İçeriğe geç
Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)

Boethius · Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)

I. Kitap

PL64.393_2Alexandros, şerhinde, açıklama gibi uzun bir emeğe şu sebeple girdiğini söylüyor: çünkü birçok konuda önceki yazarların görüşlerinden ayrılıyordu. Benim bu işe girişmem için ise daha büyük bir sebep var: Latince'de kimse çevirinin ya da şerhin kesintisiz dizisini kolay kolay üstlenmiş değildir. Yalnız Vettius Praetextatus Birinci ve İkinci Analitikler'i Latin diline aktarmıştır; ama Aristoteles'i çevirerek değil, Themistios'u aktararak. İkisini de okuyan bunu kolayca anlar. Albinus'un da aynı konularda yazdığı söylenir; onun geometri kitaplarının yayımlandığını biliyorum, ama diyalektik üzerine yazdıklarını uzun uzun aradığım hâlde bulamadım. Şu hâlde o bu konuda hiç susmuşsa, biz atlanmış olanı söylemiş olacağız; bir şey yazmışsa, biz de bilgin bir adamın gayretini taklit ederek aynı övgüye konu olacağız.

Aristoteles'in birçok eseri felsefenin en ince sanatıyla gizlenmişse de, bu kitap hepsinden önce hem düşüncelerinin keskinliğiyle hem sözlerinin kısalığıyla son derece sıkışıktır. Bu yüzden burada, on kategorinin açıklamasından daha çok ter dökülecektir.

Önce sesin ne olduğu tarif edilmelidir; çünkü bu kitabın bütün amacı bu açık ve belli olunca meydana çıkacaktır. Ses, havanın dille vurulmasıdır; bu, boğazın atardamar denen bazı kısımlarından geçerek canlı tarafından çıkarılır. Aynı solukla meydana gelen ama dilin vurmadığı başka sesler de vardır, öksürük gibi. Öksürük, atardamarlardan çıkan bir solukla olur ama dilin hiçbir baskısıyla biçimlenmez; bu yüzden harflere de tabi değildir, çünkü hiçbir şekilde yazılamaz. Bu yüzden sesin tarifi şu olsun: ses, bir anlamlandırma tasavvuruyla birlikte çıkan seslemedir. Çünkü ses, çıkarıldığında bir şeyi anlamlandırmak için söylenir; öksürük ise bir sesleme olduğu hâlde, hiçbir şeyi anlamlandırmak için çıkarılmaz, çıkmaktan çok kendiliğinden gelir.

Soluğumuzun durumu şöyledir: dil ona vuracak şekilde vurulup biçimlenirse, ses olur. Dil öyle vurursa ki ses belirli ve sınırlı bir seslemeyle çıksın, Yunanca lexis denen söyleyiş olur. Çünkü söyleyiş boğumlu sestir. Bu kelimeye, yani lexis'e "deyiş" demeyeceğiz, çünkü "deyiş"i phasis yerine kullanıyoruz; lexis'i "söyleyiş" diye çeviriyoruz. Söyleyişin parçaları harflerdir; bunlar birleşince tek bir bağlı ve bileşik ses meydana getirir, buna söyleyiş denir. Herhangi bir ses, ister bir şeyi anlamlandırsın, "insan" kelimesi gibi; ister hiçbir şeyi anlamlandırmasın, ya da birine ad olarak konunca anlamlandırabilsin, blictiri gibi (bu ses kendi başına hiçbir şey anlamlandırmaz, ama birine ad olarak konursa anlamlandırır); ister kendi başına hiçbir şey anlamlandırmayıp başkalarıyla birleşince göstersin, bağlaçlar gibi, bütün bunlara söyleyiş denir. Öyle ki söyleyişin kendine özgü sureti, harflerle yazılabilen bileşik sestir.

Demek ki söyleyiş olması için sese, yani dilin ürettiği seslemeye ihtiyaç vardır ve sesin dille harflerle yazılabilecek bir seslemede sınırlanması gerekir. Benzer şekilde dilin vurduğu seslemeye de ihtiyaç vardır. Ama bu söyleyişin anlamlı olması için bir de, ses ya da söyleyişte bulunan şeyin kendisiyle çıkarıldığı bir anlamlandırma tasavvurunun eklenmesi gerekir. Ya da şöyle söylenmelidir: atardamarlardan çıkardığımız bu solukta yalnız dilin vuruşu varsa, ses olur; vuruş sesi harflere dönüştürecek şekildeyse, söyleyiş olur; buna bir de tasavvur gücü eklenirse, o anlamlı ses olur.

Şu hâlde bu üç şey bir araya gelince, yani dilin vuruşu, sesin boğumlu seslemesi ve söyleme tasavvuru, ifade meydana gelir. Çünkü ifade, kendi başına anlamlı olan boğumlu sestir. Bu yüzden her ses ifade değildir; çünkü öteki canlıların sesleri vardır ve bunlar ifade adının kapsamına girmez. Her söyleyiş de ifade değildir; çünkü söylendiği gibi, anlamı olmayan söyleyişler vardır ve bazıları kendi başına anlamlandırmadığı hâlde başkalarıyla birleşince anlamlandırır, bağlaçlar gibi. İfade ise yalnız kendi başına anlamlı ve boğumlu seslerde bulunur. Bu yüzden ters çevrilebilir: ifade olan her şey anlamlandırır, anlamlandıran her şey de ifade adıyla anılır. Nitekim Aristoteles de Poetika'da heceleri ve bağlaçları söyleyişin parçaları sayar; heceler, hece oldukları için, hiçbir şey anlamlandırmaz; bağlaçlar birlikte anlamlandırabilir, ama kendi başlarına hiçbir şeyi göstermez.

PL64.393_2

Alexander in commentariis suis hac se impulsum causa pronuntiat sumpsisse longissimum expositionis laborem, quod in multis ille a priorum sententiis scriptorum dissideret. Mihi vero major persequendi operis causa est, quod non facile quisquam vel transferendi, vel etiam commentandi continuam sumpserit seriem, nisi quod Vettius Praetextatus priores postremosque analyticos non vertendo Aristotelem Latino sermoni tradidit, sed transferendo Themistium, quod qui utrosque legit facile intelligit. Albinus quoque de eisdem rebus scripsisse perhibetur, cujus ego geometricos quidem libros editos scio, de dialectica vero diu multumque quaesitos reperire non valui. Sive igitur ille omnino tacuit, nos praetermissa dicemus, sive aliquid scripsit, nos quoque docti viri imitati studium in eadem laude versabimur. Sed quanquam multa sint Aristotelis quae subtilissima philosophiae arte celata sunt, hic tamen ante omnia liber nimis et acumine sententiarum, et verborum brevitate constrictus est. Quocirca plus hic quam in decem praedicamentis expositione sudabitur. Prius ergo quid vox sit diffiniendum est. Hoc enim perspicuo et manifesto omnis libri hujus patefiet intentio. Vox est aeris per linguam percussio, quae per quasdam gutturis partes, quae arteriae vocantur, ab animali profertur. Sunt enim quidam alii soni qui eodem perficiuntur flatu, quos lingua non percutit, ut est tussis. Haec enim flatu fit quodam per arterias egrediente, sed nulla linguae impressione formatur, atque ideo nec illis subjacet elementis, scribi enim nullo modo potest. Quocirca haec esse diffinitio vocis, ut eam dicamus sonum esse cum quadam imaginatione significandi. Vox namque cum emittitur, significationis alicujus causa profertur. Tussis vero cum sonus sit, nullius significationis causa, surrepit potius quam profertur. Quare quoniam flatus noster ita sese habet, ut si ita percutiatur atque formetur, ut eum lingua percutiat, vox sit. Si eum lingua ita percutiat, ut terminato quodam et circumscripto sono vox exeat, locutio fit quae Graece dicitur Locutio enim est articulata vox, neque enim hunc sermonem, id est, dictione dicemus, idcirco quod dictionem interpretamur,, locutionem Cujus locutionis partes sunt litterae, quae cum conjunctae fuerint, unam efficiunt vocem conjunctam compositamque, quae locutio praedicatur. Sive autem aliquid quaecunque vox significet, ut est hic sermo, homo, sive omnino nihil, sive positum alicui nomen significare possit., ut est blictiri; haec enim vox cum per se nihil significet, posita tamen ut alicui nomen sit, significabit, sive per se quidem nihil significet, cum aliis vero juncta designet, ut sunt, conjunctiones, haec omnia locutiones vocantur, ut sit propria locutionis forma vox composita quae litteris describatur. Ut igitur sit locutio, voce opus est, id est eo sono quem percutit lingua, et ut vox ipsa sit per linguam determinata in eum sonum qui inscribi litteris possit, similiter opus est eo sono quem percutit lingua. Sed ut haec locutio significativa sit, illud quoque addi oportet ut sit aliqua significandi imaginatio, per quam id quod in voce vel in locutione est proferatur. Aut certe ita dicendum est si in hoc flatu quem per arterias emittimus, sit linguae sola percussio, vox est. Si vero talis percussio sit, ut in litteras redigat sonum, locutio est. Quod si vis quoque quaedam imaginationis addatur, illa significativa vox redditur. Concurrentibus igitur his tribus, linguae percussione, articulato vocis sonitu, imaginatione aliqua proferendi fit interpretatio. Interpretatio namque est vox articulata per seipsam significans. Quocirca non omnis vox interpretatio est, sunt enim caeterorum animalium voces, quae interpretationis vocabulo non tenentur. Nec omnis locutio interpretatio est, idcirco quia (ut dictum est) sunt locutiones quaedam, quae significatione carent et cum per se quaedam non significent, juncta tamen cum aliis significant, utconjunctiones. Interpretatio autem in solis per se significativis et articulatis vocibus permanet. Quare convertitur, ut quidquid sit interpretatio, illud significet. Et quidquid significat, interpretationis vocabulo nuncupetur. Unde etiam ipse quoque Aristoteles in libris quos de Arte poetica scripsit, locutionis partes esse syllabas et conjunctiones etiam tradidit, quarum syllabae, in eo quod sunt syllabae, nihil omnino significant. Conjunctiones vero consignificare quidem possunt, per se vero nihil designant.

PL64.393_3Bu kitapta ise ifadenin parçaları olarak ad ile fiili koyuyor; çünkü bunlar kendi başlarına anlamlandırır. Söz de ifadedir, çünkü o da ses olduğu ve anlamlı parçalardan

PL64.393_3

Interpretationis vero partes hoc libro constituit nomen et verbum, quae scilicet per seipsa significant. Nihilominus quoque orationem interpretationem esse constat, quae et ipsa cum vox sit et significativis partibus

PL64.395birleştiği için anlamdan yoksun değildir. Demek ki Aristoteles bu kitapta yalnız sözü değil ad ve fiili de, yalnız söyleyişi değil anlamlı söyleyişi, yani ifadeyi de ele aldığından ve ifade adı fiillere, adlara ve anlamlı söyleyişlere uyduğundan, kitap, ele aldığı şeylerin ortak adından, yani ifadeden hareketle İfade Üzerine diye adlandırılmıştır. Onun açıklamasını biz en çok Porphyrios'tan, ama ötekilerden de aktararak Latince söze döktük. Çünkü bu şerhçi bana hem kavrayış keskinliğiyle hem düşüncelerinin düzeniyle üstün görünüyor.

Demek ki ifadenin ilk iki parçası ad ve fiildir. Çünkü ruhun kavrayışlarında bulunan her şey bunlarla gösterilir; sözün bütün düzeni bunlarla meydana gelir. Ses kavrayışları anlamlandırdığı ölçüde, söylendiği gibi, bu iki parçaya bölünür: ad ve fiil. Ses, kavrayışların aracılığıyla kavrayışa konu olan şeyleri gösterdiği ölçüde ise, anlamlı seslerin sayısını

PL64.395

juncta, significatione non caret. Quare quoniam non de oratione sola, sed etiam de nomine et verbo, nec vero de sola locutione, sed etiam de significativa locutione, quae est interpretatio, in hoc libro ab Aristotele tractatur, idcirco quoniam verbis atque nominibus, et significativis locutionibus nomen interpretationis aptatur, a communi nomine eorum, de quibus in hoc libro tractatur, id est interpretatione, ipse quoque de Interpretatione liber inscriptus est, cujus expositionem nos scilicet quam maxime a Porphyrio, quanquam etiam a caeteris transferentes, Latina oratione digessimus. Hic enim nobis expositor et intellectus acumine et sententiarum dispositione videtur excellere. Erunt ergo interpretationis duae primae partes nomen et verbum, his enim quidquid est in animi intellectibus designatur, his namque totus ordo orationis efficitur, et in quantum vox ipsa quidem intellectus significat, in has duas (ut dictum est) secatur partes, nomen et verbum. In quantum vero vox per intellectuum medietatem subjectas intellectui res demonstrat, significantium vocum ⟦numerum⟧

PL64.395_2Aristoteles on kategoriye bölmüştür. Bu kitabın amacı, on çokluğa toplanmış kategoriler kitabının amacından şu noktada ayrılır: burada anlamlı seslerin sayısı, yalnız ruhun kavrayışlarını gösteren anlamlı sesler bakımından araştırılır; bunlar basit adlar ve fiiller ile onlardan birleşen sözlerdir. Kategoriler'in amacı ise, şeyleri anlamlandıran sesleri, aracı olan ruhun kavrayışlarının anlamlandırdığı ölçüde ele almaktır. Çünkü ad ve fiil, sesin bir tür keyfiyetidir; o on kategoriyi de bunlar anlamlandırır. On kategori hiçbir zaman ad ya da fiil keyfiyeti olmadan söylenmez. Bu yüzden bu kitabın amacı, şeyleri anlamlandıran sesler bakımından, onların ruhun kavramlarını ve kavrayışlarını anlamlandırdığı ölçüde olacaktır. On kategori kitabının amacı ise onun şerhinde söylenmiştir: şeyleri anlamlandıran sesler hakkındadır; yani sesler, hislerin ve kavrayışların aracılığıyla kavrayışlara konu olan şeyleri gösterebildiği ölçüde, onların anlamlandırması kaç kısma ayrılabilir?

Poetika'da ise söyleyişi aynı şekilde değil, söyleyişin bütün parçalarıyla ele almıştır: söyleyişin parçalarının harfler, heceler, bağlaçlar, tanımlıklar, adlar, çekim biçimleri, fiiller ve sözler olduğunu söyler. Çünkü söyleyiş yalnız anlamlı seslerden oluşmaz; seslerin anlamını aşıp boğumlu seslemelere kadar uzanır. Herhangi bir hece ya da harflerle yazılabilen herhangi bir ses, Yunanca lexis denen söyleyiş adının kapsamındadır. İfade ise böyle değildir; ona harflerle işaretlenebilen ses yetmez, bir şeyi de anlamlandırması gerekir. Kategorilerin ölçütü ise ifadenin bu iki parçasının kavrayışlara konu olan şeyleri göstermesinde yerleşiktir. Çünkü bütün tabiatta toplam on tür şey bulunduğundan, kavrayış da on olacaktır; ad ve fiiller bu kavrayışları anlamlandırdığına göre, fiil ve adlarla gösterilen toplam on kategori olacaktır. Kavrayışları anlamlandıran ise iki şeydir: ad ve fiil. Demek ki fiiller ve adlar ifadenin unsurlarıdır; ifadenin asıl parçaları ise sözlerdir.

Sözlerin bazısı tamdır, bazısı eksiktir. Tam sözler, söylenenin onlardan tam olarak anlaşılabildiği sözlerdir; eksik sözler ise ruhun daha fazlasını duymayı beklediği sözlerdir: "Sokrates, Platon ile" gibi. Çünkü bir şey eklenmezse sözün kavrayışı henüz askıda kalır ve sallanır, dinleyen daha fazlasını duymak ister. Tam sözlerin beş kısmı vardır. Yakarış sözü: "Her şeye gücü yeten Jüpiter, yakarışlarla yumuşarsan... / Sonra yardım et, baba, bu alametleri pekiştir." Emir sözü: "Haydi git oğlum, batı rüzgârlarını çağır, kanatlarınla süzül." Soru sözü: "Söyle bana Damoetas, kimin sürüsü bu, Meliboeus'un mu?" Seslenme sözü: "Ey baba, insanların ve şeylerin ebedî gücü." Önerme sözü, ki doğruluk ya da yanlışlık bunda bulunur: "Her şeyden önce, ağaçların yetişmesinde tabiat çeşitlidir."

Bunun iki kısmı vardır: basit önerme sözü ve bileşik önerme sözü. Basit: "Gündüzdür", "ışıktır". Bileşik: "Gündüzse ışıktır." Aristoteles bu kitapta basit önerme sözünü ve onun unsurlarını, yani ad ile fiili tartışıyor. Bunlar anlamlı olduğundan, anlamlı ve boğumlu ses de ifade adının kapsamına girdiğinden, kitabı, söylendiği gibi, ortak adıyla İfade Üzerine diye adlandırmıştır.

Theophrastos da Olumlama ve Olumsuzlama Üzerine adlı kitabında önerme sözünü ele almıştır. Stoacılar da Önermeler Üzerine (peri axiōmatōn) dedikleri kitaplarda aynı konuları tartışır; ama onlar hem basit hem basit olmayan önerme sözünü inceler. Aristoteles ise bu kitapta yalnız basit önerme sözünü inceler. Aspasios ve Alexandros da, Aristoteles'in öteki kitaplarında olduğu gibi, buna da şerh yazmıştır; ama ikisi de Aristoteles'in söz hakkında yazdığını söyler. Çünkü onların dediği gibi bir şeyi sözle söylemek ifade etmekse, kitap ifade üzerine, yani söz üzerine yazılmıştır; sanki ifade adının kapsamında yalnız söz varmış da fiiller ve adlar yokmuş gibi! Oysa ifadenin unsurları olan fiiller ve adlar da söz kadar ifade adıyla anılır.

PL64.395_2

Aristoteles numerum in decem praedicamenta partitus est, atque hoc distat libri hujus intentio a praedicamentorum in denariam multitudinem numerositate collecta, ut hic quidem tantum de numero significantium vocum quaeratur, quantum ad ipsas attinet voces quibus significativis vocibus intellectus animi designentur, quae sunt scilicet simplicia quidem nomina et verba, ex his vero compositae orationes. Praedicamentorum vero haec intentio est, de significativis rerum vocibus tractare in tantum quantum eas animi medius significet intellectus. Vocis enim quaedam qualitas est nomen et verbum, quae nimirum illa ipsa decem praedicamenta significant. Decem namque praedicamenta nunquam sine aliqua verbi qualitate vel nominis proferuntur. Quare erit libri hujus intentio de significativis rerum vocibus in tantum quantum conceptus animi intellectusque significent. De decem autem praedicamentis libri intentio in ejus commentario dicta est, quoniam sit de significativis rerum vocibus, quot partibus distribui possit earum significatio, in tantum q ': antum ' per sensuum atque intellectuum medietatem res subjectas intellectibus voces ipsae valeant designare. In opere vero de Arte poetica non eodem modo locutionem, sed omnes omnino locutionis partes apposuit, confirmans esse locutionis partes elementa, syllabas, conjunctiones, articulos, nomina, casus, verba, orationes. Locutio namque non in solis significativis vocibus constat, sed supergrediens significationes vocum, ad articulatos sonos usque consistit. Quaelibet enim syllaba, vel quaelibet alia vox quae scribi litteris potest, locutionis nomine continetur, quae Graece dicitur. Sed non eodem modo interpretatio, huic namque non est satis hujusmodi vox quae litteris valeat adnotari, sed ad hoc ut aliquid quoque significet. Praedicamentorum vero in hoc ratio constituta est, in quo hae duae partes interpretationis res intellectibus subjectas designent. Nam quoniam decem res omnino in omni natura reperiuntur, decem quoque intellectus erunt, quos intellectus, quoniam nomina et verba significant, decem omnino erunt praedicamenta, quae verbis atque nominibus designentur; duo vero quaedam sunt, id est nomen et verbum quae ipsos significent intellectus. Sunt igitur elementa interpretationis verba et nomina, proprie vero partes quibus ipsa constat interpretatio sunt orationes. Orationum vero aliae sunt perfectae, aliae imperfectae. Perfectae sunt ex quibus plene id quod dicitur valet intelligi; imperfectae vero in quibus aliquid adhuc plenius animus exspectat audire, ut est Socrates cum Platone. N ullo enimaddito dito, orationis intel adhuc pendet ac titubat, et auditor aliquid ultra exspectat audire. Perfectarum vero orationum partes quinque sunt. Deprecativa, ut: Juppiter omnipotens, precibus si flecteris ullis, Da deinde auxilium, pater, atque haec omina firma. Imperativa, ut: Vade age, nate, voca zephyros et labere pennis, Interrogativa, ut: Dic mihi, Damoeta, cujum pecus, an Meliboei Vocativa, ut: O pater, o hominum rerumque aeterna potestas. Enuntiativa, in qua veritas vel falsitas invenitur, ut: Principio arboribus varia est natura creandis. Hujus autem duae partes sunt, est namque et simplex oratio enuntiativa, et composita. Simplex, ut: dies est, lux est. Composita, ut: si dies est, lux est. In hoc igitur libro Aristoteles de enuntiativa simplici oratione disputat, et de ejus elementis, nomine scilicet atque verbo. Quae quoniam significativa sunt, et significativa vox, et articulata interpretationis nomine continetur, de communi (ut dictum est) vocabulo librum de Interpretatione appellavit. Et Theophrastus quidem in eo libro quem de Affirmatione et Negatione composuit, de enuntiativa oratione tractavit. Et Stoici quoque in his libris quos appellant, de eisdem nihilominus disputant, sed illi quidem et de simplici et de non simplici oratione enuntiativa speculantur. Aristoteles vero in hoc libro nihil nisi de sola simplici enuntiativa oratione considerat. Aspasius quoque et Alexander sicut in aliis Aristotelis libris, in hoc quoque commentarios ediderunt, sed uterque Aristotelem de oratione tractasse pronuntiat. Nam si proferre aliquid oratione (ut aiunt ipsi) interpretari est, de interpretatione nimirum liber veluti de oratione perscriptus est, quasi vero sola oratio, ac non verba quoque et nomina interpretationis vocabulo concludantur. Aeque namque ac oratio, tam verba et nomina, quae sunt interpretationis elementa, nomine interpretationis vocantur.

PL64.395_3Alexandros bir de başlığın eksik olduğunu ekliyor, çünkü hangi söz üzerine yazdığını belirtmiyormuş. Söylendiği gibi birçok söz vardır; Alexandros Aristoteles'in felsefî ya da diyalektik söz, yani doğrunun ve yanlışın ortaya konabildiği söz üzerine yazdığının eklenmesi ya da anlaşılması gerektiğini düşünüyor. Ama yalnız sözün ifade adıyla anıldığını bir kez kabul eden, başlığın anlamında da yanılmıştır. Çünkü başlığın, hangi söz üzerine tartıştığını

PL64.395_3

Sed Alexander addidit imperfecte sese habere titulum, neque enim designare de qua oratione perscripserit. Multae namque (ut dictum est) sunt orationes, sed adjiciendum vel subintelligendum putat de oratione illum scribere philosophica vel dialectica, id est qua verum falsumque valeat expediri. Sed qui semel solam orationem interpretationi " noninevocarirecipit ", in intellectu quoque ipsius inscriptionis erravit. Cui enim putaret imperfectum esse titulum, quoniam

PL64.397eklemediği için eksik olduğunu kim düşünebilir? Bu, birine "İnsan nedir?" diye sorulup "Canlı" yanıtı alındığında, bütün ayrımları saymadı diye, onun insanın ne olduğunu eksik söylediğini söylemek gibidir. İnsanla canlı adının başka ortak şeyleri bulunsa da, "canlı" diyen insanın ne olduğunu tam olarak göstermiş sayılır; çünkü biri ayrımları eklesin ya da eklemesin, insanın canlı olması zorunludur. Söz için de aynı şey geçerlidir. Biri ifade ile sözden başka bir şey kastedilmediğini kabul etse bile, İfade Üzerine başlığını koyan kimse hangi ifadeden söz ettiğini eklemedi diye neden suçlansın? Kitabın başlığını, içerdiği şeylerin ortak bir yönünden alması yeter; adlar, fiiller ve sözler de ifade adının kapsamında olduğundan, onun bunu nasıl yaptığını yukarıda öğrettik. Alexandros'un eklediği, yalnız doğruluk ve yanlışlığın bulunabildiği söze, yani önerme sözüne ifade dendiği iddiası, öğretenden çok adı uyduran birinin sözüdür. Alexandros hem kitabın amacında hem başlığında yanılmıştır; ama kitabın değerlendirmesinde aynı şekilde yanılmaz.

Andronikos bu kitabın Aristoteles'in olmadığını düşünür; Alexandros bunu doğru bir şekilde ve güçlü bir dille çürütür. Eskiler Andronikos'u Aristoteles'in kitaplarının titiz ve dikkatli yargıcı ve bulucusu saymışken, onun bu kitap hakkında nasıl yanıldığı büyük şaşkınlığa değer. Eserin Aristoteles'e ait olmadığını şuradan göstermeye çalışır: Aristoteles bu kitabın başında ruhun bazı kavrayışlarını ele alır, bu kavrayışlara ruhun etkilenmeleri adını verir ve bunları Ruh Üzerine kitaplarında daha geniş tartıştığını hatırlatır. Andronikos, ruhun etkilenmeleri denince üzüntüyü, sevinci, arzuyu ya da bu tür başka etkilenmeleri anladığından, Ruh Üzerine'de bu tür etkilenmeler hakkında hiçbir şey ele alınmadığına bakarak bu kitabın Aristoteles'e ait olmadığının kanıtlandığını söylüyor. Aristoteles'in bu kitapta ruhun etkilenmelerini duygular için değil kavrayışlar için kullandığını anlamıyor.

Alexandros bu eserin neden kesinlikle Aristoteles'e ait göründüğüne başka birçok delil ekliyor. Burada söylenenler, Aristoteles'in önerme sözü hakkındaki görüşleriyle uyuşur. Kısalığından dolayı sıkışık olan üslubu, Aristoteles'in kapalılığından ayrılmaz. Theophrastos, öteki yerlerde yaptığı gibi, Aristoteles'in daha önce ele aldığı benzer konuları işlerken, Olumlama ve Olumsuzlama Üzerine kitabında da Aristoteles'in bu kitapta kullandığı bazı kelimeleri kullanır. Yine Theophrastos bu kitabın Aristoteles'e ait olduğuna işaret eder: hocasından sonra tartıştığı her konuda, Aristoteles'in söylediğini bildiği şeylere hafifçe değinir, Aristoteles'in ele almadığı şeyleri ise dikkatle işler. Burada da aynısını yapmıştır: Aristoteles'in bu kitapta önerme hakkında ele aldıklarını hızla geçmiş, hocasının sustuklarını ise daha ince bir incelemeyle eklemiştir. Alexandros şu sebebi de ekler: Aristoteles kıyaslar üzerine yazmaya koyulduğunda, önermeler hakkında bir şeyler yazmadan bunu asla doğru bir şekilde yapamazdı.

İnce bir şekilde düşünenlere bana öyle geliyor ki, bu kitabın Analitikler'e hazırlık olarak yazıldığı açıktır. Çünkü burada basit önermeyi tartıştığı gibi, Analitikler'de de yalnız basit kıyasları inceler; öyle ki kıyasların ve önermelerin bu basitliği, Aristoteles'in birbirini izleyen eserinden başka bir şey için değildir. Bu yüzden, etkilenme adı yüzünden bu kitabı Aristoteles'in eserlerinden ayıran Andronikos dinlenmemelidir.

Aristoteles kavrayışlara ruhun etkilenmeleri demiştir; çünkü söyleyip sözle dile getirmeyi alışkanlık edindiğimiz kavrayışlar belirli bir sebep ve faydadan doğmuştur. Dağınık insanların bir araya gelmesi, kanunlara tabi olmayı istemesi ve şehirler kurması için faydalı bir sebep vardı. Bu yüzden bir faydadan doğan şeylerin etkilenmeden de doğması zorunludur. Çünkü ilâhî şeyler hiçbir etkilenmeye tabi olmadığı gibi, onlara dışarıdan hiçbir fayda da eklenemez.

PL64.397

nihil de qua oratione disputaret adjecerit: ut si quis interrogans, Quid est homo?alio respondente, Animal, culpet ac dicat, imperfecte illum dixisse, quid sit, quoniam non sit omnes differentias persecutus. Quod si huic, id est homini, sunt quaedam alia communia ad nomen animalis, nihil tamen impedit perfecte demonstrasse quid homo esset, eum qui animal dixerit; sive enim differentias addat quis, sive non, hominem animal necesse est esse. Eodem quoque modo et de oratione, si quis hoc concedat primum, nihil aliud interpretatione dici nisi orationem, cur qui de interpretatione inscripserit, et de qua interpretatione dicat non addiderit, culpetur? Satis est enim eum libri titulum etiam de aliqua continenti communione fecisse, ut nos eum et de nominibus et verbis et de orationibus, cum haec omnia uno interpretatione nomine continerentur, supra fecisse docuimus, cum hic liber ab eo de interpretatione nominatus est. Sed quod addidit, illam interpretationem solam dici qua in oratione possit veritas et falsitas inveniri, ut est enuntiativa oratio, fingentis est(utait nominis potius quam docentis cenlis, atque ille quidem et in intentione libri et in titulo falsus est, sed non eodem modo de judicio quoque libri hujus errat. Andronicus enim librum hunc Aristotelis esse non putat quem Alexander vere fortiterque redarguit. Quem cum exactum diligentemque Aristotelis librorum et judicem et repertorem judicarit antiquitas, cur in hujus libri judicio sit falsus, prorsus est magna admiratione dignissimum. Non esse namque proprium Aristotelis hinc conatur ostendere, quoniam quaedam Aristoteles in principio libri hujus de intellectibus animi tractat, quos intellectus animae passiones vocavit, et de his se plenius in libris de anima disputasse commemorat. Et quoniam. passiones animae vocabat, vel tristitiam, vel gaudium, vel cupiditatem, vel alias hujusmodi affectiones dicit Andronicus ex hoc probari hunc librum Aristotelis non esse, quod de hujusmodi affectionibus nihil in libris de anima tractavisset, non intelligens in hoc libro Aristotelem passiones animae non pro affectionibus, sed pro intellectibus posuisse. Alexander multa alia addit argumenta cur hoc opus maxime Aristotelis esse videatur. Ea namque dicuntur hic quae sententiis Aristotelis quae sunt de enuntiativa oratione consentiant; illud quoque, quod stylus ipse propter brevitatem pressior ab Aristotelis obscuritate non discrepat; et quod Theophrastus, ut in aliis solet, cum de similibus rebus tractat, quae scilicet ab Aristotele ante tractata sunt, in libro quoque de affirmatione et negatione, iisdem aliquibus verbis utitur, quibus in hoc libro Aristoteles usus est. Idem quoque Theophrastus dat signum hunc Aristotelis librum esse: in omnibus enim de quibus ipse disputat post magistrum, leviter ea tangit quae ab Aristotele dicta ante cognovit, alias vero diligentius res non ab Aristotele tractatas exsequitur. Hic quoque idem fecit, nam quae Aristoteles hoc libro de enuntiatione tractavit; leviter ab illo transcursa sunt, quae vero magister ejus tacuit, ipse subtiliori modo considerationis adjecit. Addit quoque hanc causam, quoniam Aristoteles quidem de syllogismis scribere animatus, nunquam id recte facere potuisset, nisi quaedam de propositionibus adnotaret. Mihi quoque videtur hoc subtiliter perpendentibus liquere, hunc librum ad analyticos esse praeparatum. Nam sicut hic de simplici propositione disputat, ita quoque in analyticis de simplicibus tantum considerat syllogismis, ut ipsa syllogismorum propositionumque simplicitas, non ad aliud nisi ad continens opus Aristotelis perfecte videatur. Quare non est audiendus Andronicus, qui propter passionum nomen, hunc librum ab Aristotelis operibus separat. Aristoteles enim idcirco passiones animae intellectus vocavit, quod intellectus quos sermone dicere et oratione proferre consuevimus, ex aliqua causa atque utilitate profecti sunt.'ut enim dispersi homines colligerentur, et legibus vellent esse subjecti, civitatesque condere, utilis quaedam fuit et causa; quocirca quae ex aliqua utilitate eveniunt, ex passione quoque venire necesse est. Nam ut divina sine ulla sunt passione, ita nulla illis extrinsecus utilitas valet adjungi.

