo, ne intelligi quidem nisi ab iis, qui hanc quoque partem disciplinae diligenter perceperint, potest. de philosophis loquor, quorum fons ipse Socrates iam senex institui lyra non erubescebat?

1.10.14En büyük komutanların lir ve aulos çaldıkları, Lakedaimon ordularının musiki ezgileriyle coşturulduğu anlatılır. Bizim lejyonlarımızda boru ve trompetler başka ne yapıyor ki? Onların uyumlu sesi ne kadar güçlüyse, Romalıların savaşlardaki şanı da ötekilerinkinden o kadar üstündür.

1.10.14

duces maximos et fidibus et tibiis cecinisse traditum et exercitus Lacedaemoniorum musicis accensos modis. quid autem aliud in nostris legionibus cornua ac tubae faciunt? quorum concentus quanto est vehementior, tantum Romana in bellis gloria ceteris praestat.

1.10.15Öyleyse Platon'un politikos dediği devlet adamı için musikiyi gerekli saymasının bir sebebi vardır. Kimine en katı, kimine en sert görünen okulun önderleri de, bilgelerden bazılarının bu çalışmalara biraz emek vereceği görüşündeydi. Lakedaimonlulara en sert kanunları koymuş olan Lykurgos da musiki eğitimini onaylamıştır.

1.10.15

non igitur frustra Plato civili viro, quem πολιτικὸν vocat, necessariam musicen credidit. et eius sectae, quae aliis severissima aliis asperrima videtur, principes in hac fuere sententia, ut existimarent sapientium aliquos nonnullam operam his studiis accommodaturos. et Lycurgus, durissimarum Lacedaemoniis legum auctor, musices disciplinam probavit.

1.10.16Tabiatın kendisi de, emeklere daha kolay katlanmamız için musikiyi bize adeta bir armağan olarak vermiş gibi görünüyor: kürekçiyi bile şarkı yüreklendirir. Yalnız birçok kişinin çabasının hoş bir sesin öncülüğünde birleştiği işlerde değil, tek tek insanların yorgunluğu da ne kadar kaba olursa olsun bir ezgiyle avunur.

1.10.16

atque eam natura ipsa videtur ad tolerandos facilius labores velut muneri nobis dedisse, si quidem et remigem cantus hortatur; nec solum in iis operibus, in quibus plurium conatus praeeunte aliqua iucunda voce conspirat, sed etiam singulorum fatigatio quamlibet se rudi modulatione solatur.

1.10.17Ama şimdiye kadar bu çok güzel sanatın övgüsünü söylüyor, onu henüz hatiple bağdaştırmıyor gibiyim. Öyleyse bir zamanlar gramerle musikinin birbirine bağlı olduğunu da geçelim. Arkhytas ve Euenos grameri musikinin altında bile saymışlardır; her ikisinin öğretmenlerinin aynı kişiler olduğunu da Sophron gösterir. Sophron bir mim yazarıdır, ama Platon onu o kadar beğenmiştir ki

1.10.17

laudem adhuc dicere artis pulcherrimae videor, nondum eam tamen oratori coniungere. transeamus igitur id quoque, quod grammatice quondam ac musice iunctae fuerunt; siquidem Archytas atque Euenus etiam subiectam grammaticen musicae putaverunt, et eosdem utriusque rei praeceptores fuisse cum Sophron ostendit, mimorum quidem scriptor sed quem Plato adeo probavit, ut suppositos capiti libros eius,

1.10.18öldüğünde kitaplarının başının altında olduğuna inanılır. Eupolis de bunu gösterir: onda Prodamos hem musiki hem okuma yazma öğretir; Hyperbolos'u temsil eden Marikas da musikiden okuma yazmadan başka bir şey bilmediğini itiraf eder. Aristophanes de birden fazla eserinde çocukların eskiden böyle eğitildiğini gösterir. Menandros'un Değiştirilmiş Çocuk'unda da, oğlunu geri isteyen babaya, çocuğun eğitimine harcadığı paranın hesabını verir gibi anlatan yaşlı adam, lir hocalarına ve geometri hocalarına çok para verdiğini söyler.

1.10.18

cum moreretur, habuisse credatur, tum Eupolis, apud quem Prodamus et musicen et litteras docet, et Maricas, qui est Hyperbolus, nihil se ex musice scire nisi litteras confitetur. Aristophanes quoque non uno libro sic institui pueros antiquitus solitos esse demonstrat, et apud Menandrum in Hypobolimaeo senex, qui reposcenti filium patri velut rationem impendiorum, quae in educationem contulerit, exponens, psaltis se et geometris multa dicit dedisse.

1.10.19Şölenlerde yemekten sonra lirin elden ele dolaştırılması âdeti de buradan gelir. Themistokles lir çalmayı bilmediğini itiraf edince, Cicero'nun sözleriyle söylersem, "pek eğitimsiz sayıldı".

1.10.19

unde etiam ille mos, ut in conviviis post cenam circumferretur lyra; cuius cum se imperitum Themistocles confessus esset ut verbis Ciceronis utar, est habitus indoctior.

1.10.20Eski Romalıların ziyafetlerinde de lir ve aulos bulundurmak âdetti. Salii'nin dizelerinin de bir ezgisi vardır. Bunların hepsi kral Numa tarafından kurulduğuna göre, kaba ve savaşçı görünen o insanlarda bile musikiye, o çağın kaldırabildiği ölçüde, bir ilgi eksik olmadığını açıkça gösterir.

1.10.20

sed veterum quoque Romanorum epulis fides ac tibias adhibere moris fuit. versus quoque Saliorum habent carmen. quae cum omnia sint a Numa rege instituta, faciunt manifestum, ne illis quidem, qui rudes ac bellicosi videntur, cura musices, quantum illa recipiebat aetas, defuisse.

1.10.21Sonunda Yunanlarda, eğitimsizlerin Musalardan ve Kharitlerden uzak olduğu söylenir oldu; bu bir atasözüne dönüştü.

1.10.21

denique in proverbium usque Graecorum celebratum est, indoctos a Musis atque a Gratiis abesse.

1.10.22Ama müstakbel hatibin musikiden asıl olarak ne isteyeceğini tartışalım. Musikinin iki tür ritmi vardır: seste ve bedende; çünkü ikisinde de belli bir uygun ölçü aranır. Musikici Aristoksenos sesin düzenini rhythmos ve melos diye ikiye ayırır; birincisi ölçüye, ikincisi ezgiye ve seslere dayanır. Bütün bunlar hatip için gerekli değil mi? Bunlardan biri jestle, biri kelimelerin dizilişiyle, üçüncüsü de savunmada da pek çok olan ses tonlamalarıyla ilgilidir.

