Augustinus · Tekvin'in Lafzî Tefsiri
III. Kitap
3.1"Ve Tanrı dedi: Sular canlı varlıkların sürüngenlerini ve göğün kubbesi boyunca, yeryüzünün üstünde uçan kuşları çıkarsın. Ve öyle oldu. Tanrı büyük deniz canavarlarını ve suların cinslerine göre çıkardığı bütün sürüngen canlıları, kanatlı bütün kuşları da cinslerine göre yaptı. Ve Tanrı bunların iyi olduğunu gördü. Tanrı onları kutsayıp şöyle dedi: Büyüyün, çoğalın, denizlerdeki suları doldurun; kuşlar da yeryüzünde çoğalsın. Akşam oldu, sabah oldu: beşinci gün." Şimdi evrenin aşağı kısmında hayat soluğuyla hareket eden varlıklar yapılır; önce de suların canlıları, çünkü su havanın keyfiyetine en yakın unsurdur. Hava da ışıkların içinde bulunduğu bu göğe öyle yakındır ki kendisi de gök adını almıştır; ama ona kubbe de denebilir mi, bilmiyorum. Tek bir gök denen aynı şey için çoğul olarak "gökler" de denir. Çünkü bu kitapta üstteki sularla alttakileri ayıran gök tekil olarak "gök" diye anılırken, o mezmurda "Göklerin üstündeki sular Rab'bin adını övsün" denir. "Göklerin gökleri" sözünü de, aşağıdakilerin üstündeki yukarı gökler gibi, hava göklerinin üstündeki yıldızlı gökler olarak doğru anlıyorsak ve bunları da aynı mezmurda "Övün O'nu, ey göklerin gökleri" denen yerde buluyorsak, bu havaya yalnız gök değil gökler de dendiği yeterince açıktır; tıpkı "yerler" de denip, yeryüzü için "yerlerin dairesi" ve "yerin dairesi" dediğimizde, tekil olarak yer denen şeyden başka bir şeyin kastedilmediği gibi.
Et dixit deus: educant aquae reptilia animarum uiuarum et uolatilia super terram secundum firmamentum caeli. et factum est sic. et fecit deus cetos magnos et omne animal reptilium, quae eduxerunt dum genus eorum. et omne uolatile pennatum secundum genus. et uidit deus, quia bona sunt. et benedixit ea deus dicens: crescite et multiplicamini et inplete aquas in mari, et uolatilia multiplicentur superterram. et facta est uespera, et factum est mane dies quintus. nunc in inferiore parte mundi ea, quae spiritu uitae mouentur, fiunt, et primum aquarum, quod aeris qualitati proximum elementum est, quia huic caelo, in quo sunt luminaria, ita uicinus est aer, ut et ipse caeli nomen acceperit; sed nescio, utrum etiam firmamentum possit uocari. dicuntur autem caeli pluraliter in una eademque re, quae dicitur unum caelum. nam cum in hoc libro singulari numero dicatur caelum, quod diuidit inter aquas; quae supra, et eas, quae infra sunt, in illo tamen psalmo, et aquae, inquit, quae super caelos sunt, laudent nomen domini. et caelos caelorum si bene intellegimus sidereos aeriorum, tamquam superiores inferiorum, et hos in eodem psalmo accipimus, ubi dictum est: laudate eum, caeli oaelorum, satis adparet hunc aerem non solum caelum, sed etiam caelos dici, sicut dicuntur et terrae, nec aliud significatur quam illa quae singulariter terra dicitur, quando dicimus orbem terrarum et orbem terrae.
3.2Bu hava göklerinin bir zaman tufanla yok olduğunu da "kanonik" denen mektuplardan birinde okuyoruz. Çünkü en yüksek dağların doruklarını on beş arşın aşacak kadar yükselen o nemli tabiat yıldızlara ulaşamazdı. Ama kuşların uçtuğu bu daha nemli havanın alanlarının ya tamamını ya da hemen hemen tamamını doldurduğu için, o mektupta önceden var olan göklerin yok olduğu yazılır. Bunun, bu daha yoğun havanın keyfiyetinin suların tabiatına dönüşmesi dışında nasıl anlaşılabileceğini bilmiyorum; yoksa bu gökler o zaman yok olmamış, su onların yerini kaplayınca daha yükseğe kalkmış olurlardı. Bu yüzden o mektubun otoritesine dayanarak onların yok olduğuna ve orada yazıldığı gibi, buharlar yayılınca yerlerine başka göklerin konduğuna inanmak, onların yukarıdaki göğün tabiatı yerinden çekilecek biçimde yukarı kaldırıldığına inanmaktan daha kolaydır.
Bu yüzden evrenin çoğu zaman bütünüyle "yer" adıyla anılan bu aşağı kısmının sakinleri yaratılırken, önce sulardan, sonra yerden canlılar çıkarılmalıydı. Çünkü su havaya o kadar benzer ki havanın onun buharlarıyla yoğunlaştığı görülür; böylece hava hem fırtına soluğunu, yani rüzgârı yapar, hem bulutları toplar, hem de kuşların uçuşunu taşıyabilir. Bu yüzden dünyevî şairlerden biri "Olympos bulutları aşar" ve "Yüce doruklar barış içindedir" derken doğru söylemiş olsa bile —çünkü Olympos'un doruğunda havanın o kadar ince olduğu söylenir ki ne sislerle gölgelenir, ne rüzgârla çalkalanır, ne kuşları taşıyabilir, ne de oraya belki çıkmış olan insanları, bu havada alıştıkları gibi daha kalın bir esintinin soluğuyla besleyebilir—, o da yine havadır ve oradan aşağıya, suya yakın bir keyfiyetle yayılır; bu yüzden onun da tufan zamanında nemli tabiata dönüştüğüne inanılır. Çünkü su en yüksek dağları bile aşmış olsa da, yıldızlı göğün alanlarından bir şey zapt ettiğini düşünmemek gerekir.
Hos etiam aerios caelos quondam perisse diluuio in quadam earum, quae canonicae appellantur, epistula legimus. neque enim umida illa natura, quae ita concreuerat, ut cubitis quindecim altissimorum montium transcenderet uertices, potuit ad sidera peruenire. sed quia huius aeris umidioris, in quo aues uolant, uel tota uel prope tota spatia conpleuerat, perisse, qui fuerant, caelos in illa epistula scribitur. quod nescio quemadmodum possit intellegi nisi in aquarum naturam pinguioris huius aeris qualitate conuersa; alioquin non perierunt tunc isti caeli, sed sublimius erecti sunt, cum locum eorum aqua occuparet. itaque facilius eos secundum illius epistulae auctoritatem perisse credimus et alios, sicut ibi scribitur, repositos extentis uidelicet exhalationibus, quam sic erectos, ut eis superioris caeli natura loco suo cederet. Oportebat itaque, ut in creandis habitatoribus inferioris huius mundi partis, quae saepe terrae nomine tota commemoratur, prius producerentur ex aquis animalia, postea uero de terra, quod ita sit aeri aqua similis, ut eius exhalationibus pinguescere probetur, ut et spiritum procellae faciat, id est uentum et nubila contrahat, et possit uolatus auium sustinere. quapropter etiamsi uerum dixit quidam saecularium poetarum: nubes excedit Olympus, et: pacem magna tenent, quia perhibetur in Olympi uertice aer esse tam tenuis, ut neque nebulis obumbretur nec turbetur uento nec sustentare alites possit nec ipsos, qui forte ascenderint homines, crassioris aurae spiritu alere, sicut in isto aere consuerunt, tamen et ipse aer est, unde aquis uicina qualitate diffunditur, et propterea ipse quoque in humidam naturam conuersus diluuii tempore creditur. neque enim arbitrandum est aliquid de spatiis siderei caeli usurpasse, cum omnes etiam altissimos montes aqua transcenderat.
3.3Gerçi unsurların birbirine dönüşmesi hakkında, bu şeyleri boş bir merakla en ince biçimde araştırmış olanlar arasında bile küçük olmayan bir tartışma vardır. Kimi her şeyin her şeye değişip dönüşebileceğini söyler; kimi de her unsurun, başka bir unsurun keyfiyetine hiçbir şekilde dönüşmeyen, bütünüyle kendine özgü bir şeyi olduğunu ileri sürer. Belki Rab isterse bunu yeri gelince daha titizlikle tartışırız; şimdi ise, eldeki konuşmayla ilgili olduğu kadarıyla bunları anmayı gerekli gördüm; öyle ki suların canlılarının yerin canlılarından önce yaratıldığını anlatmayı gerektiren şeylerin düzeninin korunduğunu anlayalım.
Bu Yazı'da bu evrenin herhangi bir unsurunun atlandığı da hiçbir şekilde düşünülmemelidir. Evrenin en bilinen dört unsurdan oluştuğu kabul edildiğine göre, burada gök, su ve yer anılıyor, hava hakkında ise susuluyor gibi görünür. Ama bizim Yazılarımızın âdeti evreni ya gök ve yer adıyla anmak ya da bazen buna denizi de eklemektir. Bu yüzden hava, yukarı kısımlarında en dingin ve en sakin alanlar varsa göğe ait sayılır; nemli buharlarla yoğunlaşan bu çalkantılı ve sisli bölge yüzünden de yere ait sayılır; gerçi bu bölgeye de çoğu zaman gök denir. Bu yüzden "Sular canlı varlıkların sürüngenlerini, hava da yeryüzünün üstünde uçan kuşları çıkarsın" diye yazılmamış, canlıların bu iki cinsinin de sulardan çıkarıldığı anlatılmıştır. Demek ki suların kayıp dalgalanan ve akan kısmı da, buhar hâlinde incelip asılı kalan kısmı da, ilki canlı varlıkların sürüngenlerine, ikincisi kuşlara ayrılmış görünse de, ikisi birden nemli tabiata sayılır.