PL64.397_2Etkilenmeye açık olan şeyler ise kendilerini ayakta tutacak bir sebep ve fayda bulur. Bu yüzden başkasına sözle dile getirilecek bu tür kavrayışlar, bir sebep ve faydadan toplanmış göründüğünden, haklı olarak ruhun etkilenmeleri diye adlandırılmıştır.

Amaç, kitabın başlığı ve bunun kesinlikle Aristoteles'in kitabı sayılması gerektiği hakkında bunlar yeter. Hangi faydası olduğunu ise, doğruluk ve yanlışlığın hangi sözde bulunduğunu bilen kimse bilmez değildir: bunlar yalnız önerme sözünde bulunur. Hangi önermelerin doğruyu ve yanlışı böldüğünü, hangilerinin belirli olduğunu, hangilerinin doğruluk ve yanlışlığı çeşitli ve değişken şekilde paylaştığını; hangilerinin ayrı ayrı yüklenebildiği hâlde birlikte söylenebileceğini, hangilerinin birlikte yüklenmediği hâlde ayrı söylendiğini; önermelerin kipleriyle olumsuzlamaların neler olduğunu, izleme ilişkilerini ve daha birçok şeyi, eseri inceleyen kimse dikkatle öğrenebilir. Ruhunu bir araştırmanın kaygısına çeviren kimse bunların faydasını büyük ölçüde görecektir. Ama şimdi Aristoteles'in kendi sözlerine gelelim.

İşaretler Üzerine

Önce adın ne olduğunu ve fiilin ne olduğunu belirlemek, sonra olumsuzlamanın, olumlamanın, önermenin ve sözün ne olduğunu belirlemek gerekir.

Kitaba başlarken bütün dizisi boyunca neyi ele alacağını önceden koyuyor. Tartışacağı şeyleri önce tarif etmek gerektiğini söylüyor. Burada "belirlemek" tarif etmek diye anlaşılmalıdır. Çünkü bütün bunların ne olduğu, yani adın ne olduğu, fiilin ne olduğu ve ifadenin unsurları dediğimiz ötekiler belirlenmelidir. Olumlama ve olumsuzlama ifadenin altındadır. Bu yüzden ad ve fiilin olumlamanın ve olumsuzlamanın unsurları olduğu açıktır; çünkü olumlama ve olumsuzlama bunlar birleştirilerek kurulur.

Burada bir soru doğuyor: sözün daha çok parçası varmış gibi göründüğü hâlde neden yalnız iki şeyi,

PL64.397_2

Quae vero sunt passibilia semper aliquam causam atque utilitatem quibus sustententur inveniunt. Quocirca hujusmodi intellectus qui ad alterum oratione proferendi sunt, quoniam ex aliqua causa atque utilitate videntur esse collecti, recte passiones animi nominati sunt. Et de intentione quidem, et de libri inscriptione, et de eo quod hic maxime Aristotelis liber esse putandus est, haec dicta sufficiant. Quid vero utilitatis habeat, non ignorabit qui sciet qua in oratione veritas constet et falsitas. In sola enim haec enuntiativa oratione consistunt. Jam vero quae dividant. verum falsumque; quaeve diffinita, vel quae variae et mutabiliter veritatem falsitatemque par!, iantur,; quae juncta dici possint, cum separata valeant praedicari; quae separata dicantur cum juncta non sint praedicata; quae sint negationes cum modo propositionum; quae earum consequentiae, aliaque plura, in ipso opere considerator poterit diligenter agnoscere, quarum magnam experietur utilitatem qui animum cura alicujus investigationis adverterit. Sed nunc ad ipsius Aristotelis verba veniamus. DE SIGNIS. Primum oportet constituere quid sit nomen, et quid sit verbum, postea quid negatio, et affirmatio, et enuntiatione, et oratio. Librum inchoans de quibus in omni serie tractaturus sit ante proposuit. Ait enim oportere prius de quibus disputaturus est diffinire. Hic enim constituere diffinire intelligendum est. Determinandum namque est quid haec omnia sint, id est quid nomen sit, quid verbum, et caetera, quae elementa interpretationis. esse praediximus. Sed affirmatio atque negatio sub interpretatione sunt. Quare nomen et verbum affirmationis et negationis elementa esse manifestum est. His enim compositis affirmatio et negatio junguntur. Existit hic quaedam quaestio cur duo tantum

PL64.399ad ve fiili belirlemeyi vaat ediyor? Bunlara şöyle yanıt verilmelidir: Aristoteles bu kitapta, ele almaya giriştiği şey için yettiği kadarını tarif etmiştir. Çünkü basit önerme sözünü ele alıyor; bu, yalnız fiil ve adların birleşmesiyle kurulan sözdür. Biri ad ile fiili birleştirip "Sokrates yürüyor" derse, basit bir önerme sözü yapmış olur. Önerme sözü, yukarıda hatırlattığım gibi, içinde doğrunun ya da yanlışın göstergesini taşıyan sözdür. "Sokrates yürüyor" dediğimizde doğruluk ya da yanlışlık zorunlu olarak bulunur: bu, Sokrates yürürken söylenirse doğru, yürümezken söylenirse yanlıştır. Demek ki basit önerme sözü yalnız adlardan ve fiillerden kurulur. Bu yüzden, mutlak olarak bütün sözün değil, yalnız basit önermenin unsurlarını bölmeye girişen birinin, neden sözün öteki parçalarını da koymadığını sormak gereksizdir. Üstelik, yalnız bu ikisine, yani ad ile fiile asıl anlamda sözün parçaları denmelidir; çünkü bunlar kendi başlarına anlamlandırır. Bağlaçlar ve edatlar ise başkalarıyla birleşmedikçe hiçbir şey göstermez. Ortaçlar fiile yakındır; ya isim-fiil kipinden geldikleri için ya da kendilerine özgü anlamlarında zamanı içerdikleri için. Ünlemler, zamirler ve zarflar ise ad yerinde sayılmalıdır, çünkü belirli bir şeyi anlamlandırır ve onlarda edilgenliğin ya da etkinliğin anlamı bulunmaz. Bunlardan bazıları çekime girmese de bu engel değildir; çünkü tek biçimli denen bazı adlar da vardır.

Biri bunların uzaktan ve yakın olmayan yerden alındığını düşünse bile, yukarıda dediğimizi kabul etsin: bütün sözü değil yalnız basit önermeyi konu edinen birini, eserine yeteceğini düşündüğü kadarını tarif için almış olmakla suçlamak adil değildir. Bu yüzden Aristoteles'in bu eserde sözün bütün parçalarını değil, yalnız basit önerme sözünün parçalarını, yani ad ile fiili tarif etmek istediği söylenmelidir.

Bunun kanıtı şudur: "Önce adın ne olduğunu ve fiilin ne olduğunu belirlemek gerekir" dedikten sonra hemen sözün ne olduğunu demiyor; hemen olumsuzlamanın, olumlamanın, önermenin ne olduğunu, en sonunda da sözün ne olduğunu ekliyor. Eğer bütün sözden söz ediyor olsaydı, ad ve fiilden sonra olumlama ile olumsuzlamayı, ardından önermeyi değil, hemen sözü söylerdi. Şimdi ise ad ve fiili koyduktan sonra olumlama, olumsuzlama, önerme ve sözü koyduğuna göre, önce söylediğimizi kabul etmek gerekir: küllî sözün değil, olumlama ve olumsuzlamaya bölünen basit önerme sözünün parçalarını, yani adları ve fiilleri bölmek istemiştir. Bunlar kendi başlarına basit bir kavrayışı korur. Bunlara dictiones "deyişler" de denir, ama yalnız bunlara değil. Çünkü sözler de, eksik ya da tam olsunlar, deyiştir. Tam sözün birçok kısmı olduğunu yukarıda öğrettim; bunlardan bir türü önermedir. Önermenin de biri basit, biri bileşiktir.

Basit önermenin türleri hakkında filozoflar ve şerhçiler arasında tartışma vardır. Aralarında Porphyrios'un da bulunduğu bazıları, olumlama ve olumsuzlamanın önermenin altına tür olarak konması gerektiğini söyler. Başkaları ise bunu hiçbir şekilde kabul etmez; olumlama ve olumsuzlamanın eş adlı olduğunu, tek bir önerme adıyla anıldıklarını, ama önermenin ikisi hakkında cins gibi eş anlamlı olarak değil, eş adlı bir ad gibi yüklendiğini savunurlar; bunların önderi Alexandros'tur. Bu tartışmaları buraya koymak faydasız görünmüyor. Önce Alexandros'un olumlama ve olumsuzlamanın önermenin türleri olmadığını hangi yollarla düşündüğünü söyleyeyim; sonra Porphyrios'un bunları hangi delille çözdüğünü ekleyeceğim.

Alexandros, olumlama ve olumsuzlamanın önermenin türleri olmadığını şundan dolayı söylüyor: olumlama öncedir. Öncelik iddiasını şöyle göstermeye çalışıyor: her olumsuzlama olumlamayı kaldırır ve yıkar; böyleyse yıkılan olumlama, yıkan olumsuzlamadan öncedir. İçinde önce ve sonra bulunan şeyler ise aynı cinsin altına konamaz; Kategoriler'in "birlikte olanlar" başlığında söylendiği gibi. Ayrıca, diyor, her olumsuzlama ayırmadır, olumlama ise birleştirme ve bağlamadır. "Sokrates yaşıyor" dediğimde yaşamı Sokrates'le birleştirmiş olurum. "Sokrates

PL64.399

nomen et verbum se determinare promittat, cum plures partes orationis esse videantur. Quibus hoc dicendum est, tantum Aristotelem hoc libro diffinisse, quantum illi ad id quod instituerat tractare suffecit. Tractat namque de simplici enuntiativa oratione tione, quae scilicet hujusmodi est, ut junctis tantum verbis et nominibus componatur. Si quis nomen jungat et verbum, ut dicat: Socrates ambulat, simplicem fecit enuntiativam orationem. Enuntiativa namque oratio est(utsupra memoravi)quae habetin severi falsive designationem. Sed in hoc quod dicimus, Socrates ambulat, aut veritas necesse est contineatur, aut falsitas. Hoc enim si ambulante Socrate dicitur, verum est, si non ambulante, falsum est. Perficitur ergo enuntiativa oratio simplex ex solis nominibus atque verbis. Quare superfluum est quaerere cur alias' quoque quae videntur orationis partes non proposuerit, qui non totius simpliciter orationis, sed tantum simplicis enuntiationis instituit elementa partiri, quanquam hae duae proprie partes orationis dicendae sint, nomen scilicet atque verbum, haec enim per sese utraque significant. Conjunctiones autem vel praepositiones nihil omnino nisi cum aliis junctae designant. Participia verbo cognata sunt, vel quod a gerundivo modo veniant, vel quod tempus propria significa contineant. Interjectiones vero atque pronomina, nec non adverbia in nominis loco ponenda sunt, idcirco quod aliquid diffinitum significant, ubi nulla est velpassionis significatiovelaclionis nis. Quod si casibus horum quaedam flecti non possunt, nihil impedit. Sunt enim quaedam nomina quae monoptota vocantur. Quod si quis longius ista et non proxime petita esse arbitretur, illud tamen concedat quod supra jam diximus, non esse aequum calumniari ei qui non de omni oratione, sed tantum de simplici enuntiatione proponat, quod tantum sibi ad diffinitionem sumpserit, quantum arbitratus sit operi instituto sufficere. Quare dicendum est Aristotelem non omnes orationis partes hoc opere velle diffinire, sed tantum solius simplicis orationis enuntiativae, quae scilicet nomen et verbum. Argumentum autem hujus rei bocest. Postquamenim proposuitdicens: Primum oportet constituere quid sit nomen et quid verbum, non statim inquit quid sit oratio, sed mox addidit quid negatio, et quid affirmatio, et quid enuntiatio, postremo vero quid oratio. Quod si de omni oratione loqueretur, post nomen et verbum non de affirmatione et negatione, et post hanc de enuntiatione, sed mox de oratione dixisset. Nunc vero quoniam post nominis et verbi propositionem, affirmalionem, negationem, et enuntiativae et post orationem proposuit, confitendum est id quod ante diximus, non orationis universalis, sed simplicis enuntiativae orationis, quae dividitur in affirmationem atque negationem, divisionem partium facere voluisse, quae sunt nomina et verba. Haec enim per seipsa intellectum simplicem servant, quae eaedem dictiones vocantur, sed non solae dicuntur. Sunt namque dictiones et aliae quoque ut orationes vel imperfectae, vel perfectae, cujus plures esse partes supra jam docui, inter quas perfectae orationis species est enuntiatio. Et hujus quoque alia simplex, alia composita est. De simplicis vero enuntiationis speciebus inter philosophos commentatoresque certatur. Aiunt enim quidam affirmationem atque negationem enuntiationi ut species supponi oportere, in quibus et Porphyrius est. Quidam vero nulla ratione consentiunt, sed contendunt affirmationem et negationem aequivocam esse, et uno quidem enuntiationis vocabulo nuncupari, praedicari autem enuntiationem ad utrasque ut nomen aequivocum, non ut genus univocum, quorum princeps Alexander est, quorum contentiones apponere non videtur inutile. Ac prius quibus modis affirmationem atque negationem non essespeciesenunLiationis Alexanderputetdicendum est. Post vero addam qua Porphyrius haec argumentatione dissolverit. Alexander namque idcirco dicit non esse species enuntiationis affirmationem et negationem, quoniam affirmatio prior sit: priorem vero affirmat idcirco conatur ostendere, quod omnis negatio affirmationem tollat ac destruat; quod si ita est, prior est affirmatio quae subruatur, quam negationem quae subruat. In quibus autem prius aliquid et posterius est, illa sub eodem genere poni non possunt, ut in eo titulo praedicamentorum dictum est qui de his quae simul sunt inscribitur. Amplius: Negatio omnis, inquit, divisio est, affirmatio compositio atque conjunctio est. Cum enim dico Socrates vivit, vitam cum Socrate conjunxi. Cum dico.:

PL64.399_2yaşamıyor" dediğimde yaşamı Sokrates'ten ayırmış olurum. Demek ki olumsuzlama bir tür ayırma, olumlama birleştirmedir; ayırma ise bileşik ve birleşmiş olanındır. Demek ki birleştirme, yani olumlama öncedir; ayırma, yani olumsuzlama sonradır.

Şunu da ekliyor: olumlamayla yapılan her önerme, olumsuzlamayla yapılan önermeden daha basittir. Olumsuzlamadan olumsuzluk edatı kaldırılırsa yalnız olumlama kalır. "Sokrates yaşamıyor"dan fiile bağlı "değil" edatı alınırsa, "Sokrates yaşıyor" kalır. Demek ki olumlama olumsuzlamadan daha basittir. Daha basit olanın önce olması ise zorunludur. Kemiyette de, kemiyetçe az olan, kemiyetçe çok olandan öncedir. Her söz kemiyettir; ama "Sokrates yürümüyor" dediğimde, söz daha çok olur. Bu yüzden kemiyete göre olumlama daha azsa, onun önce olması zorunludur. Şunu da ekliyor: olumlama bir tür meleke, olumsuzlama ise yoksunluktur; meleke yoksunluktan öncedir; demek ki olumlama olumsuzlamadan öncedir.

Birer birer izlemekle uğraşmayayım: bu ve başka yollarla olumlamanın olumsuzlamadan önce olduğunu göstererek onları ortak cinsten ayırmıştır. Çünkü içinde önce ya da sonra görülen şeylerin aynı cinsin altında tür olamayacağını düşünür. Ama Porphyrios, olumlama ve olumsuzlamanın önermenin türleri olduğunu Theophrastos üzerine yazdığı şerhlerde öğrettiğini söylüyor; burada ise

PL64.399_2

Socrates non vivit, vitam a Socrate disjunxi. Divisio igitur quaedam negatio est, conjunctio affirmatio, compositi autem est conjunctique divisio. Prior est igitur conjunctio, quod est affirmatio; posterior vero divisio, quod est negatio. Illud quoque adjecit, luod omnisperaffirmationem facta enuntiatio simplicior sit, per negationem facta enuntiatione. Ex negatione enim particula negativa si sublata sit, affirmatio sola relinquitur. De eo enim quod est, Socrates non vivit, si non particula quae est ad verbum auferatur, remanet Socrates vivit. Simplicior igitur est affirmatio quam negatio. Prius vero sit necesse est quod simplicius est. In quantitate etiam quod ad quantitatem minus est, prius est eo quod ad quantitatem plus est. Omnis vero oratio quantitas est; sed cum dico. Socrates non! ambulatQuare si secundum quantitatem af ' firmationeet minor est, eam priorem quoque esse necesse est. Illud quoque adjunxit, affirmationem quemdam esse habitum, negationem vero privationem; sed prior est habitus privatione, affirmatio igitur negatione prior est. Et ne singula persequi laborem, cum his aliisque modis demonstret affirmationem negationem priorem esse, a communi eas genere separavit. Nullas enim arbitratur species sub eodem genere esse posse, in quibus prius vel posterius aliquid consideretur. Sed Porphyrius ait sese docuisse species enuntiationis esse affirmationem et negationem, in his commentariis quos in Theophrastum edidit, hic vero

PL64.401Alexandros'un delilini şöyle çözüyor: Herhangi bir şekilde başkalarından önce olan her şeyin aynı cinsin altına konamayacağını düşünmemek gerekir. Yalnız kendi varlıkları ve cevherleri bakımından önce ya da sonra olanlar aynı cinsin altına konmaz. Doğru söylenmiştir. Çünkü herhangi bir şekilde önce olan her şey, sonra olanla tek cinsin altında bulunamazsa, cevher de birinci ve ikinci cevherlerin ortak cinsi olamaz; böyle söyleyen aklın doğru düzeninden çıkar. Birinci ve ikinci cevherler olsalar da, ikisi de eşit şekilde bir dayanakta değildir, varlıkları da dayanakta olmamalarına bağlıdır; bu yüzden tek cevher cinsinin altına konurlar. Aynı şekilde, olumlamalar sözün söylenişinde olumsuzlamalardan önce olsa da, varlıkları ve kendi tabiatları bakımından önermeye eşit şekilde pay alırlar. Önerme, doğruluk ve yanlışlığın bulunabildiği şeydir. Bu bakımdan olumlama ve olumsuzlama eşittir; çünkü doğruluk ve yanlışlığa eşit şekilde pay alırlar. Bu yüzden olumlama ve olumsuzlama olduklarını önermeden eşit şekilde aldıklarına göre, onları önermenin ortak cinsinden ayırmamak gerekir.

Bana da Porphyrios'un görüşü izlenmeli gibi geliyor: olumlama ve olumsuzlama önermenin ortak cinsinin altına konmalıdır. Çünkü Alexandros'un o uzun ve çok yönlü delilleri, Porphyrios önce olanların hiçbir şekilde ortak cinsin altına konamayacağının doğru olmadığını, yalnız kendi varlıkları ve cevherleri bakımından önce olanların ortak cinsin altına konamayacağını gösterince çözülmüştür.

Philoxenos lakaplı Syrianos ise burada, "Önce adın ne olduğunu ve fiilin ne olduğunu belirlemek, sonra olumsuzlamanın ve olumlamanın ne olduğunu" derken neden önce olumsuzlamadan, sonra olumlamadan söz ettiğini soruyor. Önce kendine özgü bir şey söylememiştir: olumlama ve olumsuzlamanın ortaya çıkabildiği şeylerde önce olumsuzlama, sonra olumlama olabilir. Örneğin Sokrates sağlıklıysa, ona şu olumlama uygulanabilir: "Sokrates sağlıklıdır"; şu olumsuzlama da: "Sokrates sağlıklı değildir." Olumlama ve olumsuzlama onun hakkında ortaya çıkabildiğine göre, önce olumsuzlamanın gelmesi gerçekleşir. Doğmadan önce "Sokrates sağlıklı değildir" denebilirdi; çünkü doğmamış olan sağlıklı olamazdı.

Buna, Aristoteles'in önerilişle işleyiş arasındaki ters dağılımı koruduğunu da ekliyor. Burada ad ve fiilden sonra önce olumsuzlamayı, sonra olumlamayı, ardından önermeyi, en son sözü koydu; ama ad ve fiil tarifini verdikten sonra önce sözü, sonra önermeyi, üçüncü olarak olumlamayı, en son da burada ad ve fiilden hemen sonra koyduğu olumsuzlamayı tarif etti. Ters düzen korunsun diye olumsuzlamanın önce konduğunu söylüyor; bu açıklamada Alexandros'un görüşünden de ayrılmıyor. Şunu da eklemek faydasız değildir: önerme, olumlama ve olumsuzlamanın cinsi olarak alınmalıdır; çünkü söylendiği gibi, söylenişte olumlama önce olsa da, önermenin kendisi bakımından, yani doğru ve yanlışı göstermesi bakımından, Aristoteles ikisini eşit şekilde önermenin altına koymuştur. Aristoteles'in de bunu onayladığını söylüyor: önce olumsuzlamayı koymuş, ikinci olarak olumlamayı koymuştur. Olumlama ve olumsuzlama önermenin kendisi bakımından eşit konuyorsa, bunda hiçbir kusur yoktur; çünkü eşit olanlar, hangi sırayla alınırlarsa alınsınlar, birbirlerine zıt bir şey taşımazlar.

Demek ki koyduğu düzen şudur: önce bütün sözün unsuru, yani ad ve fiil; sonra önermenin türleri olan olumsuzlama ve olumlama; üçüncü olarak bunların cinsi, yani önerme; dördüncü olarak önermenin cinsi olan söz. Bunların hepsinin tariflerini vereceğini vaat etmiş, ama şimdilik bırakıp sonraki bir yere ertelemiş ve fiillerin ve adların ne olduğunu ya da neyi anlamlandırdıklarını eklemiştir. Bu yüzden Aristoteles'in kendi sözlerine gelmeden önce, adlar ve fiiller ile fiil ve adların anlamlandırdığı şeyler hakkında ortak olarak birkaç şey tartışalım. Çünkü ister soru ve yanıt olsun, ister herhangi bir sözün kesintisiz akışı

PL64.401

Alexandri argumentationem tali ratione dissolvit., Ait enim non oportere arbitrari quaecunque quolibet modo priora essent aliis, ea sub eodem genere poni non posse. Sed quaecunque secundum esse suum atque substantiam priora vel posteriora sunt, ea sola sub eodem genere non ponuntur. Et recte dicitur. Si enim quidquid quolibet modo prius est cum eo quod posterius est sub uno genere esse non potest, nec primis substantiis et secundis commune genus poterit esse substantia; quod qui dicit, a recto ordine rationis exorbitat. Sed quemadmodum quanquam sint primae et secundae substantiae, tamen utraeque aequaliter in subjecto non sunt, et idcirco esse ipsorum ex eo pendet, quod in subjecto non sunt, atque ideo sub uno substantiae genere collocantur. Ita quoque quanquam affirmationes negationibus. in orationis prolatione priores sint, tamen ad ' esse atque ad naturam propriam aequaliter enuntiatione participant. Enuntiatio vero est in qua veritas et falsitas inveniri potest. Qua in re, affirmatio et negatio aequales sunt. Aequaliter enim affirmatio et negatio veritate et falsitate participant. Quocirca quoniam id quod sunt affirmatio et negatio, aequaliter ab enuntiatione participant, a communi eas enuntiationis genere dividi non oportet. Mihi quoque vido. tur: uod. Porphyrii sit sequenda sententia, ut affirmatio et negatio communi enuntiationis genere supponantur. Longa namque illa et multiplicia Alexandri argumenta soluta sunt, cum demonstravit Porphyrius non modis omnibus ea quae; priora sunt, sub communi genere poni non posse; sed quaecunque ad esse proprium atque substantiam priora sunt illa sola sub communi genere constitui atque poni non posse. Syrianus vero cui Philoxenus cognomen est, hoc loco quaerit cur proponens prius de negatione, post de affirmatione pronuntiaverit dicens: Primum oportet constituere quid sit nomen, et quid verbum, postea quid negatio et affirmatio. Et primo quidem nihil proprium dixit, quoniam in quibus affirmatio potest et negatio provenire, prius esse negatio, postea affirmatio potest, ut de Socrate, si sanus est. Potest ei talis affirmatio aptari, ut de eo dicatur: Socrates sanus est; et hujusmodi potest aptari negatio, ut de eo dicatur: Socrates sanus non est. Quoniam ergo in eum affirmatio et negatio potest provenire, prius evenit ut sit negatio quam affirmatio. Ante enim quam natus esset, potuit de eo: dici, Socrates sanus non est, qui enim natus non erat, nec esse poterat sanus. Huic illud adjecit, servare Aristotelis conversam propositionis et exsecutionis distributionem. Hic enim prius post nomen et verbum de negatione proposuit, post de affirmatione, et hinc de enuntiatione, postremo de oratione, sed proposita diffinitione nominis et verbi prius orationem, postea enuntiationem, tertio affirmationem, ultimo loco negationem determinavit, quam hic post propositionem verbi et nominis primam locaverat. Ut igitur ordo servaretur conversus, idcirco negatione prius ait esse propositam, qua in expositione ab Alexandri quoque sententia non discedit. Illud quoque est additum, quod non esset inutile, enuntiatione genus affirmationis et negationis accipi oportere, quod quanquam (ut dictum est: ad prolationem prior est affirmatio, tamen ad ipsam enuntiationem, id est veri falsique aequaliter subenuntiatione, Aristoteles constituit. Id etiam Aristotelem probare dicit. Praemisit enim primam negationem, secundam posuit affirmationem, quae res nihil habet vitii, si ad ipsam enuntiationem affirmatio et negatio ponantur aequales quae enim aequales sunt, nihil retinent contrarii indifferenter acceptae Est igitur ordo quo proposuit. primum totius orationis elementum, scilicet nomen et verbum, post haec negationem et affirmationem, quae species enuntiationis sunt. Quorum genus, id est enuntiationem, tertium nominavit, quartum vero orationem posuit, quae enuntiationis genus est, et horumse diffinitionesomnium aurum ess promisit, quas interim relinquens atque praeteriens, et in posteriorem tractatum differens, illud nunc addit quae sint verba et nomina, aut quid ipsa significent. Quare antequam ad verba Aristotelis ipsa veniamus, pauca communiter de nominibus atque verbis, et de his quae significantur a verbis ac nominibus disputemus. Sive enim quaelibet interrogatio sit atque responsio, sive perpetua cujuslibet orationis continuatio.

PL64.401_2ve ötekinin dinleyip anlaması, ister biri öğretsin öteki öğrensin, konuşmanın bütün düzeni şu üç şeyle tamamlanır: şeyler, kavrayışlar ve sesler. Şey kavrayışla kavranır; ses ruhun kavramlarını ve kavrayışlarını anlamlandırır; kavrayışlar ise hem konu olan şeyleri kavrar hem seslerle anlamlandırılır. Bütün söz ve konuşma bu üç şeyle gerçekleştiğine göre, yani konu olan şeyler, şeyleri kavrayan ve seslerle anlamlandırılan kavrayışlar ve kavrayışları gösteren sesler, bir dördüncü şey de vardır ki sesler onunla gösterilir: harfler. Yazılı harfler sesleri anlamlandırır. Demek ki bu dört şey vardır: harfler sesleri, sesler kavrayışları anlamlandırır, kavrayışlar da şeyleri kavrar. Bunlar karışık ve rastgele olmayan bir izleme içindedir; tabiatlarının belirli düzeninde durur. Şeylere daima onlardan kavranan kavrayış eşlik eder; kavrayışı ses izler, sesleri de unsurlar, yani harfler. Şeyler önceden konulup kendi cevherlerinde yerleşince kavrayışlar doğar; çünkü kavrayışlar daima şeylerin kavrayışlarıdır. Kavrayışlar kurulunca hemen sesin anlamlandırması doğar; çünkü kavrayış dışında ses hiçbir şey göstermez. Sesler var olduğu için de harfler, yani unsurlar dediklerimiz, sesin keyfiyetini göstersin diye bulunmuştur.

Bilme bakımından ise durum terstir. Aynı harfleri ve aynı unsurları kullananların aynı adları ve fiilleri, yani sesleri kullanması zorunludur; aynı sesleri kullananlarda da aynı kavrayışlar ruhun kavramasında yer alır. Ama

PL64.401_2

atque alterius auditus et intelligentia, sive hic quidem doceat, ille vero discat, tribus his totus orandi ordo perficitur, rebus, intellectibus atque vocibus. Res enim ab intellectu concipitur. Vox vero conceptiones animi intellectusque signifi ' ' cat '', ipsi vero intellectus et concipiunt subjectas res et significantur, a vocibus. Cum igitur tria sint haec per quae omnis oratio collocutioque perficitur, res quae subjectae sunt, intellectus qui res concipiunt et rursus a vocibus significantur, voces vero quae intellectus designant, quartum quoque quiddam est, quo voces ipsae valeant designari, id autem sunt litterae. Scriptae namque litterae ipsas significant voces. Quare quatuor ista sunt, ut litterae quidem significent voces, voces vero intellectus, intellectus autem res concipiant, quae scilicet habent quamdam non confusam neque fortuitam consequentiam sed terminato naturae suae ordine constant. Res enim semper comitantur eum qui ab ipsis concipitur intellectus. ipsum vero intellectum vox sequitur, sed voces elementa, id est litterae. Rebus enim ante propositis et. in propria substantia constitutis intellectus oriuntur. Rerum enim semper intellectus sunt, quibus iterum. constitutis mox significatio vocis exoritur. Praeter intellectum namque vox penitus nihil designat. Sed quoniam voces sunt, idcirco litterae, quas vocamus elementa, repertae sunt, quibus vocum qualitas designetur, ad cognitionem vero conversim sese res habet. Namque apud quod eaedem sunt litterae, et qui eisdem elementis utuntur, eisdem quoque nominibus ac verbis id est vocibus, uti necesse est, et qui vocibus eisdem utuntur, iidem quoque apud eos intellectus in animi conceptione versantur. Sed apud

PL64.403aynı kavrayışlara sahip olanlarda aynı şeylerin bu kavrayışlara konu olduğu açıktır. Ama bu hiçbir şekilde ters çevrilemez. Aynı şeylerin ve aynı kavrayışların bulunduğu kimselerde aynı sesler ve harfler hemen bulunmaz. Bir Romalı, bir Yunan ve bir barbar birlikte bir at görürse, hepsinde onun at olduğu kavrayışı aynıdır; onlarda aynı şey konudur ve şeyden aynı kavrayış kavranır. Ama Yunan atı başka adlandırır, Romalıda atı anlamlandıran başka bir ses vardır, barbar da ikisinden ayrılır. Bu yüzden kendi seslerini farklı harflerle de yazarlar. Demek ki aynı şeylerin ve aynı kavrayışların bulunduğu kimselerde aynı seslerin ya da aynı unsurların hemen bulunmadığı doğru söylenmiştir.

Şey kavrayıştan, kavrayış sesten, ses harflerden önce gelir; ama bu ters çevrilemez. Harfler varsa, onlardan hemen bir sesin anlamlandırması doğmaz. Çünkü harfleri bilmeyen insanlara hiçbir unsur herhangi bir adı anlamlandırmaz, çünkü bilmezler. Sesler varsa, hemen kavrayışların bulunması da zorunlu değildir; çünkü hiçbir şey anlamlandırmayan birçok ses bulursun. Kavrayışa konu olan bir şey de her zaman bulunmaz: konusu olmayan kavrayışlar vardır, şairlerin uydurduğu kentaurlar ve khimairalar gibi. Bunların kavrayışları vardır, ama kendilerine konu olan hiçbir cevher yoktur. Ama biri tabiata dönüp dikkatle bakarsa, şeyin bulunduğu yerde onun kavrayışının da bulunduğunu görür. İnsanlarda değilse, kesinlikle kendi cevherinin Tanrılığı sayesinde şeyin kendi tabiatında hiçbir şeyi bilmemezlik etmeyen Tanrı'da bulunur. Kavrayış varsa ses de vardır; ses varsa onun harfleri de vardır; harflerin bilinmemesi sesin tabiatını ilgilendirmez.

Çünkü kavrayış seslerin ya da ses harflerin bir tür sebebi değildir; öyle olsaydı bazı kimselerde harfler aynıysa adların da aynı olması zorunlu olurdu. Aynı şekilde, bazı kimselerde şeyler ya da kavrayışlar aynıysa, bu kavrayışların ya da şeylerin adlarının aynı olması zorunlu değildir. Çünkü insan şeyi ve kavrayışı aynı olduğu hâlde, farklı insanlarda bu cevher başka başka adlarla anılır. Bu yüzden sesler aynı olsa bile harfler farklı olabilir: "insan" adı tek bir ad olduğu hâlde farklı harflerle yazılabilir; Latin harfleriyle de, Yunan harfleriyle de, şimdi yeni bulunmuş başka şekillerle de yazılabilir.