1.10.22

verum quid ex ea proprie petat futurus orator, disseramus. numeros musice duplices habet in vocibus et in corpore, utriusque enim rei aptus quidam modus desideratur. vocis rationem Aristoxenus musicus dividit in ῥυθμόν et μέλος, quorum alterum modulatione, alterum canore ac sonis constat. num igitur non haec omnia oratori necessaria? quorum unum ad gestum, alterum ad collocationem verborum, tertium ad flexus vocis, qui sunt in agendo quoque plurimi, pertinet:

1.10.23Meğer ki belli bir yapı ve seslerin takılmadan birbirine bağlanması yalnız şiirlerde ve şarkılarda aranıp savunmada gereksiz olsun; ya da sözde de söz dizimi ve ses, musikide olduğu gibi, konuların niteliğine göre türlü biçimlerde kullanılmasın.

1.10.23

nisi forte in carminibus tantum et in canticis exigitur structura quaedam et inoffensa copulatio vocum, in agendo supervacua est; aut non compositio et sonus in oratione quoque varie pro rerum modo adhibetur sicut in musice.

1.10.24Çünkü musiki büyük şeyleri ses ve ezgiyle coşkuyla, hoş şeyleri tatlılıkla, ölçülü şeyleri yumuşaklıkla söyler; bütün sanatıyla anlatılan şeylerin duygularıyla uyum içindedir.

1.10.24

namque et voce et modulatione grandia elate, iucunda dulciter, moderata leniter canit, totaque arte consentit cum eorum quae dicuntur adfectibus.

1.10.25Oysa konuşmada da sesin yükseltilmesi, alçaltılması ve tonlanması dinleyenlerin duygularını harekete geçirmeye yarar. Yargıcın coşkusunu bir başka, acımasını bir başka diziliş ve ses ezgisiyle (aynı kelimeyi kullanayım) isteriz. Sözün dile getirilemediği çalgılarla bile ruhların farklı hâllere büründüğünü hissederiz.

1.10.25

atqui in orando quoque intentio vocis, remissio, flexus pertinet ad movendos audientium adfectus, aliaque et collocationis et vocis (ut eodem utar verbo) modulatione concitationem iudicis, alia misericordiam petimus; cum etiam organis, quibus sermo exprimi non potest, adfici animos in diversum habitum sentiamus.

1.10.26Bedenin eurhythmia denen uygun ve yakışıklı hareketi de gereklidir ve başka bir yerden edinilemez. Sunuşun hiç de küçük olmayan bir kısmı buna dayanır; bu konuya ayrı bir yer ayırdık.

1.10.26

Corporis quoque aptus et decens motus, qui dicitur εὐρυθμία, et est necessarius nec aliunde peti potest; in quo pars actionis non minima consistit, qua de re sepositus nobis est locus.

1.10.27Hadi bakalım, hatip her şeyden önce sesine özen göstermeyecek mi? Musikiye bundan daha özgü ne vardır? Ama bu kısmı da önceden ele almamalıyız. Şimdilik tek bir örnekle yetinelim: çağının başlıca hatibi olan Gaius Gracchus. O halka hitap ederken, arkasında duran bir musikici tonarion denen bir düdükle sesini hangi perdelere yükseltmesi gerektiğini gösterirdi.

1.10.27

age , non habebit imprimis curam vocis orator? quid tam musices proprium? sed ne haec quidem praesumenda pars est. uno interim contenti simus exemplo C. Gracchi, praecipui suorum temporum oratoris, cui contionanti consistens post eum musicus fistula, quam τονάριον vocant, modos, quibus deberet intendi, monstrabat.

1.10.28Gracchus bu özeni, ister soyluları korkuttuğu ister artık onlardan korktuğu en çalkantılı davaları sırasında bile gösterirdi. Daha bilgisiz bazı kimseler yüzünden, dedikleri gibi daha kaba bir Musa'yla da bu faydaya dair şüpheyi gidermek istiyorum.

1.10.28

haec ei cura inter turbidissimas actiones vel terrenti optimates vel iam timenti fuit. libet propter quosdam imperitiores etiam crassiore, ut vocant, Musa dubitationem huius utilitatis eximere.

1.10.29Müstakbel hatibin şairleri okuması gerektiğini elbette kabul edeceklerdir. Peki, şairler musikisiz mi? Ve biri öteki şairler konusunda şüphe edecek kadar zihnen körse, hiç değilse şiirlerini lir için yazmış olanlar musikisiz değildir. Bu çalışmayı yeni bir şeymiş gibi öğütleseydim, bunları daha uzun söylemem gerekirdi.

1.10.29

nam poetas certe legendos oratori futuro concesserint: num igitur hi sine musice? ac si quis tam caecus animi est, ut de allis dubitet, illos certe, qui carmina ad lyram composuerunt. haec diutius forent dicenda, si hoc studium velut novum praeciperem.

1.10.30Ama bu çalışma ta eskiden, Kheiron ile Akhilleus'tan bu yana, düzenli bir eğitimden nefret etmeyen herkeste günümüze kadar sürdüğüne göre, onu savunma telaşıyla şüpheli hâle getirmemeliyim.

1.10.30

cum vero antiquitus usque a Chirone atque Achille ad nostra tempora apud omnes, qui modo legitimam disciplinam non sint perosi, duraverit, non est committendum, ut illa dubia faciam defensionis sollicitudine.

1.10.31Az önce kullandığım örneklerden hangi musikiyi ve ne ölçüde uygun bulduğumun yeterince açık olduğuna inansam da, bunu daha açıkça söylemem gerektiğini düşünüyorum. Benim öğütlediğim musiki, bugün sahnelerde kadınsılaşmış ve utanmaz ezgilerle kırılıp dökülmüş, bizde kalmış erkekçe güçten azımsanmayacak bir kısmı yok etmiş olan musiki değildir. Yiğitlerin övgülerinin söylendiği ve yiğitlerin kendilerinin söylediği musikidir. Namuslu genç kızların bile reddetmesi gereken harpları ve lavtaları değil, duyguları harekete geçirmeye ve yatıştırmaya en çok yarayan düzenin bilgisini öğütlüyorum.

1.10.31

quamvis autem satis iam ex ipsis, quibus sum modo usus, exemplis credam esse manifestum, quae mihi et quatenus musice placeat, apertius tamen profitendum puto, non hanc a me praecipi, quae nunc in scenis effeminata et impudicis modis fracta non ex parte minima, si quid in nobis virilis roboris manebat, excidit, sed qua laudes fortium canebantur, quaque ipsi fortes canebant; nec psalteria et spadicas, etiam virginibus prolis recusanda, sed cognitionem rationis, quae ad movendos leniendosque adfectus plurimum valet.

1.10.32Çünkü Pythagoras'ın, namuslu bir eve zorla girmeye kışkırtılmış gençleri, aulos çalan kadına ezgiyi spondeios ölçüsüne çevirmesini emrederek yatıştırdığını duymuşuzdur. Khrysippos da bebeklere uygulanan o dadı ninnisine kendine özgü bir ezgi ayırır.