Quamquam de conuersione elementorum etiam inter ipsos, qui haec otiosa cura subtilissime perscrutati sunt, non parua quaestio est. alii enim dicunt omnia in omnia posse mutari atque conuerti; alii uero esse aliquid omnino proprium singulis perhibent elementis, quod in alterius elementi qualitatem nullo modo uertatur. unde suo loco fortasse, si dominus uoluerit, diligentius disputabimus; nunc autem, quod ad praesentem sermonem adtinet, haec commemoranda existimaui, ut intellegamus seruatum esse ordinem rerum, quo prius oportuit aquarum animalia quam terrarum creata narrare. Et nullo modo arbitrandum est praetermissum esse in hac scriptura ullum mundi huius elementum, cum quattuor notissimis eum constare persuasum sit, quia uidetur hic caelum et aqua et terra commemorari, de aere autem taceri. consuetudo quippe nostrarum scripturarum est aut caeli et terrae nomine mundum appellare aut interdum addere et mare. aer itaque uel ad caelum pertinere intellegitur, si qua sunt in eius superioribus partibus tranquillissima et pacatissima spatia, uel ad terram propter hunc turbulentum et caliginosum locum, qui humida exhalatione pinguescit, quamuis et ipse saepius caeli nomine nuncupetur. ac per hoc non scriptum est: producant aquae reptilia animarum uiuarum, et producat aer uolatilia uolantia super terram, sed utrumque hoc animantium genus ex aquis productum esse narratur. quidquid ergo aquarum siue labiliter undosum et fluidum est siue uaporaliter tenuatum atque suspensum, ut illud reptilibus animarum uiuarum, hoc uolatilibus adpareat distributum, utrumque tamen humidae naturae deputetur.
3.4Bu yüzden bazıları da çok ince bir düşünüşle bedenin bu en açık beş hissini alışılmış dört unsura göre şöyle ayırırlar: Gözlerin ateşe, kulakların havaya ait olduğunu söylerler; koklama ve tatma hissini ise nemli tabiata verirler: kokuyu, kuşların uçuştuğu bu alanı koyulaştıran nemli buharlara; tadı ise akıcı ve daha cisimli nemlere. Çünkü ağızda tadı alınan her şey, tadı alınsın diye ağzın nemine karışır; ağza alınırken kuru görünse bile. Ateş ise, her şeyde hareket meydana getirmek için her şeye nüfuz eder. Çünkü nem sıcaklığın yoksunluğuyla donar; öteki unsurlar ısınabildiği hâlde ateş soğuyamaz: Soğuk kalmaktansa ya da soğuk bir şeye değip ılımaktansa daha kolay söner de ateş olmaktan çıkar. Hislerin beşincisi olan dokunma ise daha çok toprak unsuruna uyar; bu yüzden dokunulan her şey, en çok topraktan olan canlının bütün bedeni boyunca hissedilir. Ateş olmadan hiçbir şeyin görülemeyeceğini, toprak olmadan da dokunulamayacağını da söylerler; bundan dolayı bütün unsurlar her şeyde vardır, ama her biri en çok sahip olduğu unsurdan adını almıştır. Beden aşırı soğuduğunda sıcaklığın yoksunluğuyla hissin körelmesi de bundandır, derler: Bedende sıcaklıktan gelen hareket uyuşur; çünkü ateş havayı, hava nemli şeyleri, nem de topraktan olanları etkiler; yani daha ince olanlar daha kalın olanlara nüfuz eder.
Cisimsel tabiatta bir şey ne kadar inceyse, ruhanî tabiata o kadar yakındır; gerçi cinsçe ondan çok uzaktır, çünkü biri cisimdir, öbürü değildir.
Ideoque sunt etiam, qui subtilissima consideratione quinque istos manifestissimos corporis sensus secundum quattuor usitata elementa ita distinguant, ut oculos ad ignem. aures ad aerem dicant pertinere. olfaciendi autem gustandique sensum naturae humidae adtribuunt: et olfactum quidem istis exhalationibus humidis, quibus crassatur hoc spatium, in quo aues uolitant, gustatum uero istis fluxibilibus et corpulentis humoribus. nam quaecumque in ore sapiunt, ipsius oris humori commiscentur, ut sapiant, etiamsi arida cum acciperentur fuisse uideantur. ignis tamen omnia penetrat, ut motum in eis faciat. nam et humor priuatione caloris congelascit et, cum possint feruescere elementa cetera, ignis frigescere non potest; facilius quippe extinguitur, ut ignis non sit, quam frigidus manet aut fit alicuius frigidi contactu tepidior. tactus autem, qui est quintus in sensibus, terreno elemento magis congruit; proinde per totum corpus animantis, quod maxime ex terra est, quaeque tacta sentiuntur. dicunt etiam nec uideri sine igne posse aliquid nec tangi sine terra, ac per hoc elementa omnia in omnibus inesse, sed unumquodque eorum ex eo, quod amplius habet, accepisse uocabulum; ideo autem caloris priuatione, cum corpus nimie frigescit, obtundi sensum, quia motus pigrescit, qui ex calore inest corpori, dum ignis aerem et aer humida et humor terrena quaeque adficit, subtilioribus scilicet crassiora penetrantibus. Quanto autem quidque subtilius est in natura corporali, tanto est uicinius naturae spiritali quamuis longe distante genere, quandoquidem illud corpus est, illud non est.
3.5Bu yüzden, hissetmek bedenin değil, beden aracılığıyla ruhun işi olduğundan —hislerin cisimsel unsurların çeşitliliğine göre bedene dağıtıldığı keskin bir zekâyla tartışılsa da—, hissetme gücüne sahip olan ruh cisimsel olmadığı için, hissetme canlılığını daha ince bir cisim aracılığıyla harekete geçirir. Bu yüzden bütün hislerde hareketi ateşin inceliğiyle başlatır, ama hepsinde aynı yere varmaz. Görmede, sıcaklığı bastırarak ateşin ışığına kadar varır; işitmede ateşin sıcaklığıyla daha saf havaya kadar nüfuz eder; koklamada ise saf havayı geçer ve bu daha kalın esintinin kendisinden oluştuğu nemli buhara varır; tatmada bunu da geçer ve daha cisimli neme kadar varır; ona da nüfuz edip onu da aşarak toprağın ağırlığına varınca dokunmanın, yani son hissin işini görür.
Ac per hoc, quoniam sentire non est corporis, sed animae per corpus, licet acute disseratur secundum diuersitatem corporeorum elementorum sensus esse corporis distributos, anima tamen, cui sentiendi uis inest, cum corporea non sit, per subtilius corpus agitat uigorem sentiendi. inchoat itaque motum in omnibus sensibus a subtilitate ignis, sed non in omnibus ad idem peruenit. in uisu enim peruenit represso calore usque ad eius lucem, in auditu usque ad liquidiorem aerem calore ignis penetrat; in olfactu autem transit aerem purum et peruenit ad humidam exhalationem: unde crassior haec aura subsistit. in gustatu et hanc transit et peruenit usque ad humorem corpulentiorem: quo etiam penetrato atque traiecto, cum ad terrenam grauitatem peruenit, tangendi ulti-. mum sensum agit.
3.6Demek ki görünür şeylerin, yani evrenin içinde unsurlarda tabiatça hareket eden şeylerin yaratılışını sunarken önce göğün ışıklarını, sonra suların canlılarını, en son da yerin canlılarını anlatan kişi unsurların tabiatlarını ve düzenini bilmiyor değildi. Havayı atlamış değildir: En saf ve en dingin havanın, kuşların uçamadığı söylenen alanları varsa, bunlar yukarı göğe bağlanır ve Yazılarda gök adıyla evrenin yukarı kısmına ait sayılır; öyle ki "yer" adıyla genel olarak aşağıya doğru başlayan şu bütün kastedilsin: "ateş, dolu, kar, buz, fırtına soluğu ve bütün enginler", ta ki asıl adıyla yer denen kuru toprağa varılsın. Demek ki o yukarı hava, ister evrenin gök kısmına ait olduğu için, ister anlatıcının şimdi sözünü ettiği türden hiçbir görünür sakini olmadığı için, ne gök anılırken atlanmıştır ne de canlıların yaratılmasında sayılmıştır. Denizin ve yerin nemli buharlarını alan ve kuşları taşımak için bir bakıma yoğunlaşan bu aşağı hava ise canlılarını yalnız sulardan alır. Çünkü onun nemli olan kısmı kuşların bedenlerini taşır; kuşlar uçarken kanatlarına dayanırlar, tıpkı balıkların yüzerken kendi kanatlarına dayandıkları gibi.
Non igitur ignorabat naturas elementorum eorumque ordinem, qui cum uisibilium, quae intra mundum in elementis natura mouentur, conditionem introduceret prius caelestia luminaria, deinde aquarum animantia. terrarum autem postrema narrauit, non quod aerem praetermiserit, sed quod purissimi et quietissimi aeris, ubi uolare aues non posse dicuntur, si qua sunt spatia caelo superiori coniunguntur et caeli nuncupatione in scripturis ad superiorem mundi partem pertinere intelleguntur, ut terrae nomine uniuersaliter hoc totum significetur, ex quo incipit deorsum uersus: ignis, grando. nix, glacies, spiritus tempestatis et omnes abyssi, donec perueniatur ad aridam, quae proprio nomine terra dicitur. aer itaque superior ille, siue quod ad caelestem mundi pertinet partem, siue quod nullum habet uisibilem habitatorem. de qualibus nunc sermo narrantis est, neque praetermissus est caelo nominato neque adnumeratus in creandis animalibus; iste uero inferior, qui excipit exhalationes humidas. maris ac terrae et ad sustinendas aues quodammodo crassatur, nonnisi ex aquis accipit animalia. quod enim eius humidum est, hoc portat alitum corpora, quae ita nituntur pennis uolantes, quemadmodum pisces quibusdam suis alis natantes.