Demek ki aynı şeylerin bulunduğu kimselerde aynı kavrayışların bulunması zorunlu olduğuna, aynı kavrayışlara sahip olanlarda aynı sesler bulunmadığına, aynı seslere sahip olanlarda da aynı unsurların kurulması zorunlu olmadığına göre, şeyler ve kavrayışlar herkeste aynı olduğu için tabiatça kurulmuştur denmelidir; seslerin ve harflerin ise, insanların farklı koymalarıyla değiştiği için tabiatça değil, koymayla olduğu söylenmelidir. Şu sonuca varmalıyız: aynı unsurlara sahip olanlarda sesler de aynıdır; aynı seslere sahip olanlarda kavrayışlar aynıdır; aynı kavrayışlara sahip olanlarda konu olan şeyler de aynıdır. Yine aynı şeylere sahip olanlarda kavrayışlar da aynıdır; aynı kavrayışlara sahip olanlarda sesler aynı değildir; aynı seslere sahip olanlarda da fiiller ya da adlar her zaman aynı harflerle gösterilmez.

Biz yukarıdaki cümlelerde unsur ve harfi karışık kullandık; aralarındaki farkı kısaca açıklayayım. Harf, boğumlu sesin en küçük parçasının yazılışı ve şeklidir; unsur ise bu yazılışın sesidir. Bir harf yazdığımda, mürekkeple ya da kalemle yazılan bu şekle harf denir, harfi sesle söylediğimiz sesleme ise unsur denir.

Bunu bildikten sonra şöyle söylenmelidir: öğreten, kesintisiz konuşan ya da soru soran kimse, öğrenen, dinleyen ya da yanıt veren kimselerle bu üç şeyde, yani ses, kavrayış ve şeyde karşıt durumdadır; harfleri ise, onları bilmeyenler olduğu için, bir kenara bırakalım. Öğreten, konuşan ve soran kimse, şeylerden kavrayışa geçerek, adlar ve fiiller aracılığıyla kendi eyleminin gücünü ve görevini yerine getirir.

PL64.403

quos iidem intellectus sunt, easdem res eorum intellectibus, subjectas esse manifestum est, sed hoc nulla ratione convertitur. Namque apud quos eaedem res sunt, idemque intellectus, non statim eaedem voces, eaedemque sunt litterae. Nam cum Romanus, Graecus ac barbarus simul videant equum, habent quoque de eo eumdem intellectum quod equus sit, et apud eos eadem res subjecta est, idemque a re ipsa concipitur intellectus, sed Graecus aliter equum vocat, alia quoque vox in equi significatione Romana est et barbarus ab utroque in equi designatione dissentit, quocirca diversis quoque voces proprias elementis inscribunt. Recte igitur dictum est apud quos eaedem res iidemque intellectus sunt, non statim apud eos vel easdem voces, vel eadem elementa consistere. Praecedit autem res intellectum, intellectus vocem, vox litteras, sed hoc converti non potest; neque enim si litterae sunt, mox aliquas ex his significatio vocis existit. Hominibus namque qui litteras ignorant nullum nomen quaelibet elementa significant, quippe qui nesciunt; neque si voces sunt, mox intellectus necesse est. Plures enim voces invenies quae nihil omnino significent, nec intellectui quoque subjecta res semper est. Sunt enim intellectus sine re ulla sibi subjecta, ut quos centauros vel chimaeras poetae finxerunt. Horum enim intellectus sunt quibus subjecta est nulla substantia. Sed si quis ad naturam redeat eamque consideret diligenter, agnoscet cum res est, ejus quoque intellectui esse. Quod si non apud homines, certe apud Deum, qui propriae divinitate substantiae in propria natura ipsius rei nihil ignorat. Et si intellectus et vox est, quod si vox fuerit ejus quoque sunt litterae, quae si ignorantur, nihil ad ipsam vocis naturam pertinet. Neque enim quasi causa quaedam vocum est intellectus, aut vox causa litterarum, ut cum eaedem sint apud aliquos litterae, necesse sit eadem quoque esse nomina. Ita quoque cum eaedem sint vel res vel intellectus apud aliquos, mox non necesse est intellectuum ipsorum vel rerum eadem esse vocabula. Namque cum eadem sit res, et intellectus hominis, apud diversos tamen homines hujusmodi substantia aliter et diverso nomine nuncupatur. Quare voces quoque cum eaedem sint, possunt litterae esse diversae, ut in hoc nomine quod est homo, cum unum sit nomen, diversis litteris scribi potest, namque Latinis litteris scribi potest, potest etiam Graecis, potest aliis nunc primum inventis figuris. Quare quoniam apud quos eaedem res sunt, eosdem intellectus esse necesse est, apud quos iidem intellectus sunt, voces eaedem non sunt, et apud quos eaedem voces sunt, non necesse est eadem elementa constitui, dicendum est res et intellectus, quoniam apud omnes iidem sunt, esse naturaliter constitutos; voces vero atque litteras, quoniam diversis hominum positionibus permutantur, non esse naturaliter, sed positione. Concludendum est igitur quoniam apud quos eadem sunt elementa, apud eos quoque eaedem voces sunt; et apud quos eaedem voces sunt, iidem sunt intellectus; apud quos autem iidem sunt intellectus, apud eos quoque res eaedem subjectae sunt. Rursus apud quos eaedem res sunt, iidem quoque sunt intellectus; apud quos iidem intellectus, non eaedem voces sunt; nec apud quos eaedem voces sunt, eisdem semper litteris verba ipsa vel nomina designantur. Sed nos in supradictis sententiis elemento atque littera promiscue usi sumus; quae autem sit horum distantia paucis absolvam. Littera est inscriptio atque figura partis minimae vocis articulatae, elementum vero sonus ipsius inscriptionis; ut cum scribo litteram quae est formula ipsa quae atramento vel graphio scribitur littera nominatur, ipse vero sonus quo ipsam litteram voce proferimus dicitur elementum. Quocirca hoc cognito illud dicendum est, quod is qui docet, vel qui continua oratione loquitur, vel qui intellectus, contrarie se habet his qui vel discunt, vel. audiunt, vel respondent in his tribus, voce scilicet, intellectu et re, praetermittantur enim litterae propter eos qui earum sunt expertes. Nam qui docet, et qui dicit, et qui interrogat, a rebus ad intellectum promiscue per nomina et verba vim propriae actionis exercet atque officium.

PL64.403_2Çünkü konu olan şeylerden kavrayışlar alır ve adlar ve fiillerle söyler. Öğrenen, dinleyen ya da yanıt veren ise adlardan kavrayışlara, oradan şeylere kadar ilerler. Çünkü öğrenen, dinleyen ya da yanıt veren kimse, öğretenin, söyleyenin ya da soranın sözünü alıp her birinin ne dediğini anlar, anlayınca şeylerin de bilgisini alır ve orada durur. Demek ki ses, kavrayış ve şeyde öğreten, söyleyen ve soranların, öğrenen, dinleyen ve yanıt verenlerle karşıt durumda olduğu doğru söylenmiştir.

Bu dört şey, yani harfler, sesler, kavrayışlar ve şeyler bulunduğuna göre, harfler en yakından ve asıl olarak fiilleri ve adları anlamlandırır. Fiiller ve adlar ise asıl olarak kavrayışları, ikinci olarak şeyleri gösterir. Kavrayışlar da şeylerden başka bir şeyi anlamlandırmaz. Platon, Aristoteles, Speusippos ve Ksenokrates'in bulunduğu daha eski düşünürler, şeylerle kavrayışların anlamlandırması arasına hisleri, hissedilen şeylerde de bazı tasavvurları koyar; kavrayışın kaynağı bunlardır. Stoacıların bu konuda söylediklerini şimdilik bir kenara bırakalım. Bütün bunlardan yalnız şunu bilmek gerekir: harflerde olanlar seste duran sözü anlamlandırır; sesin sözü, ruhun ve kavrayışın sessiz düşünceyle kurulan sözünü gösterir; kavrayışın bu sözü de kendisine konu olan şeyleri asıl olarak kavrar ve gösterir.

Aristoteles bu dördünden ikisinin tabiatça olduğunu söyler: şeyler ve ruhun kavramaları, yani kavrayışlarda meydana gelen söz; çünkü bunlar herkeste aynıdır ve değişmez. İkisinin ise tabiatça değil koymayla kurulduğunu söyler: adlar ve harfler. Bunların tabiatça sabit olmadığını şundan dolayı söyler: yukarıda gösterildiği gibi, herkes aynı sesleri

PL64.403_2

Rebus enim subjectis ab his capiunt intellectus, et per nomina et verba pronuntiant. Qui vero discit, vel qui audit, vel etiam qui respondet, a nominibus ad intellectus progressus ad res usque pervenit. Accipiens enim is qui discit, vel qui audit, vel qui respondet, docentis, vel dicentis, vel interrogantis sermonem, quid unusquisque illorum dicat intelligit, et intelligens rerum quoque scientiam capit, et in ea consistit. Recte igitur dictum est in voce, intellectu, atque re contrarie sese habere eos qui docent, dicunt et interrogant, atque eos qui discunt, audiunt et respondent. Cum igitur haec sint quatuor, litterae, voces, intellectus et res, proxime quidem et principaliter litteras verba et nomina significant. Haec vero principaliter quidem intellectus, secundo vero loco res quoque designant, Intellectus vero ipsi nihil aliud nisi rerum significativi sunt. Antiquiores vero quorum est Plato, Aristoteles, Speusippus et Xenocrates, hi inter res et significationes intellectuum medios sensus ponunt, in sensibilibus rebus vel imaginationes quasdam, in quibus intellectus ipsius origo consistat. Et nunc quidem quid de hac re Stoici dicunt praetermittendum est. Hoc autem ex his omnibus solum cognosci oportet, quod ea quae sunt in litteris, eam significent. orationem quae in voce consistit, et quod ea quae est vocis oratio, animi atque intellectus oratio designet, quae tacita cogitatione conficitur, et quod haec intellectus oratio subjectas principaliter sibi res concipiat ac designet. Ex quibus quatuor duas quidem Aristoteles esse naturaliter dicit res et animi conceptiones, id est eam quae fit in intellectibus orationem, idcirco quod apud omnes eaedem atque immutabiles sint; duas vero non naturaliter, sed positione constitui, quae sunt nomina et litterae, quas idcirco naturaliter fixas esse non dicit, quod (ut supra demonstratum est) non eisdem vocibus omnes,

PL64.405ya da aynı unsurları kullanmaz. Söylediği de budur:

Seste olanlar ruhtaki etkilenmelerin işaretleridir, yazılanlar da seste olanların. Harfler herkes için aynı olmadığı gibi, sesler de aynı değildir. Ama bunların ilk işaretleri olduğu ruhun etkilenmeleri herkes için aynıdır, bu etkilenmelerin benzerlikleri olduğu şeyler de aynıdır. Bunlardan Ruh Üzerine yazdıklarımızda söz edilmiştir; çünkü bu başka bir işin konusudur.

Önce ad ve fiili öne koyup ardından gelen her şeyi tarif edeceğini vaat ettikten sonra, bunu şimdilik bırakarak ruhun etkilenmeleri ve onların işaretleri olan sesler hakkında birkaç şey öne alıyor. Bunu neden böyle araya soktuğunun sebebini şerhçilerin çoğu vermeyi ihmal etmiştir; bildiğim kadarıyla bu araya koymanın gerekçesi yalnız üç kişi tarafından açıklanmıştır. Bunlardan Herminos'unki şeylerin hakikatinden çok uzaktır. Aristoteles'in, diyor, ruhun etkilenmelerinin işaretleri hakkındaki sözü, eserin faydasını vurgulamak için araya koyduğunu söylüyor. Ruhun etkilenmelerinin işaretleri olan sesleri tartışacağı için bunlar hakkında haklı olarak bir şeyler vaat etmiş. Çünkü kimse kendi ruhunun etkilenmelerini bilmezlik edemeyeceğine göre, onların işaretlerini de bilmek çok faydalıdır; zira onlar ancak işaretleri olan seslerle bilinebilir.

Alexandros ise bu araya koymanın başka bir sebebini veriyor: Adlar ve fiiller, diyor, basit ifadenin kapsamındadır. Söz ise fiillerden ve adlardan birleşmiştir ve doğruluk ya da yanlışlık artık onda bulunur. Ama ister basit bir kelime olsun, ister birleşmiş ve bileşik bir söz, ağırlığını anlamlandırdığı şeylerden alır. Çünkü önce onlarda bir düzen ve bağlantı vardır, sonra bu seslere taşar. Bu yüzden anlamlandıranların ağırlığı anlamlandırılanlardan doğduğu için, önce seslerin anlamlandırdıkları şeyleri öğretmeyi öne koyuyor.

Ama Herminos burada reddedilmelidir; çünkü konan cümlenin sebeplerine ilişkin hiçbir şey açıklamamıştır. Alexandros ise yakın bir anlayışla kısaca geçip sebebe değinmiş, ama Aristoteles'in önermesinin asıl gerekçesini vermemiştir. Porphyrios ise bu sebebi ve bu sözün kökenini daha tam olarak gözler önüne sermiş, eski filozofların anlamlandırmanın gücü hakkındaki bütün tartışmasını ve çekişmesini yeniden gözden geçirmiştir.

Eski filozofların görüşlerinde, seslerle asıl olarak neyin anlamlandırıldığının kararsız kaldığını söylüyor. Bazıları şeylerin seslerle gösterildiğini ve seslerde çınlayanların onların adları olduğunu düşünüyordu. Başkaları ise cisimsiz bazı tabiatlar tasavvur ediyor, seslerle gösterilen her şeyin bunların anlamlandırılması olduğunu düşünüyordu. Bunlar bir bakıma Platon'un cisimsiz türlerini taklit ediyordu: Platon "insanın kendisi" ve "atın kendisi" derken herhangi birine ait konu olan cevheri değil, o türsel insanı ve o atın kendisini küllî ve cisimsiz olarak düşünerek, bazı cisimsiz tabiatların bulunduğunu koyar, anlamlandırmaya ilk bunların geldiğini ve başka şeylerle anlamlandırmalarda birleşebileceğini, böylece onlardan bir önerme ya da söz kurulabileceğini düşünürdü. Başkaları ise seslerle hislerin, kimileri de hayal gücünün anlamlandırıldığını düşünüyordu.

Eskilerde bu tartışma vardı ve Aristoteles'in çağına kadar ulaşmıştı; bu yüzden ad ve fiilin anlamlı olduğunu tarif edecek kişinin, bunların neyi gösterdiğini önceden söylemesi zorunluydu. Aristoteles adlarla ve fiillerle konu olan şeylerin ya da hislerin ya da hayal gücünün anlamlandırıldığını düşünmez. Adlar ve fiillerin hislerin anlamlı sesleri olmadığını Adalet Üzerine eserinde şöyle söyleyerek açıklar: "Kavrayış ile his tabiatça farklıdır." Demek ki his ile kavrayış arasında bir fark olduğunu düşünüyor. Ama ruhun etkilenmelerinin seslerle anlamlandırıldığını söyleyen, hislerden söz etmiş olmaz. Çünkü hisler bedenin etkilenmeleridir. Bedenin etkilenmelerinin seslerle anlamlandırıldığını söyleseydi, o zaman hisleri anlardık. Ama ruhun etkilenmelerini adların ve fiillerin anlamlandırdığını koyduğuna göre, hisleri değil kavrayışları söylediği düşünülmelidir.

Hayal gücü de ruha ait bir şey olduğundan, belki ruhun etkilenmeleri derken Yunanların phantasia dediği hayalleri kastediyor diye şüphe edilebilir. Ama o, bunları Ruh Üzerine kitaplarında son derece doğru ve dikkatli bir şekilde ayırmıştır. Sözleri şöyle çevrilir: Hayal gücü

PL64.405

aut eisdem utantur elementis. Atque hoc est quod ait: Sunt ergo ea quae sunt in voce earum quae sunt in anima passionum notae, et ea quae scribuntur eorum quae sunt in voce. Ac quemadmodum nec litterae eaedem omnibus. sic nec eaedem voces. Quorum autem hae primo notae sunt, eaedem. omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines sunt, res eaedem. De his itaque dictum est in his quae dicta sunt de anima, alterius enim est negotii. Cum igitur prius praeposuisset nomen et verbum, et quaecunque secutus est postea se diffinire promisisset, haec interim praetermittens, de passionibus animae deque earum notis, quae sunt scilicet voces, pauca praemittit. Sed cur hoc ita interposuerit, plurimi commentatores causas reddere neglexerunt, sed a tribus tantum quantum adhuc sciam ratio hujus interpositionis explicata est, quorum Hermini quidem a rerum veritate longe disjuncta est. Ait enim idcirco. Aristotelem de notis animae passionum interposuisse sermonem, ut utilitatem propositi operis inculcaret. Disputaturus enim de vocibus quae sunt notae animae passionum, recte de his quaedam promisit. Nam cum suae nullus animae passiones ignoret, notas quoque cum animae passionibus non nescire utilissimum est, neque enim illae cognosci possunt nisi per voces quae sunt earum scilicet notae. Alexander vero aliam hujusmodi interpositionis reddit causam. quoniam, inquit, nomina et verba interpretatione simplici continentur Oratio vero ex verbis nominibusque conjuncta est, et in ea jam veritas aut falsitas invenitur; sive autem quilibet sermo sit simplex, sive jam oratio conjuncta atque composita, ex his quae significantur momentum sumunt. In illis enim prius est eorum ordo et continentia, post redundat in voces; quocirca quoniam significantium momentum ex his quae; significantur oritur, idcirco prius nos de his quae voces ipsae significant docere proponit. Sed Herminus hoc loco repudiandus est. Nihil enim tale quod ad causas propositae sententiae pertineret explicuit. Alexander vero strictim proxima intelligentia praetervectus tetigit quidem causam, non tamen principalem rationem Aristotelicae propositionis exsolvit. Sed Porphyrius hanc ipsam plenius causam originemque sermonis hujus ante oculos collocavit, qui omnem apud priscos philosophos de significationis vi contentionem litemque retexuit. Ait namque dubie apud antiquorum philosophorum sententias constitisse quid esset proprie quod vocibus significaretur: putabant namque alii res vocibus designari, earumque vocabula esse ea quae sonuerint in vocibus arbitrabantur. Alii vero incorporeas quasdam naturas meditabantur, quarum essent significationes quaecunque vocibus designarentur, Platonis aliquo modo species incorporeas aemulati dicentis, hoc ipsum homo et hoc ipsum equus, non hanc cujuslibet subjectam. substantiam, sed ipsum illum hominem specialem et illum ipsum equum universaliter et incorporaliter cogitantes incorporeas quasdam naturas constituebant, quas ad significandum primas venire putabant, et cum aliis item rebus in, significationibus posse conjungi, ut ex his aliqua enuntiatio vel oratio conficeretur. Alii vero sensus, alii imaginatione sensus significari vocibus arbitrabantur. Cum igitur ista esset contentio apud superiores, et haec usque ad Aristotelis pervenisset aetatem, necesse fuit ut qui nomen et verbum significativa esset diffiniturus, praediceret quorum ista designativa sint. Aristoteles enim nominibus et verbis res subjectas significari non putat, nec vero sensus vel etiam imaginationes. Sensuum quidem non esse significativas voces nomina et verba. in opere de justitia declarat dicens; y:, quae interpretari Latine potest hoc modo: Natura enim sunt diversa intellectus et sensus. Differre igitur aliquid arbitratur sensus atque intellectus; sed qui passiones animae a vocibus significari dicit, is non de sensibus loquitur. Sensus enim passiones corporis sunt. Si igitur ita dixisset passiones corporis a vocibus significari, tunc sensus intelligeremus. Sed quoniam passiones animae nomina et verba significare proposuit, non sensus sed intellectus eum dicere putandum est. Sed quoniam imaginatio quoque res animae ect, dubie apud ne forte passiones animae imaginationes, quas Graeci nominant, dicat. Sed haec in libris de Anima verissime diligentissimeque separavit dicens;,. γάσεως,,. του̃ p; Ηοὐδ̕,. Quod sic interpretatur. Est autem imaginatio

PL64.405_2olumlamadan ve olumsuzlamadan farklıdır; çünkü doğruluk ve yanlışlık kavrayışların birleşimidir. İlk kavrayışlar nasıl farklı olacak ki hayal olmasınlar? Elbette bunlar hayal değildir, ama hayaller olmadan var olmazlar.

Bu cümle, hayallerin başka, kavrayışların başka olduğunu, olumlama ve olumsuzlamaların kavrayışların birleşiminden meydana geldiğini gösterir. Bu yüzden ilk kavrayışların bir tür hayal olup olmadığından da şüphe etmiştir. İlk kavrayışlar diye basit şeyi kavrayanları diyoruz: biri yalnız "Sokrates" derse, kendisinde ne doğru ne yanlış bulunan bu şeyin kavrayış mı yoksa Sokrates'in hayali mi olduğundan şüphe eder. Ama bu konuda da açıkça göstermiş görünüyor: "Elbette bunlar hayal değildir, ama hayaller olmadan olmazlar." "Sokrates" ya da başka bir basit kelimenin anlamlandırdığı şey hayal değil, kavrayıştır; ama bu kavrayış hayal olmadan meydana gelemez. Çünkü his ve hayal bir tür ilk şekillerdir; onların üzerine, bir temel gibi, sonradan gelen anlayış dayanır. Ressamlar nasıl önce bedeni çizgiyle gösterip altına serer, sonra üzerine renklerle yüzü işlerse, his ve hayal de ruhun alışında tabiatça altına serilir. Çünkü bir şey hissin ya da düşüncenin altına düşünce, önce onun bir hayali doğması zorunludur.

PL64.405_2

diversa ab affirmatione et negatione, complexio namque intellectuum est veritas vel falsitas, primi vero intellectus quid discrepabunt, ut non sint imaginationes? Certe neque haec sunt imaginationes, sed sine imaginationibus non sunt. Quae sententia demonstrat aliud quidem esse imaginationes, aliud intellectus, ex intellectuum quidem complexione affirmationes fieri et negationes: quocirca illud quoque dubitavit, utrum primi intellectus imaginationes quaedam essent. Primos autem intellectus dicimus, qui simplicem rem concipiunt, ut siquis dicat Socrates solum, dubitatque utrum hujusmodi intellectus, qui se nihil neque veri continet neque falsi, intellectus sit, an ipsius Socratis imaginatio. Sed de hoc quoque aperte quidem videtur ostendere. ait enim an certe neque haec sunt imaginationes, sed non sine imaginationibus sunt. Id enim quod hic sermo significat, qui est Socrates, vel alius, simplex non est quidem imaginatio. sed intellectus, qui intellectus praeter imaginationem fieri non potest. Sensus enim atque imaginatio quaedam primae figurae sunt, supra quas velut fundamento quodam superveniens intelligentia nititur. Nam sicut pictores solent designare lineatim corpus atque substernere in corpore ubi coloribus cujuslibet exprimant vultum, sic sensus atque imaginatio naturaliter in animae perceptione substernitur. Nam cum res aliqua sub sensum vel cogitationem cadit, prius ejus necesse est ut quaedam imaginatio nascatur. Post

PL64.407Sonra, hayalin karışık biçimde önceden aldığı bütün parçaları açarak daha dolu bir kavrayış üzerine gelir. Bu yüzden hayal eksik bir şeydir. Adlar ve fiiller ise yarım şeyleri değil, tam şeyleri anlamlandırır. Dolayısıyla Aristoteles'in görüşü doğrudur: fiillerde ve adlarda bulunan her şey, ne hissin ne hayalin, yalnız kavrayışların keyfiyetini anlamlandırır. Aristoteles'ten gelen Peripatetikler de buradan hareketle pek doğru olarak üç söz koymuşlardır: biri harflerle yazılabilen, ikincisi sesle söylenebilen, üçüncüsü düşüncede birleştirilen söz. Biri kavrayışlarda, biri seste, biri harflerde bulunur.

Demek ki Aristoteles seslerle anlamlandırılan şeyin kavrayışlar olduğunu düşünüyordu; adların ve fiillerin anlamlı olduğunu ise tariflerinde koyacaktı. Bu yüzden neyin anlamlıları olduklarını doğru olarak önceden söyledi, eskilerin çok yönlü tartışmasından okurun zihnine gelecek yanılgıyı da görüşünü açıkça ortaya koyarak önledi. Böylece onda ne fazlalık bulunur ne de dizinin sürekliliğinden kopuk bir şey.

Porphyrios neden "Seste olanlar" dediğini, "Demek ki sesler" demediğini; yine neden "yazılanlar" dediğini, "harfler" demediğini soruyor ve bunu şöyle çözüyor. Peripatetiklerde üç söz bulunduğu söylenmişti: biri harflerle yazılan, biri sesle söylenen, üçüncüsü ruhta birleştirilen. Üç söz varsa, sözün parçalarının da üçlü olduğundan şüphe yoktur. Fiil ve ad sözün başlıca parçaları olduğuna göre, kimi fiil ve adlar yazılacak, kimileri söylenecek, kimileri sessizce zihinde işlenecektir. "Önce adın ne olduğunu ve fiilin ne olduğunu belirlemek gerekir" diye konuyu koymuştu; adların ve fiillerin tabiatı ise üçlüdür. Bu yüzden özellikle hangilerini koyduğunu ve hangilerini tarif etmek istediğini gösteriyor. Sesle söylenen adlardan ve fiillerden söz ettiğini daha açık anlatarak şöyle diyor: Seste olanlar ruhtaki etkilenmelerin işaretleridir, yazılanlar da sestekilerin. Şöyle demiş gibidir: Sesli sözde söylenen fiiller ve adlar ruhun etkilenmelerini bildirir; yazılan fiiller ve adlar da sesle söylenen fiillerin ve adların anlamlandırılmasını sağlar. Sesli sözün fiilleri ve adları ruhun kavramlarını ve kavrayışlarını nasıl anlamlandırıyorsa, yalnız harf şekillerinde duran fiiller ve adlar da konuştuğumuz, yani sesle çıkardığımız fiillerin ve adların anlamlılarıdır.

"Seste olanlar" derken "adlar ve fiiller" sözü zihnen tamamlanmalıdır. Yine "yazılanlar" derken aynı şey, yani "fiiller ve adlar" eklenmelidir. "Sestekilerin" sözüne de "sesli sözün söyleyip açtığı adların ve fiillerin" diye eklenmelidir. Hiçbir şey eksik olmasaydı cümlenin tam hâli şöyle olurdu: Seste olan adlar ve fiiller ruhtaki etkilenmelerin işaretleridir, yazılan fiiller ve adlar da seste olan fiillerin ve adların. Eklediklerimiz eksik görünse de bunların ortak olarak zihnen tamamlanması gerekir. Dolayısıyla bu cümle ayrı değildir, ilk önermenin devamıdır. Fiilin ne, adın ne olduğunu tarif etmeye karar vermişti; adın ve fiilin tabiatı çok yönlü olduğu için, hangi ad ve fiili ele almak istediğini açık bir anlamlandırmayla ayırdı. Seste olan adlar ve fiillerle başlayarak bunların neyin anlamlıları olduğunu tartıştı: ruhun etkilenmelerini gösterdiklerini söyledi. Seste olan adların ve fiillerin de neyle gösterildiğini, yani harf şekilleriyle ifade edilenlerle gösterildiğini ekledi.

Ama her ses anlamlandırmaz, fiiller ve adlar ise anlamdan hiçbir zaman yoksun değildir. Anlamlandıran her ses de uzlaşımla göstermez, bazıları tabiatça gösterir: gözyaşı, inilti ve keder gibi. Öteki hayvanların bazı sesleri de tabiatça bir şey gösterir: köpeklerin havlamasından öfkeleri anlaşılır, başka bir sesle okşamalarını belli ederler. Fiiller ve adlar ise uzlaşımla anlamlandırır; yalnız ses değil, anlamlı sestirler; yalnız anlamlı ses de değil, tabiatla değil uzlaşımla bir şey gösteren seslerdir. Bu yüzden "Demek ki sesler ruhtaki etkilenmelerin işaretleridir" dememiştir;

PL64.407

vero plenior superveniat intellectus, cunctas ejus, explicans partes quae confuse fuerant imaginatione praesumptae. Quocirca imperfectum quiddam est imaginatio. Nomina vero et verba non curta quaedam, sed perfecta significant: quare recta Aristotelis sententia est, quaecunque in verbis nominibusque versantur, ea neque sensus, neque imaginationis, sed solam significare intellectuum qualitatem. Unde illud quoque ab Aristotele fluentes Peripatetici rectissime posuere, tres esse orationes unam quae scribi possit litteris, alteram quae voce proferri, tertiam quae cogitatione connectitur, unamque intellectibus, alteram voce, tertiam litteris contineri. Quocirca quoniam id quod significaretur a vocibus intellectus esse Aristoteles putabat, nomina vero et verba significativa esse in eorum erat diffinitionibus positurus, recte quorum essent significativa praedixit, erroremque lectoris ex multiplici veterum lite venientem sententiae suae manifestatione compescuit, atque hoc modo nihil in eo deprehenditur esse superfluum, nihilque ab ordinis continuatione sejunctum. Quaerit vero Porphyrius cur ita dixerit: Sunt ergo ea quae sunt in voce, et non sic, sunt ergo voces; et rursus cur ita et ea quae scribuntur, et non dixerit, et litterae, quod resolvit hoc modo. Dictum est tres esse apud Peripateticos orationes, unam quae litteris scribitur, aliam quae profertur in voce, tertiam quae conjungeretur in animo. Quod si tres orationes sunt, partes quoque orationis triplices esse nulla dubitatio est. Quare quoniam verbum et nomen principales orationis partes sunt erunt alia verba et nomina quae scribantur, alia quae dicantur, alia quae tacita mente tractentur. Ergo quoniam proposuit dicens: Primum oportet constituere quid sit nomen et quid sit verbum, triplex autem nominum natura est atque verborum, de quibus potissimum proposuerit, et quae diffinire velit ostendit, et quoniam de his nominibus loquitur ac verbis; quae voce proferuntur, idipsum planius explicans ait: Sunt ergo ea quae sunt in voce earum quae sunt in anima passionum notae, et ea quae scribuntur eorum quae sunt in voce, velut si diceret: Ea verba et ea nomina quae in vocali oratione proferuntur, animae passiones denuntiant Illa autem rursus verba et nomina quae scribuntur, eorum verborum nominumque significationi praesunt quae voce proferuntur. Nam sicut vocalis orationis verba et nomina conceptiones animi intellectusque significant, ita quoque verba et nomina illa quae in solis litterarum formulis jacent illorum verborum et nominum significativa sunt quae loquimur, id est quae per vocem sonamus; nam quod ait: Sunt ergo ea quae sunt in voce, subaudiendum est nomina et verba. Et rursus cum dicit: Et ea quae scribuntur, idem subnectendum rursus est, verba scilicet et nomina. Et quod rursus adjecit: Eorum quae sunt in voce, addendum est; eorum nominum atque verborum quae profert atque explicat vocalis oratio. Quod si nihil deesset omnino, ita foret totius plenitudo sententiae. Sunt ergo ea nomina et verba quae in voce sunt earum quae sunt in anima passionum notae, et ea verba et nomina quae scribuntur eorum verborum et nominum quae sunt in voce: quod communiter subintelligendum est, licet ea quae subjunximus deesse videantur; quare non est disjuncta sententia, sed primae propositioni continua. Nam cum quid sit verbum. et quid nomen diffinire constituit, cum nominis et verbi natura sit multiplex, de quo nomine et verbo tractare vellet clara significatione distinxit. Incipiens igitur ab his nominibus et verbis quae in voce sunt, quorum essent significativa disseruit. Ait enim haec passiones animae designare. Illud quoque adjecit quibus ipsa nomina et verba quae in voce sunt designentur, his scilicet quae litterarum formulis exprimuntur. Sed quoniam non omnis vox significat, verba autem et nomina nunquam significationibus carent quoniamque non omnis vox quae significativa est quadam positione designat, sed quaedam naturaliter, ut lacrymae, gemitus atque maeror, animalium quoque caeterorum quaedam voces naturaliter aliquid ostendunt, ut ex canum latrantibus iracundia, eorumque alia quadam voce blandimenta monstrant; verba autem et nomina positione significant, nec solum sunt verba et nomina voces, sed voces significativae, nec solum voces significativae, sed etiam quae positione designent aliquid, non natura, non dixit: Sunt igitur voces earum quae sunt in anima passionum notae;

PL64.407_2çünkü ne her ses anlamlıdır, ne de anlamlı olanların hepsi uzlaşımla anlamlandırır; bazıları tabiatça anlamlandırır. Böyle deseydi fiillerin ve adların kendine özgülüğüne hiç dokunmamış olurdu. Bu yüzden ortak bir şekilde "sesler" demek istememiş, yalnız "seste olanlar" demiştir. Çünkü ses küllî bir şeydir, adlar ve fiiller ise parçalardır; her parça da bütünün içindedir. Fiiller ve adlar sesin içinde olduğu için "seste olanlar" denmesi doğrudur; sesin içinde kapsandıkları için kavrayışları gösterirler demiş gibidir. Bu, belli bir şekilde durumlanmış ses kavrayışları anlamlandırır demekle aynıdır. Çünkü söylendiği gibi ad ve fiil yalnız ses değildir. Sikke de yalnız belli bir şekil basılmış tunç değildir ki sikke diye anılsın; bir başka şeyin bedeli de olması gerekir. Aynı şekilde fiiller ve adlar yalnız ses değil, kavrayışları anlamlandırmak üzere konmuş seslerdir. Hiçbir şey göstermeyen, gargulus gibi bir ses ise, gramerciler sesin biçimine bakarak ad olduğunu savunsalar da, felsefe onu ruhun bir kavramını göstermek üzere konmadıkça ve böylece bir şeyi anlamlandıramadıkça ad saymaz. Çünkü ad bir şeyin adı olmak zorundadır. Bir ses hiçbir şey göstermiyorsa hiçbir şeyin adı değildir; hiçbir şeyin adı değilse ad da denemez. Bu yüzden böyle bir ses, yani anlamlı ses, yalnız ses değil, fiil ya da ad diye anılır; tıpkı sikkenin tunç değil, kendisini öteki tunçtan ayıran özel adıyla sikke diye anılması gibi. Demek ki Aristoteles'in "seste olanlar" sözü şu sesten başka bir şeyi göstermez:

PL64.407_2

namque neque omnis vox significativa est, et sunt quaedam significativae quae naturaliter non positione significent: quod si ita dixisset, nihil ad proprietatem verborum et nominum pertineret. Quocirca non voluit communiter dicere voces, sed dixit tantum ea quae sunt in voce. Vox enim universale quiddam est, nomina vero et verba partes, pars autem omnis in toto est, verba ergo et nomina quoniam sunt intra vocem, recte dictum est, ea quae sunt in voce, velut si diceret, quoniam intra vocem continentur, intellectuum designativa sunt; sed hoc simile est ac si ita dixisset, vox certo modo se habens significat intellectus. Non enim (ut dictum est) nomen et verbum voces tantum sunt. Sicut nummus quoque non solum aes impressum quadam figura est, ut nummus vocetur, sed etiam ut alterius sit rei pretium; eodem quoque modo verba et nomina non solum voces sunt, sed positae ad quamdam intellectuum significationem. Vox enim quae nihil designat, ut est gargulus, licet eam grammatici figuram vocis intuentes nomen esse contendant, tamen eam nomen philosophia non putavit, nisi sit posita ut designet aliquam animi conceptionem, eoque modo significare aliquid rerum possit, etenim nomen alicujus nomen esse necesse erit; sed si vox aliqua nihil designat, nullius nomen est quare si nullius nomen est, nec nomen quidem esse dicitur. Atque ideo hujusmodi vox, id est significativa, non vox tantum, sed verbum vocatur aut nomen, quemadmodum nummus non aes, sed proprio nomine nummus, quo ab alio aere discrepet, nuncupatur. Ergo Aristotelis haec sententia qua ait ea quae sunt in voce, nihil aliud designat nisi eam vocem,

PL64.409yalnız ses olmayan, ses olmakla birlikte bir özgülük ve bir bakıma uzlaşımla konmuş anlamın basılı şeklini taşıyan ses. "Bunlarınsa", yani seste olan ve belli bir şekilde durumlanmış fiillerin ve adların, anlamlıları yazılanlardır. Böylece "yazılanlar" sözü harflerdeki fiiller ve adlar için söylenmiş diye anlaşılır.