1.10.32

nam et Pythagoran accepimus concitatos ad vim pudicae domui adferendam iuvenes, iussa mutare in spondeum modos tibicina, composuisse; et Chrysippus etiam nutricum illi, quae adhibetur infantibus, adlectationi suum quoddam carmen assignat.

1.10.33Söylev alıştırması için hiç de bilgisizce uydurulmamış bir konu da vardır: kurban kesen birine Phrygia ezgisi çalan bir aulos çalıcı, adam delirip uçurumdan atılınca, ölümüne sebep olduğu gerekçesiyle suçlanır. Bu konu bir hatip tarafından savunulması gerekiyorsa ve musiki bilgisi olmadan savunulamıyorsa, bu sanatın da işimiz için gerekli olduğunu haksız davrananlar bile nasıl kabul etmez?

1.10.33

est etiam non inerudite ad declamandum ficta materia, in qua ponitur tibicen, qui sacrificanti Phrygium cecinerat, acto illo in insaniam et per praecipitia delato accusari, quod causa mortis extiterit; quae si dici debet ab oratore nec dici citra scientiam musices potest, quomodo non hanc quoque artem necessariam esse operi nostro vel iniqui consentient?

1.10.34Geometrinin bir kısmının körpe yaşlar için faydalı olduğunu kabul ederler. Ruhların ondan uyarıldığını, yeteneklerin bilendiğini ve kavrama hızının oradan geldiğini teslim ederler; ama geometrinin öteki sanatlar gibi kavrandıktan sonra değil, öğrenilirken fayda verdiğini düşünürler. Yaygın kanaat budur.

1.10.34

in geometria partem fatentur esse utilem teneris aetatibus. agitari namque animos et acui ingenia et celeritatem percipiendi venire inde concedunt, sed prodesse eam non ut ceteras artes, cum perceptae sint, sed cum discatur, existimant: ea vulgaris opinio est.

1.10.35En büyük insanların bu ilme büyük emek vermesinin bir sebebi vardır. Geometri sayılar ve şekiller diye ikiye ayrıldığına göre, sayıların bilgisi yalnız hatip için değil, ilk harfleri öğrenmiş herkes için gereklidir. Davalarda da çok sık karşımıza çıkar. Bu davalarda bir avukat, toplamlar karşısında tereddüt ederse demiyorum, yalnızca parmaklarının kararsız ya da yakışıksız bir hareketiyle hesaptan saparsa bile bilgisiz sayılır.

1.10.35

nec sine causa summi viri etiam impensam huic scientiae operam dederunt. nam cum sit geometria divisa in numeros atque formas, numerorum quidem notitia non oratori modo, sed cuicunque saltem primis litteris erudito necessaria est. in causis vero vel frequentissime versari solet; in quibus actor, non dico, si circa summas trepidat, sed si digitorum saltem incerto aut indecoro gestu a computatione dissentit, iudicatur indoctus.

1.10.36Çizgilerle ilgili o hesap da sık sık davalara girer (çünkü sınırlar ve ölçüler hakkında davalar olur); ama hatiplik sanatıyla bundan daha büyük bir akrabalığı da vardır.

1.10.36

ilia vero linearis ratio et ipsa quidem cadit frequenter in causas (nam de terminis mensurisque sunt lites), sed habet maiorem quandam aliam cum arte oratoria cognationem.

1.10.37Önce, düzen geometri için gereklidir; belagat için de değil mi? Geometri sonrakini öncekilerden, belirsizi belli olandan kanıtlar; konuşurken biz de bunu yapmıyor muyuz? Peki, ortaya konan meselelerin sonuca bağlanması neredeyse tamamen kıyaslara dayanmıyor mu? Bu yüzden bu sanatın retoriğe değil diyalektiğe benzediğini kabul edenleri daha çok bulursun. Ama hatip de, seyrek de olsa, kimi zaman diyalektik yoluyla kanıtlayacaktır.

1.10.37

iam primum ordo est geometriae necessarius; nonne et eloquentiae? ex prioribus geometria probat insequentia, ex certis incerta; nonne id in dicendo facimus? quid? illa propositarum quaestionum conclusio non fere tota constat syllogismis? propter quod plures invenias, qui dialecticae similem quam qui rhetoricae fateantur hanc artem. verum et orator etiamsi raro non tamen nunquam probabit dialectice.

1.10.38Çünkü konu gerektirirse kıyas da kullanacaktır, retorik kıyas olan entimemi ise elbette kullanacaktır. Son olarak, kanıtların en güçlüleri genellikle "çizgisel ispatlar" (grammikai apodeixeis) diye anılır; söz de kanıttan başka neyi arar ki?

1.10.38

nam et syllogismo, si res poscet, utetur et certe enthymemate, qui rhetoricus est syllogismus. denique probationum quae sunt potentissimae γραμμικαὶ ἀποδείξεις vulgo dicuntur: quid autem magis oratio quam probationem petit?

1.10.39Geometrik akıl yürütme, doğruya benzeyen yanlışları da yakalar. Bu, sayılarda da pseudographia denen bazı şaşırtmacalarla olur; biz çocukken bunlarla oynardık. Ama daha büyük başka şeyler de vardır. Çünkü biri şöyle ileri sürse kim inanmaz?

Çevre çizgileri aynı uzunluğu tutan yerlerin, bu çizgilerin kuşattığı alanının da eşit olması zorunludur.

1.10.39

falsa quoque veris similia geometrica ratione deprehendit. fit hoc et in numeris per quasdam, quas ψευδογραφίας vocant, quibus pueri ludere solebamus. sed alia maiora sunt. nam quis non ita proponenti credat? quorum locorum extremae lineae eandem mensuram colligunt, eorum spatium quoque, quod iis lineis continetur, par sit necesse est.

1.10.40Ama bu yanlıştır. Çünkü o çevrenin şeklinin ne olduğu çok önemlidir. Adaların büyüklüğünün çevresinde dolaşan gemi yolculuğunun süresiyle yeterince belirtildiğine inanan tarihçiler de geometri hocalarınca bu yüzden kınanmışlardır. Çünkü bir şekil ne kadar kusursuzsa o kadar çok alan kapsar.

1.10.40

at id falsum est. nam plurimum refert, cuius sit formae ille circuitus; reprehensique a geometris sunt historici, qui magnitudinem insularum satis significari navigationis ambitu crediderunt. nam ut quaeque forma perfectissima ita capacissima est.

1.10.41Bu yüzden çevre çizgisi, düzlemdeki en kusursuz şekil olan çemberi oluşturursa, aynı uzunlukla bir kare oluşturduğundan daha geniş bir alanı kuşatır. Kareler de üçgenlerden, üçgenlerin kendisi de eşkenar olanlar eşkenar olmayanlardan daha çok alan kapsar.