3.7Bu yüzden, yazanın yanında bulunan Tanrı'nın Ruhu, kuşların sulardan çıkarıldığını bilerek söyler. Suların tabiatı iki parçalı bir yer almıştır: aşağıdakini kayıp akan dalgada, yukarıdakini esen havada; aşağıdakini yüzenlere, yukarıdakini uçanlara ayrılmış olarak. Nitekim bu unsura uygun iki hissin de canlılara verildiğini görüyoruz: buharları araştırmak için koku, sıvıları araştırmak için tat. Suları ve rüzgârları dokunarak da hissetmemiz, toprağın katılığının bütün unsurlara karışmış olmasındandır; ama bu katılık daha kalın olanlarda daha çok hissedilir, öyle ki onlar dokunarak ellenebilir. Bu yüzden bunlar da, evrenin iki en büyük kısmı arasında, genel "yer" adı altında toplanır. Nitekim o mezmur yukarıdaki her şeyi "Göklerden Rab'bi övün" başlangıcıyla, aşağıdaki her şeyi de başka bir başlangıçla, "Yerden Rab'bi övün" diyerek sayar. Orada fırtına soluğu da, bütün enginler de, dokunanı yakan şu ateş de anılır; çünkü bu ateş yersel ve nemli hareketlerden öyle meydana gelir ki hemen başka bir unsura dönüşür. Yukarıya doğru çabalayarak tabiatının isteğini gösterse de, gökteki yukarı dinginliğe kaçamaz; çünkü çok miktarda havaya yenilip ona dönüşerek söner. Bu yüzden şeylerin bu daha bozulabilir ve daha ağır kısmında, buranın katılığını ılımlılaştırmak, ölümlülerin işine yaramak ve onları korkutmak için çalkantılı hareketlerle savrulur.
Hem dalgaların çalkantısı hem rüzgârların esintisi, asıl toprağa ait olan dokunmayla da hissedilebildiği için, su canlılarının bedenleri de yersel şeylerle beslenir; özellikle kuşlar yerde de dinlenir ve yavrularını çoğaltırlar; çünkü nemin buhar hâlinde yükselen kısmı yeryüzünün üstüne de yayılır. Bu yüzden Yazı "Sular canlı varlıkların sürüngenlerini ve yeryüzünün üstünde kuşları çıkarsın" dedikten sonra, yerinde olarak "göğün kubbesi boyunca" sözünü ekledi. Bu sözle önceden karanlık görünen şey biraz daha açık görünebilir. Çünkü ışıklar hakkında dediği gibi "göğün kubbesinde" demiyor, "yeryüzünün üstünde, göğün kubbesi boyunca kuşlar" diyor; yani göğün kubbesinin yanında. Çünkü kuşların uçtuğu bu sisli ve nemli alan, onların uçamadığı alana bitişiktir; o alan da artık dinginliği ve sükûnu sayesinde haklı olarak göğün kubbesine aittir. Demek ki kuşlar gökte uçarlar, ama o mezmurun "yer" adına da kattığı bu gökte; bu yüzden birçok yerde "göğün kuşları" denir. Yine de kubbede değil, kubbenin yanında uçarlar.
Proinde scienter tamquam spiritus dei, qui scribenti aderat, ex aquis dicit producta uolatilia. quarum natura bipertitum locum sortita est: inferiorem scilicet in unda labili, superiorem uero in aura flabili, illum deputatum natantibus, istum uolantibus. sicut huic elemento congruos duos etiam sensus animalibus datos uidemus: olfactum explorandis uaporibus, gustatum explorandis liquoribus. quod enim et tactu aquas uentosque sentimus, hoc est, quod terrae solidum omnibus admiscetur elementis; sed in his crassioribus sentitur amplius, ita ut etiam tangendo contrectari ualeant. ideoque et ista in duabus maximis mundi partibus generali terrae nomine conplectuntur, sicut ille psalmus ostendit, omnia superiora ab illo principio enumerans: laudate dominum de caelis. omniaque inferiora ab alio principio: laudate dominum de terra: ubi et spiritus tempestatis nominantur et omnes abyssi et ignis iste, qui urit tangentem, quia de terrenis et humidis motibus ita existit, ut subinde uertatur in aliud elementum. et quamuis naturae suae sursum nitendo indicet adpetitum, in caelestem tamen superiorem tranquillitatem non possit euadere, quia multo aere superatus et in eum conuersus extinguitur . ac per hoc in ista rerum parte corruptibiliore atque pigriore turbulentis motibus agitatur ad temperandum eius rigorem et ad usus terroresque mortalium. Quia ergo etiam tactu, qui ad terram proprie pertinet, sentiri possunt et fluctus undarum et flatus aurarum, propterea ipsa quoque aquatilium animalium corpora et terrenis uescuntur et, maxime aues, in terra etiam requiescunt fetusque propagant; pars enim humoris, quae uaporaliter exhalatur, etiam super terras extenditur. ideoque, cum dixisset scriptura: educant aquae reptilia animarum uiuarum et uolatilia, inquit, super terras, addidit sane dicens: secundum firmamentum caeli, in quo potest aliquanto manifestius adparere illud, quod ante uidebatur obscurum. non enim ait; in firmamento caeli, sicut de luminaribus, sed, uolatilia, inquit, super terras secundum firmamentum caeli. id est iuxta firmamentum caeli, quia uidelicet hoc caliginosum et humidum spatium, in quo aues uolant, illi spatio contiguum est ubi uolare non possunt, quod iam merito tranquillitatis et quietis pertinet ad firmamentum caeli. in caelo ergo uolant aues, sed in isto, quod ille psalmus etiam terrae nomine includit: propter quod caelum uocantur multis locis uolatilia caeli, non tamen in firmamento, sed secundum firmamentum.
3.8Bazıları, hisleri ağır olduğu için onlara "canlı varlık" değil de "canlı varlıkların sürüngenleri" dendiğini düşünür. Ama bu yüzden böyle adlandırılsalardı, kuşlara "canlı varlık" adı verilirdi. Oysa kuşlara da, o sürüngenler gibi, "canlı varlıkların" sözü akılda tamamlansın diye yalnızca "uçanlar" dendiğine göre, sanırım bunun şu anlamda söylendiğini kabul etmek gerekir: "canlı varlıklar arasında sürünen ya da uçan olanlar"; tıpkı "insanların soysuzları" denebileceği ve insanlar arasında soysuz olan herkesi anlayacağımız gibi. Gerçi yerde sürünen kara canlıları da vardır, ama çok daha büyük kısmı ayaklarıyla hareket eder; belki yerde sürünenler, suda yürüyenler kadar azdır.
Bazıları da balıklara "canlı varlık" değil "canlı varlıkların sürüngenleri" denmesinin sebebini, onların hiç hafızası ve akla daha yakın sayılacak herhangi bir hayatı olmamasına bağlamıştır; ama onları yanıltan, tecrübelerinin azlığıdır. Çünkü bazıları balık havuzlarında gözleyebildikleri birçok şaşırtıcı şeyi yazmıştır. Bunları belki yanlış yazmış olsalar bile, balıkların hafızası olduğu kesindir. Bunu kendim tecrübe ettim; tecrübe edebilen ve isteyen de etsin. Bulla bölgesinde büyük bir pınar vardır, neredeyse balıkla doludur. İnsanlar yukarıdan bakarak onlara bir şeyler atarlar; balıklar da toplanıp bunu ya ötekilerden önce kaparlar ya da birbirleriyle çekişerek kapışırlar. Bu yemlemeye alışmış olan balıklar, pınarın kıyısında dolaşan insanlarla birlikte sürü hâlinde yüzerek gider gelirler ve varlıklarını hissettikleri bu kimselerin bir şey atmasını beklerler. Bu yüzden bana öyle geliyor ki su canlılarına, kuşlara "uçanlar" dendiği gibi "sürüngenler" denmesi boşuna değildir. Çünkü hafızasızlık ya da hissin ağırlığı balıklardan "canlı varlık" adını uzaklaştırmış olsaydı, bu ad hiç değilse kuşlara verilirdi; onların hayatı gözümüzün önündedir: Hafızalıdırlar, cıvıl cıvıldırlar, yuva yapmada ve yavru büyütmede son derece beceriklidirler.
Nonnulli putant propter sensus tarditatem non animam uiuam, sed reptilia animarum uiuarum appellata. sed si propterea sic appellarentur, daretur auibus nomen animae uiuae. cum uero et ipsa uolatilia dicta sunt. sicut illa reptilia, ut subaudiatur animarum uiuarum, fatendum est, ut arbitror. ita dictum, ac si diceretur: quae sunt in animabus uiuis reptilia uel uolatilia, sicut dici posset: ignobilia hominum, ut intellegeremus, quicumque sunt in hominibus ignobiles. quamquam enim sint et animalia terrestria, quae repunt super terram, tamen ex multo maiore numero pedibus mouentur, et tam pauca fortasse in terris repunt, quam pauca in aquis 'gradiuntur. Nonnulli autem putauerunt propterea non animam uiuam, sed reptilia animarum uiuarum pisces esse appellatos, quod eis memoria nulla sit nec aliqua uita uelut rationi uicinior; sed fallit eos experientia minor. nam quidam scripserunt, quae animaduertere potuerunt in uiuariis piscium, multa miranda. sed etiamsi forte falsa scripserunt, memoriam tamen pisces habere certissimum est. quod ipse sum expertus, et experiantur, qui possunt et uolunt. nam fons quidam magnus Bullensium regionum fere plenus est piscium. solent autem homines desuper intuentes eis aliquid iacere, quod sibi uel praeripiant confluentes uel inter se diripiant concertantes. quo pastu adsuefacti deambulantibus super oram fontis hominibus ipsi quoque cum eis gregatim natando eunt et redeunt, expectantes, unde aliquid iactent, quorum praesentiam sentiunt. non itaque frustra mihi uidetur aquarum animalia sic appellata reptilia, quemadmodum aues uolatilia; nam si uel nulla memoria uel sensus tardior animae uiuae nomen repulisset a piscibus, uolatilibus certe adhiberetur, quorum uita in oculis nostris est et memor et garrula et in nidis construendis educandisque fetibus sollertissima.
