Kavram
Universale
- Yunanca
- καθόλου (katholou)
- Latince
- universale, universalis; (karşıtı) singulare, particulare
- Almanca
- das Allgemeine, Universale
- Fransızca
- universel
- İngilizce
- the universal
- Türkçe
- küllî
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte "bütün, hep birlikte". Mantıkta birçok şeye yüklenebilen; Quintilianus'ta belli kişilere bağlı olmayan, herkes için geçerli söz (vecize), karakter tasvirinin (ethologia) ise belli kişilerle sınırlı oluşunun karşıtı.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Birçok şeye yüklenebilen | holon, genos |
| MS 90'lar | Quintilianus | Vecize küllî bir sözdür | Quintilianus, Institutio oratoria 1.9.3 |
| 6. yy | Boethius | Porphyrios'un soruları: cins ve türler var mı? |
Dönüşüm: Retorikteki "genel söz"den Orta Çağ'ın tümeller tartışmasına.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | καθόλου | kata holou "bütüne göre"; Aristoteles: birçok şey hakkında yüklenebilen (De int. 7; Metaph. Z 13). Bkz. holon. Karşıtı καθ᾽ ἕκαστον "tek tek olan". |
| Latince | universale / singulare | universus "bir bütün hâline getirilmiş, hepsi bir arada". Retorikte universalis "genel": Quintilianus vecizeyi (sententia) "küllî bir söz" diye tarif eder (Inst. 1.9.3). Boethius'tan sonra mantık ve metafiziğin teknik terimi (tümeller tartışması). |
| Almanca / Fransızca | das Allgemeine / universel | |
| İngilizce | the universal |
Türkçe karşılığı
küllî / cüzî. tümel / tikel: öz Türkçe karşılık, mantıkta yaygın. evrensel: bugün "her yerde geçerli" anlamına kaymıştır; teknik anlamda karışıklık yaratır. genel: retorik bağlamda doğal, ama terim değeri taşımaz. Tercih: küllî; gündelik "genel" anlamında bağlam gerektiriyorsa "genel" yazılır.
"Küllî" kelimesi İslâm mantık ve felsefe geleneğinin (küllî – cüz'î) birikimini taşır; "tümel" ise modern mantık dilini. Retorikteki universalis (belli kişilere bağlı olmayan söz) ile Boethius sonrası universale (cins ve tür gibi birçok şeye yüklenen) aynı kökten gelir, ama ağırlıkları farklıdır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: küllî, Küllî, külliden, küllîlere, küllîdir, küllîler
Metinlerde işaretlendiği yerler
24 yer · 24 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi1.9.3
- Augustinus, Musiki Üzerine75_2
- Augustinus, Öğretmen Üzerine4_2
- Augustinus, Tanrı Devleti5.13
- Augustinus, Yalana Karşı1
- Boethius, Felsefenin Tesellisi5.P4_2
- Boethius, Aristoteles'in Kategoriler'i ŞerhiPL64.169_2
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si ŞerhiPL64.307
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.405
- Boethius, Kategorik Kıyaslara GirişPL64.767
- Boethius, Kategorik Kıyas ÜzerinePL64.797
- Boethius, Şartlı Kıyaslar ÜzerinePL64.835
- Boethius, Bölme ÜzerinePL64.877_2
- Boethius, Topik Farklar ÜzerinePL64.1183
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1051
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler2.28
- Thomas Aquinas, Varlık ve Öz Üzerine1.4
- Descartes, Felsefenin İlkeleriAT8.027
- Descartes, Zihnin Yönetimi İçin KurallarAT10.381
- Kant, Saf Aklın EleştirisiAA03.029
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi43
- Hegel, Mantık Bilimi351
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları15
- Nietzsche, Tragedyanın DoğuşuGT-16.2