1.10.41

ideoque illa circumcurrens linea si efficiet orbem, quae forma est in planis maxime perfecta, amplius spatium complectetur quam si quadratum paribus oris efficiat, rursus quadrata triangulis, triangula ipsa plus aequis lateribus quam inaequalibus.

1.10.42Ama başka örnekler belki daha karanlıktır; biz bilgisizlerin bile en kolay izleyebileceği bir deneyi izleyelim. Bir iugerum'un ölçüsünün uzunlamasına iki yüz kırk ayak, enine bunun yarısı olduğunu bilmeyen pek yoktur; çevresinin ne olduğunu ve ne kadar alan kapladığını hesaplamak da kolaydır.

1.10.42

sed alia forsitan obscuriora; nos facillimum etiam imperitis sequamur experimentum. lugeri mensuram ducentos et quadraginta longitudinis pedes esse dimidioque in latitudinem patere, non fere quisquam est qui ignoret, et qui sit circuitus et quantum campi claudat, colligere expeditum.

1.10.43Ama her yanı yüz seksener ayak olan bir alan, aynı çevre uzunluğunu verir, oysa dört çizginin kuşattığı alan çok daha geniştir. Bunu hesaplamaya üşenen, aynı şeyi daha küçük sayılarla öğrensin. Kenarları onar ayak olan bir karenin çevresi kırk ayaktır, içi ise yüz ayak kare olur. Ama yanlar on beşer, ön ve arka kenarlar beşer ayak olursa, aynı çevreyle kapsadıkları alandan dörtte birini eksiltirler.

1.10.43

at centeni et octogeni in quamque partem pedes idem spatium extremitatis sed multo amplius clausae quattuor lineis areae faciunt. id si computare quem piget, brevioribus numeris idem discat. nam deni in quadram pedes, quadraginta per oram, intra centum erunt. at si quini deni per latera, quini in fronte sint, ex illo, quod amplectuntur, quartam deducent eodem circumductu.

1.10.44Kenarlar on dokuzar ayak uzatılıp aralarında birer ayak bırakılırsa, içeride uzunluk kaç ayaksa o kadar kareden fazla bulunmaz; çevre çizgisi ise yüz ayak kare kapsayan çizgiyle aynı uzunlukta olur. Böylece şekli kareden ne kadar uzaklaştırırsan alandan da o kadar kaybedersin.

1.10.44

si vero porrecti utrinque undeviceni singulis distent, non plures intus quadratos habebunt, quam per quot longitudo ducetur; quae circumibit autem linea, eiusdem spatii erit, cuius ea quae centum continet. ita quidquid formae quadrati detraxeris, amplitudini quoque peribit.

1.10.45Demek ki daha büyük bir çevreyle daha küçük bir alanın kuşatılması da mümkündür. Bunlar düzlemlerde geçerlidir; tepelerde ve vadilerde ise toprağın gökten fazla olduğu bilgisiz biri için de açıktır.

1.10.45

ergo etiam id fieri potest, ut maiore circuitu minor loci amplitudo claudatur. haec in planis. nam in collibus vallibusque etiam imperito patet plus soli esse quam caeli.

1.10.46Peki ya aynı geometrinin evrenin düzenine kadar yükselmesine ne demeli? Yıldızların belli ve sabit yollarını sayılarla öğretirken, orada hiçbir şeyin düzensiz ve rastlantısal olmadığını öğreniriz; bu da kimi zaman hatibi ilgilendirebilir.

1.10.46

quid quod se eadem geometria tollit ad rationem usque mundi? in qua, cum siderum certos constitutosque cursus numeris docet, discimus nihil esse inordinatum atque fortuitum; quod ipsum nonnunquam pertinere ad oratorem potest.

1.10.47Perikles güneşin kararmasından korkan Atinalıları bunun sebeplerini açıklayarak korkudan kurtardığında, ya da o Sulpicius Gallus, Lucius Paullus'un ordusunda, askerlerin ruhları tanrıların yolladığı bir alamet karşısında olduğu gibi korkuya kapılmasın diye ay tutulması hakkında konuştuğunda, hatip vazifesini yerine getirmiş görünmüyorlar mı?

1.10.47

an vero, cum Pericles Athenienses solis obscuratione territos redditis eius rei causis metu liberavit, aut cum Sulpicius ille Gallus in exercitu L. Paulli de lunae defectione disseruit, ne velut prodigio divinitus facto militum animi terrerentur, non videtur usus esse oratoris officio?

1.10.48Nikias bunu Sicilya'da bilseydi, aynı korkuya kapılıp Atinalıların en güzel ordusunu kaybetmezdi; tıpkı Dion'un, Dionysios'un tiranlığını yıkmaya geldiğinde böyle bir olay karşısında yılmaması gibi. Savaştaki kullanımlarını bir yana bırakalım, tek başına Arkhimedes'in Syrakusai kuşatmasını uzattığını da geçelim.

1.10.48

quod si Nicias in Sicilia scisset, non eodem confusus metu pulcherrimum Atheniensium exercitum perdidisset; sicut Dion, cum ad destruendam Dionysii tyrannidem venit, non est tali casu deterritus. sint extra licet usus bellici, transeamusque, quod Archimedes unus obsidionem Syracusarum in longius traxit.

1.10.49Ama şu, amaçladığımız şeyi gerçekleştirmeye kesinlikle özgü bir noktadır: başka yolla açıklanması daha zor olan pek çok mesele, örneğin bölme yöntemi, sonsuza kadar bölünme ve hızın artması gibi meseleler, genellikle o çizgisel kanıtlarla çözülür. Öyleyse, gelecek kitabın göstereceği gibi, hatip her konuda konuşmak zorundaysa, geometri olmadan hiçbir şekilde hatip olamaz.

1.10.49

illud utique iam proprium ad efficiendum quod intendimus, plurimas quaestiones, quibus difficilior alia ratione explicatio est, ut de ratione dividendi, de sectione in infinitum, de celeritate augenda, linearibus illis probationibus solvi solere; ut, si est oratori (quod proximus demonstrabit liber) de omnibus rebus dicendum, nullo modo sine geometria esse possit orator.

1.11.111. Bölüm

Komedi oyuncusuna da bir pay verilmelidir; ama yalnız geleceğin hatibinin sunuş bilgisine ihtiyaç duyduğu ölçüde. Çünkü bu amaçla yetiştirdiğimiz çocuğun ne kadın sesinin inceliğiyle kırılıp yumuşamasını ne de yaşlılar gibi titremesini isterim.

1.11.1

dandum aliquid comoedo quoque, dum eatenus, qua pronuntiandi scientiam futurus orator desiderat. non enim puerum, quem in hoc instituimus, aut femineae vocis exilitate frangi volo aut seniliter tremere.