3.9Bazı filozofların her unsura kendine özgü canlıları şöyle dağıttığını da biliyorum: Yalnız yerde sürünen ve yürüyenleri değil, uçmaktan yorulunca onlar da yerde dinlendikleri için kuşları da yersel canlılar sayarlar; hava canlılarının cinler, gök canlılarının tanrılar olduğunu söylerler; bunların bir kısmına biz ışıklar, bir kısmına melekler deriz. Yine onlar balıkları ve onların cinsinden canavarları sulara verirler; öyle ki hiçbir unsur kendi canlılarından boş kalmasın. Sanki suların altında toprak yokmuş, ya da kuşların uçma gücünü yerde yenilediği gibi balıkların da onun üstünde dinlenip yüzme güçlerini yenilemediğini ispat edebilirlermiş gibi! Gerçi balıklar bunu belki daha seyrek yapar, çünkü bedenleri taşımakta dalga havadan daha güçlüdür; öyle ki yüzen kara canlılarını da taşır: ister insanlar gibi alışkanlıkla öğrenmiş olsunlar, ister dört ayaklılar ya da yılanlar gibi tabiatça yüzsünler. Ya da balıklarda ayak bulunmadığı için böyle düşünmüyorlarsa, o zaman ne foklar sulara ait olur ne de yılanlar ve salyangozlar yere; çünkü foklar ayaklıdır, bu cinsler ise hiç ayakları olmadığı hâlde, yerde dinlenmek şöyle dursun, ondan ya güçlükle ayrılır ya da hiç ayrılmazlar. Ejderhaların da ayaksız oldukları hâlde mağaralarda dinlendikleri ve havaya yükseldikleri söylenir; bunlar pek tanınmasa da, yalnız bizim değil, putperestlerin edebiyatı da bu canlıların cinsi hakkında hiç susmamıştır.
Nec ignoro ita quosdam philosophos sua cuiusque elementi distribuisse animalia, ut terrena esse dicerent non tantum. quae in terra repunt atque gradiuntur, sed aues etiam, quod et ipsae in terra requiescant uolando fatigatae,. aeria uero animalia daemones esse, caelestia deos: quorum quidem nos partim luminaria, partim angelos dicimus. idem tamen aquis pisces et sui generis beluas adtribuunt, ut nullum elementum suis animalibus uacet: quasi uero sub aquis terra non sit, aut probare possint pisces non in ea requiescere ac reparare natandi uires sicut uolandi aues, etsi forte rarius pisces id faciunt, quod ad gestanda corpora sit unda quam aura ualidior, ita ut terrena quoque animalia natantia ferat, siue usu docta, ut homines, siue natura, ut quadrupedia uel serpentes. aut si propterea non putant, quia non insunt piscibus pedes, [nec uituli Marini] nec phocae aquarum sunt nec colubri cocleaeque terrarum; nam et illae pedes habent et haec genera sine ullis pedibus, non dico, requiescunt in terra, sed ab ea uix aut numquam recedunt. dracones autem sine pedibus et in speluncis requiescere et in aerem sustolli perhibentur: qui quamquam non facile noti sint, litterae tamen non tantum nostrae, sed etiam gentilium nequaquam de istorum animantium genere tacuerunt.
3.10Bu yüzden cinler hava canlıları olsa bile —çünkü hava cisimlerinin tabiatıyla güçlüdürler ve bu yüzden ölümle çözülmezler; zira onlarda etkilenmekten çok etkilemeye uygun olan unsur ağır basar; bu unsurun altında iki unsur, yani su ve toprak, üstünde ise bir unsur, yani yıldızların ateşi vardır; çünkü unsurlar şöyle dağıtılır: ikisi, nem ve toprak, etkilenmeye; öteki ikisi, hava ve ateş, etkilemeye uygundur—, eğer bunlar böyleyse, bu ayrım, kuşların havadan değil sulardan çıkarıldığını bildiren Yazımıza engel olmaz. Çünkü kuşlara verilen yer, daha ince ve havaya buharlaşıp yayılmış olsa da yine nemin yeridir. Hava ise ışıklı göğün sınırından suların akıntısına ve toprakların çıplak yüzüne kadar uzanır. Ama nemli buharlar onun bütün alanını karartmaz; ancak o mezmurdaki "Yerden Rab'bi övün" sözüne göre artık "yer" denmeye başlanan sınıra kadar karartır. Havanın yukarı kısmı ise saf dinginliği yüzünden, sınırdaşı olduğu göğe ortak bir barışla bağlanır ve onun adıyla birlikte anılır. Yoldan çıkan melekler, şimdi iblis, o zaman başmelek olan başkanlarıyla birlikte, yoldan çıkmalarından önce belki bu kısımda idiyse —bizimkilerden bazıları onların göksel ya da göklerin üstündeki melekler olduğunu düşünmez—, günahtan sonra bu sise itilmiş olmaları şaşırtıcı değildir. Bu sisli bölge yine de havadır ve ince bir nemle örülüdür. Bu nem, her şeyi en yüksekten en aşağıya kadar yaratan ve yöneten Tanrı'nın gizli buyrukları ve işiyle, harekete geçince rüzgârları, daha şiddetle çalkalanınca ateşleri ve gök gürültülerini, toplanınca bulutları, koyulaşınca yağmuru, bulutlar donunca karı, daha yoğun bulutlar daha çalkantılı biçimde donunca doluyu, yayılınca da açık havayı meydana getirir. Bu yüzden o mezmurda "ateş, dolu, kar, buz, fırtına soluğu" anıldıktan sonra, bunların ilahî takdir olmadan meydana gelip hareket ettiği sanılmasın diye hemen arkasından "O'nun sözünü yerine getirenler" eklendi.
Yoldan çıkanlar yoldan çıkmadan önce göksel cisimler taşıyorduysa, bu cisimlerin ceza olarak hava keyfiyetine dönüştürülmüş olması da şaşırtıcı değildir; öyle ki artık ateşten, yani daha üstün tabiatlı unsurdan bir şeye uğrayabilsinler. Onlara havanın hiç değilse daha yukarıdaki ve daha saf alanlarını değil, bu sisli alanları tutma izni verilmiştir; bu alan onlar için, kendi cinslerine göre, yargı zamanına kadar bir tür zindandır. Yoldan çıkan bu melekler hakkında daha titizlikle araştırılması gereken bir şey varsa, Yazı'da buna daha uygun başka bir yer olacaktır. Şimdi şu kadarı yeter: Bu bulanık ve fırtınalı alanlar, dalgalara ve yere kadar uzanan havanın tabiatı sayesinde hava cisimlerini taşıyabiliyorsa, sulardan çıkarılmış kuşların cisimlerini de suların ince buğuları sayesinde taşıyabilir. Bu buğular, dalgaların ve yerin çevresine yayılan ve bu yüzden en aşağı ve yersel kısma sayılan aynı havaya buhar hâlinde karışır ve esintileri örer; bu esintiler gece soğuklarıyla ağırlaşınca açık havada bile çiy olarak damlar, soğuk daha şiddetliyse kırağıyla daha da beyazlaşır.
Quapropter, etsi daemones aeria sunt animalia, quoniam corporum aeriorum natura uigent, et propterea morte non dissoluuntur, quia praeualet in eis elementum, quod ad faciendum est quam ad patiendum aptius, duobus subterpositis. aqua scilicet et terra, uno autem superposito, id est igne sidereo — distribuuntur enim elementa ad patiendum duo: humor et humus, ad faciendum autem alia duo: aer et ignis —: si ergo haec ita sunt, non inpedit ista distinctio nostram scripturam, quae non ex aere, sed ex aquis producta indicat uolatilia, quia subtilioris quidem et in auras exhalati atque distenti, sed tamen humoris locus uolatilibus datus est. aer autem a confinio luminosi caeli usque ad aquarum fluuida et nuda terrarum peruenit. non tamen totum spatium eius exhalationes humidae infuscant, sed usque ad eum finem, unde incipit iam terra nominari secundum illum psalmum, ubi dicitur: laudate dominum de terra. superior uero pars aeris propter puram tranquillitatem caelo, cui conlimitatur, communi pace coniungitur et eius uocabulo connuncupatur. in qua fortassis parte si fuerunt ante transgressionem suam transgressores angeli cum principe suo, nunc diabolo, tunc archangelo — nam nonnulli nostri non eos putant caelestes uel supercaelestes angelos fuisse —, non mirum, si post peccatum in istam sunt detrusi caliginem, ubi tamen et aer sit et humore tenui contexatur, qui commotus uentos et uehementius concitatus etiam ignes ac tonitrua et contractus nubila et conspissatus pluuiam et congelantibus nubilis niuem et turbulentius congelantibus densioribus nubilis grandinem et distentus serenum facit occultis imperiis et opere dei a summis ad infima uniuersa, quae creauit, administrantis. unde in illo psalmo, cum commemorata essent: ignis, grando. nix, glacies, spiritus tempestatis, ne talia sine diuina prouidentia fieri mouerique putarentur, continuo subiecit: quae faciunt uerbum eius. Si autem transgressores illi, antequam transgrederentur, caelestia corpora gerebant, neque hoc mirum est, si conuersa sunt ex poena in aeriam qualitatem, ut iam possint ab igne, id est ab elemento naturae superioris aliquid pati; nec aeris saltem spatia superiora atque puriora, sed ista caliginosa tenere permissa sunt, qui eis pro suo genere quidam quasi carcer est usque ad tempus iudicii. et si quid de his transgressoribus angelis diligentius requirendum est, alius erit adcommodatior scripturae locus. proinde nunc quod satis est: si haec spatia turbida et procellosa propter aeris naturam usque ad undas terrasque porrectam possunt aeria corpora sustinere, possunt et auium, quae productae sunt ex aquis, propter aquarum tenues halitus: qui scilicet eidem aeri iuxta undas et terras circumfuso atque ob hoc infimae et terrenae parti deputato uaporaliter inseruntur et auras intexunt, quae nocturnis rigoribus adgrauatae sereno etiam rore destillant, si autem uehementius frigus est, etiam gelu candidius inalbescunt.