"Yazılanlar" demesinin başka bir gerekçesi de şu olabilir: hem yazılı şekillere hem de bu şekillerle anlamlandırılan seslere harf diyoruz. Örneğin a için hem sesin kendisi harf adını alır, hem de balmumu üzerine çizilen, sesi anlamlandıran şekil. Seste olanların hangi fiillerle ve adlarla göründüğünü belirtmek isteyince "harfler" dememiştir, çünkü bu harflerin seslerine de çekilebilirdi. Yazıda duran harflerden, yani şekli balmumunda kalemle, parşömende kamışla çizilebilen harflerden söz ettiğini göstermek için "yazılanlar" demiştir. Yoksa seslerdeki harfler de seste olan adlara girer, çünkü adlar ve fiiller o seslerle birleşmiştir. Porphyrios her iki açıklama hakkında da şu yargıya varmıştır: "yazılanlar" sözü daha çok harflere değil, harf yazısında konmuş fiillere ve adlara çekilmelidir.

Geriye şunu eklemek kalıyor: neden "Seste olanlar kavrayışların işaretleridir" değil de, "ruhtaki etkilenmelerin işaretleridir" demiştir? Seste olanlar şeyleri ve kavrayışları anlamlandırır; başta kavrayışları, kavrayışın aracılığıyla ikincil olarak da anlayışın kavradığı şeyleri. Kavrayışlar ise konu olan şeylerden ruha gelen birtakım etkilenmeler olmadan var olmaz. Çünkü kavrayışla kuşattığı şeyin özgülüğünden etkilenen kimse onu dile getirmeye ve göstermeye yönelir. Biri bir şeyi kavradığında, önce kavranan şeyin suretini ve özgülüğünü hayalde alması, böylece ya bir etkilenmenin ya da etkilenmeyle birlikte bir kavrayış algısının oluşması zorunludur. Bu etkilenme konulup zihnin yerlerine yerleşince, onu bir başkasına bildirme iradesi doğar; hemen ardından iç aklın yerinden anlayışı sürdürme eylemi gelir. Bu eylemi söz açar ve döker; söz ya zihinde önce yerleşmiş etkilenmeye dayanır ya da, daha doğrusu, anlamlandırma da onunla birlikte ilerleyip anlamlandıran sözün hareketlerine eşitlenerek ilerler.

Bu etkilenme bir şeklin basılması gibi olur, ama ruhta olmaya alışıldığı şekilde. Bir şeyde onun kendi şekli tabiatça başka türlü bulunur, ruha aktarılan sureti başka türlü; tıpkı harflerin, yani seslerin işaretlerinin, balmumuna, mermere ya da kâğıda aynı şekilde kaydedilmemesi gibi. Stoacılar da hayalin şeylerden ruha aktarıldığını söylerler, ama her zaman "ruhta olmaya alışıldığı şekilde" kaydını ekleyerek.

Bu yüzden ruhun her etkilenmesi şeyin bir tür özgülüğü gibi göründüğüne, gösterici sesler de başta kavrayışları, sonra kavrayışların çıkış noktası olan şeyleri anlamlandırmaya dayandığına göre, seslerde anlamlı olan her şey ruhun etkilenmelerini gösterir. Bu etkilenmeler ise şeylerin benzerliğinden doğar. Biri küreyi, kareyi ya da başka bir şeklini gördüğünde onu ruhun anlayışında belli bir güç ve benzerlikle yakalar. Küreyi gören, onun benzerliğini ruhunda tartar ve düşünür; ruhunda onun bir görüntüsünü edinip neyin görüntüsünü edindiğini tanır. Her görüntü ise neyin görüntüsüyse onun benzerliğini taşır. Demek ki zihin kavrarken şeylerin benzerliğini kavrar. Bundan ötürü iki cisimden birini daha büyük, ötekini daha küçük gördüğümüzde, cisimler hissimizden uzaklaştıktan sonra onları düşünürken, hafıza da bunu sakladığı için, hangi cismi küçük, hangisini büyük gördüğümüzü biliriz. Zihin bir kez edindiği şeylerin benzerliklerini tutmasaydı bu asla olmazdı. Kavrayış denen ruhun etkilenmeleri şeylerin benzerlikleri olduğundan, Aristoteles biraz sonra ruhun etkilenmelerinden söz ederken kesintisiz bir sırayla benzerliklere geçmiştir; çünkü etkilenmeler ya da benzerlikler demesi arasında fark yoktur. Aynı şey ruhun etkilenmesi, şeyin ise benzerliğidir.

Alexandros "Seste olanlar ruhtaki etkilenmelerin işaretleridir, yazılanlar da sestekilerin";

PL64.409

quae non solum vox sit, sed quae cum vox sit, habeat, tamen aliquam proprietatem et aliquam quodammodo figuram positae significationis impressam, horum vero, id est verborum et nominum quae sunt in voce, aliquo modo sese habente, ea sunt scilicet significativa quae scribuntur, ut hoc quod dictum est, quae scribunturde verbis ac nominibus dictum, quae sunt in litteris, intelligatur. Potest vero haec quoque esse ratio cur dixerit, et ea quae scribuntur, quoniam litteras et scriptas figuras et voces, quae eisdem significantur formulis, nuncupamus, ut a et ipse sonus litterae nomen capit, et illa quae in subjecto cerae vocem significans forma describitur. Designare ergo volens quibus verbis atque nominibus ea quae in voce sunt apparent, non dixit litteras, quod ad sonos etiam referri poterat litterarum, sed ait quae scribuntur, ut ostenderet de his litteris dicere quae in scriptione constiterunt, id est quarum figura et in caera, stylo, et in membrana, calamo posset effingi. Alioqui illa etiam quae in sonis sunt, ad ea nomina referuntur quae in voce sunt, quoniam sonis illis nomina et verba junguntur. Sed Porphyrius de utraque expositione judicavit dicens: Id quod ait, et quae scribuntur, non potius ad litteras, sed ad verba et nomina quae posita sunt in litterarum inscriptione, referendum. Restat igitur ut illud quoque addamus cur non ita dixerit. Sunt ergo ea quae sunt in voce intellectuum notae. Sed ita, earum quae sunt in anima passionum notae. Nam cum ea quae sunt in voce res intellectusque significent, principaliter quidem intellectus, res vero quas ipsa intelligentia comprehendit, secundaria significatione per intellectum medietatem, intellectus ipsi non sine quibusdam passionibus sunt quae in animam ex subjectis veniunt rebus. Passus enim quilibet ejus rei proprietatem, quam intellectu complectitur, ad ejus enuntiationem designationemque contendit: cum enim quis aliquam rem intelligit prius imaginatione formam necesse est intellectae rei proprietatemque suscipiat, et fiat vel passio, vel cum passione quaedam intellectus perceptio; hac vero posita ac in mentis sedibus collocata, fit indicandae ad alterum passionis voluntas, cui actus quidem continuandae intelligentiae protinus ex intimae rationis sede supervenit, quem explicat scilicet et effudit oratio, nitens ea quae primitus in mente fundata est passione, sive, quod est verius, progressa oratio, progrediente simul et significatione et significantis se orationis motibus adaequante. Fit vero haec passio velut figurae alicujus impressio, sed ita ut in animo fieri consuevit. Aliter namque naturaliter est in re qualibet propria figura, aliter vero ejus ad animum forma transfertur, velut non eodem modo caerae, vel marmori, vel chartis, litterae, id est vocum signa, mandantur, et imaginationem Stoici a rebus in animam translatam loquuntur, sed cum adjectione semper, dicentes, ut in anima fieri consuevit. Quocirca cum omnis animae passio rei quaedam videatur esse proprietas, porro autem cum designativae voces intellectusque principaliter, rerum dehinc a quibus intellectus profecti sunt significatione nitantur, quidquid est in vocibus significativum, id animae passiones designat; sed hae passiones animorum ex rerum similitudine procreantur: videns namque aliquis sphaeram, vel quadratum, vel quamlibet rerum aliam figuram, eam in animi intelligentia quadam vi ac similitudine capit. Nam qui sphaeram viderit, ejus similitudinem in animo perpendit et cogitat, atque ejus in animo quamdam passus imaginem, id cujus imaginem patitur agnoscit. Omnis vero imago rei. cujus imago est similitudinem tenet; mens igitur cum intelligit, rerum similitudinem comprehendit. Unde fit ut cum duorum corporum majus unum, minus alterum contuemur, a sensu postea remotis corporibus illa ipsa corpora cogitantes, illud quoque memoria servante, noverimus sciemusque quod minus, quod vero majus corpus fuisse conspeximus, quod nullatenus eveniret nisi quas mens semel passa est rerum similitudines obtineret. Quare quoniam passiones animae quas intellectus vocant rerum quaedam similitudines sunt, idcirco Aristoteles cum paulo post de passionibus animae loqueretur continenti ordine ad similitudines transitum fecit, quoniam nihil differt utrum passiones diceret an similitudines. Eadem namque res animae quidem passio est, rei vero similitudo. Et Alexander hunc locum: Sunt ergo ea quae;

PL64.409_2ve "Harfler de herkes için aynı olmadığı gibi sesler de aynı değildir" yerini şöyle açıklamaya çalışıyor. Seste olanların ruhun kavrayışlarını gösterdiğini öne sürmüş, diyor, bunu bir örnekle kanıtlamıştır: seste olanlar ruhun etkilenmelerini, yazılanların sesleri gösterdiği şekilde anlamlandırır. Böylece "yazılanlar da" sözünü "yazılanlar sestekilerin nasıl işaretleriyse" demiş gibi anlamalıyız. Alexandros'a göre yazıda duranlar seslerin, yani adların ve fiillerin işaretleridir. Bunu "Harfler de herkes için aynı olmadığı gibi sesler de aynı değildir" sözüyle göstermiştir. Seslerin anlamlandırılmasının harflerde tutulduğunun işareti şudur: harfler farklı ve yazılanlar aynı olmadığında, seslerin de farklı olması zorunludur. Alexandros bunları söylüyor.

Porphyrios ise, üç söz koyduğu için, biri harflerde tutulan, ikincisi fiillerle ve adlarla seslenen, üçüncüsü zihnin kavrayışının açtığı söz, Aristoteles'in "Seste olanlar ruhtaki etkilenmelerin işaretleridir" derken şunu anlatmak istediğini bildiriyor: seste olanlar, yani fiiller ve adlar, ruhun etkilenmelerinin işaretleridir. Seslerin neyin anlamlıları olduğunu gösterdiği için, fiillerin ve adların hangi işaretlerle açıldığını da öğrettiğini söylüyor; bunun için "yazılanlar da sestekilerin" diye eklemiştir, yani yazıda duran adlar ve fiiller seste olan adların ve fiillerin işaretleridir. Dolayısıyla cümle ayrı değildir; Alexandros'un sandığı gibi "yazılanlar da"

PL64.409_2

sunt in voce earum quae sunt in anima passionum notae, et ea quae scribuntur eorum quae sunt in voce, et quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem voces, hoc modo conatur exponere. Proposuit, inquit, ea quae sunt in voce intellectus animi designare, et hoc probat exemplo. Eodem enim modo ea quae sunt in voce passiones animae significant quemadmodum ea quae scribuntur voces designant, ut id quod ait et ea quae scribuntur ita intelligamus, tanquam si diceret, quemadmodum etiam ea quae scribuntur eorum quae sunt in voce, ea vero quae scribuntur, inquit Alexander, notas esse vocum, id est nominum ac verborum: ex hoc monstravit quod dixit, et quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem voces. Signum namque est vocum ipsarum significationem litteris contineri, quod ubi variae sunt litterae et non eaedem quae scribuntur, varias quoque voces esse necesse est, haec Alexander. Porphyrius vero quoniam tres proposuit orationes, unam quae litteris contineretur, secundam quae verbis ac nominibus personaret, tertiam quam mentis evolveret intellectus, id Aristotelem significare pronuntiat, cum dicit: Sunt ergo ea quae sunt in voce earum quae sunt in anima passionum notae, tanquam ostenderet ac si ita dixisset, Sunt ergo ea quae sunt in voce, et verba, et nomina animae passionum notae; et quoniam monstravit quorum voces essent significativae, illud quoque docuisse pronuntiat quibus signis verba et nomina panderentur, ideo addidisse, et ea quae scribuntur eorum quae sunt in voce, tanquam si diceret, ea quae scriptione constiterunt nomina et verba eorum quae sunt in voce nominum et verborum notae sunt, nec disjunctam esse sententiam, nec (ut Alexander putat) id quod ait: Et ea

PL64.411sözü "yazılanlar nasıl, yani harfler seste olanları anlamlandırıyorsa, seste olanlar da ruhun etkilenmelerinin işaretleridir" demiş gibi anlaşılmamalıdır. Birincisi, basit anlama hiçbir şey eklememek gerekir. İkincisi, bu kadar kısa bir dizide sözün zorunlu olmayan bir bölünmesi yapılmamalıdır. Üçüncüsü, harflerin ve seslerin anlamlandırması seslerin ve ruh etkilenmelerinin anlamlandırmasıyla aynı olsaydı, sesler farklı harflerle nasıl değişiyorsa ruhun etkilenmelerinin de farklı seslerle değişmesi gerekirdi. Oysa böyle olmaz: aynı kavrayış değişik seslerle anlamlandırılabilir.

Ama Alexandros yukarıda andığım düşüncesini şu delille kanıtlamaya çalışıyor: harflerin ve seslerin anlamlandırması şu bakımdan da benzerdir ki harfler sesleri tabiatça değil uzlaşımla anlamlandırdığı gibi, sesler de ruhun kavrayışlarını tabiatça değil bir uzlaşımla gösterir. Ne var ki, Aristoteles'in "yazılanlar da" sözünü "yazılanlar nasılsa" diye söylenmiş sayan kimse, bu görüşe eklediği her şeyde aynı şekilde şüphesiz yanılmaktadır. Bu yüzden bence daha doğrusunu tutmak isteyenler Porphyrios'un görüşlerine katılmalıdır. Aspasius da yukarıda koyduğumuz Alexandros'un ikinci görüşüne tümüyle katılıyor; onu da aynı Alexandros yanılgısıyla suçlayacağız.

Aristoteles harflerin, seslerin ve ruh etkilenmelerinin işaretlerinin iki şekilde kurulduğunu düşünür: biri uzlaşımla, biri tabiatça. "Harfler de herkes için aynı olmadığı gibi sesler de aynı değildir" sözü bunu anlatır. Harfler sesleri, sesler de ruhun kavrayışlarını tabiatça göstermiş olsaydı, bütün insanlar aynı harfleri ve aynı sesleri kullanırdı. Herkeste harfler de sesler de aynı olmadığına göre, bunların tabiî olmadığı bellidir.

Ama burada iki okuma vardır. Alexandros şöyle okunması gerektiğini düşünür: Bunların öncelikle işaret ettikleri, yani ruhun etkilenmeleri ise herkes için aynıdır; bunların benzerlikleri olduğu şeyler de aynıdır. Aristoteles uzlaşımla anlamlandıranları tabiatça gösterenlerden ayırmak isteyerek, uzlaşımla anlamlandıranların farklı, tabiatça anlamlandıranların ise herkeste aynı olduğunu araya koydu. Seslerden harflere gelerek başladı ve önce bunların tabiatça anlamlı olmadığını "Harfler de herkes için aynı olmadığı gibi sesler de aynı değildir" diye gösterdi. Harflerin tabiatça anlamlı olmadığı, kimilerinde başka ve farklı oldukları için kanıtlanıyorsa, aynı şekilde seslerin de tabiatça anlamlandırmadığı kabul edilebilir olacaktır, çünkü insan milletlerinin her biri kendi aralarında aynı seslerle konuşmaz.

Kavrayışların ve konu olan şeylerin benzerliğinin tabiatça kurulduğunu öğretmek isteyerek de şöyle diyor: "Bunların öncelikle işaret ettikleri, yani ruhun etkilenmeleri ise herkes için aynıdır." Yani değişik milletlerde kendileri de değişik olan seslerin anlamlandırmayı taşıdığı şeyler, ruhun etkilenmeleri, herkeste aynıdır. Çünkü Romalıların "insan" diye kavradığı şeyin barbarlarda "taş" diye kavranması olamaz. Öteki şeyler için de durum aynıdır. Öyleyse cümlenin anlamı şudur: seslerin anlamlandırdığı şeyler bütün insan milletlerinde değişmez. Sesler, yukarıda "Harfler de herkes için aynı olmadığı gibi sesler de aynı değildir" sözüyle gösterdiği gibi birçoklarında farklıdır; seslerin anlamlandırdığı şey ise bütün insanlarda aynıdır ve hiçbir şekilde değişemez. Bunlar şeylerin kavrayışlarıdır; tabiatça oldukları için değişemezler. "Bunların öncelikle işaret ettikleri, yani sesler, ruhun etkilenmeleri ise herkes için aynıdır" sözü bunu söyler ve şunu gösterir: sesler farklıdır, ama seslerin anlamlandırdığı şeyler, yani ruhun etkilenmeleri, herkeste aynıdır ve tabiatça kurulduğu için hiçbir şekilde değişmez.

Yalnız sesler ve kavrayışlar hakkında konuşmakla da kalmıyor. Seslerin ve harflerin tabiatça kurulmadığını, herkeste aynı olmadıklarını öne sürerek belirttiği için, ruhun etkilenmeleri dediği kavrayışların tabiî olduğunu da herkeste aynı oluşlarıyla gösteriyor; kavrayışlardan da şeylere geçiyor. "Bunların benzerlikleri olduğu şeyler de aynıdır" diyor. Şunu kastediyor: şeyler de herkes için tabiatça aynıdır.

PL64.411

scribuntur, ita intelligendum, tanquam si diceret, sicut ea quae scribuntur, id est litterae illa quae sunt in voce significant, ita ea quae sunt in voce notas esse animae passionum. Primo quidem quod ad simplicem sensum nihil addi oportet, deinde quod tam brevis ordo non necessaria orationis est intercidenda partitio, tertio quoniam si similis est significatio litterarum vocumque, quae est vocum et animae passionum, oporteret sicut voces diversis litteris permutantur, ita quoque passiones animae diversis vocibus permutari, quod non fit, idem namque intellectus variatis potest vocibus significari. Sed Alexander id quod eum sensisse superius memoravi hoc probare nititur argumento. Ait enim etiam in hoc quoque similem esse significationem litterarum ac vocum, quoniam sicut litterae non naturaliter voces ces, sed positione significant, ita quoque vo non naturaliter animi intellectus, sed aliqua positione designant. Sed qui prius recepit, ut id quod Aristoteles ait: Et ea quae scribuntur, ita dictum esse tanquam si diceret, sicut ea quae scribuntur, quidquid ad hanc sententiam videtur adjungere, aequaliter non dubitatur errare Quocirca nostro judicio qui rectius tenere volent, Porphyrii sententiis applicabunt. Aspasius quoque secundae sententiae Alexandri, quam supra posuimus, valde consentit, qui a nobis in eodem quo Alexander errore culpabitur. Aristoteles vero duobus modis has notas esse putat, litterarum, vocum, passionumque animae constitutas, uno quidem positione, alio vero naturaliter. Atque hoc est quod ait, Et quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem voces. Nam si litterae voces, ipsae vero voces intellectus animi naturaliter designarent, omnes homines eisdem litteris, eisdem etiam vocibus uterentur. Quod quoniam apud omnes nec eaedem litterae, neque eaedem voces sunt, constat eas non esse naturales. Sed hic duplex lectio est. Alexander enim hoc modo legi putat oportere: Quorum autem hae primo notae, eaedem omnibus passiones animae sunt, et quorum eaedem similitudines, res etiam eaedem. Volens enim Aristoteles ea quae positione significant ab iis quae aliquid designant naturaliter segregare, hoc interposuit, ea quae positione significant varia esse; ea vero quae naturaliter apud omnes eadem. Et inchoans a vocibus ad litteras venit, easque primo non esse naturaliter significativas demonstrat dicens: Et quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem voces; nam si idcirco probantur litterae non esse naturaliter significantes, quod apud alios aliae sint ac diversae, eodem quoque modo probabile erit voces quoque non naturaliter significare, quoniam singulae hominum gentes non iisdem inter se vocibus colloquuntur. Volens vero similitudinem intellectuum rerumque subjectarum docere naturaliter constitutam, ait: Quorum autem hae primo notae, eaedem omnibus passiones animae sunt, quorum, inquit, voces quae apud diversas gentes ipsae quoque diversae sunt significationem retinent, quae scilicet sunt animae passiones, illae apud omnes eaedem sunt. Neque enim fieri potest ut quod apud Romanos homo intelligitur tur, lapis apud barbaros intelligatur. Eodem quoque modo de caeteris rebus. Ergo hujusmodi sententia est, quae dicit ea quae voces significant apud omnes hominum gentes non mutari, ut ipsae quidem voces, sicut supra monstravit dicens quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem voces, cum apud plures diversae sint, illud vero quod voces ipsae significent apud omnes homines idem sit, nec ulla ratione valeat permutari, qui sunt scilicet intellectus rerum, qui quoniam naturaliter sunt permutari non possunt. Atque hoc est quod ait, Quorum autem hae primo notae, id est voces eaedem omnibus passiones animae sunt, ut demonstraret voces quidem esse diversas, quorum autem ipsae voces significativae essent., quae sunt scilicet animae passiones, easdem apud omnes esse, nec ulla ratione, quoniam sunt constitutae naturaliter, permutari. Nec vero in hoc constitit de solis vocibus atque intellectibus loqui. Sed quoniam voces atque litteras non esse naturaliter constitutas per id significavit, quod eas non apud omnes easdem esse proposuit, rursus intellectus quos animae passiones vocat, per hoc esse naturales ostendit, quod apud omnes iidem sint. a quibus, id est intellectibus, ad res transitum fecit. Ait enim quorum hae similitudines, res etiam eaedem. Hoc scilicet sentiens, quod res quoque naturaliter apud omnes essent eaedem:

PL64.411_2Ruhun şeylerden alınan etkilenmeleri bütün insanlarda nasıl aynıysa, ruh etkilenmelerinin benzerlikleri olduğu şeyler de herkeste aynıdır. Demek ki şeyler de tabiîdir, tıpkı ruhun etkilenmeleri olan şeylerin benzerlikleri gibi.

Herminus ise bu açıklamaya karşıdır. Seslerin anlamlandırdığı kavrayışların bütün insanlarda aynı olmasının doğru olmadığını söylüyor. "Eş adlılıkta ne diyeceğiz?" diyor; "orada tek ve aynı ses biçimi birçok şeyi anlamlandırır." Daha çok şu okumayı doğru sayıyor: Bunların öncelikle işaret ettikleri ruhun etkilenmeleridir, bunların benzerlikleri olduğu şeyler de şeylerdir. Böylece yalnız seslerin neyin anlamlıları, ruh etkilenmelerinin neyin benzerlikleri olduğunu göstermiş sayılır. Herminus'a göre bu basitçe anlaşılmalıdır: Seslerin anlamlıları olduğu şeyler ruhun etkilenmeleridir, yani sesler ruhun etkilenmelerini anlamlandırır; kavrayışlarda tutulan benzerliklerin benzerlikleri olduğu şeyler ise şeylerdir, yani kavrayışlar şeyleri anlamlandırır.

Porphyrios ise iki görüş hakkında da keskin ve ince bir yargı veriyor, Alexandros'un görüşünü daha çok onaylıyor. Eş adlılığın çok yönlü anlamlandırmasından şüphe duyulmaması gerektiğini söylüyor. Çünkü konuşan, kalbini herhangi bir tek şeye yöneltir, onu kavrayarak sesle bildirir; dinleyen de herhangi bir tek kavrayış bekler. İkisi tek bir addan farklı şeyler kavrasa da, eş adlı adı söyleyen o adla neyi anlamlandırmak istediğini daha açık gösterirse dinleyen hemen alır

PL64.411_2

sicut enim ipsae animae passiones quae ex rebus sumuntur apud omnes homines eaedem sunt, ita quoque etiam ipsae res quarum similitudines sunt animae passiones, eaedem apud omnes sunt. Quocirca res quoque naturales sunt, sicut sunt etiam similitudines rerum, quae sunt passiones animae. Herminus vero huic est expositioni contrarius. Dicit enim non esse verum eosdem apud omnes homines esse intellectus, quorum voces significativae. Quid enim, inquit, in aequivocatione dicetur, ubi unus idemque vocis modus plura significat: sed magis hanc lectionem veram putat, ut ita sit: Quorum autem hae primo notae, hae omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines, res etiam eaedem: ut demonstrasse videatur quorum voces significativae sint, vel quorum passiones animae similitudines. Et hoc simpliciter accipiendum est secundum Herminum, ut ita dicamus, Quorum voces significativae sunt, illae sunt animae passiones, tanquam diceret: animae passiones sunt, quas significant voces, et rursus quorum similitudines sunt ea quae intellectibus continentur, illae sunt res. Tanquam si dixisset, res sunt quas intellectus significant. Sed Porphyrius de utrisque acute subtiliterque judicat, et Alexandri sententiam magis probat, quod dicat non debere dissimulari de multiplici aequivocationis significatione. Nam et qui dicit ad unam quamlibet rem accommodat animum, scilicet quam intelligens voce declarat, et unum rursus intellectum quemlibet is qui audit exspectat. Quod si cum uterque ex uno nomine res diversas intelligit, ille qui nomen aequivocum dixit, designet clarius quid illo nomine significare voluerit, accipit mox qui

PL64.413ve ikisi tek bir kavrayışta buluşur. Eş adlılık yüzünden önce ruh etkilenmeleri farklı olanlarda bu kavrayış yeniden tek olur. Uzlaşımla anlamlandıran sesleri, hepsinin aynı olmadığını söyleyerek tabiattan ayıran kişi, tabiatça olduğunu öne sürdüğü şeyleri de herkeste aynı olduklarını savunarak öyle göstermemiş olamaz. Bu yüzden Alexandros ya kendi görüşüyle ya da Porphyrios'un otoritesiyle onaylanmalıdır.

Aristoteles "Bunların öncelikle işaret ettikleri ruhun etkilenmeleri herkes için aynıdır" dediğine göre, Alexandros şunu soruyor: Adlar şeylerin adı ise, Aristoteles neden seslerin öncelikle kavrayışların işareti olduğunu söylemiştir? Çünkü ad şeye konur: "insan" dediğimizde kavrayışı anlamlandırırız, ama ad şeyin, yani akıllı ölümlü canlının adıdır. Öyleyse sesler neden daha çok konuldukları ilk şeylerin değil de kavrayışların işaretleridir? Belki, diyor, şunun için söylenmiştir: sesler şeylerin adları olsa da, onları şeyleri anlamlandırmak için değil, şeylerden içimizde doğan ruh etkilenmelerini anlamlandırmak için kullanırız. Bu yüzden seslerin neyi anlamlandırmak için söylendiğini gözeterek onların öncelikle bunların işaretleri olduğunu söylemesi doğrudur.

Bu noktada Aspasius pek rahatsız edicidir. "Peki, ruhun etkilenmeleri herkeste nasıl aynı olabilir, adil ve iyi hakkında görüşler bu kadar farklıyken?" diyor. Aristoteles'in ruh etkilenmeleri derken cisimsiz şeylerden değil, yalnız hislerle yakalanabilen şeylerden söz ettiğini sanıyor. Bu tümüyle yanlıştır. Çünkü aldanan birinin kavradığı hiçbir zaman söylenemez. İyi olanı olduğu gibi değil de başka türlü sanan kimsenin belki ruhunun bir etkilenmesi olduğu söylenebilir, ama kavradığı söylenemez. Aristoteles ise benzerlikten söz ederken kavrayıştan söz ediyor. İyi olanı kötü sanan kimsenin iyinin benzerliğini zihninde edinmiş olması mümkün değildir; çünkü konu olan şeyi kavramamıştır. Adil ve iyi olan şeylerin hepsi uzlaşıma ya da tabiata çekildiğine göre, adil ve iyiden medenî hukuk ya da medenî haksızlık denen şey gibi söz ediliyorsa, ruhun etkilenmelerinin aynı olmaması doğrudur; çünkü medenî hukuk ve medenî iyi uzlaşımla vardır, tabiatça değil. Tabiî iyi ve adil ise bütün milletlerde aynıdır. Tanrı için de durum aynıdır: ona tapınma farklı olsa da, en yüce bir tabiatın kavrayışı aynıdır.