1.11.2Sarhoşluğun kusurlarını taklit etmesin, kölelere özgü soytarılığa bulaşmasın, aşkın, hırsın, korkunun tutkularını canlandırmayı öğrenmesin; bunlar hem hatibe gerekli değildir hem de zihni, özellikle henüz körpe ve ham olduğu ilk yaşta, bozar.

1.11.2

nec vitia ebrietatis effingat neque servili vernilitate imbuatur nec amoris, avaritiae, metus discat adfectum; quae neque oratori sunt necessaria et mentem, praecipue in aetate prima teneram adhuc et rudem, inficiunt.

1.11.3Çünkü sık yapılan taklit huya dönüşür. Komedi oyuncularından her jesti, her hareketi almak da doğru değildir. Hatip ikisinde de belli bir ölçüde ustalık göstermelidir; ama sahne adamından çok uzak duracak, ne yüz ifadesinde ne elinde ne de ileri atılışlarında aşırıya kaçacaktır. Konuşanların bu işlerde bir sanatı varsa, onun ilk kuralı sanat gibi görünmemesidir.

1.11.3

nam frequens imitatio transit in mores. ne gestus quidem omnis ac motus a comoedis petendus est. quanquam enim utrumque eorum ad quendam modum praestare debet orator, plurimum tamen aberit a scenico, nec vultu nec manu nec excursionibus nimius. nam si qua in his ars est dicentium, ea prima est, ne ars esse videatur.

1.11.4Peki bu hocanın vazifesi nedir? Her şeyden önce, varsa ağız kusurlarını düzeltecek; kelimeler açık seçik çıksın, her harf kendi sesiyle söylensin. Çünkü bazı harfleri ya fazla ince ya fazla kalın söyleme kusurumuz vardır; bazılarını, sanki fazla sertmiş gibi, tam çıkaramayız ve onların yerine benzer ama daha körelmiş seslerle başka harfler koyarız.

1.11.4

quod est igitur huius doctoris officium? in primis vitia si qua sunt oris emendet, ut expressa sint verba, ut suis quaeque litterae sonis enuntientur. quarundam enim vel exilitate vel pinguitudine nimia laboramus, quasdam velut acriores parum efficimus et aliis non dissimilibus sed quasi hebetioribus permutamus.

1.11.5Nitekim Demosthenes'in de güçlük çektiği rho harfinin yerine lambda geçer (bu iki harfin karşılığı bizde de vardır [r ile l]); c ve onun gibi g gücünü bulamayınca t'ye ve d'ye doğru yumuşar.

1.11.5

quippe et Rho litterae, qua Demosthenes quoque laboravit, Labda succedit (quarum vis est apud nos quoque); et cum c ac similiter g non evaluerunt, in t ac d molliuntur.

1.11.6Bu hoca s harfi etrafındaki o nazlanmalara da katlanmayacak; kelimelerin gırtlakta duyulmasına, ağzın boşluğunda yankılanmasına, saf konuşmaya hiç yakışmayan bir şeye, sesin yalın tabiatının daha dolgun bir tınıyla sıvanmasına da izin vermeyecektir; Yunanlar buna katapeplasmenon ["sıvanmış"] derler.

1.11.6

ne illas quidem circa s litteram delicias hic magister feret, nec verba in faucibus patietur audiri nec oris inanitate resonare nec, quod minime sermoni puro conveniat, simplicem vocis naturam pleniore quodam sono circumliniri, quod Graeci καταπεπλασμένον dicunt.

1.11.7Bu ad, ses veren delikleri kapatıldığında doğrudan çıkıştan daha kalın bir soluk veren flütlerin sesine verilir.

1.11.7

sic appellatur cantus tibiarum, quae praeclusis quibus clarescunt foraminibus, recto modo exitu graviorem spiritum reddunt.

1.11.8Hoca, son hecelerin yutulmamasına, konuşmanın baştan sona eşit kalmasına, bağırmak gerektiğinde zorlanmanın baştan değil göğüsten gelmesine, jestin sese, yüzün de jeste uydurulmasına dikkat edecektir.

1.11.8

curabit etiam, ne extremae syllabae intercidant, ut par sibi sermo sit, ut, quotiens exclamandum erit, lateris conatus sit ille non capitis, ut gestus ad vocem, vultus ad gestum accommodetur.

1.11.9Konuşanın yüzünün dik durmasına da dikkat etmek gerekecek: dudaklar çarpılmasın, aşırı açılan ağız yüzü yırtar gibi ayrılmasın, yüz yukarı kalkmasın, gözler yere dikilmesin, boyun bir yana ya da öbür yana eğilmesin. Alın ise pek çok şekilde kusur işler.

1.11.9

observandum erit etiam, ut recta sit facies dicentis, ne labra distorqueantur, ne immodicus hiatus rictum discindat, ne supinus vultus, ne deiecti in terram oculi, ne inclinata utrolibet cervix. nam frons pluribus generibus peccat.

1.11.10Çok kişi gördüm: kiminin kaşları sesin her zorlanışında kalkıyor, kimininki çatılıyor, kimininki de birbirinden ayrılıyordu; bir kaş başın tepesine doğru uzanırken öbürü neredeyse gözü bastırıyordu.

1.11.10

vidi multos, quorum supercilia ad singulos vocis conatus adlevarentur, aliorum constricta, aliorum etiam dissidentia, cum alterum in verticem tenderent, altero paene oculus ipse premeretur.

1.11.11Az sonra söyleyeceğimiz gibi, bu işlerde de önem sonsuzdur; yakışmayan hiçbir şey hoşa gidemez.

1.11.11

infinitum autem, ut mox dicemus, in his quoque rebus momentum est; et nihil potest placere quod non decet.

1.11.12Komedi oyuncusu ayrıca nasıl anlatılacağını, öğüt verirken nasıl bir ağırlık takınılacağını, öfkenin hangi coşkuyla yükseleceğini, acındırmaya hangi ses kıvrımının yakışacağını da öğretmelidir. Bunu en iyi şekilde, komedilerden bu işe en elverişli, yani dava konuşmalarına benzeyen belli parçalar seçerek yapacaktır.

1.11.12

debet etiam docere comoedus, quomodo narrandum, qua sit auctoritate suadendum, qua concitatione consurgat ira, qui flexus deceat miserationem. quod ita optime faciet, si certos ex comoediis elegerit locos et ad hoc maxime idoneos, id est, actionibus similes.

1.11.13Bu parçalar yalnız sunuş için çok faydalı olmakla kalmayacak, belagati artırmaya da son derece elverişli olacaktır.

1.11.13

iidem autem non ad pronuntiandum modo utilissimi verum ad augendam quoque eloquentiam maxime accommodati erunt.