3.11"Ve Tanrı dedi: Yer cinsine göre canlı varlıkları çıkarsın: dört ayaklıları, sürüngenleri, cinslerine göre yerin yabani hayvanlarını ve cinslerine göre evcil hayvanları. Ve öyle oldu. Tanrı cinslerine göre yerin yabani hayvanlarını, cinslerine göre evcil hayvanları ve cinslerine göre yerin bütün sürüngenlerini yaptı. Ve Tanrı bunların iyi olduğunu gördü." Şimdi sırada, Yazı'nın başka yerlerde bütün enginleri ve sisli havasıyla birlikte genel "yer" adı altında topladığı bu en aşağı bölgenin, asıl anlamıyla yer denen öteki kısmını kendi canlılarıyla süslemek vardı. Yerin Tanrı'nın sözüyle çıkardığı canlıların cinsleri apaçıktır. Ama evcil hayvan ya da yabani hayvan adıyla çoğu zaman akıldan yoksun bütün canlılar anlaşıldığı için, burada asıl anlamıyla hangilerine yabani, hangilerine evcil hayvan dediğini sormak yerindedir. Yerin sürünenleri ya da sürüngenleriyle bütün yılanları kastetmek istediğinden şüphe etmemek gerekir; gerçi onlara da yabani hayvan denebilir, ama evcil hayvan adı, alışılmış kullanımda, yılanlara uymaz. Öte yandan aslanlara, parslara, kaplanlara, kurtlara, tilkilere, köpeklere, maymunlara ve bu türden ötekilere alışılmış kullanımda yabani hayvan adı uyar. Evcil hayvan adı ise insanların kullanımında olan canlılara daha uygun düşer: ya öküzler, atlar ve bu türden başkaları gibi işlerde yardım için, ya da koyunlar ve domuzlar gibi yün için ya da yemek için kullanılanlara.
Peki dört ayaklılar nedir? Çünkü bazı sürünenler dışında bütün bu hayvanlar dört ayakla yürüse de, Yazı bu adla asıl anlamıyla belli bazı hayvanları kastetmek istemeseydi, burada dört ayaklıları da ayrıca anmazdı; gerçi tekrarda onlar hakkında sustu. Yoksa asıl anlamıyla dört ayaklı diye adlandırılanlar geyikler, alageyikler, yaban eşekleri ve yaban domuzları mıdır? Bunlar ne aslanların bulunduğu o yabani hayvanlara katılabilir; çünkü o evcil hayvanlara benzerler, ama insanın bakımı altında değildirler. Sanki geride kalan canlılar bunlarmış da, ayaklarının sayısı yüzünden birçoklarıyla ortak olan bu genel ad onlara özel bir anlamla verilmiş gibi. Yoksa Yazı üç kez "cinsine göre" dediği için bizi üç cinse dikkat etmeye mi çağırıyor? İlk önce "cinsine göre dört ayaklıları ve sürüngenleri" der: Burada, sanırım, hangilerine dört ayaklı dediği belirtilmiştir, yani sürüngenler cinsinden olanlara: kertenkeleler, benekli kertenkeleler ve bu türden ne varsa. Bu yüzden tekrarda dört ayaklı adını yinelemedi, çünkü onları belki sürüngen adıyla kapsamıştır. Bu yüzden orada sadece "sürüngenler" demedi, "yerin bütün sürüngenleri" diye ekledi: "yerin" dedi, çünkü suların da sürüngenleri vardır; "bütün" dedi ki orada dört ayağa da dayanan ve yukarıda asıl anlamıyla dört ayaklı adıyla belirtilmiş olanlar da anlaşılsın. Yine "cinsine göre" dediği yabani hayvanlarla, yılanlar dışında ağzıyla ya da pençeleriyle de saldıran her şeyi kastetti. Üçüncü kez "cinsine göre" dediği evcil hayvanlarla da bu iki yoldan hiçbiriyle parçalamayan, ancak boynuzlarıyla saldıran ya da bunu bile yapmayan hayvanları. Gerçi yukarıda söyledim: Dört ayaklı adının ne kadar geniş olduğu ayakların sayısının kendisinden kolayca anlaşılır ve evcil ya da yabani hayvan adıyla bazen akılsız her canlı kapsanır. Latincede ferae kelimesi de aynı genişlikte bir anlam taşır. Yine de Yazı'nın bu yerine boşuna konmamış olan bu adların, gündelik konuşmada kolayca fark edilebileceği gibi, özel bir ayrımla da nasıl ayırt edilebileceğini incelemeyi ihmal etmemek gerekiyordu.
Et dixit deus: educat terra animam uiuam secundum genus: quadrupedia et reptilia et bestias terrae secundum genus et pecora secundum genus. et factum est sic. et fecit deus bestias terrae secundum genus et pecora secundum genus et omnia reptilia terrae secundum genus. et uidit deus, quia bona sunt. iam nunc consequens erat, ut alteram partem, quae proprie terra dicitur, infimi huius loci. quem totum cum omnibus abyssis et nebuloso aere uniuersaliter uocabulo terrae alibi scriptura conplectitur, ornaret animalibus suis. et manifesta quidem sunt animalium genera, quae in uerbo dei terra produxit. sed quia saepe nomine pecorum uel nomine bestiarum animalia omnia rationis expertia solent intellegi, merito quaeritur, quas nunc proprie bestias et quae pecora dicat. et repentia quidem siue reptilia terrena non est dubitandum quod omnes serpentes intellegi uoluit, quamquam et bestiae dici possint; pecorum autem nomen non usitate serpentibus conuenit. rursum leonibus et pardis et tigridibus et lupis et uulpibus, canibus etiam et simiis atque id genus ceteris usitate conuenit uocabulum bestiarum. pecorum autem nomen his animalibus adcommodatius aptari solet, quae sunt in usu hominum, siue adiuuandis laboribus, ut boues et equi et si qua talia, siue ad lanicium uel ad uescendum, ut oues et sues. Quid ergo sunt quadrupedia? quamquam enim haec omnia praeter quaedam serpentia quattuor pedibus gradiantur, nisi tamen hoc nomine proprie quaedam uellet intellegi, non utique hic etiam quadrupedia nominaret, quamuis de his in repetitione tacuerit. an cerui et damae et onagri et apri — quia neque illis bestiis, ubi leones sunt, coniungi possunt; similes enim sunt illis pecoribus neque tamen sub cura humana sunt — proprie quadrupedia nuncupata sunt, quasi reliqua essent haec animalia, quibus ista appellatio generalis quidem cum multis propter numerum pedum, sed tamen speciali significatione tribueretur? an, quia ter dixit: secundum genus, tria quaedam genera nos inuitat adtendere? primo secundum genus quadrupedia et reptilia: ubi arbitror significatum, quae quadrupedia dixerit, scilicet quae in genere sunt reptilium, sicut sunt lacerti, steliones et si quid huiusmodi est. ideoque in repetitione quadrupedum nomen non iterauit, quia reptilium uocabulo fortasse conplexus est: unde ibi non simpliciter ait: reptilia, sed addidit: omnia reptilia terrae; ideo terrae, quia sunt et aquarum, et ideo omnia, ut illic intellegantur, quae quattuor etiam pedibus nituntur, quae superius quadrupedum nomine significata proprie sunt. bestias autem, de quibus item ait: secundum genus, quidquid ore aut etiam unguibus saeuit exceptis serpentibus. pecora uero, de quibus tertio ait: secundum genus, quae neutra ui lacerant, sed aut de cornibus aut ne hoc quidem. praedixi enim et quadrupedum nomen quam late pateat ipso pedum numero facile agnosci et nomine pecorum uel bestiarum omne inrationale animal aliquando conprehendi. sed etiam ferarum uocabulum solet in latina lingua tantumdem ualere; non ideo tamen neglegenda fuit consideratio, quomodo possint haec nomina, quae non frustra in hoc scripturarum loco posita sunt, etiam speciali distinctione discerni, quod in usu loquendi cotidiano facile animaduerti potest.
3.12Okuru şu soru da boşuna düşündürmez: "Cinsine göre" sözü rastgele, adeta tesadüfen mi, yoksa belli bir sebeple mi söylenir? Bu söz, sanki bu varlıklar ilk kez yaratıldıkları anlatılırken daha önce de varmış gibi söylenir. Yoksa onların cinsi, aşağıda kendilerine göre yaratıldıkları yukarıdaki ilkelerde, elbette ruhanî ilkelerde mi anlaşılmalıdır? Ama öyle olsaydı, bu söz ışık için de, gök için de, sular ve yer için de, göğün ışıkları için de söylenirdi. Çünkü bunlardan hangisinin ebedî ve değişmez ilkesi, "bir uçtan öbür uca güçle uzanan ve her şeyi tatlılıkla düzenleyen" Tanrı'nın bilgeliğinin kendisinde canlı değildir? Oysa bu söz otlarla ve ağaçlarla söylenmeye başlar ve bu yersel canlılara kadar sürer. Çünkü sulardan yaratılanlarda da, ilk anılışta söylenmemiş olsa da, tekrarda söylenmiştir: "Tanrı büyük deniz canavarlarını ve suların cinslerine göre çıkardığı sürüngen canlıların bütün varlıklarını, kanatlı bütün kuşları da cinslerine göre yaptı."
Yoksa bunlar, kendilerinden başkaları doğsun ve aslın biçimini birbirini izleyerek korusunlar diye böyle var oldukları için mi, kalıcı olmak üzere yaratılmalarını sağlayan yavru üretimi yüzünden "cinsine göre" denir? Ama neden ağaçlar ve otlar için yalnız "cinsine göre" değil "benzerliğine göre" de denir; oysa suların ya da yerin canlıları da kendi benzerliklerine göre doğururlar? Yoksa benzerlik cinsin ardından geldiği için onu her yerde tekrarlamak mı istemedi? Çünkü tohumu da her yerde tekrarlamadı; oysa tohum otlarda ve ağaçlarda olduğu gibi canlılarda da vardır, hepsinde olmasa bile. Çünkü bazı canlıların sulardan ya da topraktan öyle doğduğu gözlenmiştir ki hiç cinsiyetleri yoktur; bu yüzden onların tohumu kendilerinde değil, kendilerinden doğdukları unsurlardadır. Demek ki "cinsine göre" sözünde hem tohumların gücü hem de ölüp gidenlerin yerine geçenlerin benzerliği anlaşılır; çünkü bunlardan hiçbiri, bir kez var olup ya kalıcı olmak ya da yerine hiçbir şey gelmeden yok olup gitmek üzere yaratılmamıştır.