Şimdi baştan kısaca tekrar edelim, çünkü parçalardan söze kadar gelmiştir. Önce adın ne, fiilin ne olduğunu belirleyeceğini söyledi; bunlar sözün parçaları olmaktan başka bir şey değildir. Olumlama ve olumsuzlama derken artık fiillerden ve adlardan bileşik sözden söz ediyor; bunlar da önermenin parçalarıdır. Önermeyi koyduktan sonra, önermenin de bir parçası olduğu sözden söz etmeyi üstlendi. Söylendiği gibi söz üçlü olduğu için, yani harflerde, seste ve kavrayışlarda bulunduğu için, fiili ve adı tarif edecek ve anlamlı olarak koyacak olan Aristoteles, önce fiillerin ve adların neyin anlamlıları olduğunu söylüyor. Seste olan adlar ve fiillerle başlayıp "Seste olanlar" diyor, "ruhtaki etkilenmelerin işaretleridir" diye ekleyerek neyin anlamlıları olduklarını gösteriyor. Sonra seste olan adların ve fiillerin anlamlıları olarak harflerde kurulu fiilleri ve adları bildiriyor: "yazılanlar da sestekilerin."

Bu dört şey, harfler, sesler, kavrayışlar ve şeyler, harfler ve sesler uzlaşımla, şeyler ve kavrayışlar tabiatça vardır. Seslerin tabiatça değil uzlaşımla olduğunu herkeste aynı olmayıp farklı olduklarını söyleyerek gösterdi: "Harfler de herkes için aynı olmadığı gibi sesler de aynı değildir." Kavrayışların ve şeylerin tabiatça olduğunu göstermek için de, seslerin anlamlıları olduğu kavrayışların herkeste aynı olduğunu, ruh etkilenmelerinin benzerlikleri olduğu şeylerin de herkeste aynı olduğunu söyledi: "Bunların öncelikle işaret ettikleri, yani seste olanlar, ruhun etkilenmeleri herkes için aynıdır, bunların benzerlikleri olduğu şeyler de aynıdır."

PL64.413

audit, et ad unum intellectum utrique conveniunt, qui rursus fit unus apud eosdem illos apud quos primo diversae fuerant animae passiones propter aequivocationem nominis. Neque enim fieri potest ut qui voces positione significantes a natura eo distinxit quod easdem omnes esse non diceret, eas res quas naturaliter esse proponebat, non eo tales esse monstraret, quod apud omnes easdem esse contenderet. Quocirca Alexander, vel propria sententia, vel Porphyrii auctoritate probandus est. Sed quoniam ita dixit Aristoteles, Quorum autem hae primo notae, eaedem omnibus passiones animae sunt, quaerit Alexander si rerum nomina sunt, quid causae est ut primo intellectuum notas esse voces dixerit Aristoteles. Rei enim ponitur nomen, ut cum dicimus homo, significamus quidem intellectum, rei tamen nomen est, id est animalis, rationalis, mortalis. Cur ergo non primarum rerum magis notae sunt voces quibus ponuntur; potius quam intellectuum? Sed fortasse quidem ob hoc dictum est, inquit, quod licet voces rerum nomina sint, tamen non idcirco utimur vocibus, ut res significemus, sed ut eas quae nobis ex rebus innatae sunt animae passiones. Quocirca propter quorum significantiam voces ipsae proferuntur, recte eorum primo esse dixit notas. In hoc vero Aspasius permolestus est. At enim qui fieri potest, ut eaedem apud omnes animae passiones sint, cum tam diversa sententia de justo ac bono sit? Arbitratur enim Aspasius passiones animae non de rebus incorporalibus, sed de his tantum quae sensibus capi possunt, Aristotelem passiones animae dixisse, quod perfalsum est. Neque enim unquam intellexisse dicetur, qui fallitur, et fortasse quidem passionem animi habuisse dicetur, quicunque id quod bonum est, non eodem modo quo est, sed aliter, arbitratur, intellexisse vero non dicitur. Aristoteles autem cum de similitudine loquitur, de intellectu pronuntiat. Neque enim fieri potest ut qui quod bonum est malum esse arbitretur, similitudinem boni mente conceperit. Neque enim intellexit rem subjectam. Sed quoniam justa ac bona ad positionem omnia naturamve referuntur, et si de justo ac bono ita loquitur, ut de eo quod civile jus, aut civilis injuria dicitur, recte non eaedem sunt passiones animae, quoniam civile jus, civile bonum positione est non natura. Naturale vero bonum atque justum apud omnes gentes idem est. Et de Deo quoque idem est, cujus quamvis cultura diversa sit, idem tamen cujusdam eminentissimae naturae est intellectus. Quare repetendum breviter a principio est, a partibus enim ad orationem usque pervenit: nam quod se prius quid esset nomen, quid verbum constituere dixit, hae minime partes orationis sunt; quod vero affirmationem et negationem, jam de composita ex verbis et nominibus oratione loquitur, quae eaedem rursus partes sunt enuntiationis. Et post enuntiationis propositionem, de oratione loqui proposuit, cujus ipsa quoque enuntiatio pars est. Et quoniam (ut dictum est) triplex est oratio, quae in litteris, quae in voce, quae in intellectibus est, qui verbum et nomen diffiniturus esset, eaque significativa positurus, dicit prius quorum significativa sint ipsa verba et nomina, et inchoat quidem ab his nominibus. et verbis quae sunt in voce dicens: Sunt ergo ea quae sunt in voce, et demonstrat quorum sint significativa, adjiciens eorum quae sunt in anima passionum notae. Rursus nominum ipsorum verborumque quae in voce sunt, ea verba et nomina quae essent in litteris constituta significativa esse declarat dicens, et ea quae scribuntur eorum quae sunt in voce. Et quoniam quatuor ista quaedam sunt, litterae, voces, intellectus, res, quorum litterae et voces positione sunt, natura vero res atque intellectus, demonstravit voces non esse naturaliter, sed positione, per hoc quod ait non easdem esse apud omnes, sed varias, ut est, quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem voces. Ut vero demonstraret intellectus et res esse naturaliter, ait apud omnes eosdem esse intellectus, quorum essent voces significativae, et rursus apud omnes easdem res, quarum similitudines essent animae passiones, ut est, quorum autem hae primo notae, scilicet quae sunt in voce, eaedem omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines, res etiam eaedem.

PL64.413_2Ruhun etkilenmeleri dedi, çünkü başka yerde özenle gösterilmiştir ki canlının her sesi ya ruhun etkilenmesinden ya da etkilenme yüzünden çıkar. Benzerliğe ruhun etkilenmesi adını verdi, çünkü Aristoteles'e göre kavramak, konu olan herhangi bir şeyin özgülüğünü ve hayalini ruhun kendi düşünmesinde almaktan başka bir şey değildir. Ruhun bu etkilenmeleri hakkında Ruh Üzerine'de daha özenle tartıştığını hatırlatıyor.

Fiillerin, adların ve sözün başta kavrayışların anlamlıları olduğunu, seste anlam olarak ne varsa kavrayışlardan geldiğini göstermiştir. Bu yüzden sesler hakkında doğru bir şey tartışmak isteyenin önce kavrayışları biraz incelemesi gerekiyordu. Yukarıda ruhun etkilenmeleri ve benzerlikler dediği şeye şimdi daha açık olarak kavrayış diyor:

Ruhta bazen doğru ya da yanlış olmayan bir kavrayış, bazen de bunlardan birinin bulunması zorunlu olan bir kavrayış olduğu gibi, seste de böyledir. Çünkü doğruluk ve yanlışlık birleştirme ve ayırma etrafındadır. Demek ki adlar ve fiiller kendileri, "insan" ya da "beyaz" gibi, bir şey eklenmediğinde, birleştirme ve ayırma olmaksızın kavrayışa benzer. Bunlar henüz doğru ya da yanlış değildir. Bunun işareti şudur: "Keçigeyik" bir şey anlamlandırır, ama basitçe ya da zamana göre "vardır" ya da "yoktur" eklenmedikçe henüz doğru ya da yanlış değildir.

Ad, fiil ve her söz ruhun etkilenmelerinin [işaretleri] olduğuna göre, seslerdeki anlamlandırma özgülüğü şüphesiz gösterdikleri şeylerden doğar. Aristoteles'in düşüncesinin bütün ve sürekli sırası şudur. Seslerle ruhta ve düşüncede bulunan şeyler anlamlandırılır, diyor. Kavrayışların bazısını basit, doğru ya da yanlış bildirmeden tartarız:

PL64.413_2

Passiones autem animae dixit, quoniam alias diligenter ostensum est omnem vocem animalis aut ex passione animae, aut propter passionem proferri. Similitudinem vero passionem animae vocavit, quod secundum Aristotelem nihil est aliud intelligere, nisi cujuslibet subjectae rei proprietatem atque imaginationem in animae ipsius reputatione suscipere, de quibus animae passionibus in libris se de Anima commemorat diligentius disputasse. Sed quoniam demonstratum est quomodo verba et nomina et oratio intellectuum principaliter significativa sunt, quidquid est in voce significationis ab intellectibus venit. Quare prius paululum de intellectibus perspiciendum erat ei qui aliquid recte de vocibus disputaret. Ergo quod supra passiones animae et similitudines vocavit, idem nunc apertius intellectum vocat dicens: Est autem quemadmodum in anima aliquoties intellectus sine vero vel falso. aliquoties autem cui jam necesse est horum alterum inesse, sic etiam in voce. Circa compositionem enim et divisionem est veritas et falsitas. Nomina igitur ipsa et verba consimilia sunt sine compositione et divisione intellectui, ut homo vel album, quando non additur aliquid. Neque enim adhuc verum vel falsum est, signum autem hujus est. Hircocervus enim significat aliquid, sed nondum verum vel falsum, si non esse vel non esse addatur, vel simpliciter, vel secundum tempus. Quoniam nomen et verbum atque omnis oratio si notae sunt animae passionum, ex ipsis sine dubio quae designant in eisdem vocibus proprietas significationis innascitur. Hic vero est totus atque continuus Aristotelicae ordo sententiae. Quoniam, inquit, ea vocibus significantur quae in animo et cogitatione versantur, intellectuum vero alios quidem simplices et sine veri vel falsi enuntiatione perpendimus

PL64.415örneğin insanın özgülüğü bize sessiz bir hayalle telkin edildiğinde olduğu gibi; çünkü anlayışın bu basitliğinden ne doğruluğun ne yanlışlığın bilgisi doğar. Bazı kavrayışlar ise bileşik ve birleşiktir, bunlarda artık doğruluğun ya da yanlışlığın bir görünümü vardır. Örneğin zihnin herhangi bir basit algısına, bir şeyin var olduğunu ya da olmadığını kuran başka bir şey eklendiğinde: insan kavrayışına "vardır" ya da "yoktur", "beyazdır" ya da "beyaz değildir" bağlanırsa, doğruluğa ya da yanlışlığa pay alan düşünülmüş sözler meydana gelir: "İnsan vardır", "İnsan yoktur", "İnsan beyazdır", "İnsan beyaz değildir." Bunlardan "İnsan vardır" ya da "İnsan beyazdır" birleştirme diye anılır: önceki kavrayışın yüklemesi varlıkla insanı, sonraki insanla beyazı birleştirir. İnsan kavrayışına "vardır", "yoktur", "beyazdır" ya da böyle bir şey eklersem, doğruluk ya da yanlışlık düşüncenin kendisinde doğar.

Demek ki, diyor, bazen doğrudan ve yanlıştan yoksun bazı basit kavrayışlar, bazen de bunlardan birinin bulunduğu kavrayışlar olduğu gibi, seste de böyledir. Basit kavrayışları bildiren sesler de yanlışlıktan ve doğruluktan ayrıdır. İçinde doğruluk ya da yanlışlık kurulmuş kavrayışları anlamlandıran seslerde ise bunlardan birinin bulunması zorunludur. Biri yalnız "insan" ya da "beyaz" ya da hatta "keçigeyik" derse, bunlar bir şey anlamlandırsa da basit kavrayışları anlamlandırdıkları için doğruluğun ya da yanlışlığın her türlü özgülüğünden yoksun oldukları açıktır.

Bütün cümle böyledir. Yine de şunlara daha dikkatle bakmak gerekir: "Doğruluk ve yanlışlık birleştirme ve ayırma etrafındadır" sözü ne demektir; "Adlar ve fiiller kendileri birleştirme ve ayırma olmaksızın kavrayışa benzer" sözü ne demektir; neden birleşik bir ad ve neden var olmayan bir şeyin örneğini kullanıp "Keçigeyik bir şey anlamlandırır" demiştir? "Basitçe ya da zamana göre" sözünün ne demek olduğu da geçilmemelidir.

Önce "Doğruluk ve yanlışlık birleştirme ve ayırma etrafındadır" sözünden söz edelim. Sorulduğuna göre, her doğruluk birleştirme ve ayırma etrafında mıdır, yoksa bazısı öyledir, bazısı değil mi? Yine, her birleştirme ya da ayırmada doğruluk ve yanlışlık kurulu mudur, yoksa bu genel değil de birleştirme ya da ayırmanın bir kısmında mı doğruluk ve yanlışlık bulunur? Çünkü kanaatlerde doğruluk, konu olan şeyden hayal alındığında, kavrayış hayali şeyin durumu nasılsa öyle aldığında vardır. Yanlışlık ise hayal konu olandan alınmadığında ya da kavrayışa şeyin durumu nasıl değilse öyle sunulduğunda vardır. Ama burada doğrulukta ve yanlışlıkta kanaatin konu olan şeyle bir ilişkisinden başka hiçbir şey bulunmaz. Yalnız hayalin konu olan şeyle hangi ilişki içinde ve nasıl durduğu bu doğruluk ya da yanlışlıkta görülür; bu ilişkiye de kimse birleştirme demez, burada ayırmanın hayali bir şekli bile düşünülemez.

Şunu da düşünmek gerekir: Cevherleri bakımından doğru ya da yanlış denen şeylerde bir birleştirme ya da ayırma var mıdır? Örneğin iyi yaşamanın hazzı doğru hazdır, savaşmanın hazzı yanlış hazdır. Şuna da bakmak gerekir: her şeyin en yücesi olan Tanrı'da kavranan her şey onda arazî olarak değil, cevherî olarak kavranır; çünkü onda bulunan iyi şeylerin cevherî olarak bulunduğuna, arazî olarak bulunmadığına inanırız. Tanrı'nın cevherî olarak bulunduğuna inanılıyorsa, kimse de Tanrı'nın yanlış olduğunu söylemeyeceğine ve onda hiçbir arazî şey meydana gelemeyeceğine göre, Tanrı doğruluğun kendisi diye anılmalıdır. Öyleyse tabiatça basit olan ve hiçbir şeyle bir araya getirilerek birleşmeyen şeylerde birleştirme ya da ayırma nerededir?

Bu yüzden her doğruluk ve yanlışlık birleştirme ve ayırma etrafında kurulmaz; yalnız kavrayışların çokluğunda ve söyleyişte olanı böyledir. Çünkü hayalin şeyle ilişkisinde hiçbir birleştirme yoktur; birleştirme kavrayışların bağlanmasında meydana gelir. "Sokrates yürüyor" dediğimde, onun yürüdüğünü edinmem hiçbir birleştirme değildir; ama kavrayışın ilerleyişiyle yürümeyi Sokrates'e bağlayınca artık bir birleştirme yapılmıştır. Bunu sözle söylersem yine aynı birleştirme olur ve doğruluk ile yanlışlığın gücü bunun etrafında görünür.

PL64.415

ut cum nobis hominis proprietas tacita imaginatione suggeritur, nulla namque ex hac intelligentiae simplicitate vel veritatis nascitur vel falsitatis agnitio; sunt vero intellectus quidam compositi atque conjuncti in quibus inest jam quaedam vel veritatis vel falsitatis inspectio, ut cum ad quamlibet simplicem perceptionem mentis adjungitur aliud quod vel esse aliquid vel non esse constituat, ut si ad hominis intellectum esse vel non esse, vel album esse, vel album, non esse copuletur, fient enim cogitabiles orationes veritatis vel falsitatis participes, hoc modo: Homo est homo non est, homo albus est, homo albus non est, quarum quidem homo est, vel homo albus est, compositio dicitur, nam prior esse atque hominem, posterior hominem albo composita intellectus praedicatione connectit, si vero ad hominis intellectum adjiciam quiddam, ut ita sit, homo est, vel non est, vel albus est, aut aliquid tale, tunc in ipsa cogitatione veritas aut falsitas innascitur; ergo inquit. quemadmodum aliquoties quidam simplices intellectus sunt, qui vero falsoque careant, quidam vero in quibus alterum horum reperiatur, sic etiam in voce. Nam quae voces denuntiant simplices intellectus ipsae quoque a falsitate et veritate sejunctae sunt. Quae vero hujusmodi significant intellectus in quibus jam vel veritas vel falsitas constituta est, in ipsis quoque horum alterum inveniri necesse est. Nam si quis hoc solum dicit, homo vel album, vel etiam hircocervus, quanquam ista quidem significent, quoniam tamen significant simplices intellectus, manifestum est omni veritatis vel falsitatis proprietate carere. Et tota quidem sententia hoc modo se habet. Diligentius tamen est attendendum quid est quod ait, Circa compositionem enim et divisionem est veritas falsitasque; quid etiam quod dictum est, nomina igitur ipsa et verba consimilia sunt sine compositione vel divisione intellectui; illud quoque cur composito nomine, vel cur etiam usus est rei non subsistentis exemplo, ut diceret, hircocervus enim significat aliquid. Nec illud praetereundum est quid sit quod dictum est, vel simpliciter vel secundum tempus. Et primum quidem de eo dicendum est quod ait. Circa compositionem enim et divisionem est veritas falsitasque. Quaeritur namque utrumne omnis veritas circa compositionem et divisionem sit, an quaedam est, quaedam vero minime. Illud quoque an in omni compositione vel divisione veritas falsitasque constituta sit, an hoc non generaliter, sed in quadam compositionis vel divisionis parte veritas falsitasque versetur. In opinionibus namque veritas est, quoties ex subjecta re capitur imaginatio vel etiam quoties, ita ut sese res habet, imaginationem accipit intellectus; falsitas vero est quoties aut non ex subjecto, aut ita ut sese res non habet imaginatio subjicitur intellectui; sed adhuc in veritate atque falsitate nihil equidem aliud reperitur, nisi quaedam opinionis habitudo ad subjectam rem. Qua enim habitudine et quomodo sese habet imaginatio ad rem subjectam, hoc solum in hac veritate vel falsitate perspicitur, quam quidem habitudinem nullus dixerit compositionem. In hoc vero divisionis nullus ne fictus quidem modus intelligi potest. Illud quoque considerandum est numne aliqua sit in his compositio vel divisio, quae secundum substantiam suam vera dicuntur aut falsa, ut est vera voluptas bene vivendi, ut est falsa voluptas bellandi. Etiam illud quoque respiciendum est, quod in omnium maximo Deo quidquid intelligitur, non in eo accidentaliter, sed substantialiter intelligitur, etenim quae bona sunt substantialiter de eo non accidentaliter credimus. Quod si substantialiter creditur Deus, Deum vero nullus dixerit falsum, nihilque in eo accidentaliter potest evenire, ipsa veritas Deus dicendus est; ubi est igitur compositio vel divisio in iis quae simplicia naturaliter sunt, nec ulla cujuslibet rei collatione junguntur. Quare non omnis veritas neque falsitas circa compositionem divisionemque constat, sed sola tantum quae in intellectuum multitudine fit, et in prolatione dicendi. Nam in ipsa quidem habitudine imaginationis et rei nulla compositio est, in conjunctione vero intellectuum compositio fit. Nam cum dico, Socrates ambulat, hoc ipsum quidem, quod eum ambulare concepi, nulla compositio est; quod vero intellectus progressione ambulationem cum Socrate conjungo, quaedam jam facta est compositio. Quod si hoc oratione protulero, rursus eadem compositio est, et circa eam vis veritatis et falsitatis apparet.

PL64.415_2Demek ki doğruluk ve yalan yalnız şimdi bütün sorunun konusu olan bu birleştirmelerde bulunur: adda ve fiilde, olumsuzlamada ve olumlamada, önermede ve sözde. Bunlar doğruluğun ve yanlışlığın tabiatını kavrayışlardan alıp sesin söylenişinde korur. Olumsuzlamaya ait ayırmadan ve olumlamaya ait birleştirmeden biraz sonra daha ayrıntılı söz edeceğim.

Şimdi şuna bakılmalıdır: doğruluk ya da yalanın her birleştirme ve her ayırma etrafında ortaya çıktığı doğru mudur? Bu tümüyle yanlıştır. "Hem Sokrates hem Platon" gibi bir ad bağlantısının ya da bu adlar birbirinden ayrılırsa "Ne Sokrates ne Platon" sözünün doğru ya da yanlış bir anlam taşıdığını kim söyleyebilir? Bu yüzden, sözde bulunan her ayırma ve her birleştirme etrafında yalan ve doğruluğun bulunmadığını kabul etmek gerekir. Şu ise pek doğrudur: sözdeki her doğruluk ve yanlışlık birleştirme ve ayırmada doğar, ama sözün her birleştirme ya da ayırması doğruyu ya da yanlışı taşımaz. Dolayısıyla "Doğruluk ve yanlışlık her birleştirme ya da ayırma etrafındadır" deseydi yanlış söylemiş olurdu. Ama basitçe "Doğruluk ve yanlışlık birleştirme ve ayırma etrafındadır" dediğine göre, pek doğru ve pek ince söylediği düşünülmelidir.

Basit denip de doğruluğu ya da yanlışlığı bir şekilde gösterebilen adlar ise kendi içlerinde ve anlamlarında bir birleştirme tutan adlardır. Örneğin biri "okuyorum" derse: "okuyorum" demek

PL64.415_2

Quocirca in his solis compositionibus invenitur veritas atque mendacium, de quibus tota nunc quaestio est, in nomine scilicet et in verbo, in negatione et affirmatione, in enuntiatione et oratione. Quam scilicet compositione veritatis et falsitatis naturam ab intellectibus accipientes in vocis prolatione conservant. De divisione autem quae ad negationem pertinet, deque compositione quae ad affirmationem, paulo post enucleatius dicam. Nunc illud videndum est, utrum verum sit circa omnem compositionem, circaque omnem divisionem, veritatem vel mendacium provenire, quod omnino falsum est. Quis enim dixerit hujusmodi nominum conjunctionem, et Socrates et Plato, vel si a se haec nomina dividantur, nec Socrates nec Plato, veri aliquam falsive tenere significantiam? Quare confitendum est neque circa omnem divisionem, neque circa omnem compositionem, eam scilicet quae in oratione versatur, mendacium veritatemque subsistere. Sed illud verissimum est, quod omnis quae est in oratione veritas falsitasque, in compositione et divisione nascitur, non tamen omnis orationis compositio vel divisio verum retinet aut falsum. Ergo si sic dixisset, circa omnem compositionem vel divisionem veritas falsitasque est, mentiretur. Sed quoniam dixit simpliciter, veritas falsitasque circa compositionem divisionemque est, verissime subtilissimeque dixisse putandum est; illa enim nomina quae ita dicuntur simplicia, ut veritatem aut falsitatem quodammodo valeant designare, hujusmodi sunt ut intra se atque intra significationem suam quamdam retineant compositionem, ut si quis dicat, lego. Hoc est enim dicere, lego, tanquam si

PL64.417"ben okuyorum" demek gibidir; bu ise bir birleştirmedir. Ya da biri sorunca öteki tek kelimeyle karşılık verdiğinde basit söz doğruluğu ya da yalanı tamamlıyor gibi görünür; bu da tümüyle yanlıştır. Çünkü dinleyenin yanıtı yukarıdaki önermenin bütün sırasına bağlanır. Örneğin "Evren canlı mıdır?" diye sorana "Evet" diye yanıt verirse, bu tek kelime doğruluğu ya da yalanı içeriyor görünür, ama yanlış görünür. Çünkü tek değildir; yanıtın gücüne bakana "Evren canlıdır" denmiş gibidir.

"Adlar ve fiiller kendileri, birleştirme ya da ayırma olmaksızın kavrayışa benzer" sözü ise yukarıda söylediği şeyi gösterir: seste olanlar ruhtaki etkilenmelerin işaretleridir. İşaret iseler, harfler seslerin benzerliğini nasıl taşıyorsa, sesler de kavrayışların benzerliğini taşır.

Fiillerin ve adların ruhun etkilenmeleriyle benzerliğinden neden söz ettiğini ve doğrunun ve yanlışın neden birleştirme ve ayırma etrafında olduğunu öne sürdüğünü söyledik. Şimdi doğruluğun ya da yanlışlığın bulunduğu bu birleştirmenin ya da ayırmanın kendisinin ne olduğu söylenmelidir. Basit önerme sözünü ele aldığı için, sonra bölmede kendisinin bildirdiği gibi, "İlk önerme sözü olumlamadır, sonra olumsuzlama" diyerek, burada bir şeyin cevherini kuran ya da varlığa göre bir şey bağlayan birleştirmeyi göstermek istiyor. "Sokrates vardır" dediğimde varlığı Sokrates'e uygular, onun cevherinin var olduğunu kurarım. "Sokrates filozoftur" dersem, felsefeyi ve Sokrates'i varlığa göre birleştirmiş olurum. "Sokrates yürüyor" demek de "Sokrates yürüyendir" demek gibidir.

Demek ki birleştirme varlığa göre ya bir cevheri kuruyor ya da şeyleri bağlıyorsa olumlama diye anılır ve onda doğrunun ve yanlışın tabiatı görülür. Her olumsuzlama da yükleme göre kurulur. "Sokrates vardır" olumlamasının olumsuzlaması "Sokrates-değil vardır" diyen değil, "Sokrates yoktur" diyendir; olumsuzluk, Sokrates'in olduğu söylenen şeye eklenir ve önce olduğu söylenen şeyin olmadığını söyleriz. Demek ki olumlamada varlığa göre kurulan ya da bağlanan şeye eklenen olumsuzluk, ya cevherin kuruluşunu ya da bir şeyin olduğunu söyleyerek yapılan bağlantıyı ayırdığı için ayırma diye anılır. "Sokrates yoktur" dediğimde varlığı Sokrates'ten ayırmış olurum; "Sokrates filozof değildir" dediğimde Sokrates'i filozof olmaktan ayırmış olurum. Olumsuzlamaya ait bu ayrılmaya ayırma demiştir.

Şu da açıktır: ruhun etkilenmelerinde kavrayış basitse, kavrayışın kendisi henüz doğrunun ve yanlışın tabiatını taşımadığından, onun söylenişi de ikisinden ayrıdır. Doğruluğun ve yanlışlığın başta doğduğu kavrayışlarda varlığa göre birleştirme ya da ayırma meydana gelince, sesler anlamlandırmayı kavrayışlardan aldıklarından, kavrayışların keyfiyetine göre onların da doğru ya da yanlış olması zorunludur.

Örneğin yeniliğinin ve seçkin inceliğinin büyük bir gücü vardır. Tek bir adın ne doğru ne yanlış olduğunu göstermek için, bileşik olan ama cevheri hiçbir yerde bulunmayan bir ad koymuştur. Tek ad doğruluk ya da yanlışlık tutabilseydi diye "keçigeyik" adını koymuştur: var olanlar arasında hiçbir cevheri olmadığı için yanlış bir şey gösteriyor görünür, ama hiçbir yanlışlık göstermez. Çünkü keçigeyiğin var olduğu ya da olmadığı söylenmedikçe, kendisi var olmasa da, yalnız söylendiğinde bu sözde yanlış ya da doğru bir şey bulunmaz. Dolayısıyla basit adın bütün doğruluktan ve yalandan yoksun olduğunu göstermek için örnek olarak altında hiçbir şey bulunmayan bir ad koymuştur. Tek ad doğru ya da yanlış bir şey anlamlandırabilseydi, var olmayan bir şeyin var olduğunu gösteren ad tümüyle yanlış olurdu; ama değildir. Demek ki basit adda hiçbir zaman doğruluk ya da yanlışlık bulunmaz.

Hiçbir şey anlamlandırmayan değil de, bir şey anlamlandırdığı hâlde doğru ya da yanlış olamayan bir ad koymaya özen göstermesi de küçük bir iş değildir. Böylece doğruluktan ve yanlışlıktan yoksun oluşunun sebebi hiçbir şey anlamlandırmaması sanılmayacak, basitçe söylenmiş olması sebep görülecekti.

PL64.417

dicat, ego lego. Hoc autem compositio est; vel quo tempore, interrogante alio, respondet alius, uno tantum sermone, videtur quoque tunc simplex sermo veritatem mendaciumque perficere, quod perfalsum est. Audientis namque responsio ad totum ordinem superioris enuntiationis adjungitur, ut si quis interroganti mundusne animal sit, est, respondeat, videtur haec una particula veritatem vel mendacium continere, sed falso. Non enim una est, sed ad vim ipsius responsionis intuenti tale est ac si diceretur mundus animal est. Quod vero ait nomina ipsa et verba consimilia esse, sine compositione vel divisione intellectui, illud designat quod supra jam dixit ea quae sunt in voce notas esse animae passionum. Quod si notae sunt, sicut litterae vocum in se similitudinem gerunt, ita voces intellectuum. Et quoniam. dictum est cur de similitudine verborum et nominum atque animae passionum dixerit, cur etiam circa compositionem et divisionem falsum verumque esse proposuerit. dicendum est quid sit ipsa compositio vel divisio, in qua aut veritas aut falsitas invenitur. Nam quoniam de simplici enuntiativa oratione perpendit, ut posterius ipse in divisione declarat, dicens: Est autem una prima oratio enuntiativa affirmatio, deinde negatio, illam nunc compositionem designare vult, quae alicujus vel substantiam constituit, vel aliquid secundum esse conjungit. Nam cum dico, Socrates est, hoc ipsum esse Socrati applico, et substantiam ejus esse constituo. Sin vero dixero, Socrates philosophus est, philosophiam et Socratem secundum esse composui; vel si dicam, Socrates ambulat, hujusmodi est tanquam si dicam, Socrates ambulans est. Igitur quoties hujusmodi fuerit compositio, quae secundum esse verbum vel substantiam constituat, vel res conjungat, affirmatio dicitur, et in ea veri falsique natura perspicitur: et quoniam omnis negatio ad praedicationem constituitur, hujus enim affirmationis quae est, Socrates est, negatio non ea quae dicit, non Socrates est, sed ea quae pronuntiat, Socrates non est; et ad id quod esse Socrates dictus est, non, negatio apponitur, ut cum id dicamus non esse, quod ante dictum est esse; ergo quoniam id quod in affirmatione secundum esse vel constitutum vel conjunctum fuerit, ad id addita negatio separat vel ipsam substantiae constitutionem, vel etiam factam per id quod dictum est, esse aliquid, conjunctionem, divisio vocatur. Quando enim dico, Socrates non est, esse a Socrate sejunxi, et cum dico, Socrates philosophus non est, Socratem ab eo quod est philosophum esse, separavi, quam separationem, quae ad negationem pertinet, divisionem vocavit. Ergo manifestum est quod si simplex in animae passionibus intellectus fuerit, cum ipse intellectus nullam adhuc veri falsique retineat naturam, eorum quoque prolationem ab utrisque esse separatam. Sed cum compositio secundum esse facta vel etiam divisio intellectibus, in quibus principaliter veritas et falsitas procreatur, evenerit, quoniam ex intellectibus voces capiunt significationem, eas quoque secundum intellectuum qualitatem veras et falsas esse necesse est. Maximam vero vim habet exempli novitas et exquisita subtilitas. Ad demonstrandum enim quod unum solum nomen neque verum sit, neque falsum, posuit hujusmodi nomen, quod compositum quidem esset, nulla tamen ejus substantia reperitur. Si quod ergo unum nomen veritatem posset falsitatemve retinere, posuit hujusmodi nomen, quod est hircocervus, quod quoniam omnino in rebus nulla illi substantia est, falsum aliquid designare videtur, sed non designat aliquam falsitatem. Nisi enim dicatur hircocervus vel esse vel non esse, quanquam ipsum per se non sit, solum tamen dictum nihil falsi in eo sermone verive perpenditur. Ergo ad demonstrandam vim simplicis nominis, quod omni veritate atque mendacio careat, tale in exemplo posuit nomen, cui res nulla subjecta sit. Quod si quid verum vel falsum unum nomen significare posset, nomen quod eam rem esse designat, quae in rebus non sit, omnino falsum esset: sed non est; non igitur ulla veritas falsitasque in simplici unquam nomine reperietur. Nec illud parvae curae fuit, nomen non ponere quod omnino nihil significare, sed quod cum significaret quiddam, tamen verum aut falsum esse non posset, ut non videretur veritatis falsitatisque causa esse, eo quoniam nihil significaret; sed quoniam esset simpliciter dictum;

PL64.417_2Üstelik bununla şunu da gerçekleştiriyor: yalnız basit ad doğruluğa ve yalana tümüyle yabancı değildir; yukarıda söylendiği gibi varlığa ya da yokluğa göre bir birleştirmeleri yoksa birleşik adlar da doğru ya da yanlış bir şey anlamlandıramaz. Şöyle demiş gibidir: yalnız basit ad bir birleştirme olmaksızın doğru ya da yanlış bir şey anlamlandırmamakla kalmaz, kendisinin söylediği gibi "basitçe ya da zamana göre" "var" ya da "yok" eklenmedikçe birleşik adlar da ikisinden yoksundur.