1.11.14Bunlar, zayıf yaş daha büyük şeyleri kavrayamadığı sürece. Fakat söylevleri okumak gerektiğinde, çocuk onların güzelliklerini artık sezdiğinde, yanına özenli ve bilgili biri dursun isterim; bu kişi yalnız okuyuşunu biçimlendirmekle kalmasın, söylevlerden seçilmiş parçaları ezberlemeye ve bunları ayakta, yüksek sesle ve tıpkı dava görürken yapacağı gibi söylemeye de zorlasın; böylece çocuk sunuşunu, sesini ve hafızasını hemen çalıştırmış olur.

1.11.14

et haec, dum infirma aetas maiora non capiet; ceterum, cum legere orationes oportebit, cum virtutes earum iam sentiet, tum mihi diligens aliquis ac peritus adsistat, neque solum lectionem formet, verum ediscere etiam electa ex iis cogat et ea dicere stantem clare et quemadmodum agere oportebit, ut protinus pronuntiationem, vocem, memoriam exerceat.

1.11.15Biraz da güreş okullarına vakit ayırmış olanları kınamak gerektiğini düşünmüyorum. Hayatlarının bir kısmını yağ içinde, bir kısmını şarap içinde tüketenlerden, beden bakımıyla zihni gömenlerden söz etmiyorum (onların yetiştirdiğimiz kişiden olabildiğince uzak durmasını isterim);

1.11.15

ne illos quidem reprehendendos puto, qui paulum etiam palaestricis vacaverunt. non de his loquor, quibus pars vitae in oleo, pars in vino consumitur, qui corporum cura mentem obruerunt (hos enim abesse ab eo quem instituimus quam longissime velim);

1.11.16ama jestleri ve hareketleri biçimlendirenlere de aynı ad verilir: onlar kolların düzgün durmasını, ellerin eğitimsiz ve köylüce olmamasını, duruşun çirkin olmamasını, ayakları ileri atarken beceriksizlik görülmemesini, başın ve gözlerin bedenin öbür yönelişinden ayrı düşmemesini sağlarlar.

1.11.16

sed nomen est idem iis, a quibus gestus motusque formantur, ut recta sint brachia, ne indoctae rusticae manus, ne status indecorus, ne qua in proferendis pedibus inscitia, ne caput oculique ab alia corporis inclinatione dissideant.

1.11.17Bunların sunuşun bir parçası olduğunu kimse inkâr etmez, sunuşun kendisini de hatipten ayırmaz; yapılması gerekeni öğrenmekten de elbette gocunmamalı. Hele bu kheironomia, yani adından da anlaşıldığı gibi "jestin kanunu", hem o kahramanlar çağında doğmuş hem Yunanistan'ın en büyük adamlarınca, hatta Sokrates'in kendisince benimsenmiş, Platon tarafından da yurttaşlık faziletleri arasına konmuş, Khrysippos da çocukların eğitimi üzerine yazdığı öğütlerde onu atlamamışken.

1.11.17

nam neque haec esse in parte pronuntiationis negaverit quisquam, neque ipsam pronuntiationem ab oratore secernet, et certe, quod facere oporteat, non indignandum est discere, cum praesertim haec chironomia, quae est, ut nomine ipso declaratur, lex gestus, et ab illis temporibus heroicis orta sit et a summis Graeciae viris atque ipso etiam Socrate probata, a Platone quoque in parte civilium posita virtutum et a Chrysippo in praeceptis de liberorum educatione compositis non omissa.

1.11.18Lakedaimonlıların da savaş için faydalı saydıkları bir dansı egzersizleri arasında tuttuklarını öğrenmişizdir. Eski Romalılar da bunu ayıp saymazdı; bunun kanıtı, rahiplerin adı ve kutsallığıyla bugüne kadar süren danstır, bir de Cicero'nun De oratore'sinin üçüncü kitabındaki Crassus'un o sözleri: orada hatibin gövdesini güçlü ve erkekçe eğmesini, bunu da sahneden ve oyunculardan değil, silahtan, hatta güreş alanından öğrenmesini öğütler. Bu terbiyenin kullanımı, kınanmadan bizim çağımıza kadar gelmiştir.

1.11.18

nam Lacedaemonios quidem etiam saltationem quandam tanquam ad bella quoque utilem habuisse inter exercitationes accepimus. neque id veteribus Romanis dedecori fuit; argumentum est sacerdotum nomine ac religione durans ad hoc tempus saltatio, et illa in tertio Ciceronis de Oratore libro verba Crassi, quibus praecipit, ut orator utatur laterum inclinatione forti ac virili, non a scena et histrionibus sed ab armis aut etiam a palaestra; cuius disciplinae usus in nostram usque aetatem sine reprehensione descendit.

1.11.19Ben yine de onu çocukluk yıllarının ötesine taşımayacağım, bu yıllarda bile uzun tutmayacağım. Çünkü hatibin jestinin dansa benzer biçimde düzenlenmesini istemiyorum; istediğim, bu çocukluk egzersizinden geride bir şey kalması, öğrenirken kazanılmış o zarafetin, biz farkında olmadan, gizlice peşimizden gelmesidir.

1.11.19

A me tamen nec ultra pueriles annos retinebitur nec in his ipsis diu. neque enim gestum oratoris componi ad similitudinem saltationis volo, sed subesse aliquid ex hac exercitatione puerili, unde nos non id agentes furtim decor ille discentibus traditus prosequatur.

1.12.112. Bölüm

Bunlar öğrenilmesi gereken şeyler olsa bile, hepsinin aynı zamanda öğretilip kavranıp kavranamayacağı sık sık sorulur. Kimileri bunu reddeder: farklı yönlere çeken bu kadar dersle ruh karışır ve yorulur, bunlara ne zihin ne beden ne de günün kendisi yeter; daha güçlü bir yaş buna ne kadar dayansa da çocukluk yıllarına bu yükü bindirmek doğru değildir, derler.

1.12.1

quaeri solet, an, etiamsi discenda sint haec, eodem tempore tamen tradi omnia et percipi possint. negant enim quidam, quia confundatur animus ac fatigetur tot disciplinis in diversum tendentibus, ad quas nec mens nec corpus nec dies ipse sufficiat, et si maxime patiatur hoc aetas robustior, pueriles annos onerari non oporteat.

1.12.2Ama bunlar insan zekâsının tabiatının ne kadar güçlü olduğunu yeterince görmezler. Bu tabiat öyle çevik ve hızlıdır, deyim yerindeyse her yöne öyle bakar ki tek bir şeyle uğraşması bile mümkün değildir; gücünü yalnız aynı gün değil, aynı anda birçok şeye yöneltir.

1.12.2

sed non satis perspiciunt, quantum natura humani ingenii valeat; quae ita est agilis ac velox, sic in omnem partem, ut ita dixerim, spectat, ut ne possit quidem aliquid agere tantum unum, in plura vero non eodem die modo, sed eodem temporis momento vim suam intendat.