Peki insanın da soyu apaçık olduğu hâlde, insan için neden "Cinsine göre, kendi suretimizde ve benzerliğimizde insan yapalım" denmedi? Yoksa Tanrı insanı, buyruğu tutmak isteseydi ölecek biçimde yapmamıştı da, bu yüzden ölüp gidenin yerine geçecek birine gerek yok muydu? Ama insan günahtan sonra akılsız hayvanlara benzetildi ve onlara benzer oldu; öyle ki artık bu dünyanın çocukları doğursun ve doğsun, ölümlülerin soyu da birbirini izleyerek ayakta kalabilsin. Öyleyse insan yapıldıktan sonra gelen "Büyüyün, çoğalın ve yeryüzünü doldurun" kutsaması ne anlama gelir? Bu elbette ancak doğurarak olabilirdi. Yoksa Yazı'nın bu şeylerin daha titizlikle araştırılıp ele alınması gereken yerine varıncaya kadar bu konuda düşüncesizce bir şey söylememek mi gerekir? Çünkü şimdilik belki şu kadarı yeter: İnsan için "cinsine göre" denmedi, çünkü kendisinden kadının da yapıldığı tek bir insan yapılıyordu. Otların, ağaçların, balıkların, kuşların, yılanların, evcil ve yabani hayvanların olduğu gibi insanların birçok cinsi yoktur ki "cinsine göre" sözünü, birbirine benzeyen ve tek bir tohum kökenine ait olanlar ötekilerden ayrılsın diye "cins cins" denmiş gibi alalım.
Non frustra etiam lectorem mouet, utrumne passim et quasi fortuito an aliqua ratione dicatur: secundum genus, tamquam fuerint et antea, cum primo creata narrentur. an genus eorum in superioribus rationibus intellegendum est, utique spiritalibus, secundum quas creantur inferius? sed si ita esset, hoc de luce, hoc de caelo, hoc de aquis et terris, hoc de caeli luminaribus diceretur. quid enim eorum est, cuius non aeterna et incommutabilis ratio in ipsa dei sapientia uigeat, quae adtingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter? incipit autem hoc dici de herbis et lignis usque ad haec terrena animantia. nam et in eis, quae ex aquis creata sunt, quamuis in prima commemoratione dictum non sit, in illa tamen iteratione dictum est: et fecit deus cetos magnos et omnem animam animalium reptilium, quae eduxerunt aquae secundum genus eorum, et omne uolatile pennatum secundum genus. An quia haec ita exorta sunt, ut ex eis alia nascerentur et originis formam successione seruarent, ideo dicuntur secundum genus propter propagationem prolis, qua permansura creabantur? sed cur de lignis et herbis non solum dicitur: secundum genus, uerum etiam secundum similitudinem, cum et animalia siue aquarum siue terrarum secundum similitudinem suam generent? an, quia genus sequitur similitudo, noluit eam ubique repetere? nam et semen non ubique repetiuit, cum tam herbis et lignis insit quam animalibus etsi non omnibus. obseruatum est enim quaedam ita nasci ex aquis uel terra, ut sexus eis nullus sit, et ideo semen eorum non sit in eis, sed in elementis, ex quibus oriuntur. hoc est ergo secundum genus, ubi et seminum uis et similitudo intellegitur succedentium decedentibus, quia nihil eorum ita creatum est, ut semel existeret, uel permansurum uel nullo succedente decessurum. Cur ergo et de homine non ita dictum est: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram secundum genus, cum et hominis propago manifesta sit? an quia non ita deus fecerat hominem, ut moreretur, si praeceptum seruare uoluisset, et ideo non erat necessarius decessori successor? sed post peccatum conparatus est pecoribus insensatis et similis factus est eis, ut iam filii saeculi huius generent et generentur, quo , possit mortalium genus seruata successione subsistere. quid sibi ergo uult post hominem factum illa benedictio: crescite et multiplicamini et inplete terram, quod utique generando fieri posset? an nihil hinc temere dicendum, donec ad eum scripturae locum perueniamus, ubi diligentius ista requirenda atque tractanda sunt? potest enim nunc fortasse sufficere propterea de homine non dictum esse: secundum genus, quia unus fiebat, de quo etiam femina facta est. non enim multa genera hominum, sicut herbarum, lignorum, piscium, uolatilium, serpentium, pecorum, bestiarum, ut sic dictum accipiamus: secundum genus, ac si diceretur generatim, ut inter se similia atque ad unam originem seminis pertinentia distinguerentur a ceteris.
3.13Yine şu sorulur: Su canlıları yaratıcı katında ne kadar büyük bir liyakat kazandı da insanlar gibi yalnız onlar kutsandı? Çünkü Tanrı onları da kutsayıp şöyle dedi: "Büyüyün, çoğalın, denizlerin sularını doldurun; kuşlar da yeryüzünde çoğalsın." Yoksa bu, nesillerle büyüyen öteki yaratıklarda da arkasından anlaşılsın diye yaratığın tek bir cinsinde mi söylenmeliydi? O zaman önce böyle yaratılan ilk şeyde, yani otta ve ağaçta söylenirdi. Yoksa Tanrı, yavru üretmeye dönük hiçbir duygusu olmayan ve hiçbir his olmadan üreyen şeyleri "Büyüyün, çoğalın" kutsama sözlerine layık görmedi de, böyle bir duygunun bulunduğu yerde bunu ilk kez söyledi; öyle ki kara canlılarında söylenmese de anlaşılsın? Bunu insanda tekrarlamak ise zorunluydu; yoksa biri çocuk doğurma vazifesinde bir günah olduğunu söyleyebilirdi; oysa günah, ister zinada ister evliliğin kendisini ölçüsüzce kötüye kullanmada, şehvettedir.
Item quaeritur, quid tantum aquarum animalia de creatore meruerint, ut sola benedicerentur sicut homines. nam et ipsa benedixit deus dicens: crescite et multiplicamini et inplete aquas maris, et uolatilia multiplicentur super terram. an in uno genere creaturae dicendum fuit, ut in ceteris consequenter intellegeretur, quae generationibus crescunt? prius ergo diceretur in eo, quod primum tale creatum est, in herba scilicet atque ligno. an forte quae nullum haberent propagandae prolis adfectum ac sine ullo sensu generarent indigna iudicauit illis benedictionis uerbis: crescite et multiplicamini, ubi autem talis inesset adfectus, ibi primum hoc dixit, ut in terrenis animalibus etiam non dictum intellegeretur? necessarium autem fuit hoc in homine repetere, ne quisquam diceret in officio gignendi filios ullum esse peccatum, sicut est in libidine siue fornicandi sine ipso coniugio inmoderatius abutendi.
3.14Bazı çok küçük canlılar hakkında da bir soru vardır: Bunlar şeylerin ilk yaratılışlarında mı yaratıldı, yoksa ölümlü şeylerin ardından gelen bozulmalarından mı? Çünkü bunların çoğu ya canlı bedenlerin kusurlarından, artıklarından ya da buharlarından, ya da cesetlerin çürümesinden doğar; bazıları ağaçların ve otların, bazıları da meyvelerin bozulmasından. Bunların hiçbiri için Tanrı'nın onların yaratıcısı olmadığını doğru olarak söyleyemeyiz. Çünkü hepsinde kendi cinsine özgü bir tabiat güzelliği vardır; öyle ki iyi düşünen biri bunlarda daha büyük bir hayranlık duyar ve her şeye kadir Sanatkâr'ı daha bol över. O her şeyi bilgelikle yaptı; bu bilgelik bir uçtan öbür uca uzanıp her şeyi tatlılıkla düzenler; kendi cinslerinin düzenine göre çözülen ve ölümlülüğümüzün cezası yüzünden çözülmelerinden ürktüğümüz o en son şeyleri bile biçimsiz bırakmaz, bedence en küçük, hissi keskin canlılar yaratır. Öyle ki uçan bir sineğin çevikliğine, yürüyen bir yük hayvanının büyüklüğünden daha büyük bir dikkatle şaşalım; karıncacıkların işlerine develerin yüklerinden daha çok hayran olalım.
Ama, dediğim gibi, sorulan şudur: Bu en küçük canlıların da, altı günlük bu düzen içinde yaratıldığı anlatılan şeylerin ilk yaratılışlarında mı kurulduğuna, yoksa sonradan, bozulabilir bedenlerin ardından gelen çözülmelerinden mi doğduğuna inanalım? Sulardan ya da topraktan doğan o en küçük canlıların o zaman yaratıldığı elbette söylenebilir. Bunlar arasında, yerin bitirmesiyle ortaya çıkan şeylerden doğanlar da yersiz olmadan anlaşılabilir. Çünkü bitkiler yalnız canlıların değil ışıkların yaratılışından da önce gelmişti; köklerin bağlantısıyla da yere bitişiktiler, bu yüzden kuru toprağın göründüğü gün ortaya çıktılar; öyle ki sakinlerin sayısından çok yurdun tamamlanmasına ait oldukları anlaşılsın. Ama canlıların bedenlerinden, özellikle ölülerin bedenlerinden doğan ötekilerin, canlıların kendisi yaratıldığında yaratıldığını söylemek son derece saçmadır. Meğer ki bütün canlı bedenlerde zaten bir tabiî güç ve gelecekteki canlıların adeta önceden ekilmiş, bir bakıma dokunun çözgüsüne geçirilmiş ilk başlangıçları bulunmuş olsun; bunlar böyle bedenlerin bozulmalarından, her şeyi değişmeden hareket ettiren Yaratıcı'nın anlatılmaz idaresiyle, her biri kendi cinsine ve farklarına göre ortaya çıkacaktı.