Bunu eklemesinin sebebi şudur: bazı şeylerde önermeler öyle yapılır ki onlar hakkında söylenen cevhere göre öne sürülür; bazılarında ise eklenen "vardır" cevheri değil, bir şimdiliği anlamlandırır. "Tanrı vardır" dediğimizde onun şimdi var olduğunu değil, yalnız cevherde var olduğunu söyleriz; böylece bu söz bir zamana değil, cevherin değişmezliğine çekilir. "Gündüzdür" dersek gündüzün hiçbir cevheriyle ilgili değildir, yalnız zamanın kuruluşuyla ilgilidir; çünkü anlamlandırdığı şey "şimdi vardır" demek gibidir. Bu yüzden "var" sözünü cevheri göstermek için söylediğimizde "basitçe" ekleriz; şimdiki bir şeyi anlamlandırmak için söylediğimizde "zamana göre".

Söylediğimiz bir açıklama budur. Başka bir açıklama da şudur. Bir şeyin var olduğu iki şekilde söylenir: ya basitçe ya zamana göre. Basitçe, şimdiki zamana göre söylenir: biri "keçigeyik vardır" dediğinde olduğu gibi. Oysa şimdiki denen şey zaman değil, zamanların sınırıdır; çünkü geçmişin sonu ve geleceğin başlangıcıdır. Bu yüzden

PL64.417_2

quanquam in eodem illud quoque conficit, ut ostenderet non solum simplex nomen veritate atque mendacio esse alienissimum, sed etiam composita quoque nomina, si non habeant aliquam secundum esse vel non esse(sicut superius dictum est) compositionem, verum vel falsum significare non posse; tanquam si diceret, non solum simplex nomen praeter aliquam compositionem, nihil verum falsumve significat, sed etiam composita utroque carent (sicut jam ipse dixit) nisi illis aut esse aut non esse addatur, vel simpliciter, vel secundum tempus. Hoc vero idcirco addidit quod in quibusdam ita enuntiationes fiunt, ut quod de ipsis dicitur, secundum substantiam proponatur, in quibusdam vero hoc ipsum esse quod additur non substantiam sed praesentiam quamdam significet. Cum enim dicimus Deus est, non eum dicimus nunc esse, sed tantum in substantiam esse, ut hoc ad immutabilitatem potius substantiae quam ad tempus aliquod referatur. Si autem dicimus, dies est, ad nullam diei substantiam pertinet, nisi tantum ad temporis constitutionem: hoc enim quod significat tale est, tanquam si dicamus nunc est: quare cum dicimus esse ut substantiam designemus, simpliciter est addimus; cum vero ita ut aliquid praesens significetur, secundum tempus. Haec est una quam diximus expositio. Alia vero hujusmodi est. Esse aliquid duobus modis dicitur, aut simpliciter, aut secundum tempus; simpliciter quidem secundum praesens tempus, ut si quis dicat, hircocervus est, praesens autem quod dicitur, tempus non est, sed confinium temporum, finis namque praeteriti est futurique principium. Quocirca

PL64.419"var" sözünü şimdiki zamana göre kullanan basitçe kullanmış olur; geçmişi ya da geleceği bağlayan ise basitçe değil, artık zamanın içine düşerek kullanmış olur. Çünkü söylendiği gibi iki zaman konur: geçmiş ve gelecek. Biri şimdiyi adlandırırken basitçe söyler; geçmişten ya da gelecekten birini söylediğinde önermeyi zamana göre kullanır.

Üçüncü bir açıklama da şudur: zamanı bazen belirsiz şekilde kullanırız. "Keçigeyik vardır", "Keçigeyik vardı", "Keçigeyik olacak" denince bu belirsiz ve basitçe söylenmiştir. Ama biri "şimdi vardır", "dün vardı" ya da "yarın olacak" diye eklerse, basitçe söylenen varlığa zaman eklemiş olur. Bu yüzden "basitçe ya da zamana göre 'var' ya da 'yok' eklenmedikçe" sözü bu üç açıklamadan birine göre anlaşılmalıdır.

Önce öne sürdüğü, ruhta bazen doğru ya da yanlış olmayan bir kavrayış bulunduğu sözünün ardından, sonuç gibi, adların ve fiillerin kendilerinin "insan" ya da "beyaz" gibi basit kavrayışlara benzediğini söyledi. "Bunlardan birinin bulunması zorunlu olan" sözüne ise şimdilik bir şey karşılık vermedi; ama bunu "'var' ya da 'yok' eklenmedikçe henüz doğru ya da yanlış değildir" sözüyle tamamladığı düşünülecektir. Çünkü bu, kavrayışların bir tür birleştirmesidir ki sözde "var" ya da "yok" bağlandığında bunlardan birinin bulunması zorunlu olur.

Böylece adı ve fiili ortaya koyduktan sonra sesler, harfler, kavrayışlar ve şeyler arasındaki izlemeyi olabildiğince kısa ve en yüksek akılla gösterdi. Şimdi ilk öne sürdüğü, "Önce adın ne olduğunu ve fiilin ne olduğunu belirlemek gerekir" sözüne, vaat ettiği tarife dönüyor. Adı tarif ederek şunları ekliyor.

Ad Üzerine

*Demek ki ad, uzlaşımla anlamlı, zamansız, hiçbir parçası ayrılınca anlamlı olmayan sestir. "Yabanat" adındaki "yaban", "yaban at" sözündeki gibi kendi başına hiçbir şey anlamlandırmaz.*

PL64.419

quisquis secundum praesens hoc sermone quod est esse utitur, simpliciter utitur, qui vero aut praeteritum jungit aut futurum, ille non simpliciter, sed jam in ipsum tempus incurrit. Tempora namque (ut dictum est) duo ponuntur, praeteritum atque futurum. Quod si quis cum praesens nominat, simpliciter dicit, cum utrumlibet praeteritum vel futurum dixerit, secundum tempus utitur enuntiatione. Est quoque tertia hujusmodi expositio, quod aliquoties ita tempore utimur, ut indefinite dicamus; ut si quis dicat, est hircocervus, fuit hircocervus, erit hircocervus, hoc indefinite et simpliciter dictum est. Sin vero aliquis addat, nunc est, vel heri fuit, vel cras erit, ad hoc ipsum esse quod simpliciter dicitur, addit tempus. Quare secundum unam trium harum expositionum intelligendum est quod ait, si non esse vel non esse addatur, vel simpliciter vel secundum tempus. Sed ei quod ante proposuit, quemadmodum esset aliquoties quidem in anima intellectus sine vero vel falso, post quasi consequens reddidit nomina ipsa per se verbaque esse simplicibus intellectibus consimilia, ut homo vel album; ei vero quod ait, cui jam necesse sit alterum horum inesse, nihil interim reddidit, sed hoc eo supplevisse putabitur, quod ait, sed nondum verum vel falsum est, si non esse vel non esse addatur: haec est enim intellectuum quaedam compositio, cui jam necesse est alterum horum inesse, qua in oratione vel esse vel non esse adjiciat. Quocirca quoniam de nomine verboque proposuit, et quam breviter potuit vocum, litterarum, intellectuum, rerumque consequentias altissima ratione monstravit, ad id quod primum proposuit dicens: Primum oportet constituere, quid sit nomen et quid verbum, ad haec inquam quae promiserat diffinire revertitur. Nomen vero diffiniens, ita subjecit. DE NOMINE. Nomen igitur est vox significativa, ad placitum, sine tempore, cujus nulla pars est significativa, separata. In nomine enim quod est equiferus, ferus per se nihil significat, quemadmodum in oratione quae est equus ferus.

PL64.419_2Her tarif cinsten kurulur, ayrımların birleşmesiyle tamamlanır. Konan cinse ayrımları toplayıp tarif etmek istediğimiz tek türe uydurursak, bu toplam yalnız tek türe uyuncaya kadar, tarif yapmak için başka bir şey gerekmez. İnsanı tarif eden biri, onun cinsi olan canlıya iki ayrımı, akıllı ve ölümlü ayrımlarını bağlamalı, "akıllı ölümlü canlı" dizisini kurmalıdır. Bu tarif insana çekilirse aklın ve cevherin tam bir tasviridir.

Aristoteles adın ne olduğunu tarif etmek isteyince önce cinsini aldı ve adın ses olduğunu söyledi; böylece "ad" dediğimiz şeyi ses olmayıp yalnız sesleme olan şeylerden ayırdı. Çünkü sesleme sesten farklıdır: sesleme havanın hissedilebilir vurulmasıdır, ses ise gırtlağın atardamar denen bazı parçalarından çıkıp dilin bir baskısıyla biçimlenen soluktur. Ses yalnız canlıların sesidir, sesleme ise bazen cansız cisimlerin çarpışmasıyla da meydana gelir. Demek ki adın ses olduğunu gösterince, sözün bu parçasını ses olmayıp yalnız sesleme olan şeylerden ayırıp ayrı bir yere koydu; sesi de adın cinsi gibi aldı. Çünkü sesin, tür yerinde olan ve addan farklı olan başka bir şeyi, fiili vardır; scindapsus gibi anlamı bulunamayan eklemli sesler türünden hiçbir şey anlamlandırmayan bazı söyleyişleri de vardır.

Ad sesi başka seslemelerden ayırdığı gibi, bu ayrımlar da adı sesin altındaki öteki türlerden ayırsın diye bu cinse başka ayrımlar ekliyor. Adın anlamlı ses olduğunu ekleyerek adı hiçbir şey anlamlandırmayan seslerden ayırdı; heceler gibi. Bütün ad hecelerden meydana gelse de heceler kendi başlarına hiçbir şey anlamlandırmaz. Harflerden ve hecelerden birleşmiş olup hiçbir anlamı olmayan sesler de vardır: blitiri gibi. Bazı seslerin anlamdan yoksun olduğu göründüğüne, ses olan ve daima bir şeyi göstermek için söylenen ad ise, önce anlamlandırmayan seslerden ayrılmadıkça tarif edilemeyeceğine göre, adın anlamlı ses olduğunu söyledi. Böylece "ses" sözüyle onu öteki seslemelerden, "anlamlı" sözüyle sesin altında olup hiçbir şey göstermeyenlerden ayırdı.

Ama bu henüz bütün tarife yetmez. Çünkü anlamlı ses yalnız ad değildir; anlamlandırdığı hâlde ad olmayan sesler vardır: örneğin bazı duygularla çıkardıklarımız, birinin inlemesi ya da acıyla çığlık koparması. Biri ruhun acısının, öteki bedenin işaretidir; bunlar ses olup ruhun ya da bedenin bir etkilenmesini anlamlandırdığı hâlde, kimse inlemeye ve çığlığa ad demez. Dilsiz hayvanların da anlamlandıran sesleri vardır: köpeklerin havlaması öfkelerini anlamlandırır, daha yumuşak başka bir ses de okşamayı gösterir. Bu yüzden ses olup anlamlandıran ama ad diye anılmayan bütün bu şeylerden adın ayrılması gerekiyordu. Bunun için adın basitçe değil, uzlaşıma göre anlamlı ses olduğunu ekledi.

Uzlaşıma göre olan, bir koyuşa ve koyanın uzlaşımına göre uydurulandır. Çünkü hiçbir ad tabiatça kurulmamıştır; konu olan şey tabiattan geldiği gibi, tabiattan gelen bir adla da anılmaz. Hem akılla hem sözle güçlü olan insan cinsi adları koymuş, onları istediği harf ve hecelerle birleştirerek konu olan şeylerin cevherlerine tek tek vermiştir. Bu şununla kanıtlanır: adlar tabiatça olsaydı bütün milletlerde aynı olurdu; tıpkı hisler gibi, çünkü onlar tabiatça

PL64.419_2

Omnis diffinitio generis constitutione formatur, differentiarum vero compositione perficitur. Nam si ad propositum genus differentias colligamus, easque ad unam quam diffinire volumus speciem aptemus, usque dum uni tantum speciei collectio illa conveniat, nihil est quod ultra ad faciendam diffinitionem desideretur, ut ipsum hominem si quis diffiniat generi ejus quod est animal, duas necesse est differentias jungat, rationale scilicet atque mortale, faciatque hujusmodi ordinem, animal rationale mortale; quae: diffinitio, si ad hominem referatur, plena est rationis substantiaeque descriptio. Volens ergo Aristoteles diffinire quid esset nomen, prius ejus genus sumpsit, dicens nomen vocem esse, idcirco scilicet ut hoc quod dicimus nomen ab aliis quae non voces, sed tantum soni, separaret. Distat enim sonus a voce, sonus enim est percussio aeris sensibilis, vox vero flatus per quasdam gutturis partes egrediens, quae arteriae vocantur, quae aliqua linguae impressione formatur. Et vox quidem nisi animantium non est, sonus vero aliquoties inanimatorum quoque corporum conflictatione perficitur. Quare quia nomen vocem esse monstravit, ab aliis quae voces non sunt, sed tantum soni, hanc orationis partem separavit atque distribuit, et vocem quidem nominis velut genus sumpsit. Habet namque aliud quiddam speciei loco differens a nomine quod est verbum; habet quoque quasdam locutiones quae nihil ulla ratione significent, ut sunt articulatae voces quarum ipsa significatio non potest inveniri, ut scindapsus. Huic ergo generi alias differentias rursus apponit, quod nomen sicut vox a sonis aliis segregavit, ita quoque hae differentiae nomen ab aliis speciebus sub voce positis dividant atque discernant; quod enim addidit, nomen vocem esse significativam, ab his inquam vocibus nomen disgregavit quae nihil omnino significant, ut sunt syllabae. Syllabae enim cum ex his totum nomen constet, adhuc ipsae omnino nihil significant. Sunt quoque quaedam voces litteris syllabisque compositae, quae nullam habent significationem, ut est blitiri. Ergo quoniam videbantur quaedam voces esse quae significatione carerent, nomen quod vox est et alicujus designationis semper causa profertur, non aliter diffiniendum erat, nisi illud ante a non significantibus vocibus segregaret. Itaque ait nomen esse vocem significativam, ut vocem quidem ab aliis sonis, significatione vero addit ab iis quae sub voce sunt nihil designantia segregaret. Sed hoc nondum ad totam diffinitionem valet; neque solum nomen vox significativa est, sed sunt quaedam voces quae significant quidem, sed nomina non sunt, ut ea quae a nobis in aliquibus affectibus proferuntur, ut cum quis gemitum edit, vel cum dolore concitus emittit clamorem. Illud enim doloris animi, illud corporis signum est, et cum sint voces et significent quamdam vel animi vel corporis passionem, nullus tamen gemitum clamoremque dixerit nomen. Mutorum quoque animalium sunt quaedam voces quae significent: ut canum latratus iras significat canum, alia vox autem mollior quaedam blandimenta designat, quare separandum erat nomen ab his omnibus quae voces quidem essent et significarent, sed nominis vocabulo non tenerentur; igitur adjecit nomen vocem esse significativam non simpliciter, sed secundum placitum. Secundum placitum vero est, quod secundum quamdam positionem placitumque ponentis aptatur; nullum enim nomen naturaliter constitutum est, neque unquam sicut subjecta res a natura est, ita quoque a natura veniente vocabulo nuncupatur. Sed hominum genus quod et ratione et oratione vigeret, nomina posuit, eaque quibus libuit litteris syllabisque conjungens singulis subjectarum rerum substantiis dedit. Hoc autem illo probatur, quod si natura essent nomina eadem, apud omnes gentes essent, ut sensus, quoniam naturaliter sunt

PL64.421vardır ve herkeste aynıdır. Bütün milletler yalnız gözle görür, kulakla duyar, burunla koklar, ağızla tadar, dokunmayla sıcağı soğuğu, yumuşağı pürüzlüyü yargılar. Söylendiği gibi bunlar bütün milletlerde aynı görünür. Hissedilen şeyler de tabiatça kurulu oldukları için değişmez. Çünkü tatlılık ve acılık, beyaz ve siyah ve beş hisle hissedilen öteki her şey herkeste aynıdır. İtalyanlara hisde tatlı gelen Perslere acı görünmez; gözlerimize beyaz görünen Hintlilerde siyah değildir, meğer ki hissin bir hastalığıyla değişmiş olsun, bunun da tabiatla ilgisi yoktur. Demek ki bunlar tabiatça olduğu için bütün milletlerde aynı kalır. Adlar da tabiî görünseydi bütün milletlerde aynı olur ve hiçbir değişikliğe uğramazdı.

Oysa aynı insana Latinler başka, Yunanlar başka bir adla, barbar milletler de farklı adlarla seslenir. Ad koymadaki bu ayrılık, adların şeylere tabiatça değil, koyanların uzlaşımına ve iradesine göre verildiğinin işaretidir. Tek tek insanların adlarının çoğu kez değişmiş olması da aynı şeyi gösterir: şimdi Platon dediğimiz kişiye önce Aristokles denirdi; şimdi Theophrastos denen kişiye Aristoteles'ten önce anne babası Tyrtamos derdi. Aynı dilde tek şeye birden çok kelime eklenmesi de o şeyin tabiî adlarla değil, konmuş adlarla anıldığını gösterir. Şeyler tabiî adlarla anılsaydı tek şeyi tek adla gösterirdik. Kelimeler tabiî ise tek şeyin tek gösterim ve göstermede birleşen birçok ad sesi olmasının ne anlamı var? "Kılıç", "bıçak", "kesici" deriz; bu üçü konu olan tek cevherde birleşir.

Demek ki adların uzlaşıma göre, yani koyanların uzlaşımına göre olduğu gösterilmiştir. Şöyle demiş gibidir: ad sestir ve anlamlıdır, ama tabiatça değil, koyanın uzlaşımına ve iradesine göre anlamlıdır. Böylece adı, duygularda ve etkilenmelerde söylediğimiz ya da dilsiz hayvanların çıkarmaya çalıştığı sesler gibi tabiatça gösteren seslerden ayırmıştır.

Ama yukarıda söylenen ayrım da adın tam suretini ve tarifini kurmaz. Çünkü gösterici ve uzlaşıma göre ses olmak fiilin adla ortak yanıdır. Ama "zamansız" ayrımı eklenince ad fiilden ayrıldı. Çünkü hiçbir ad zamanı birlikte anlamlandırmaz. Fiilin ise, ya etkilenme ya eylem anlamlandırıldığında, bir şeyin yaptığı ya da uğradığı söylenirken zamanın bir gücünü de birlikte taşıması kendine özgüdür. "Sokrates" dediğimde hiçbir zamana ait değildir; "okuyorum", "okudum", "okuyacağım" ise zamandan yoksun değildir. Demek ki ada "zamansız" denince ad fiilden ayrılır.

Kimse hiçbir adın zamanı anlamlandırmadığını sandığımızı düşünmesin. Zamanı anlamıyla gösteren adlar vardır: "bugün", "yarın" dediğimde bunlar zamanın adlarıdır. Ama şunu söylüyoruz: ad zamanı birlikte anlamlandırmaz. Zamanı anlamlandırmak başka, birlikte anlamlandırmak başkadır. Fiil, kendine özgü bir şekille, yapanın ya da etkilenenin tarzını gösterirken zamanı da anlamlandırır; çünkü etkilenme ya da eylem zamansız söylenmez. Bu yüzden adın zamanı anlamlandırmadığını değil, adın anlamının zamanı izlemediğini söylüyoruz.

Geriye tek bir ayrım kalıyor, bu yukarıdakilere eklenirse ad hemen hemen en tam tarifiyle biçimlenir. Bu, adın sözden ayrıldığı ayrımdır. Çünkü ses, anlamlı ve uzlaşıma göre olan, adlardan bağlanmış bazı sözler vardır ve zamansızdırlar. "Sokrates ve Platon" dediğimde bu söz adlardan bağlandığı hâlde ad değildir; ama uzlaşıma göre anlamlı sestir ve zamandan yoksundur. Adı böyle bir sözden ayırmak için şu ayrımı ekledi: hiçbir parçası ayrılınca anlamlı olmayan. Çünkü söz fiillerden ve adlardan bağlanır; fiillerin ve adların anlamlı olduğu açıktır, dolayısıyla sözün parçalarının da bir şey anlamlandırdığından şüphe yoktur. Adın parçası ise, ad basit olduğu için, hiçbir şey anlamlandırmaz.

PL64.421

iidem apud omnes sunt. Omnes enim gentes non aliis nisi solis oculis intuentur, audiunt auribus, naribus odorantur, ore accipiunt gustatus, tactu calidum vel frigidum, lene vel asperum judicant, atque haec hujusmodi sunt, ut apud omnes (ut dictum est) gentes eadem videantur; ipsa quoque quae sentiuntur, quoniam constituta naturaliter sunt, non mutantur. Dulcedo enim et amaritudo, album et nigrum, et quaeque alia sensibus quinque sentiuntur, eadem apud omnes sunt. Neque enim quod Italis dulce est in sensu, idem Persis videtur amarum, nec quod album oculis apud nos apparet, apud Indos nigrum est, nisi forte aliqua sensus aegritudine permutetur; sed hoc nihil attinet ad naturam. Igitur quoniam ista sunt naturaliter, apud omnes gentes eadem manent. Sic ergo et nomina si naturalia esse viderentur, eadem essent apud omnes gentes, nec ullam susciperent mutationem. Nunc autem ipsum hominem alio vocabulo Latini, alio Graeci, diversis quoque vocabulis barbarae gentes appellant, quae in ponendis nominibus dissensio signum est non naturaliter, sed ad ponentium placitum voluntatemque rebus nomina fuisse composita, idem quoque monstrat quod saepe singulorum hominum permutata sunt vocabula. Quem enim nunc vocamus Platonem, Aristoteles antea vocabatur, et qui Theophrastus nunc dicitur, ante Aristotelem a suis parentibus Tirtamus appellabatur, in eadem quoque lingua quando plura vocabulo uni adduntur rei, monstratur rem illam non naturalibus, sed appositis nominibus nuncupari, si enim naturalibus nominibus res quoque vocarentur, unam rem uno tantum nomine signaremus. Quid enim attinet, si naturalia sunt vocabula, unius rei plures esse nominum voces, quae ad unam designationem demonstrationemque concurrerent. Dicimus enim gladius, ensis, mucro, et haec tria ad unam subjectam substantiam concurrunt. Ergo monstratum est nomina esse secundum placitum, id est secundum ponentium placitum, ac si diceret nomen esse quidem vocem et significativam, sed non naturaliter significativam, sed secundum placitum voluntatemque ponentis, hoc scilicet dividens ab his vocibus quae naturaliter designarent, ut sunt hae quas nos in passionibus affectibusque proloquimur, vel quas edere animalia muta conantur. Sed nondum supra dicta differentia plenam nominis formam diffinitionemque constituit. Est namque verbo commune cum nomine quod vox designativa et secundum placitum est, sed addita differentia quae est, sine tempore, nomen a verbo distinxit, neque enim nomen ullum consignificat tempus; verbi namque est, cum aut passio significatur, aut actio, aliquam quoque secum trahere vim temporis, qua illud cum vel facere vel pati dicitur proferatur. Cum enim dico Socrates, nullius est temporis; cum lego, vel legi, vel legam, tempore non carent. Addito ergo nomini quod sine tempore esse dicatur, nomen a verbo disjungitur. Sane nos nemo arbitretur opinari quod nullum nomen significet tempus. Sunt enim nomina quae tempus significatione demonstrent, velut cum dico, hodie, vel cras, temporis nomina sunt, sed illud dicimus, quod cum eodem nomine tempus non consignificatur. Aliud est enim significare tempus, aliud consignificare. Verbum enim cum aliquo proprio modo tempus quoque significat, ut cum agentis vel patientis modum demonstrat. Nam sine tempore ipsa passio vel actio non profertur, unde non dicimus quod nomen non significet tempus, sed quod nomen significatio temporis non sequatur. Restat autem una sola differentia, quae si superioribus adjungatur, plenissima fere nominis diffinitione formabitur, haec autem est qua nomen ab oratione separatur. Inveniuntur enim quaedam sine dubio orationes quae cum voces sint et significativae et secundum placitum, quippe quae sunt nominibus colligatae, tamen sunt sine tempore, ut cum dico Socrates et Plato, haec namque oratio, cum ex nominibus juncta sit, nomen quidem non est, vox vero est significativa secundum placitum et tempore vacat, ut igitur nomen ab hujusmodi oratione divideret, addidit hanc differentiam, quae est cujus nulla pars est significativa separata. Oratio enim quoniam verbis nominibusque conjungitur, verba vero vel nomina significativa esse palam est, partes quoque orationis significare aliquid dubium non est. Nominis vero pars quoniam simplex est, nihil omnino significat;

PL64.421_2Ama her söz, her ad ve fiil anlamlandırma gücünü konu olan kavrayışlardan alsa da, bazen tek ad birçok kavrayış anlamlandırır. Bu yüzden yalnız tek bir ruh etkilenmesini ve kavrayışını göstermeyen ad basit olmayacaktır. "Şehir kenarı" (suburbanum) dediğimde "şehir" (urbanum) anlamlandırma hayalini taşır, ama bütün addan ayrılınca, ada göre alındığında hiçbir şey anlamlandırmaz. "Yabanat" adındaki "yaban" da bir şey anlamlandırmak ister, ama bütün birleşimden ayrılırsa, "at" parçasıyla birleşerek yabanatı birlikte anlamlandırdığı bu adda, hiçbir şey göstermez. Çünkü bu bileşimin tamamı tek bir kavrayışı gösterir. Bu yüzden sözde "yaban" anlamlandırır: "yaban at" sözü iki kavrayış taşır. Adda ise hiçbir şey anlamlandırmaz, çünkü "yabanat" dediğimiz şey tek kavrayışın göstericisidir. Belki "yaban" bağlı olduğu parçayla birlikte anlamlandırır, ayrılınca ise hiçbir şey. Şu sözün söylediği budur:

Ne var ki bileşik adlarda durum basit adlardaki gibi değildir. Basit adlarda parça hiçbir şekilde anlamlı değildir; bileşik adlarda ise anlamlandırmak ister, ama ayrıldığında hiçbir şey anlamlandırmaz, "yabanat"taki "yaban" gibi. Uzlaşıma göre diyorum, çünkü adlardan hiçbiri tabiatça değildir, ancak işaret hâline geldiğinde addır. Çünkü hayvanların çıkardığı gibi harfle yazılamayan sesler de bir şey gösterir, ama bunların hiçbiri ad değildir.

Basit ad parçaların anlamlandırmasının hiçbir hayalini taşımaz. Bileşik adın ise öyle parçaları vardır ki bir şey anlamlandırmaya çalışır gibidir, ama kendi dışında bir şey anlamlandırmaktan çok birlikte anlamlandırır. Demek ki adın parçalarının

PL64.421_2

sed cum omnis oratio omneque nomen et verbum ex subjectis intellectibus vim significandi sumat, est aliquoties ut unum nomen multos significet intellectus. Quocirca erit quoque ut non simplex nomen sit, quod non unam tantum animi passionem intellectumque designet. Nam cum dico suburbanum, urbanum imaginationem significandi tenet, sed ita ut a toto nomine separatum, cum ad ipsum refertur nomen, significet nihil, et ut in eo quod dicimus equiferus, ferus vult quidem aliquid significare, sed si a tota compositione separatur, nihil omnino designat, in eo nomine scilicet in quo cum equi particula junctum equiferum consignificabat. Omnis namque haec compositio unius intellectus designativa est, quare in oratione quidem ferus significat. Etenim equus ferus oratio duos retinet intellectus, in nomine vero nihil, quoniam hoc quod dicimus equiferus unius intellectus designativum est. Sed fortasse ferus cum ea parte qua junctum est, simul quidem consignificat, separatum vero nihil, hoc est ergo quod ait: At vero non quemadmodum in simplicibus nominibus, sic se habet etiam in compositis. In illis enim nullo modo pars significativa est. In his autem vult quidem, sed nihil significat separata, ut in eo quod est equiferus, ferus. Secundum placitum vero, quoniam naturaliter nominum nihil est, sed quando fit nota; nam designant et illitterati soni, ut ferarum, quorum nihil est nomen. Simplex enim nomen nec imaginationem aliquam partium significationis habet. Compositum vero tales habet partes, ut quasi conentur quidem aliquid significare, sed consignificent potius quam quidquam extra significent. Addito igitur nomini quod ejus partes

PL64.423ayrıldıklarında hiçbir şey anlamlandırmadığı eklenince ad sözden ayrılmış olur.

"Hiçbir parçası ayrılınca anlamlı olmayan" ekinin adın tarifinde neye yaradığını, yani adı sözden ayırdığını açıkladıktan sonra, "uzlaşıma göre" sözünün neden eklendiğini de tartışıyor. Adların hiçbirinin anlamlandırması tabiatça olmadığı, her ad koyuşla gösterdiği için "uzlaşıma göre" denmiştir. Çünkü şeylere ilk adı koyanın uzlaştığı şey bu kelimelerle gösterilir. Haydi, bütün milletlerde bunca farklılık varken adların tabiatça olduğunu kim doğrulayabilir? Hiçbir sesin tabiatça bir şey göstermediği söylenmiyor; adların tabiatça değil, koyuşla anlamlandırdığı söyleniyor. Yoksa vahşi ve dilsiz hayvanların sesleri de bir şey anlamlandırır: atın kişnemesi alışık olduğu atı aradığını, köpeklerin havlaması havlayanların öfkesini gösterir, başka sesler de böyledir. Ama dilsiz hayvanların sesleri kendi tabiatlarıyla anlamlandırsa da hiçbir unsurun şekliyle yazılmaz. Ad ise unsurların altına girse bile, konu olan bir şeyi anlamlandırmak üzere konmadan önce kendi başına hiçbir şey göstermez: scindapsus ya da hereceddyn dediğimizde bunlar kendi başlarına hiçbir şey anlamlandırmaz. Ama konu olan bir şeyi anlamlandırmak üzere konulur, "insan scindapsus'tur" ya da "taş hereceddyn'dir" denirse, kendi başlarına hiçbir şey anlamlandırmayan bu sesler koyuşla ve koyanın bir uzlaşımına göre gösterir.

Demek ki ad, kendisinin dediği gibi işaret hâline geldiğinde anlamlıdır; işaret hâline gelmesi de tabiatça hiçbir şey göstermeyen kelimenin koyanın uzlaşımına göre konu olan şeyi anlamlandırmak üzere verilmesiyle olur. "İşaret hâline gelir" sözünün anlamı budur. Adlar tabiatça anlamlandırsaydı Aristoteles onlar için asla "işaret hâline gelir" demezdi; o zaman işaret hâline gelmezler, işaret olurlardı. Adlar uzlaşıma göre, hayvanların harfle yazılamayan sesleri ise tabiata göre anlamlı olduğu için, bunların seslerine ad denmez.

Küllî olarak söylersek: seslerin kimi harflerle yazılabilir, kimi yazılamaz. Yazılan ya da yazılamayanların kimi anlamlandırır, kimi hiçbir şey anlamlandırmaz. Ayrıca seslerin kimi uzlaşıma göre, kimi tabiatça gösterir. Demek ki ad uzlaşıma göredir, çünkü koyuşla konu olan şeyin işareti olmuştur. Adlardan hiçbiri tabiatça anlamlandırmaz. Adı biçimlendiren tabiata göre anlamlandırma değil, uzlaşıma göre anlamlandırmadır. Harfle yazılamayan sesler de anlamlandırır; hayvanlarınki gibi. Bunlara sesleme demesinin sebebi, bazı dilsiz hayvanların hiç sesi bulunmayıp yalnız bir tür gürültü çıkarmasıdır. Bazı balıklar sesle değil solungaçlarıyla ses çıkarır; Porphyrios'un dediğine göre ağustosböceği de göğsüyle sesler. Bunların hiçbirinin adı yoktur.