1.12.3Lir çalıp şarkı söyleyenler aynı anda hem hafızalarına hem seslerine hem de sayısız ses kıvrımına hizmet etmiyorlar mı? Bu sırada sağ elleri bazı telleri tarar, sol elleri bazılarını çeker, tutar, bırakır; ayak bile boş durmaz, belli bir zaman kanununa uyar; ve bütün bunlar aynı anda olur.

1.12.3

an vero citharoedi non simul et memoriae et sono vocis et plurimis flexibus serviunt, cum interim alios nervos dextra percurrunt, alios laeva trahunt, continent, praebent, ne pes quidem otiosus certam legem temporum servat, et haec pariter omnia?

1.12.4Peki ya biz? Ansızın bir davanın zorunluluğuyla yakalandığımızda, bir yandan bir şey söyleyip bir yandan başka şeyi öngörmüyor muyuz? Üstelik bu sırada aynı anda konuların bulunması, kelimelerin seçimi, dizim, jest, sunuş, yüz ifadesi, hareket gerekir. Bu kadar farklı şeyler tek bir çabanın içinde aynı anda yerine geliyorsa, saatlerimizi neden birçok uğraş arasında bölüştürmeyelim? Hele çeşitliliğin kendisi ruhları dinlendirip tazelerken, buna karşılık tek bir işte direnmek epeyce daha zorken. Bu yüzden yazmak okumayla dinlenir, okumanın verdiği bıkkınlık da sırayla değiştirilerek hafifletilir.

1.12.4

quid? nos agendi subita necessitate deprehensi nonne alia dicimus, alia providemus, cum pariter inventio rerum, electio verborum, compositio, gestus, pronuntiatio, vultus, motus desiderentur? quae si velut sub uno conatu tam diversa parent simul, cur non pluribus curis horas partiamur? cum praesertim reficiat animos ac reparet varietas ipsa, contraque sit aliquanto difficilius in labore uno perseverare. ideo et stilus lectione requiescit, et ipsius lectionis taedium vicibus levatur.

1.12.5Ne kadar çok iş yapmış olursak olalım, başladığımız işe karşı bir bakıma taze kalırız. Hangi sanatın olursa olsun tek bir hocasına bütün gün katlanan kim körelmez? Yiyeceklerde olduğu gibi değişiklikle canlanacaktır; mide de yiyeceklerin çeşitliliğiyle kendine gelir ve birçok yiyecekle daha az tiksinerek beslenir.

1.12.5

quamlibet multa egerimus, quodam tamen modo recentes sumus ad id quod incipimus. quis non obtundi potest, si per totum diem cuiuscunque artis unum magistrum ferat? mutatione recreabitur sicut in cibis, quorum diversitate reficitur stomachus et pluribus minore fastidio alitur.

1.12.6Yoksa bu adamlar bana başka hangi öğrenme yolu olduğunu söylesinler. Yalnız gramer hocasına mı hizmet edelim, sonra yalnız geometri hocasına, bu arada öğrendiğimizi bir kenara mı bırakalım? Sonra müzik hocasına geçelim, öncekiler aklımızdan mı çıksın? Latin edebiyatına çalışırken Yunan edebiyatına dönüp bakmayalım mı, kısacası en son başladığımızdan başka hiçbir şey yapmayalım mı?

1.12.6

aut dicant isti mihi, quae sit alia ratio discendi. grammatico soli deserviamus, deinde geometrae tantum, omittamus interim quod didicimus? mox transeamus ad musicum, excidant priora? et cum Latinis studebimus litteris, non respiciamus ad Graecas, et, ut semel finiam, nihil faciamus nisi novissimum?

1.12.7Neden aynısını çiftçilere de öğütlemiyoruz: tarlaları, bağları, zeytinlikleri ve ağaçlıkları aynı anda işlemesinler, çayırlara, sürülere, bahçelere, arı kovanlarına ve kümes hayvanlarına aynı anda özen göstermesinler? Neden kendimiz her gün biraz forum işlerine, biraz dostların isteklerine, biraz ev hesaplarına, biraz beden bakımına, biraz da hazlara vakit ayırıyoruz? Bunlardan herhangi biri, ara vermeden yapsak, bizi yorardı. Çok şey yapmak, bir şeyi uzun süre yapmaktan o kadar kolaydır.

1.12.7

cur non idem suademus agricolis, ne arva simul et vineta et oleas et arbustum colant, ne pratis et pecoribus et hortis et alvearibus avibusque accommodent curam? cur ipsi aliquid forensibus negotiis, aliquid desideriis amicorum, aliquid rationibus domesticis, aliquid curae corporis, nonnihil voluptatibus cotidie damus? quarum nos una res quaelibet nihil intermittentes fatigaret. adeo facilius est multa facere quam diu.

1.12.8Çocukların çalışmanın emeğine daha zor katlanacağından hiç korkmamalı; çünkü hiçbir yaş daha az yorulmaz. Belki şaşırtıcıdır, ama deneyerek görebilirsiniz.

1.12.8

illud quidem minime verendum est, ne laborem studiorum pueri difficilius tolerent, neque enim ulla aetas minus fatigatur. mirum sit forsitan, sed experimentis deprehendas.

1.12.9Çünkü zekâlar katılaşmadan önce öğrenmeye daha yatkındır. Bunu şu kanıt bile gösterir: çocuklar kelimeleri doğru biçimlendirmeye başladıktan sonraki iki yıl içinde, hiç kimse üstlerine düşmese bile hemen her şeyi konuşurlar; oysa yeni satın aldığımız kölelere Latince kaç yıl direnir! Yetişkin birine okuma yazma öğretmeye kalkışırsanız, kendi sanatında en iyi iş çıkaranlara paidomatheis ["çocukken öğrenmiş"] denmesinin boşuna olmadığını daha iyi anlarsınız.

1.12.9

nam et dociliora sunt ingenia, priusquam obduruerunt. id vel hoc argumento patet, quod intra biennium, quam verba recte formare potuerunt, quamvis nullo instante, omnia fere loquuntur; at noviciis nostris per quot annos sermo Latinus repugnat. magis scias, si quem iam robustum instituere litteris coeperis, non sine causa dici παιδομαθεῖς eos, qui in sua quidque arte optime faciant.

1.12.10Ayrıca çocukların tabiatı emeğe gençlerinkinden daha dayanıklıdır. Bebeklerin bedenlerini ne yere o kadar sık düşmeleri o kadar ağır sarsar, ne elleri ve dizleri üstünde emeklemeleri, ne de biraz sonra ara vermeyen oyunları ve gün boyu koşuşturmaları; çünkü ağırlıkları yoktur, kendi kendilerine yük olmazlar. Öyle sanıyorum ki ruhları da daha az çabayla hareket ettiği, çalışmaya kendi gayretleriyle dayanmadıkları, yalnızca kendilerini biçimlendirilmeye bıraktıkları için aynı ölçüde yorulmaz.