Nonnulla etiam de quibusdam minutissimis animalibus quaestio est, utrum in primis rerum conditionibus creata sint, an ex consequentibus rerum mortalium corruptionibus. nam pleraque eorum aut de uiuorum corporum uitiis, uel purgamentis uel exhalationibus aut cadauerum tabe gignuntur, quaedam etiam de corruptione lignorum et herbarum, quaedam de corruptionibus fructuum: quorum omnium non possumus recte dicere deum non esse creatorem. inest enim omnibus quoddam naturae sui generis decus, ita ut in his maior sit admiratio bene considerantis et laus uberior omnipotentis artificis, qui omnia in sapientia fecit, quae a fine usque ad finem pertendens et suauiter cuncta disponens nec ea ipsa rerum nouissima, quae pro sui generis ordine dissoluuntur, et quarum dissolutionem ex poena nostrae mortalitatis horremus, relinquit informia, sed creat minima corpore, acuta sensu animantia, ut maiore adtentione stupeamus agilitatem muscae uolantis quam magnitudinem iumenti gradientis ampliusque miremur opera formicularum quam onera camelorum. Sed utrum, ut dixi, in primis rerum conditionibus, quae isto sex dierum ordine creata narrantur, haec quoque minima instituta credamus, an postea consequentibus corruptibilium corporum solutionibus, hoc quaeritur. et potest quidem dici ea minutissima, quae ex aquis uel terris oriuntur, tunc creata: in quibus etiam illa non absurde intelleguntur, quae nascuntur ex his, quae terra germinante orta sunt, et quia praecesserant conditionem non solum animalium, sed etiam luminarium, et quia terrae continuantur per radicum conexionem, unde illo die, quo adparuit arida, exorta sunt, ut potius ad subplementum habitationis quam ad numerum habitatorum pertinere intellegerentur. cetera uero, quae de animalium gignuntur corporibus, et maxime mortuorum, absurdissimum est dicere tunc creata, cum animalia ipsa creata sunt: nisi quia inerat iam omnibus animatis corporibus uis quaedam naturalis et quasi praeseminata et quodammodo liciata primordia futurorum animalium, quae de corruptionibus talium corporum pro suo quaeque genere ac differentiis erant exortura per administrationem ineffabilem omnia mouente incommutabiliter creatore.
3.15Zehirli ve öldürücü hayvan cinsleri hakkında da şu sorulur: İnsanın günahından sonra cezalandırmak için mi yaratıldılar, yoksa daha çok, zararsız olarak yaratılmışken ancak sonradan günahkârlara zarar vermeye mi başladılar? Bu ikincisi şaşırtıcı da değildir. Bu zahmetli ve sıkıntılı hayatın zamanlarında hiç kimse kendine yetkin demeye cesaret edecek kadar adil değildir; Havari de sadakatle tanıklık ederek "Bunu artık elde etmiş ya da artık yetkinleşmiş değilim" der. Faziletin işlenmesi ve zayıflık içinde yetkinleşmesi için denenmeler ve bedensel sıkıntılar hâlâ gereklidir; bunu yine aynı Havari gösterir: Vahiylerin büyüklüğüyle gururlanmasın diye kendisine bir beden dikeni, kendisini yumruklayan bir Şeytan meleği verildiğini, onun kendisinden ayrılması için Rab'be üç kez yalvardığını, Rab'bin de "Lütfum sana yeter, çünkü fazilet zayıflıkta yetkinleşir" diye cevap verdiğini söyler. Böyle zamanlarda bile kutsal Daniel aslanlar arasında esen ve korkusuz yaşadı; oysa o, duasında, elbette Tanrı'ya yalan söylemeden, yalnız halkının değil kendi günahlarını da itiraf eder. Öldürücü bir engerek de Havari'nin kendi eline yapıştı ama ona zarar vermedi. Demek ki bu hayvanlar yaratılmış olsalar da, kusurları korkutup cezalandırmak ya da fazileti sınayıp yetkinleştirmek gibi bir sebep olmasaydı hiç zarar vermeyebilirlerdi. Çünkü başkalarının ilerlemesi için sabır örnekleri gösterilmelidir; insan da denenmeler içinde kendini daha kesin tanır; irade yoluyla utanç verici biçimde yitirilen o sürekli esenlik de acı yoluyla, cesaretle ve haklı olarak geri kazanılır.
De generibus quoque animalium uenenosis et perniciosis quaeri solet, utrum post peccatum hominis ad uindictam creata sint, an potius, ut iam creata essent innoxia, nonnisi postea peccatoribus nocere coeperunt. neque hoc mirum est, quandoquidem etiam temporibus huius uitae laboriosae atque aerumnosae, cum sit nemo ita iustus, ut perfectum se audeat dicere fideliter adtestante apostolo et dicente: non quia iam acceperim aut iam perfectus sim, cumque adhuc exercendae atque in infirmitate perficiendae uirtuti necessariae sint temtationes et molestiae corporales eodem rursus apostolo manifestante, qui ait, in magnitudine reuelationum ne extolleretur, datum sibi esse stimulum carnis, angelum satanae, ut eum colaphizaret, rogatumque a se dominum tertio, ut discederet ab eo, respondisse sibi: sufficit tibi gratia mea; nam uirtus in infirmitate perficitur, tamen et sanctus Danihel inter leones saluus atque intrepidus uixit, qui non utique deo mentiens in oratione non tantum peccata populi sui, sed etiam sua fatetur, et in ipsius apostoli manu mortifera uipera inhaesit nec laesit. potuerunt ergo ista etiam creata nihil nocere, si causa non extitisset uel terrendorum puniendorumque uitiorum uel probandae perficiendaeque uirtutis, quia et exempla sunt demonstranda patientiae ad profectum ceterorum, et ipse sibi homo in temtationibus certius innotescit, et iuste salus illa perpetua, quae turpiter amissa est per uoluntatem, fortiter recipitur per dolorem.
3.16Biri şöyle diyecek: Öyleyse yabani hayvanlar neden birbirine zarar verir? Onlarda buna ceza denebilecek hiçbir günah yoktur, böyle bir alıştırmayla hiçbir fazilet de kazanmazlar. Elbette şundan: Bazıları ötekilerin yiyeceğidir. "Kendileriyle başkalarının beslendiği hayvanlar olmasaydı" diyemeyiz doğru olarak. Çünkü her şeyin, var olduğu sürece kendi ölçüleri, sayıları, düzenleri vardır; bunların hepsi hakkıyla düşünüldüğünde övülür; birinden ötekine geçerek değişmeleri de, kendi cinslerine göre, zamana bağlı güzelliğin gizli bir ölçülülüğü olmadan olmaz. Bu, ahmaklardan gizli kalsa da ilerleyenlere hafifçe görünür, yetkin olanlara ise apaçıktır. Aşağı yaratığın bütün bu hareketleriyle insana elbette kurtarıcı uyarılar verilir: İnsan, kendisini akılsız bütün canlılardan üstün kılan ruhanî ve ebedî esenliği için ne kadar çaba göstermesi gerektiğini görsün; çünkü en büyük fillerden en küçük kurtçuklara kadar bütün o canlıların, kendi cinslerinin daha aşağı düzenine göre paylarına düşen bedensel ve zamana bağlı esenlikleri için, karşı koyarak ya da sakınarak ellerinden geleni yaptıklarını görür. Bu ancak bazıları bedenlerinin beslenmesini başkalarının bedenlerinde aradığında, bazıları da kendilerini direnme gücüyle, kaçmanın sağladığı korumayla ya da saklanma yerlerinin siperiyle koruduğunda görünür. Çünkü herhangi bir canlıdaki beden acısı bile ruhun büyük ve şaşırtıcı bir gücüdür: Ruh o yapıyı anlatılmaz bir karışımla hayat vererek bir arada tutar ve kendi küçük ölçüsünce bir tür birliğe getirir; çünkü onun bozulup çözülmesine kayıtsızca değil, deyim yerindeyse öfkeyle katlanır.
Dicet aliquis: cur ergo inuicem bestiae nocent, quibus nec peccata ulla sunt, ut uindicta ista dicatur, nec ullam recipiunt tali exercitatione uirtutem? ideo nimirum, quia scilicet aliae cibi sunt aliarum. nec recte possumus dicere: non essent aliae, quibus aliae uescerentur. habent enim omnia, quamdiu sunt, mensuras, numeros. ordines suos: quae cuncta merito considerata laudantur nec sine occulta pro suo genere moderatione pulchritudinis temporalis etiam ex alio in aliud transeundo mutantur. quod si stultos latet, sublucet proproficientibus clarumque perfectis est. et certe omnibus talibus inferioris creaturae motibus praebentur homini salubres admonitiones, ut uideat, quantum sibi satagendum sit pro salute spiritali et sempiterna, qua omnibus inrationalibus animantibus antecellit, cum illa uideat a maximis elephantis usque ad minimos uermiculos pro salute corporali et temporali. quam pro sui generis inferiore ordinatione sortita sunt, siue resistendo sine cauendo agere quidquid ualent: quod non adparet, nisi cum quaedam refectionem corporis sui ex aliorum corporibus quaerunt, alia se uel repugnandi uiribus uel fugae praesidio uel latebrarum munimine tuentur. nam et ipse corporis dolor in quolibet animante magna et mirabilis animae uis est, quae illam conpagem ineffabili permixtione uitaliter continet et in quandam sui moduli redigit unitatem, cum eam non indifferenter, sed, ut ita dicam, indignanter patitur corrumpi atque dissolui.
3.17Biri şuna da belki takılabilir: Zararlı hayvanlar yaşayan insanlara ya ceza olarak zarar veriyor, ya kurtarıcı biçimde onları eğitiyor, ya faydalı biçimde sınıyor, ya da bilmeden öğretiyorsa, ölü insanların bedenlerini de neden yiyecek olarak parçalarlar? Sanki artık cansız olan bu etin, tabiatın derin sırlarına hangi geçitlerden gideceğinin bizim faydamız bakımından bir önemi varmış gibi! Oysa o et, Yaratıcı'nın şaşırtıcı her şeye kadirliğiyle yeniden biçimlenmek üzere oradan çıkarılacaktır. Gerçi bundan da basiretli insanlar için bir uyarı çıkar: Kendilerini, en büyüğünden en küçüğüne her şeyi gizli bir işaretle yöneten ve saçlarımızın bile sayılı olduğu sadık Yaratıcı'ya öyle emanet etsinler ki cansız bedenleri hakkındaki boş kaygılar yüzünden hiçbir ölüm türünden dehşete düşmesinler, dindar bir cesaretin sinirlerini her şeye hazırlamaktan çekinmesinler.
Illud etiam fortasse aliquem moueat, si animalia noxia uiuos homines aut poenaliter laedunt aut salubriter exercent aut utiliter probant aut ignoranter docent, cur in escas suas dilacerant etiam corpora hominum mortuorum. quasi uero quidquam intersit ad nostram utilitatem, ista caro iam exanimis in naturae profunda secreta per quos transitus eat, unde mirabili omnipotentia creatoris reformanda rursus eruatur. quamquam et hinc fiat quaedam prudentibus admonitio, ut se ita commendent fideli creatori omnia, maxima et minima, occulto nutu administranti, cui nostri etiam capilli numerati sunt, ne propter inanes curas exanimatorum corporum suorum ulla genera mortium perhorrescant, sed piae fortitudinis neruos ad omnia praeparare non dubitent.