Bu, hayvanların çıkardığı seslerin hiçbir adı olmadığı için değil, onları ad gibi kullanmadıkları için söylenmiştir. Çünkü köpeklerin havlaması gibi harfle yazılamayan ve tabiatça anlamlandıran bir ses olsa da "havlama" denir, aslanın "kükremesi", boğanın "böğürmesi" denir; bunlar dilsiz hayvanların çıkardığı seslerin adlarıdır. Ama bunların hiçbirinin ad olmadığını şundan dolayı söylüyoruz: bu seslerden hiçbiri ad olabilecek türden değildir; yani hayvanlar onları ad gibi kullanarak birbirleriyle konuşmaz. Söylendiği gibi anlamları vardır, ama tabiîdir.

*"İnsan-olmayan" ise ad değildir. Onu anmak için konmuş bir ad da yoktur. Çünkü ne sözdür ne olumsuzlama. Ama belirsiz ad olsun, çünkü olana da olmayana da aynı şekilde uyar. "Cato'nun" ya da "Cato'ya" ve bunun gibi olanlar ad değil, adın hâlleridir. Hâlin tanımı öteki bakımlardan aynıdır, ama şu farkla: "vardır", "vardı" ya da "olacaktır" eklendiğinde ne doğru ne yanlış olur; ad ise daima olur. Örneğin "Cato'nun vardır" ya da "yoktur" dendiğinde henüz doğru ya da yanlış hiçbir şey söylenmiş olmaz.*

PL64.423

nihil separatae significent, nomen ab oratione disjunctum est. Postquam adjectionem quae est, cujus nulla pars est significativa separata, quid in nominis definitione valeret, explicuit, hoc scilicet quo nomen ab oratione sejungeret; illud quoque disserit cur sit additum quod dictum est secundum placitum. Nam quoniam nulla nominum significatio naturaliter est, sed omne nomen positione designat, idcirco dictum est, secundum placitum. Quod enim placuit ei qui primus nomina indidit rebus, hoc illis vocabulis designatur. Age enim, quis naturaliter nomina esse confirmet, quorum apud omnes gentes est tam diversa varietas. Nec vero dicitur quod nulla vox naturaliter aliquid designet, sed quod nomina non naturaliter, sed positione significent. Alioqui habent hoc ferarum, mutorumque animalium soni, quorum vox quidem significat aliquid, ut hinnitus equi consueti equi inquisitionem, latratus canum latrantium iracundiam monstrat, et alia hujusmodi. Sed cum voces mutorum animalium propria natura significent nullis tamen elementorum formulis conscribuntur. Nomen vero quanquam subjacet elementis, prius tamen quam ad aliquam subjectae rei significationem ponatur, per se nihil designat, ut cum dicimus scindapsus vel hereceddyn, haec per se nihil quidem significant, sed si ad subjectae rei alicujus significationem ponantur ut dicatur vel homo scindapsus, vel lapis hereceddyn, tunc haec quae per se nihil significabant, positione et secundum ponentis quoddam placitum designant. Ergo cum nomen significativum est, quando (ut ipse ait) fit nota, tunc autem fit nota cum secundum ponentis placitum vocabulum quod naturaliter nihil designabat ad subjectae rei significationem datur; hoc est enim quod ait, fit nota; si enim naturaliter nomina significarent, nunquam de his Aristoteles diceret, fit nota, tunc enim non fieret nota, sed esset; ergo quoniam nomina secundum placitum significativa sunt, ferarum vero illitterati soni secundum naturam, idcirco horum voces esse nomina non dicuntur. Universaliter autem dicimus; omnium vocum aliae sunt quae inscribi litteris possunt, aliae quae non possunt. Et rursus earum quae inscribuntur vel minime, aliae quidem significant, aliae vero nihil. Amplius quoque omnium vocum, aliae secundum placitum designant, aliae vero naturaliter. Nomen ergo secundum placitum est, positione enim factum est subjectae rei nota. Nihil enim nominum est quod naturaliter significet, non enim nomen informat significatio secundum naturam, sed secundum placitum significatio. Nam et illitterati soni significant, ut sunt ferarum, quos ideo sonos vocavit, quoniam sunt muta quaedam animalia quae vocem omnino non habent, sed tantum sonitu quodam concrepant. Quidam enim pisces non voce, sed branchiis sonant et (ut Porphyrius autumat) cicada per pectus sonitum mittit, quorum omnium nihil est nomen. Hoc autem dictum est non quod nullum nomen sit harum vocum quas animalia proferunt, sed quod his non velut nominibus utantur. Nam quamvis illitterata sit vox et natura significet, ut latratus canum, dicitur tamen latratus, et leonis fremitus, et tauri mugitus, haec sunt nomina ipsarum vocum quae a mutis animalibus proferuntur; sed non hoc dicimus quoniam eorum nihil est nomen, sed quoniam horum sonorum nihil tale est, ut nomen esse possit, id est ut secundum ea velut nominibus utentes ferae sibi invicem colloquantur, habent enim significationem, sed (ut dictum est) naturalem. Nomen autem secundum placitum est. Non homo vero non est nomen, at vero nec positum est nomen, quo illud oporteat appellare. Nam neque oratio, neque negatio est, sed sit nomen infinitum, quoniam similiter in quolibet est, et quod est, et quod non est. Catonis autem vel Catoni, et quaecunque talia sunt non sunt nomina sed casus nominis. Ratio autem ejus est in aliis quidem eadem, sed differt. Quoniam cum est, vel fuit, et erit, adjunctum, neque verum, neque falsum est, nomen vero semper, ut Catonis est, vel non est, nondum enim aliquid dicit verum aut falsum.

PL64.423_2Yukarıda addan başka olan her şeyi söylenen eklerle addan ayırdı. Şimdi adın tarifinin altına giren ama addan farklı görünen bazı şeyleri tartışıyor; böylece adın ne olduğu bütünüyle açığa çıksın. "İnsan-olmayan" ya da "at-olmayan" dediğimiz şey söz değildir. Çünkü her söz ya adlardan ve fiillerden, ya yalnız iki ya da daha çok fiilden, ya da yalnız adlardan kurulur. "İnsan-olmayan"da ise tek ad vardır, "insan"; "olmayan" ise ne addır ne fiil. Dolayısıyla ne iki fiilden kurulur ne de fiil ve addan. Çünkü içinde fiil yoktur, bu yüzden "insan-olmayan" söz değildir. Fiil olmadığını göstermek de gereksizdir: fiillerde daima zaman bulunur, bunda ise kimse hiçbir zaman bulamaz.

Olumsuzlama da değildir. Her olumsuzlama sözdür; "insan-olmayan" söz olmadığına göre olumsuzlama da olamaz. Ayrıca her olumsuzlama ya doğrudur ya yanlış; "insan-olmayan" ise ne doğrudur ne yanlış, çünkü anlamı tam değildir. Bu yüzden de olumsuzlama denemez.

Ad olduğunu kim söyleyebilir? Her ad, ister özel ister cins adı olsun, belirli olarak anlamlandırır. "Cicero" dediğimde tek kişiyi ve tek cevheri adlandırmış olurum; cins adı olan "insan" dediğimde belirli bir cevheri anlamlandırırım. "İnsan-olmayan" dediğimde ise bir şey, insan olmayan şeyi anlamlandırırım, ama bu belirsizdir. Köpek de anlamlandırılabilir, at da, taş da ve insan olmayan herhangi bir şey de; olan için de olmayan için de aynı şekilde söylenir. Biri artık var olmayan Sylla için "insan-olmayan" derse, cevherde ve şeylerin tabiatında kalmayan bir şeyi anlamlandırır. Taş ya da odun ya da var olan öteki şeyler için "insan-olmayan" derse yine aynı şeyi anlamlandırır, ve daima

PL64.423_2

Superius omnia quaecunque extra nomen essent praedictis adjectionibus a nomine separavit; nunc vero quoniam sunt quaedam quae sub diffinitione quidem nominis cadunt, videntur tamen a nomine discrepare, de his disserit, ut quid esse nomen integre videatur expediat. Quod enim dicimus non homo, vel non equus, oratio quidem non est. Omnis enim oratio aut nominibus constat et verbis, aut solis duobus vel pluribus verbis, vel solis nominibus. In eo autem quod est non homo, unum tantum nomen est, quod dicitur homo, id autem quod est non, neque nomen est, neque verbum. Quare neque ex duobus verbis constat, aut ex verbo et nomine. Verbum enim in eo nullum est, quare id quod dicimus non homo, oratio non est. Jam vero nec verbum esse monstrare superfluum est, cum in verbis tempora semper reperiantur, in hoc vero, nullum omnino quisquam tempus inveniat. Sed nec negatio est. Omnis enim negatio oratio est, non homo vero cum oratio non sit, nec negatio esse potest. Illud quoque, quod omnis negatio aut vera aut falsa est, non homo vero neque verum neque falsum est, sensus enim plenus non est, quare negatio esse propter hoc quoque non dicitur. Nomen vero esse quis dicat, cum omne nomen sive proprium, sive appellativum sit, definite significet. Cum enim dico Cicero, unam personam unamque substantiam nominavi, et cum dico homo, quod est nomen appellativum, definitam substantiam significavi. Cum vero dico non homo, significo quidem quiddam, id quod homo non est, sed hoc infinitum est. Potest enim et canis significari; et equus, et lapis, et quodcunque homo non fuerit, et aequaliter dicitur, et in eo quod est, et in eo quod non est. Si quis enim de Sylla qui non est, dicat non homo, significat quiddam quod in substantia atque in rerum natura non permanet. Si quis autem vel de lapide vel de ligno, vel de aliis quae sunt rebus dicat non homo, idem tamen aliquid significabit, et semper

PL64.425böyle bir kelimenin anlamı adlandırdığı şeyin dışındadır. İnsan çıkarılınca, insanın dışında ne varsa "insan-olmayan" onu anlamlandırır; bu addan çok farklıdır. Çünkü söylendiği gibi her ad adlandırdığı şeyi belirli olarak anlamlandırır, olan ve olmayan için aynı şekilde söylenmez. Ama böyle bir ses hem göstericidir, hem uzlaşıma göredir, hem zamansızdır, hem de söylendiği gibi parçaları dışarıda hiçbir şey göstermez.

Bu yüzden eskilerde görüş şüpheliydi: buna ad demeyecekler miydi, yoksa bir ekle adın tarifine mi sokacaklardı? Bunu addan ayıranlar adı şu tarifle sınırladılar: Ad, uzlaşıma göre gösterici, zamansız, sınırlı anlamlı, parçaları dışarıda hiçbir şey göstermeyen sestir. Böylece "insan-olmayan" sınırlı bir şeyi göstermediği için addan ayrılıyordu. Başkaları aynı yolda gitmeyip buna ad dediler, ama basitçe değil. Bunun bir ekle adın altına konabileceğini şöyle düşündüler: "ölü insan"a basitçe insan denmez, ölü insan denir; bunun gibi, belirli olarak hiçbir şey anlamlandırmayan bu ada da basitçe ad değil, belirsiz ad denir. Bu görüşün sahibi Aristoteles'tir; bu kelimeyi kendisinin bulduğunu söylüyor. "Onu anmak için konmuş bir ad yoktur" diyor. Yani "insan-olmayan" dediğimiz şeyin hangi kelimeyle anılması gerektiğini eskiler bilmiyordu; Aristoteles'e kadar kimse "insan-olmayan" denen şeyin ne olduğunu bilmiyordu. O ise bu söze kelime koyarak "belirsiz ad olsun" dedi: basitçe ad değil, çünkü hiçbir sınırla anlamlandırmıyor; belirsiz ad, çünkü birçok şeyi ve belirsiz olarak anlamlandırıyor.

Bu yalnız böyle seslerin başına gelmez, basitçe adın altına konamaz. Adın bütün arazlarına sahip olup belirli olarak anlamlandıran başka bazı sesler de vardır ki başka bir farktan ötürü basitçe ad denemez: eğik hâller gibi. "Cato'nun", "Cato'ya", "Cato'yu" ve ötekiler. Bunların addan farkı şudur: düz ad "vardır" ya da "yoktur" ile birleşince önerme yapar. Biri "Sokrates vardır" derse bu doğru ya da yanlıştır: Sokrates yaşarken söylense doğrudur, ölünce yanlıştır; demek ki olumlamadır. Biri "Sokrates yoktur" derse olumsuzlama yapar, onda da doğruluk ya da yanlışlık bulunur. Demek ki her düz ad "vardır" ya da "yoktur" ile birleşince önerme meydana getirir. Bu eğik hâller ise "vardır" ya da "yoktur" ile birleşince hiçbir şekilde önerme yapmaz. Çünkü önerme, içine doğruluk ya da yanlışlık düşen tam söz kavrayışıdır. Biri "Cato'nun vardır" derse cümle henüz tamam değildir, çünkü Cato'nun neyi olduğu söylenmez; "Cato'ya vardır" ya da "Cato'yu vardır" da aynıdır. Demek ki "vardır" ya da "yoktur" eklenince önerme tamamlanmadığı için bunlarda addan bir fark vardır, adın bütün tarifiyle bağlı olsalar da. Düz adın "vardır" ile birleşince tam söz, eğik hâllerin eksik söz yapması büyük bir farktır.

Eğik hâllerin "vardır" fiiliyle birleşince tam söz yapmadığını söylerken, eğik hâllerin hiçbir fiille birleşip eksiksiz söz yapmadığını söylemiyoruz. "Sokrates'i pişmanlık tutuyor" dediğimde önerme olur. Ama her fiille değil, yalnız "vardır" ya da "yoktur" ile birleşince bu hâller hiçbir şekilde tam söz kurmaz. "'Cato'nun' ya da 'Cato'ya' ve bunun gibi olanlar ad değil, adın hâlleridir" sözü budur. Bundan farklı görünürler, çünkü bunlara ad denmez. İlk konanlara, yani bir şeyi gösterenlere daha doğru olarak ad denir. Tamlayan hâli bir şeyi değil, bir şeyin olanı gösterir; yönelme hâli bir şeye olanı, ötekiler de aynı şekilde. İlk olan düz hâl ise şeyi gösterir: biri "Sokrates" derse olduğu gibi. Bu yüzden ona yalın hâl denir, çünkü adın gücünü bir bakıma yalnız o taşır ve addır. Şeylere ilk ad koyanın "buna insan densin", "buna taş densin" demiş olması da olası görünüyor. Sonraki kullanımla ilk konan ad öteki hâllere türetilmiştir.

Daha önemlisi şudur: adın her hâli bir şeyin hâlidir. Demek ki hâli olduğu bir ad olmadıkça, adın hâli diye doğru olarak söylenemez. Her hâl bir eğilmedir. Tamlayan, yönelme ve ötekiler yalın hâlin eğilmeleridir; demek ki yalın hâlin hâlleri olacaklardır. Ama ada göre olan her hâl adın hâlidir.

PL64.425

praeter id quod nominat hujusmodi vocabuli significatio est. Sublato enim homine quidquid praeter hominem est, hoc significat non homo, quod a nomine plurimum differt; omne enim nomen (ut dictum est) definite id significat quod nominatur, et non similiter et de eo quod est, et de eo quod non est dicitur, sed haec hujusmodi vox et designativa est, et ad placitum, et sine tempore, et (ut dictum est) partes ejus nihil extra designant. Quare dubia apud antiquos sententia fuit, utrum nomen hoc non dicerent, an hoc aliqua adjectione nominis diffinitioni subjicerent. Et qui hoc a nomine separabant, ita nomen diffinitione claudebant dicentes nomen esse vocem designativam secundum placitum sine tempore circumscriptae significationis, cujus partes nihil extra designarent, ut quoniam non homo rem circumscriptam non designaret, a nomine separetur. Alii vero non eodem modo sed dicebant quidem id esse nomen, sed non simpliciter. Quadam namque adjectione sub nomine poni posse illud putabant hoc modo, ut sicut homo mortuus non dicitur simpliciter homo, sed homo mortuus. Ita quoque et nomen hoc quod nihil definite significaret, non diceretur nomen simpliciter, sed nomen infinitum, cujus sententiae Aristoteles auctor est, qui se hoc rei vocabulum autumat invenisse. Ait enim, at vero nec nomen est positum, quo illud oporteat appellare, dicens id quod dicimus non homo quo vocabulo debeat appellari non novit antiquitas, et usque ad Aristotelem nullus noverat quid esset id quod non homo diceretur, sed hic huic sermoni vocabulum posuit dicens, sed sit nomen infinitum non simpliciter nomen, quoniam nulla circumscriptione significet, sed infinitum nomen, quoniam plura et ea infinite significat. Sed hoc non solum hujusmodi vocibus contingit, ut simpliciter sub nomine poni non possint, sed sunt quaedam aliae quae omnia quidem accidentia nominis habent, et definite significant, sed quadam alia discrepantia, nomina simpliciter dici non possunt, ut sunt obliqui casus, ut cum dicimus Catonis, Catoni, Catonem, et caeteros. Horum enim discrepantia est a nomine, quod nomen rectum junctum cum est, vel non est, enuntiationem facit, ut si quis dicat, Socrates est, hoc verum vel falsum est. Si enim vivente Socrate diceretur, verum esset, mortuo, falsum esset, quare affirmatio, est. Si quis autem dicat, Socrates non est, rursus facit negationem, et in ea quoque veritas vel falsitas invenitur. Ergo omne nomen rectum junctum cum est vel non est, enuntiationem conficit. Hi vero obliqui casus juncti cum est, vel cum non est, enuntiationem nulla ratione perficiunt. Enuntiatio namque est perfectus orationis intellectus in quem veritas aut falsitas cadit. Si quis ergo dicat, Catonis est, nondum est plena sententia; quid enim sit Catonis non dicitur, atque eodem modo, Catoni est, vel Catonem est. In his ergo quoniam cum est vel non est adjuncta, enuntiationem non perficiunt, est quaedam a nomine discrepantia, quanquam sint nomini omni diffinitione conjuncti. Magna est enim discrepantia quod rectum nomen cum est junctum, perfectam orationem facit, obliqui casus imperfectam. Quod autem dictum est obliquos casus cum est verbo junctos orationem perfectam non facere, non dicimus quoniam cum nullo verbo obliqui casus junguntur ita, ut nihil indigentem perficiant orationem. Cum enim dico, Socratem paenitet, enuntiatio est, sed non cum omni verbo, sed tantum cum est vel non est, hi casus juncti perfectam orationem nulla ratione constituunt. Atque hoc est quod ait: Catonis autem vel Catoni et quaecunque talia sunt, non sunt nomina, sed casus nominis. Unde etiam discrepare videntur: haec enim nomina non vocantur. Illa enim rectius dicuntur nomina quae prima posita sunt; id est quae aliquid monstrant. Genitivus enim casus non aliquid, sed alicujus, et dativus alicui, et caeteri eodem modo. Rectus vero qui est primus rem monstrat, ut si quis dicat Socrates, atque ideo hic nominativus dicitur, quod nominis quodammodo solus teneat vim, nomenque sit, et verisimile est eum qui primus nomina rebus imposuit ita dixisse, vocetur hic homo, et rursus vocetur hic lapis. Posteriore vero usu factum est, ut in alios casus primitus positum nomen derivaretur. Illud quoque majus est quod omnis casus nominis alicujus casus est. Ergo nisi sit nomen, cujus casus sit, casus nominis dici recte non potest. Casus autem omnis inflexio est. Sed genitivus, et dativus, et caeteri nominativi inflexiones sunt, quare nominativi casus erunt, sed omnis casus qui secundum nomen est, nominis casus est.

PL64.425_2Demek ki ad yalın hâldir. Bir şeyin hâli ise hâli olduğu şeyden başkadır. Demek ki adın hâli ad değildir.

"Hâlin tanımı öteki bakımlardan aynıdır" diye eklemesi şu demektir: Eğik hâlin ve adın tanımı öteki bütün bakımlardan aynıdır; çünkü hem sestirler, hem anlamlı, uzlaşıma göre ve zamansızdırlar, hem de sınırlı olanı gösterirler. Ama kendisinin dediği gibi şu farkla: "vardır", "vardı" ya da "olacaktır" eklenince ne doğru ne yanlış olur. Düz adda ise bu şüphesiz gerçekleşir: "vardır", "vardı" ya da "olacaktır" eklenince doğruyu ya da yanlışı meydana getirir. "Ad ise daima olur" sözüyle bunu göstermiştir; yani "vardır", "vardı" ya da "olacaktır" eklenince doğruyu ya da yanlışı yapar, diye tamamlanmalıdır. Örneklerini de koyuyor: "Cato'nun vardır" ya da "yoktur". Çünkü bunlarda, kendisinin dediği gibi, ne doğru ne yanlış bir şey söylenir.

Dolayısıyla adın eksiksiz tarifi şudur: Ad, uzlaşıma göre gösterici, zamansız, sınırlı anlamlı, parçaları dışarıda hiçbir şey göstermeyen ve "vardır", "olacaktır" ya da "vardı" eklenince hiçbir şeye muhtaç olmayan bir söz kavrayışını tamamlayıp önerme kuran sestir. Ad konusu bitirildiğine göre fiilin tarifine gelelim.

Fiil Üzerine

*Fiil, zamanı birlikte anlamlandıran, parçası dışarıda hiçbir şey anlamlandırmayan ve daima başka bir şey hakkında yüklenenlerin işareti olan şeydir. Zamanı birlikte anlamlandırır dediğim şudur:

PL64.425_2

Nomen igitur nominativus est. Aliud vero est casus alicujus quam est idipsum cujus casus est, casus igitur nominis, nomen non est. Quod vero adjecit, ratio vero ejus est in aliis quidem eadem, hoc inquit: ratio et obliqui casus et nominis eadem in omnis aliis est, nam et voces sunt et significativae, et secundum placitum, et sine tempore, et circumscriptae designant. Sed (ut ipse ait) differt quoniam cum est, vel fuit, vel erit, adjunctum, neque verum neque falsum est. Quod a recto nomine sine ulla dubitatione perficitur, ut cum est vel fuit, vel erit adjunctum verum falsumve conficiat, quod designavit per hoc quod ait. Nomen vero semper subaudiendum est, scilicet, facit verum falsumve, cum est vel fuit vel erit adjunctum, eorumque ponit exempla. Catonis est, vel non est, in his enim (ut ipse ait) neque verum aliquid dicitur, neque falsum, quare integra nominis diffinitio est hujusmodi. Nomen est vox designativa, secundum placitum, sine tempore, circumscriptae significationis, cujus partes extra nihil designant, et cum est, vel erit, vel fuit adjunctum, nullius indigentis orationis perficiens intellectum enuntiationemque constituens; quoniam igitur de nomine expeditum est, ad diffinitionem verbi veniamus. DE VERBO. Verbum autem est quod consignificat tempus cujus pars nihil extra significat, et est semper eorum quae de altero praedicantur, nota. Dico autem quoniam consignificat

PL64.427"Koşu" addır, "koşuyor" ise fiildir, çünkü şimdi olduğunu birlikte anlamlandırır. Ve daima başka bir şey hakkında söylenenlerin, yani bir dayanak hakkında ya da bir dayanakta olanların işaretidir.*

PL64.427

tempus, ut cursus quidem nomen est; currit autem verbum, consignificat enim nunc esse. Et est semper eorum quae de altero dicuntur, nota, ut eorum quae de subjecto vel in subjecto sunt.

PL64.427_2Fiilin eksiksiz tarifi şudur: Fiil, uzlaşıma göre anlamlı, zamanı birlikte anlamlandıran, hiçbir parçası dışarıda bir şey göstermeyen sestir. Ses, anlamlı ve uzlaşıma göre olmak adla ortak olduğu için bunları söylemedi. Fiile özgü olanlardan başladı. Fiile özgü olan ve onu adın tarifinden ayıran şey zamanı birlikte anlamlandırmasıdır. Her fiil zamanın anlamlandırmasını değil, birlikte anlamlandırmasını taşır. Çünkü ad zamanı anlamlandırır. Fiil ise başta eylemleri ve etkilenmeleri anlamlandırırken, bu eylem ve etkilenmelerle birlikte zamanın gücünü de taşır. "Okuyorum" dediğimde bu fiil başta bir eylem gösterir, ama yapma anlamıyla birlikte şimdiki zamanı da getirir. Bu yüzden fiilin zamanı anlamlandırdığını değil, birlikte anlamlandırdığını söylüyor. Çünkü fiil başta zamanı anlamlandırmaz (bu adındır), başta anlamlandırdığı öteki şeylerle birlikte zamanın gücünü de sokar. Demek ki ad ve fiil uzlaşıma göre anlamlı sesler olduğuna göre, fiile "zamanı birlikte anlamlandıran" eklenince addan ayrılır. Sık sık söylendiği gibi, ad zamanı anlamlandırabilir, fiil ise birlikte anlamlandırır.

Adın tarifinde, adlardan birleşik "Platon ve Sokrates" gibi sözler yüzünden, parçaların adın bütün bileşiminden ayrılınca hiçbir şey göstermediğini eklediği gibi, fiilde de "yürümek ve koşmak" gibi fiillerden kurulan sözler yüzünden fiilin parçalarının dışarıda hiçbir şey anlamlandırmadığını ekledi. Çünkü bu söz fiillerden birleşmiştir ve tek tek fiiller hem sözün içinde hem dışında kendi başlarına anlamlandırır. Fiilin içinde ise hiçbir şekilde; adda adın parçası ayrılınca hiçbir şey göstermediği gibi, fiilde de fiilin parçası ayrılınca hiçbir şey göstermez.

Fiilin daima başka bir şey hakkında yüklenenlerin işareti olduğunu söylemesi, fiillerin yalnız arazları anlamlandırdığını söylemek gibidir. Çünkü her fiil bir araz gösterir. "Koşu" dediğimde bu arazdır, ama bir şeyde bulunduğu ya da bulunmadığı söylenecek şekilde söylenmez. "Koşuyor" dersem, arazı birinin eyleminde öne sürerek onun bir şeyde bulunduğunu anlamlandırırım. "Koşuyor" dediğimiz şey bir dayanak olmadan olamayacağı için (çünkü koşan olmadan söylenemez), her fiilin başka bir şey hakkında yüklenenlerin göstericisi olduğu söylenmiştir. "Koşuyor" fiili, başka bir şey hakkında, yani koşan hakkında yüklenen bir şeyi anlamlandırır.

Bunlar bitince, fiilin zamanı birlikte anlamlandırdığını örneklerle açıkladı: "Zamanı birlikte anlamlandırır dediğim şudur: 'Koşu' addır, 'koşuyor' ise fiildir, çünkü şimdi olduğunu birlikte anlamlandırır." Fiil ile ad arasındaki uzaklığı, fiil ve ad koyarak pek kolay gösterdi. Koşu araz olup adlandırılmış, yani ad hâline gelmiş olduğundan zamanı birlikte anlamlandırmaz. "Koşuyor" ise, yani fiilde konmuş araz, şimdiki zamanı gösterir. Fiilin addan ayrıldığı şey budur: biri zamanı birlikte anlamlandırır, öteki zamanı hiç birlikte anlamlandırmadan yüklenir.

Fiilin zamanı birlikte anlamlandırdığını gösterdikten sonra, yukarıda söylediği, fiilin daima başka bir şey hakkında yüklendiği şeyi şimdi nasıl yüklendiğini göstererek hatırlatıyor: "Ve daima başka bir şey hakkında söylenenlerin, yani bir dayanak hakkında ya da bir dayanakta olanların işaretidir." Şunu söylüyor: fiil bir şey anlamlandırır, öyle ki anlamlandırdığı şey başka bir şey hakkında, ama araz olarak yüklenir. Çünkü her araz hem bir dayanaktadır hem dayanak olan cevher hakkında yüklenir. "Koşuyor" dediğimde, gerçekleşiyorsa bunu insan hakkında, yani dayanak hakkında yüklerim; koşunun kendisi de insandadır. "Koşuyor" fiili buradan çekilmiştir. Demek ki fiilin başka bir şey hakkında yüklenenlerin daima işareti olduğunu söylemesi şunu gösterir:

PL64.427_2

Verbi quidem integra diffinitio est hujusmodi. Verbum est vox significativa secundum placitum, quae consignificat tempus, cujus nulla pars extra designativa est. Sed quoniam commune est illi cum nomine esse vocem et significativam, et secundum placitum, idcirco illa reticuit. Ab his autem quae propria sunt verbi inchoavit. Verbi autem proprium est, quo a diffinitione nominis segregatur, quod consignificat tempus. Omne enim verbum consignificationem temporis retinet, non significationem. Nomen enim significat tempus. Verbum autem cum principaliter actus passionesque significet, cum ipsis actibus et passionibus temporis quoque vim trahit, ut in eo quod dico lego, actionem quidem quamdam principaliter monstrat. hoc verbum, sed cum ea ipsa agendi significatione praesens quoque tempus adducit, atque ideo non ait verbum significare tempus, sed consignificare. Neque enim principaliter verbum significat tempus (hoc enim nominis est), sed cum aliis quae principaliter significat, vim quoque temporis inducit et inserit. Ergo cum nomen et verbum voces significativae sint, et secundum placitum, additum verbo quod consignificat tempus, a nomine segregatur, ut enim saepe dictum est, nomen significare tempus poterit, verbum vero consignificare, et sicut in diffinitione nominis addidit nihil omnino partes separatas a tota compositione nominis designare, propter orationes quae nominibus essent compositae, ut est Plato et Socrates, ita quoque in verbo addidit, nihil extra verbi partes significare, propter eas orationes quas verba componunt, ut est ambulare et currere, haec enim oratio ex verbis est composita, et singula verba et in ipsa oratione et praeter eam per se ipsa significant. In verbo vero nullo modo, et sicut in nomine pars nominis nihil designat separata, ita in verbo pars verbi nihil separata designat. Dicit autem esse verbum semper eorum quae de altero praedicantur notam, quod hujusmodi est ac si diceret nihil aliud nisi accidentia verba significare. Omne enim verbum aliquod accidens designat; cum enim dico cursus, ipsum quidem est accidens, sed non ita dicitur ut id alicui inesse vel non inesse dicatur. Si autem dixero currit, tunc ipsum accidens in alicujus actione proponens, alicui inesse significo, et quoniam quod dicimus currit, praeter aliquod subjectum esse non potest (neque enim dici potest praeter eum qui currit); idcirco dictum est omne verbum eorum esse quae de altero praedicantur significativum, ut verbum quod est currit tale significat quiddam quod de altero praedicetur, id est de currente; his igitur expeditis quod ait verbum consignificare tempus exemplis aperuit. Ait enim, dico autem quoniam consignificat tempus, ut cursus quidem est nomen, currit vero verbum, consignificat enim nunc esse. Expeditissime quod verbum distaret a nomine, verbi et nominis interpositione monstravit; etenim quoniam cursus accidens est, et nominatum est, ita ut sit nomen, non consignificat tempus. Currit vero, id est accidens in verbo positum praesens tempus designat, et hoc verbum distare videtur a nomine quod illud consignificat tempus, illud vero praeter omnem consignificationem temporis praedicatur. Sed postquam verbum consignificare tempus ostendit, id, quod supra jam dixerat, verbum semper de altero praedicari, nunc memoriter quemadmodum praedicatur ostendit. Ait enim; Et semper est eorum quae de altero dicuntur nota, ut eorum quae de subjecto vel in subjecto. Hoc scilicet dicens, ita verbum significat aliquid, ut id quod significat de altero praedicetur, sed ita ut accidens, omne namque accidens et in subjecto est, et de subjecta substantia praedicatur. Nam cum dico currit, id de homine, si ita contingit, praedico, scilicet de subjecto, et ipse cursus in homine est. Unde verbum currit inflexum est. Ergo quod dicit semper eorum esse notam verbum quae de altero praedicentur, hoc monstrat:

PL64.427_3fiil daima arazları anlamlandırır. Çünkü fiilin anlamlandırmasıyla gösterilen şeylerin ya bir dayanakta olduğunu ya da bir dayanak hakkında söylendiğini söylemiştir.

Ya da başka bir anlayış olsun: Aristoteles bir şeyin dayanak hakkında yüklenmesini, dayanakta olması gibi ayırt etmeden kullanmayı âdet edinmiştir; sık sık bir şeyin dayanak hakkında yüklendiğini söylerken dayanakta olduğunu anlamlandırır. Arazların anlamlandırılmasının fiilde tutulduğunu göstermek isteyince, fiillerle daima dayanak hakkında olanların gösterildiğini söyledi. Ama bu daha karanlık göründüğü için "ya da bir dayanakta" diye ekleyerek açıkladı; böylece yukarıda "dayanak hakkında" dediği şeyin ne olduğunu "ya da bir dayanakta" ekiyle açtı. Şöyle demiş gibidir: Fiil daima başka bir şey hakkında, yani dayanak hakkında yüklenenlerin işaretidir; bu belki birine daha karanlık görünmesin diye, "dayanak hakkında olmak"tan kastım dayanakta olmaktır.

