İçeriğe geç

Kavram

Universale

Yunanca
καθόλου (katholou)
Latince
universale, universalis; (karşıtı) singulare, particulare
Almanca
das Allgemeine, Universale
Fransızca
universel
İngilizce
the universal
Türkçe
küllî

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte "bütün, hep birlikte". Mantıkta birçok şeye yüklenebilen; Quintilianus'ta belli kişilere bağlı olmayan, herkes için geçerli söz (vecize), karakter tasvirinin (ethologia) ise belli kişilerle sınırlı oluşunun karşıtı.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles Birçok şeye yüklenebilen holon, genos
MS 90'lar Quintilianus Vecize küllî bir sözdür Quintilianus, Institutio oratoria 1.9.3
6. yy Boethius Porphyrios'un soruları: cins ve türler var mı?

Dönüşüm: Retorikteki "genel söz"den Orta Çağ'ın tümeller tartışmasına.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca καθόλου kata holou "bütüne göre"; Aristoteles: birçok şey hakkında yüklenebilen (De int. 7; Metaph. Z 13). Bkz. holon. Karşıtı καθ᾽ ἕκαστον "tek tek olan".
Latince universale / singulare universus "bir bütün hâline getirilmiş, hepsi bir arada". Retorikte universalis "genel": Quintilianus vecizeyi (sententia) "küllî bir söz" diye tarif eder (Inst. 1.9.3). Boethius'tan sonra mantık ve metafiziğin teknik terimi (tümeller tartışması).
Almanca / Fransızca das Allgemeine / universel
İngilizce the universal

Türkçe karşılığı

küllî / cüzî. tümel / tikel: öz Türkçe karşılık, mantıkta yaygın. evrensel: bugün "her yerde geçerli" anlamına kaymıştır; teknik anlamda karışıklık yaratır. genel: retorik bağlamda doğal, ama terim değeri taşımaz. Tercih: küllî; gündelik "genel" anlamında bağlam gerektiriyorsa "genel" yazılır.

"Küllî" kelimesi İslâm mantık ve felsefe geleneğinin (küllî – cüz'î) birikimini taşır; "tümel" ise modern mantık dilini. Retorikteki universalis (belli kişilere bağlı olmayan söz) ile Boethius sonrası universale (cins ve tür gibi birçok şeye yüklenen) aynı kökten gelir, ama ağırlıkları farklıdır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: küllî, Küllî, külliden, küllîlere, küllîdir, küllîler

Metinlerde işaretlendiği yerler

24 yer · 24 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.