1.12.10

et patientior est laboris natura pueris quam iuvenibus. videlicet , ut corpora infantium nec casus, quo in terram totiens deferuntur, tam graviter adfligit nec illa per manus et genua reptatio nec post breve tempus continui lusus et totius diei discursus, quia pondus illis abest nec sese ipsi gravant: sic animi quoque, credo, quia minore conatu moventur nec suo nisu studiis insistunt, sed formandos se tantummodo praestant, non similiter fatigantur.

1.12.11Bundan başka, o yaşın bir başka kolaylığıyla hocalarının peşinden adeta daha saf bir şekilde giderler ve yaptıkları işi ölçüp biçmezler. Emeği tartma yetisi de henüz onlarda yoktur. Üstelik sık sık denediğimiz gibi, yorgunluk insanı düşünce kadar yıpratmaz.

1.12.11

praeterea secundum aliam aetatis illius facilitatem velut simplicius docentes sequuntur nec quae iam egerint metiuntur. abest illis adhuc etiam laboris iudicium. porro , ut frequenter experti sumus, minus adficit sensus fatigatio quam cogitatio.

1.12.12Hem zaman da hiçbir zaman daha bol olmayacaktır; çünkü bu yaşlarda bütün ilerleme dinleyerek olur. Çocuk yazmak için kendi köşesine çekildiğinde, kendisi bir şey üretip kompozisyon kurduğunda, bu çalışmalara başlamaya ya vakti olmayacak ya da gönlü olmayacaktır.

1.12.12

sed ne temporis quidem unquam plus erit, quia his aetatibus omnis in audiendo profectus est. cum ad stilum secedet, cum generabit ipse aliquid atque componet, tum inchoare haec studia vel non vacabit vel non libebit.

1.12.13Öyleyse gramer hocası bütün günü dolduramayacağına ve doldurmamasına da gerek olduğuna göre (yoksa öğrencinin ruhunu bıkkınlıkla uzaklaştırır), bu artakalan vakitleri hangi çalışmalara ayıralım?

1.12.13

ergo cum grammaticus totum occupare diem non possit nec debeat, ne discentis animum taedio avertat, quibus potius studiis haec temporum velut subsiciva donabimus?

1.12.14Ben de öğrencinin bu sanatlarda tükenmesini istemiyorum: beste yapmasın, şarkıları notayla yazmasın, geometrinin en ince işlerine kadar inmesin; onu ne sunuşta bir komedi oyuncusu ne de jestte bir dansçı yapıyorum. Bütün bunları istesem bile yine de zaman yeterdi; çünkü öğrenme yaşı uzundur, ben de ağır zekâlardan söz etmiyorum.

1.12.14

nam nec ego consumi studentem in his artibus volo, nec moduletur aut musicis notis cantica excipiat, nec utique ad minutissima usque geometriae opera descendat, non comoedum in pronuntiando nec saltatorem in gestu facio; quae si omnia exigerem, suppeditabat tamen tempus. longa est enim, quae discit, aetas, et ego non de tardis ingeniis loquor.

1.12.15Sonra, geleceğin hatibinin öğrenmesi gerektiğini düşündüğüm bütün bu alanlarda Platon niçin öne çıktı? Atina'nın verebileceği öğretimlerle, İtalya'ya gemiyle gidip ziyaret ettiği Pythagorasçılarınkiyle yetinmedi; Mısır rahiplerine de gitti ve onların sırlarını iyice öğrendi.

1.12.15

denique cur in his omnibus, quae discenda oratori futuro puto, eminuit Plato? qui non contentus disciplinis, quas praestare poterant Athenae, non Pythagoreorum, ad quos in Italiam navigaverat, Aegypti quoque sacerdotes adiit atque eorum arcana perdidicit.

1.12.16Tembelliğimizi güçlük bahanesiyle örteriz. Çünkü işe karşı bir sevgimiz yoktur; belagati de ahlâken güzel ve şeylerin en güzeli olduğu için kendi uğruna aramıyoruz; satılık bir kullanım ve bayağı bir kazanç için hazırlanıyoruz.

1.12.16

difficultatis patrocinia praeteximus segnitiae. neque enim nobis operis amor est, nec, quia sit honesta ac rerum pulcherrima eloquentia, petitur ipsa, sed ad venalem usum et sordidum lucrum accingimur.

1.12.17Bunlar olmadan da forumda pek çok kişi konuşsun ve kazansın; yeter ki bayağı mal ticareti yapan biri daha zengin olsun, tellal da sesine daha çok şey borçlu olsun. Çalışmaların ne getirdiğini hesaplayacak bir okurun bana verilmesini de istemem zaten.

1.12.17

dicant sine his in foro multi et adquirant, dum sit locupletior aliquis sordidae mercis negotiator et plus voci suae debeat praeco. nec velim quidem lectorem dari mihi quid studia referant computaturum.

1.12.18Ama belagatin suretini ilahî bir zihinle kavramış olan, o (pek de tanınmamış olmayan bir tragedya şairinin dediği gibi) "şeylerin kraliçesi" sözü gözünün önüne koyan, meyvesini dava ücretlerinin bahşişinden değil kendi ruhundan, seyirden ve ilimden, o kalıcı ve talihe bağlı olmayan meyveyi bekleyen kişi, seyirliklerde, Campus'ta, zar oyunlarında, nihayet boş sohbetlerde, uykudan ve uzayan sofralardan söz etmiyorum bile, ziyan olan vakitleri geometri ve müzik hocasına harcamaya kendini kolayca ikna eder; o bilgisiz hazlardan alacağından ne kadar daha çok zevk alacaktır!

1.12.18

qui vero imaginem ipsam eloquentiae divina quadam mente conceperit, quique illam (ut ait non ignobilis tragicus) reginam rerum orationem ponet ante oculos, fructumque non ex stipe advocationum sed ex animo suo et contemplatione ac scientia petet perpetuum illum nec fortunae subiectum, facile persuadebit sibi, ut tempora, quae spectaculis, campo, tesseris, otiosis denique sermonibus, ne dicam somno et conviviorum mora conteruntur, geometrae potius ac musico impendat, quanto plus delectationis habiturus quam ex illis ineruditis voluptatibus.

1.12.19Çünkü takdir insanlara şu armağanı vermiştir: ahlâken güzel olan şeyler onları daha çok sevindirir. Ama bu tatlılığın kendisi bizi biraz uzağa götürdü. Bu kadarı, çocuğun daha büyük şeyleri kavramadan önce yetiştirilmesi gereken çalışmalar hakkında yeter. Gelecek kitap adeta yeni bir girişle başlayacak ve retorik hocasının vazifelerine geçecektir.

1.12.19

dedit enim hoc providentia hominibus munus, ut honesta magis iuvarent. sed nos haec ipsa dulcedo longius duxit. hactenus ergo de studiis, quibus, antequam maiora capiat, puer instituendus est; proximus liber velut novum sumet exordium et ad rhetoris officia transibit.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…