Ya da şu açıklama daha iyidir, eğer iki kısmı da şöyle söylediğini düşünürsek: her fiil araz anlamlandırır, ama anlamlandırdığı şey ya cüzî ya da küllîdir; "dayanak hakkında" sözünü küllîliğe, "dayanakta" sözünü yalnız cüzîliğe çekelim. "Hareket ediyor" dediğimde bu fiildir ve arazdır, ama küllîdir. Çünkü hareketin birçok türü vardır: koşu hareketin altına konur. Koşu tarif edilecekse, hareketi koşu hakkında yükleriz. Bu yüzden hareket koşunun bir tür cinsidir, dolayısıyla koşu hakkında, yani dayanak hakkında yüklenir. Koşunun kendisi ise başka türleri olmadığı için yalnız dayanaktadır, yani koşandadır. Hareket ise kendisi de dayanakta olmakla birlikte dayanak hakkında da yüklenir. Bu yüzden fiilin başka bir şey hakkında yüklenenlerin işareti olduğunu söylüyor ve "yani bir dayanak hakkında ya da bir dayanakta olanların" diye ekliyor. Şunu söylüyor: fiiller arazların gücünü anlamlandırır, ama ya küllî ya cüzî olanların. "Hareket ediyorum" dediğimde bu küllî bir şeydir ve dayanak hakkında, örneğin koşu hakkında söylenir. "Koşuyorum" dediğimde ise cüzîdir, dayanak hakkında söylenmediği için yalnız dayanaktadır.

*"Koşmuyor" ve "çalışmıyor" ise fiil demiyorum.

PL64.427_3

Verbum accidentia semper significare, quoniam ait, eas res verbi significatione monstrari quae vel in subjecto essent, vel de subjecto dicerentur, vel certe ut sit alius intellectus, quoniam solet indifferenter uti de subjecto aliquid praedicari, tanquam si dicat in subjecto esse, et saepe cum dicit de subjecto aliquid praedicari, in subjecto esse significat, cum vellet ostendere accidentium significationem contineri verbis, ait ea semper designari verbis quae de subjecto essent. Sed quoniam hoc videbatur obscurius, patefecit addito vel in subjecto, ut quid essent de quo supra dixerat de subjecto, exponeret cum addidit vel in subjecto, tanquam enim si ita dixisset: Verbum quidem semper eorum nota est, quae de altero praedicantur ut de subjecto; sed ne hoc fortasse cuipiam videatur obscurius, hoc dico esse de subjecto, quod est esse in subjecto. Vel melior haec expositio est, si similiter dixisse eum arbitremur, tanquam si diceret: omne verbum significat quidem accidens, sed ita ut id quod significat aut particulare sit aut universale, ut id quod ait de subjecto, ad universalitatem referamus, quod in subjecto, ad solam particularitatem. Cum enim dico movetur, verbum quidem est et accidens, sed universale. Motus enim plures species habet, ut cursus sub motu ponitur. Ergo cursus si diffiniendus est, motum de cursu praedicamus. Quocirca motus genus quoddam est cursus, atque ideo motus de cursu de subjecto praedicabitur, cursus vero ipse, quoniam species alias non habet, in subjecto tantum est, id est in currente. Motus autem quanquam et ipse sit in subjecto, tamen et de subjecto praedicatur. Ideo dicit, eorum esse notam verbum quae de altero praedicentur, atque addit, ut eorum quae de subjecto vel in subjecto. Hoc dicit accidentium quidem vim verba significant, sed talium quae aut universalia sint, aut particularia, ut cum dico moveor, universale quiddam est, et de subjecto dicitur, ut de cursu. Cum vero dico curro, particulare est, et quoniam de subjecto non dicitur, in subjecto solum est. Non currit autem, et non laborat, verbum non dico,

PL64.429Zamanı birlikte anlamlandırır ve daima bir şey hakkındadır. Ama bu farka bir ad konmuş değildir; belirsiz fiil olsun, çünkü olana da olmayana da aynı şekilde uyar. Aynı şekilde "koşacak" ve "koşuyordu" da fiil değil, fiilin hâlidir. Fiilden şununla ayrılır: fiil şimdiki zamanı birlikte anlamlandırır, bunlar ise onun çevresindeki zamanları.

Adda "insan-olmayan" ad değildi, çünkü insan olmayan birçok başka şeye de uyuyordu, söylediğini insandan kaldırıp yüklemde belirli bir şey bırakmıyordu. İnsan olmayan şey sentor da olabilir, at da, var olan ya da olmayan başka şeyler de; bu yüzden ona belirsiz ad denmiştir. Fiilde de "koşmuyor" ya da "çalışmıyor" aynı şekilde belirsizdir, çünkü yalnız olan hakkında doğru değil, olmayan hakkında da yüklenebilir. "İnsan koşmuyor" diyebilirim; "koşmuyor" ya da "çalışmıyor" sözünü var olan bir şey, yani insan hakkında yüklemiş olurum. "Sylla koşmuyor" da diyebilirim, ama Sylla yoktur; demek ki "koşmuyor" hem var olan hem de hiçbir şey olmayan hakkında yüklenebilir. Ama belki biri bunun belirli fiillerde de olduğunu savunabilir: "At koşuyor" da diyebilirim, "Hipposentor koşuyor" da; yani hem var olan hem olmayan hakkında.

"Çevresindekiler" (complectitur) sözünü gelecek ve geçmiş için söyledi: gelecek şimdiki zamanın önünde, geçmiş ise arkasında bırakılmıştır. Yeni ve şaşırtıcı bir söz kullanmış, "kuşatan" demiştir. Biz bunu Latincenin izin verdiği ölçüde aktarmak için uzun uzun uğraşıp ancak bu kadarını yapabildik; Yunanca söyleyiş ise daha parlaktır. Yunanca bilen, bunun Yunancada ne kadar daha iyi sesleneceğini bilir.

*Fiiller kendi başlarına söylendiklerinde addırlar ve bir şey anlamlandırırlar. Çünkü söyleyen bir kavrayış kurar, dinleyen de dinginleşir. Ama bir şeyin var olup olmadığını henüz anlamlandırmaz; çünkü olmak ya da olmamak o şeyin işareti değildir, salt "vardır" desen bile. Kendisi hiçbir şey değildir, ama bir tür birleşimi birlikte anlamlandırır, bu birleşim de birleşenler olmadan kavranamaz.*

PL64.429

consignificat enim tempus, et semper de aliquo est. Differentiae autem huic non est positum nomen, sed fit infinitum verbum. Quoniam similiter in quolibet est, et quod est, et quod non est. Similiter autem curret, et currebat non est verbum, sed casus verbi, differunt autem a verbo: Quoniam hoc quidem praesens tempus consignificat, illa vero quae circa sunt. Sicut in nomine non homo nomen non est, idcirco quod multis aliis conveniret, quae homines non essent, quoniamque de homine id quod diceret auferret, nihilque definitum in eadem praedicatione relinqueret, quod enim non homo est, potest esse et centaurus, potest esse et equus, et alia quae vel sunt vel non sunt, atque ideo infinitum nomen vocatum est, ita quoque etiam in verbo, quod est non currit, vel non laborat, infinitum quoque ipsum est, quoniam non solum de eo quod est, verum est, sed etiam de eo quod non est praedicari potest. Possum namque dicere, homo non currit et id quod aio non currit, vel non laborat, de ea re quae est praedico, id est de homine. Possum rursus dicere, Sylla non currit, sed Sylla non est, ergo hoc quod non currit, et de ea re quae est valet, et de ea quae nihil est, praedicari. Sed forte aliquis hoc quoque in verbis esse finitis contendat. Possum namque dicere: equus currit, hippocentaurus currit, et de ea re scilicet quae est, et de ea quae non est. Et quod complectitur de futuro ac praeterito dixit quod futurum quidem ante praesens tempus est, praeteritum vero retro relinquitur, et novo admirabilique sermone usus est, quod ait complectitur, sed nos id quantum Latinitas passa est, transferre diu multumque laborantes, hoc solo potuimus, Graeca vero oratione luculentius dictum est. Ita enim se habet: τὸν πέριξ ⟦?⟧. Quod qui Graecae linguae peritus est, quantum melius Graeca oratione sonet, agnoscit. Ipsa itaque secundum se dicta verba, nomina sunt, et significant aliquid, Constituit enim qui dicit, intellectum, et qui audit, quiescit, sed si est, vel non est, non significat, neque enim signum est rei esse vel non esse, nec si ipsum est purum dixeris. Ipsum enim nihil est, consignificat autem quamdam compositionem, quam sine compositis non est intelligere.

PL64.429_2Porphyrios burada Stoacıların diyalektiği ile öteki okullarınkini çokça karıştırıyor, bu kitabın başka kısımlarında, yani açıklamalarda da aynı şeyi yapıyor; bunu bazen bir kenara bırakmamız gerekir. Çünkü gereksiz açıklama çoğu kez karanlığı artırır.

Şimdi Aristoteles'in düşüncesi şudur. Fiiller kendi başlarına söylendiklerinde, diyor, addır. Bu, sözün her parçasına ortak olarak ad denmesi anlamında değildir, "şeylerin adları" dediğimiz gibi; her fiil kendi başına ve yüklendiği şey eklenmeden söylenince ada yakın olur demektir. "Sokrates yürüyor" dersem, "yürüyor" sözünün tamamı Sokrates'e aittir; kendine özgü bir anlayışı yoktur. Ama yalnız "yürüyor" dediğimde, sanki bir şeyde bulunuyormuş gibi, yani herhangi biri yürüyormuş gibi söylemiş olurum; yine de bu fiilin anlamı kendi başınadır ve kendi düşüncesini korur. Bu yüzden Yunanlarda da tek söylenen fiiller önlerine artikellerle söylenir. Fiiller adlarla birleşince Yunanca sözde artikeller eklenemez, ancak tek söylenince eklenebilir. Çünkü şeyi anlamlandırırlar; bir şeyde bulunanı anlamlandırsalar da kendi başlarına ve kendi özleriyle söylendikleri için addırlar. Aristoteles'in "Fiiller kendi başlarına söylendiklerinde addırlar" sözü, "tek başına, başkalarıyla birleşmemiş fiiller addır" demek gibidir.

Bunun şu delilini veriyor: "Çünkü söyleyen bir kavrayış kurar, dinleyen de dinginleşir." Bu şu demektir. İşitilen her ad heceler boyunca ilerleyerek zamanın küçük bir aralığını alır; adın söylendiği zamanın ilerleyişinde dinleyenin ruhu da ilerler. "Imperterritus" dediğimde ad im, per, ter ve öteki heceler boyunca ilerlediği gibi, dinleyenin ruhu da aynı hecelerden geçer. Ama biri adı bitirip "imperterritus" deyince, ad hecelerin ilerleyişiyle tamamlanıp durduğu gibi, dinleyenin ruhu da dinginleşir. Çünkü bütün adı duyunca bütün anlamı alır; konuşanın hecelerini izleyen ve onun söylediğini kavramak isteyen dinleyenin ruhu anlamı alınca durur, ruhu ancak ad tamamlanınca yerleşir. "Çünkü söyleyen bir kavrayış kurar, dinleyen de dinginleşir" sözü budur. Konuşan bütün sözü söyleyince dinleyenin ruhunu yerleştirir (çünkü anlayışın ilerleyeceği bir yer kalmaz). Ad bitince, ilerlemekte olan dinleyici ruhu adın açılmasıyla yerleşir, dinginleşir ve adın anlamı açıklandığı için anlayışta daha ileri gitmez.

Bu fiille adın ortak yanıdır, ama fiil yalnız söylenirse. Çünkü adla birleşirse dinleyenin kavrayışı henüz yerleşmez; dinleyenin ruhunun ilerleyeceği yer vardır. "Sokrates yürüyor" dediğimde "yürüyor" kendi başına kavranmaz, Sokrates'e çekilir, kavrayış da tek kelimede değil bütün sözde durur. Ama tek başına söylenirse, addaki gibi anlamda durur. Demek ki kendi başına söylenen fiillerin ad olduğunu söylemesi doğrudur, çünkü söyleyen bir kavrayış kurar, dinleyen de dinginleşir.

Ya da açıklama şöyle yapılırsa daha iyi olur: fiiller kendi başlarına söylendiklerinde addır, çünkü bir şeyin anlamını taşırlar. Fiil daima bir başkasında bulunan ya da bir başkası hakkında yüklenen şeyin anlamını taşıdığı için hiçbir şey anlamlandırmıyor değildir. Dayanak olmadan var olamayan bir şeyi anlamlandırdığı için dayanağı da anlamlandırıyor değildir. "Anlıyor" (sapit) dediğimde, "anlıyor" denen şey anlayabilen olmadan

PL64.429_2

Hoc in loco Porphyrius de Stoicorum dialectica, aliarumque scholarum multa permiscet, et in aliis quoque hujus libri partibus, id est in expositionibus idem facit, quod interdum nobis est negligendum. Saepe enim superflua explanatione magis obscuritas comparatur. Nunc autem Aristotelis hujusmodi sententia est, Verba, inquit, ipsa secundum se dicta nomina sunt, non secundum id quod omnis pars orationis communiter nomen vocatur, ut dicimus nomina rerum, sed quod omne verbum per se dictum, neque addito de quo praedicatur tale est, ut nomini sit affine. Nam si dicam, Socrates ambulat, id quod dixi ambulat, totum pertinet ad Socratem. Nulla ipsius intelligentia propria. At vero cum dico solum ambulat, ita quidem dixi, tanquam si alicui insit, id est tanquam si quilibet ambulet, sed tamen per se est, propriamque retinens sententiam hujus verbi significatio, unde fit ut apud Graecos quoque cum articularibus praepositivis sola verba dicta proferantur, ut est ⟦Yunanca örnek düşmüş⟧. Quod si verba cum nominibus conjungantur in oratione Graeca, articularia praepositiva addi non possunt, nisi sola dicta sint. Quoniam significant rem, et ita ut quamvis ea significent quae alicui insint, tamen quod secundum se, et per suam essentiam dicantur, idcirco nomina sunt, et quod Aristoteles ait: Ipsa quidem secundum se dicta verba nomina sunt, tale est ac si diceret, ipsa quidem sola neque cum aliis juncta verba, nomina sunt. Cujus rei hoc argumentum reddit. Constituit enim, inquit, qui dicit intellectum, et qui audit quiescit, hoc autem tale est. Omne nomen auditum, quoniam per syllabas progrediens aliquantulum temporis spatium decerpit in ipsa progressione temporis qua dicitur nomen, audientis quoque animus progreditur, ut cum dico imperterritus sicut per syllabas im, et per, et ter, et caeteras progreditur nomen, ita quoque animus audientis per easdem syllabas vadit. Sed ubi quis expleverit nomen et dixerit imperterritus, sicut nomen syllabarum progressione finitum consistit, ita quoque audientis animus conquiescit. Nam cum totum nomen audit, totam significationem capit, et animus audientis, qui dicentis syllabas sequebatur, volens quod ille diceret intelligere, cum significationem coeperit, consistit, et ejus animus perfecto demum nomine constituitur, hoc est enim quod ait: Constituit enim qui dicit intellectum, et qui audit quiescit. Etenim is qui loquitur postquam totum sermonem dixerit, audientis animum constituit. (Non est enim quo progrediatur intelligentia) ipsoque nomine terminato, animus auditoris qui progrediebatur, explicatione nominis constituitur, et quiescit, et ultra ad intelligentiam, quippe expedita significatione nominis, non procedit, sed hoc verbo nominique commune est, sed si verbum solum dicatur. Namque si cum nomine conjungatur, nondum audientis constituitur intellectus. Est enim quo ultra progredi animus audientis possit. Quod cum dico, Socrates ambulat, hic ambulat non per se intelligitur, sed ad Socratem refertur, et in tota oratione consistit intellectus, non in solo sermone; at vero si solum dictum sit, ita in significatione consistit, quemadmodum in nomine. Recte igitur dictum est ipsa secundum se dicta verba nomina esse, quoniam constituit is qui dicit intellectum, et qui audit quiescit. Vel certe erit melior expositio si ita dicamus verba ipsa secundum se dicta nomina esse, idcirco quoniam cujusdam rei habeant significationem, neque enim si talis rei significationem retinet verbum, quae semper aut in altero sit, aut de altero praedicetur, idcirco jam nihil omnino significat, nec si significat aliquid quod praeter subjectum esse non possit, idcirco jam etiam illud significat quod subjectum est, ut cum dico sapit, non idcirco nihil significat, quoniam hoc ipsum sapit, sine eo quod sapere potest,

PL64.431var olamasa da, bu sebeple hiçbir şey anlamlandırmıyor değildir. Yine "anlıyor" dediğimde, anlayan şeyin bir başkasında olduğunu söylemiş olmam; "anlıyor" sözü, daima bir başkasında bulunan ve bir başkası hakkında yüklenen bir şeyin adıdır. Bu yüzden kavrayış da vardır. "Anlıyor" diye işiten kendi başına duran bir şey işitmese de (çünkü daima bir başkasındadır) ve hangisinde olduğu söylenmemiş olsa da, bir şey kavrar, fiilin anlamına dayanır, kavrayışı onda kurup dinginleşir. Tıpkı adda olduğu gibi, anlayış için ötesini aramaz. Ad kendi başına duran bir şeyin kendine özgü anlamı olduğu gibi, fiil de kendi başına var olmayan, başka bir dayanağa ve bir bakıma temele dayanan şeyin anlamıdır.

Burada bir soru vardır. "Çünkü söyleyen bir kavrayış kurar, dinleyen de dinginleşir" sözü doğru görünmeyebilir. Ne söyleyen kavrayış kurar ne dinleyen dinginleşir; çünkü sözde ya da adda bir şey eksiktir. Biri "Sokrates" derse dinleyenin ruhu hemen "Sokrates ne? Bir şey mi yapıyor, bir şeye mi uğruyor?" diye arar; dinleyenin kavrayışı bunlardan birini ararken henüz dingin değildir. Fiilde de böyledir: "okuyor" dediğimde dinleyenin ruhu kimin okuduğunu arar. Demek ki söyleyen henüz kavrayış kurmaz, dinleyen de dinginleşmez.

Ama Aristoteles'in şunu kastettiği düşünülmelidir: herhangi bir dinleyici anlamlı bir sesi ruhuyla alınca anlayışı ona dayanır. Biri "insan" diye işitince, aldığı şeyin ne olduğunu zihniyle kavrar, ruhunda akıllı ölümlü canlıyı işittiğini yerleştirir. Hiçbir şey göstermeyen böyle bir ses alırsa ruhu hiçbir anlam ve anlayışla güçlenmeden dolaşır, döner, hiçbir gösterme sınırında dinginleşmez. Bu yüzden Aristoteles'in görüşü doğrudur: kendi başına söylenen fiiller addır, söyleyen kavrayış kurar, dinleyen dinginleşir. Bu soru Aspasius tarafından ortaya konmuş ve yine onun tarafından çözülmüştür.

Aristoteles kendi başına söylenen fiillerin ad olduğunu ortaya koyduktan sonra "Ama var olup olmadığını henüz anlamlandırmaz" diyor. Şöyle demiş gibidir: Fiillerle adlardaki gibi bir şey anlamlandırılır, ama buradan ne olumsuzlama ne olumlama tamamlanır. "Anlıyor" dediğimde bir anlam vardır, ama bir şeyin var olduğunu ya da olmadığını göstermez; yani ne olumlu ne de olumsuz bir şeydir. Yukarıda öğrettiği gibi, olumlama ve olumsuzlama kavrayışların birleşmesinde bulunuyorsa, ne tek başına söylenen adlar ne de fiiller olumlama ya da olumsuzlama yapar. Aristoteles başka yerde de birçok şekilde öğretmiştir ki doğruluk ve yanlışlık şeylerde değil kavrayışlarda kuruludur. Çünkü doğruluk ya da yanlışlık şeylerde olsaydı, tek bir şey olumlama ya da ona zıt olumsuzlama olurdu. Oysa doğruluk ve yanlışlık kavrayışların birleşmesinde konduğuna göre, söz de kanaatin, kavrayışın ve ruh etkilenmelerinin tercümanıdır. Bu yüzden kavrayışların ve kelimelerin birleşimi olmadan doğruluk ve yanlışlık var görünmez; demek ki bir birleşim olmadan olumlama ya da olumsuzlama yoktur.

Demek ki kendi başına söylenen fiiller bir şey anlamlandırır, şeyin adıdır, ama henüz bir şeyin var olduğunu ya da olmadığını kuracak şekilde, yani olumlama ya da olumsuzlama yapacak şekilde anlamlandırmaz. Adın ya da fiilin parçalarında parçalar kendi başlarına hiçbir şey anlamlandırmayıp hepsi birlikte gösterdiği gibi, olumlama ya da olumsuzlamalarda da parçalar anlamlandırır, ama bütün olarak birleşenler doğruyu ya da yanlışı gösterir. "Sokrates filozoftur", "Sokrates filozof değildir" dediğimde tek tek konan parçalar kendi anlamlarına dayanır, ama doğru ya da yanlış hiçbir şey anlamlandırmaz; hepsi birlikte birleşince, "Sokrates filozoftur" gibi, doğruluk ya da buna zıt olan yanlışlık yapar.

Bu yüzden kendi başına söylenen fiiller ad olup bir şey anlamlandırsa, doğruyu ya da yanlışı yapan birleşimin birer parçası olsa da, kendi anlamlarında olumlamaya ait "var"ı ya da olumsuzlamaya ait "yok"u göstermezler. Fiilin kimde bulunduğu eklenmedikçe önerme olmaz: "anlıyor" dediğimde, kimin anladığını söylemedikçe önerme yoktur.

"Çünkü olmak ya da olmamak o şeyin işareti değildir" diye eklemesi şöyle bir şeydir: fiil olan "olmak" ya da belirsiz fiil olan "olmamak" sözünün gösterdiği şey o şeyin işareti değildir, yani kendi başına hiçbir şey anlamlandırmaz. Çünkü "olmak" bir birleşimin içinde olmadıkça konmaz.

PL64.431

esse non possit, nec rursus cum dico sapit, illum ipsum quod sapit in altero esse, sed illud quod dico sapit, nomen est cujusdam rei, quae semper sit in altero et de altero praedicetur, unde fit ut intellectus quoque sit. Nam qui audit sapit, licet per se constantem rem non audiat (in altero namque semper est) et in quo sit dictum non est, tamen intelligit quiddam et ipsius verbi significatione nititur, et in ea constituit intellectum et quiescit, ut ad intelligentiam nihil ultra quaerat omnino sicut fit in nomine. Quemadmodum enim nomen cujusdam rei significatio propria est per se constantis, ita quoque verbum significatio rei est non per se subsistentis, sed alterius subjecto, et quodammodo fundamento nitentis. Est hic quaestio, non enim verum videri potest, quod ait; constituit enim qui dicit intellectum, et qui audit quiescit. Nam neque qui dicit constituit intellectum, neque qui audit quiescit; deest enim quiddam sermoni vel nomini, ut si quis dicat Socrates, mox audientis animus requirit quid Socrates, facitne aliquid an patitur? et nondum audientis intellectus est quietus, cum horum aliquid requirit, et in verbo idem est, cum dico legit, quis legat animus audientis requirit. Nondum ergo qui dicit constituit intellectum, nec qui audit quiescit. Sed ad hoc Aristotelem retulisse putandum est, quoniam quilibet audiens cum significativam vocem coeperit animo, ejus intelligentia nititur, ut cum quis audit, homo, quid sit hoc ipsum quod accipit mente comprehendit, constituitque animo audisse animal rationale mortale; Si quis vero hujuscemodi vocem coeperit, quae nihil omnino designet, animus ejus nulla significatione neque intelligentia roboratus errat, ac vertitur, nec ullis designationis finibus conquiescit, quare Aristotelis recta sententia est, et verba secundum se dicta esse nomina, et dicentem constituere intellectum, audientemque quiescere, sed hujusmodi quaestio ab Aspasio proposita est et ab eodem resoluta. Postquam igitur Aristoteles secundum se dicta verba nomina esse constituit, inquit, sed si est vel non est nondum significant, quod hujusmodi est ac si diceret: Significatur quidem quiddam a verbis, velut a nominibus, sed nulla tamen inde negatio affirmatiove perficitur. Cum enim dico sapit, est quidem quaedam significatio, sed nihil aut esse aut non esse demonstrat, id est neque affirmativum aliquid, neque negativum est; nam si affirmatio et negatio in intellectuum compositionibus invenitur, ut supra jam docuit neque sola nomina dicta neque verba aut affirmationem, aut ullam facient negationem. Pluribus enim modis docuit Aristoteles alias non in rebus, sed in intellectibus veritatem falsitatemque esse constitutam, quoniam si in rebus veritas falsitasve esset, una res sola aut affirmatio esset, aut quae ei contraria est, negatio. Nunc vero quoniam intellectibus junctis, veritas et falsitas ponitur, oratio quoque opinionis atque intellectus passionumque animae interpres est. Quare sine compositione intellectuum, verborumque veritas et falsitas non videtur existere, quocirca praeter aliquam compositionem nulla affirmatio vel negatio est. Verba igitur per se dicta significant quidem quiddam, et sunt rei nomina, sed nondum ita significant, ut vel esse vel non esse aliquid constituant, id est ut affirmationem faciant aut negationem. Nam sicut in nominis partibus aut verbi, partes ipsae nihil significant per se, omnes vero designant simul, ita quoque in affirmationibus aut negationibus, partes quidem significant, totae vero conjunctae verum falsumve designant, ut cum dico Socrates philosophus est, Socrates philosophus non est, sigillatim positae partes propria significatione nituntur, sed nihil verum falsumve significant, omnes vero simul junctae, ut est Socrates philosophus est, veritatem faciunt, vel quod est huic contrarium, falsitatem. Quare cum verba secundum se dicta nomina sint, et significent aliquid, et partes quaedam ejus compositionis sunt, quae verum falsumve faciant, non tamen ipsa in propria significatione vel esse, quod est affirmationem, vel non esse, quod est negationem, designant. Nisi enim cui insit verbum illud fuerit additum, non fit enuntiatio, ut cum dico sapit, nisi qui sapiat, dicam, propositio non est. Quod autem addidit, neque enim signum est rei esse vel non esse, tale quiddam est: esse, quod verbum est, vel non esse, quod infinitum verbum est, indicat, non est signum rei, id est nihil per se significat. Esse enim nisi in aliqua compositione non ponitur.

PL64.431_2Ya da şöyle: her fiil kendi başına söylenince bir şey anlamlandırır, ama var olup olmadığını henüz anlamlandırmaz. Çünkü bir şey söylenince, bu yüzden var olduğu ya da olmadığı anlamlandırılmış olmaz. "Çünkü olmak ya da olmamak o şeyin işareti değildir" sözü budur: fiilin gösterdiği şeyin var olduğunun ya da olmadığının işareti, o şey hakkında söylenen fiilin kendisi değildir. Şöyle demiş gibidir: Söylenen fiil, hakkında söylendiği şeyin var olduğunun ya da olmadığının işareti değildir. Daha iyi anlayış budur: fiil, hakkında söylendiği şeyin var oluşunun ya da var olmayışının işareti değildir; bunlardan biri olumlamaya, öteki olumsuzlamaya aittir. Anlam şudur: söylenen fiil, şeyin var olup olmadığını anlamlandıran bir işaret değildir.

"Salt 'vardır' desen bile" ya da şöyle okunursa, "Salt 'olan' desen bile" diye eklemesine gelince, Alexandros "vardır" ya da "olan"ın eş adlı olduğunu söylüyor. Çünkü ortak bir cinsin altına girmeyen bütün kategoriler eş adlıdır ve "var" hepsi hakkında yüklenir: cevher vardır, keyfiyet vardır, ötekiler de. Demek ki burada "olan" ya da "vardır"ın, "var olmak"ın türediği şeyin, kendi başına hiçbir şey göstermediğini söylüyor görünüyor. Çünkü kendi başına konan her eş adlı hiçbir şey göstermez; anlamlandıranın iradesine göre belli şeylere uydurulmadıkça, tam da birçok şey anlamlandırdığı için hiçbir şeyin göstericisi değildir.

Porphyrios'un açıklaması ise

PL64.431_2

Vel certe omne verbum dictum per se significat quidem aliquid, sed si est vel non est, nondum significat. Non enim cum aliquid dictum fuerit, idcirco aut esse aut non esse significat. Atque hoc est quod ait: Neque enim signum est rei esse vel non esse, etenim quam rem verbum designat, esse ejus vel non esse non est signum ipsum verbum, quod de illa re dicitur, ac si sic diceret; Neque enim signum est verbum quod dicitur, rei esse vel non esse, hoc est de qua dicitur re, ut id quod dico, rei esse vel non esse, tale sit, tanquam si dicam, rem ipsam significare esse vel non esse, atque hic est melior intellectus, ut non sit signum verbum ejus rei de qua dicitur esse vel non esse subsistendi, scilicet vel non subsistendi, quod illud quidem affirmationis est, illud vero negationis, ut sit talis sensus, neque enim quod dicitur verbum signum est subsistendi rem vel non subsistendi significans. Sed quod addidit, Nec si hoc ipsum est, purum dixeris, vel si ita dicamus, Nec si hoc ipsum ens, purum dixeris. Alexander quidem dicit est vel ens aequivocum esse. Omnia enim praedicamenta, quae nulli communi generi subduntur, aequivoca sunt, et de omnibus esse praedicatur. Substantia enim est, et qualitas est, et caetera. Ergo nunc hic dicere videtur ipsum ens vel est, unde esse traductum est, per se nihil designat. Omne enim aequivocum per se positum nihil designat; nisi enim ad res quasque pro voluntate significantis aptetur, ipsum per se ideo nullorum designativum est, quod multa significat. Porphyrii vero expositio

şöyledir. "Vardır" dediğimiz bu söz kendi başına hiçbir cevher göstermez, daima bir bağlantı gösterir: basitçe konursa var olan şeylere bağlantıyı, ya da pay almaya göre başka bir şeye bağlantıyı. "Sokrates vardır" dediğimde, "Sokrates" dediğim şeyin var olanlardan biri olduğunu söyler, Sokrates'i var olan şeylere bağlarım. "Sokrates filozoftur" dersem, Sokrates'in felsefeye pay aldığını söylemiş olurum; burada da Sokrates'le felsefeyi bağlarım. Demek ki "vardır" dediğim şey bir şeyin değil, bir bağlantının gücünü taşır. Bir önerme ve bağlamayı vaat ettiğine göre, tek başına söylenince hiçbir şey anlamlandırmaz. "Salt 'vardır' desen bile" sözü budur; yani tek başına, yalnız doğruluğu ya da yanlışlığı göstermemekle kalmaz, hiçbir şey değildir.

Ardından gelen söz bunu açıklığa kavuşturur: "Bir tür birleşimi birlikte anlamlandırır, bu birleşim de birleşenler olmadan kavranamaz." Çünkü "vardır" fiili bir birleşimin ve bağlantının gücünü ve yerini tutuyorsa, salt ve bağlantısız yüklenince hiçbir şey anlamlandırmaz. Ama bağlandığı zaman gösterdiği bu birleşimi birleşen şeyler anlamlandırabilir; birleşenler olmadan neyi anlamlandırdığı kavranamaz.

Ya da "Kendisi hiçbir şey değildir" sözü şöyle anlaşılmalıdır: hiçbir şey anlamlandırmadığı için değil, salt söylenirse doğru ya da yanlış bir şey göstermediği için. Bağlanınca önerme olur; basitçe söylenen fiille doğrunun ya da yanlışın anlamı olmaz. Bütün anlam şudur: Fiiller kendi başlarına söylendiklerinde addır, çünkü söyleyen kavrayış kurar, dinleyen dinginleşir. Ama fiiller bir şey anlamlandırsa da henüz olumlama ya da olumsuzlama anlamlandırmaz. Bir şeyi gösterseler de henüz o şeyin var olmasının işareti değildir; "vardır" ya da "olan"ın kendisini söylesek bile ondan doğru ya da yanlış bir şey çıkmaz. Çünkü bu bir şey anlamlandırsa da henüz doğru ya da yanlış değildir; önerme birleşimdedir, doğruluk ya da yanlışlık da onda doğar. Birleşen ve bağlanan şeyler olmadan bu doğruluğu ve yanlışlığı kavramak imkânsızdır.

Fiil ve ad hakkında yeterince söylenmiştir. İkinci ciltte söz incelenmelidir.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…