Kavram
Dolor
- Yunanca
- ἀλγηδών (algēdōn); πόνος (ponos); λύπη (lypē, ruhsal keder)
- Latince
- dolor (dolere)
- Almanca
- Schmerz
- Fransızca
- douleur
- İngilizce
- pain, grief
- Türkçe
- acı (bağlama göre: ağrı, keder)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelik dilde dolor ağrı ve üzüntüdür. Felsefede iki karşıt okulun çekişme noktası olur: Epikuros için acının yokluğu (aponia) hazzın sınırıdır ve "şiddetli acı kısa, uzun acı hafiftir"; Stoacılar için acı ahlâken kayıtsız bir şeydir, ona nasıl katlanıldığı fazileti ortaya koyar. Seneca bu iki çizgiyi birleştirir: Epikuros'un "şiddetli acı kısa sürer" teselli formülünü kullanır (Ep. 78.7: "Kimse hem çok şiddetli hem de uzun süre acı çekemez"), ama gerekçesini Stoacı yapar: acı kanaatle büyür (ad opinionem dolemus, Ep. 78.13), bilge acıyı hisseder ama ona boyun eğmez (Ep. 71.27, 74.31). Acı, faziletin sınandığı sahnedir: "faziletin yatakta da yeri vardır" (Ep. 78.21).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4.–3. yy | Epikuros | Hazzın karşıtı; acının yokluğu hazzın sınırı; şiddetli acı kısa, uzun acı hafiftir | voluptas |
| MÖ 3. yy | Erken Stoa | Bedensel acı ahlâken kayıtsızdır; lypē (keder) dört temel tutkudan biri | perturbatio |
| MÖ 1. yy | Cicero | Bedensel acıya katlanma (Tusc. 2) ile kederin tedavisi (Tusc. 3–4) ayrı ayrı; acı en yüksek kötülük müdür? | Cicero, Tusculanae disputationes |
| MS 1. yy | Seneca | Acı kanaatle büyür; şiddetliyse kısa, uzunsa hafiftir; bilge acıyı hisseder ama boyun eğmez; hastalık ve acı faziletin sahnesi | Seneca, Epistulae morales (özellikle 78. Mektup) |
| MS 4.–5. yy | Augustinus | Acı, ruhun bedenin bozulmasına direnmesi; düşüşün cezası ve arınmanın aracı | — |
Dönüşüm: Epikurosçu hesapta kaçınılacak en büyük şey olan acı, Stoada ahlâken kayıtsız bir malzemeye, faziletin sınandığı zemine dönüşür; Hıristiyan düşüncesinde ise ceza ve arınma anlamı kazanır.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ἀλγηδών, πόνος; λύπη | Algēdōn bedensel acıdır; ponos hem "emek, zahmet" hem "acı"dır; Stoacılarda lypē (keder) dört temel tutkudan biridir ve ruhsaldır. |
| Latince | dolor | dolere "acımak, ağrımak, üzülmek". Hem bedensel acıyı hem ruhsal kederi karşılar; Cicero Tusc. 2'de bedensel acıyı (dolor), 3–4'te kederi (aegritudo) ayrı işler. Seneca'da çoğunlukla bedensel acıdır; voluptas'ın karşıtı olarak çift hâlinde geçer (voluptas / dolor). |
| Almanca / Fransızca | Schmerz / douleur | İkisi de bedensel ve ruhsal anlamı birlikte taşır. |
| İngilizce | pain, grief |
Türkçe karşılığı
acı. acı: hem bedensel hem ruhsal kullanımı kapsar, dolor'un genişliğine uyar; tercih edilen (voluptas / dolor → haz / acı). ağrı: yalnız bedensel ve tıbbî; diş, baş ağrısı gibi yerel anlatımlarda kullanılabilir, terim olarak dar. elem: eski ahlâk dilinde lezzet / elem çifti; ağır ve kitabî. keder: ruhsal aegritudo / lypē için saklanır.
"Acı" demek, bedensel ağrıyla ruhsal kederi tek kelimede birleştirir; bu Latin kullanımına uygundur ama Stoacı ayrımı örtebilir: Stoacıya göre bedensel acı bir kötülük değil "tercih edilmeyen" bir şeydir; asıl kötülük acı karşısında zihnin çökmesi, yani acının bir kötülük olduğu kanaatidir (Ep. 71.26, 78.13). "Elem" demek ise metni Epikurosçu lezzet-elem hesabına, "ağrı" demek tıp diline çeker.
Atıf ve kaynak notu
Seneca'nın acıya karşı tutumunu "duygusuzluk" ya da acıyı inkâr olarak okumak yanlıştır: Seneca bilgenin de titreyeceğini, sararacağını, acı duyacağını açıkça söyler (Ep. 71.29). Reddedilen acının kendisi değil, acının bir kötülük olduğu kanaatidir.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: acı, acıya, acıdan, Acı, acıyı, acısı
Metinlerde işaretlendiği yerler
29 yer · 29 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları9.78.7
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi2.20.10
- Augustinus, Mutlu Hayat Üzerine25
- Augustinus, Düzen Üzerine2.48
- Augustinus, İç Konuşmalar9
- Augustinus, Ruhun Ölümsüzlüğü Üzerine5
- Augustinus, Ruhun Büyüklüğü Üzerine23
- Augustinus, Musiki Üzerine66
- Augustinus, Hür İrade Üzerine21
- Augustinus, Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine22
- Augustinus, Maniheistlere Karşı Tekvin Üzerine57
- Augustinus, Hakiki Din Üzerine12
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerine24
- Augustinus, İtiraflar1.31
- Augustinus, İyinin Tabiatı Üzerine20
- Augustinus, Tekvin'in Lafzî Tefsiri3.16
- Augustinus, Tanrı Devleti1.16
- Augustinus, El Kitabı (İman, Ümit ve Sevgi Üzerine)24
- Augustinus, Ruh ve Harf Üzerine63
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.419_2
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)1.1_3
- Sevillalı Isidorus, Eşanlamlılar (Günahkâr Ruhun Ağıtı)1
- Descartes, İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar27
- Descartes, Felsefenin İlkeleriAT8.022
- Kant, Pragmatik Açıdan AntropolojiAA07.230
- Hegel, Mantık Bilimi479
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları182
- Nietzsche, Putların AlacakaranlığıGD-Alten-4
- Nietzsche, DeccalAC-20