3.18Dikenler, devedikenleri ve bazı meyvesiz ağaçlar hakkında da böyle bir soru ortaya çıkar: Tanrı "Yer, tohum veren otları ve meyve veren meyveli ağaçları çıkarsın" dediğine göre, bunlar neden ve ne zaman yaratıldı? Ama buna takılanlar, hiç değilse insan hukukunun alışılmış formüllerinden yola çıkarak usus fructus'un, yani intifa hakkının nasıl adlandırıldığını anlamıyorlar. Çünkü "meyve" (fructus) adında, ondan yararlananların gördüğü bir fayda göz önüne alınır. Yerin doğurup kökleriyle beslediği her şeyin, ister açık ister gizli, ne kadar faydası olduğuna gelince, bir kısmına kendileri baksınlar, gerisini de tecrübelilere sorsunlar.
Dikenler ve devedikenleri hakkında daha kesin bir cevap verilebilir; çünkü günahtan sonra insana yer hakkında "Sana diken ve devedikeni doğuracak" denmiştir. Yine de bunların o zaman yerden çıkmaya başladığını kolayca söylememek gerekir. Çünkü bu tohum cinslerinde de birçok fayda bulunduğundan, belki insanın hiçbir cezası olmadan da kendi yerleri olabilirdi. Ama insanın artık ceza olarak çalıştığı tarlalarda bunların da bitmesinin cezayı ağırlaştırdığına inanılabilir; çünkü bunlar başka yerlerde de, kuşların ve evcil hayvanların otlağı ya da insanların kendi bazı kullanımları için bitebilirdi. Gerçi şu anlam da bu sözlerden uzak değildir: "Sana diken ve devedikeni doğuracak" sözü, yerin bunları önceden de doğurduğu, ama insana emek için değil, her türlü canlıya uygun yiyecek olarak doğurduğu anlamında söylenmiştir —çünkü bu cinslerle, hem daha yumuşaklarıyla hem daha kurularıyla rahatça ve zevkle beslenen hayvanlar vardır—; insan günahtan sonra yerde çalışmaya başladığında ise yer bunları insana sıkıntılı bir uğraş olarak doğurmaya başladı. Bunlar önceden başka yerlerde bitip sonra insanın ürün almak için işlediği tarlalarda bitmiş değildir; önce de sonra da aynı yerlerde bittiler, ama önce insan için değil, sonra insan için. Eklenen "sana" sözüyle bu kastedilir; çünkü "Diken ve devedikeni doğuracak" denmedi, "Sana doğuracak" dendi; yani önceden yalnız başka canlılara yiyecek olarak biten şeyler artık sana emek olarak bitmeye başlayacak.
Talis etiam quaestio de spinis et tribulis solet oboriri et de quibusdam lignis infructuosis, uel cur uel quando creata sint, cum deus dixerit: producat terra herbam pabuli seminantem semen et lignum fructiferum faciens fructum. sed qui ita mouentur, non intellegunt saltem de usitatis formulis humani iuris, quemadmodum appelletur ususfructus.. utilitas enim quaedam fruentium in fructus nomine consideratur. quantae autem sint utilitates, siue manifestae siue occultae, omnium, quae terra gignens radicitus alit, et ipsi quaedam intueantur et ab expertis cetera inquirant. Et de spinis quidem ac tribulis absolutior potest esse responsio, quia post peccatum dictum est homini de terra: spinas et tribulos pariet tibi. nec tamen facile dicendum est tunc coepisse ista oriri ex terra. fortassis enim quoniam in ipsis quoque generibus seminum multae reperiuntur utilitates, poterant habere locum suum sine ulla poena hominis. sed ut in agris, in quibus iam poenaliter laborabat, etiam ista nascerentur, hoc ad cumulum poenae ualere credi potest, cum possent alibi nasci uel ad auium pecorumque pastus uel ad ipsorum hominum aliquos usus. quamquam et ille sensus non abhorret ab his uerbis, quo ita intellegitur dictum: spinas et tribulos pariet tibi, ut haec etiam antea terra pariens non tamen homini pareret ad laborem, sed cuiusque modi animalibus conuenientem cibum — sunt enim, quae his generibus, et mollioribus et aridioribus, commode suauiterque uescantur — tunc autem coeperit ista homini parere ad aerumnosum negotium, cum post peccatum coepit in terra laborare, non quod aliis locis haec antea nascerentur et postea in agris, quos homo ad capiendas fruges coleret, sed et prius et postea in isdem locis, prius tamen non homini, post autem homini, ut hoc significetur, quod additum est: tibi, quia non est dictum: spinas et tribulos pariet, sed: pariet tibi, id est, ut tibi iam ista nasci incipiant ad laborem, quae ad pastum tantummodo aliis animalibus antea nascebantur.
3.19"Ve Tanrı dedi: Kendi suretimizde ve benzerliğimizde insan yapalım; denizin balıklarına, göğün kuşlarına, bütün evcil hayvanlara, bütün yeryüzüne ve yerde sürünen bütün sürüngenlere hükmetsin. Tanrı insanı yaptı, onu Tanrı'nın suretinde yaptı; onları erkek ve dişi olarak yaptı. Tanrı onları kutsayıp şöyle dedi: Büyüyün, çoğalın, yeryüzünü doldurun ve ona hükmedin; denizin balıklarına, göğün kuşlarına, bütün evcil hayvanlara, bütün yeryüzüne ve yerde sürünen bütün sürüngenlere egemen olun. Ve Tanrı dedi: İşte bütün yeryüzündeki tohum veren bütün tohumlu otları ve içinde tohumlu meyve bulunan bütün ağaçları size verdim; bunlar size yiyecek olacak. Yerin bütün yabani hayvanlarına, göğün bütün kuşlarına ve yerde sürünen, içinde hayat soluğu bulunan her sürüngene de bütün yeşil otları yiyecek olarak verdim. Ve öyle oldu. Tanrı yaptığı her şeyi gördü: İşte çok iyiydi. Akşam oldu, sabah oldu: altıncı gün." İnsanın tabiatını düşünmek ve daha titizlikle tartışmak için ileride daha geniş bir yer olacaktır. Şimdi ise araştırmamız ve incelememiz altı günün işlerini tamamlasın diye önce kısaca şunu söylüyoruz: Öteki işlerde "Tanrı dedi: Olsun", burada ise "Tanrı dedi: Kendi suretimizde ve benzerliğimizde insan yapalım" denmesini önemsizmiş gibi almamak gerekir. Bu söz Baba, Oğul ve Kutsal Ruh yüzünden, deyim yerindeyse kişilerin çokluğunu bildirmek içindir. Ama Yazı, Tanrılığın birliğinin anlaşılması gerektiğini hemen hatırlatır: "Ve Tanrı insanı Tanrı'nın suretinde yaptı." Bu, Baba'nın Oğul'un suretinde ya da Oğul'un Baba'nın suretinde yaptığı anlamında değildir —yoksa insan yalnız Baba'nın ya da yalnız Oğul'un suretinde yapılmışsa "kendi suretimizde" sözü doğru söylenmemiş olurdu—; "Tanrı Tanrı'nın suretinde yaptı" sözü, "Tanrı kendi suretinde yaptı" der gibi söylenmiştir. Yukarıda "kendi suretimizde" dendiği hâlde şimdi "Tanrı'nın suretinde" denmesiyle şu kastedilir: Kişilerin o çokluğu bizi birçok tanrıdan söz etmeye, birçok tanrıya inanmaya ya da birçok tanrı anlamaya götürmesin; tersine, Baba'yı, Oğul'u ve Kutsal Ruh'u —"kendi suretimizde" sözü bu Teslis yüzünden söylenmiştir— tek Tanrı olarak kabul edelim; "Tanrı'nın suretinde" sözü de bunun için söylenmiştir.
Et dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram; et dominetur piscium maris et uolatilium caeli et omnium pecorum et omnis terrae et omnium reptilium repentium super terram. et fecit deus hominem, ad imaginem dei fecit eum: . masculum et feminam fecit eos. et benedixit eos deus dicens: crescite et multiplicamini et inplete terram et dominamini eius et principamini piscium maris et uolatilium caeli et omnium pecorum et omnis terrae et omnium reptilium repentium super terram. et dixit deus: ecce dedi uobis omne pabulum seminale seminans semen, quod est super omnem terram, et omne lignum, quod habet in se fructum seminis ■ seminalis — uobis erit ad escam et omnibus bestiis terrae et omnibus uolatilibus caeli et omni reptili repenti super terram, quodhabetin se spiritum uitae - et omne pabulum uiride in escam. et factum est sic. et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde. et facta est uespera, et factum est mane dies sextus. etiam atque etiam de natura hominis post erit uberior considerandi et diligentius disserendi locus. nunc tamen, ut opera sex dierum nostra inquisitio pertractatioque concludat, hoc primum breuiter dicimus non indifferenter accipiendum, quod in aliis operibus dicitur: dixit deus: fiat, hic autem: dixit deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram, ad insinuandam scilicet, ut ita dicam, pluralitatem personarum propter patrem et filium et spiritum sanctum. quam tamen deitatis unitatem intellegendam statim admonet dicens: et fecit deus hominem ad imaginem dei, non quasi pater ad imaginem filii aut filius ad imaginem patris — alioquin non uere dictum est: ad imaginem nostram, si ad patris solius aut ad filii solius imaginem factus est homo — sed ita dictum: fecit deus ad imaginem dei, tamquam diceretur: fecit deus ad imaginem suam. cum autem nunc dicitur: ad imaginem dei, cum superius dictum sit: ad imaginem nostram, significatur, quod non id agat illa pluralitas personarum, ut plures deos uel dicamus uel credamus uel intellegamus, sed patrem et filium et spiritum sanctum — propter quam trinitatem dictum est: ad imaginem nostram — unum deum accipiamus, propter quod dictum est: ad imaginem dei.
3.20Burada şu da geçiştirilmemelidir: Yazı "kendi suretimizde" dedikten sonra hemen "ve denizin balıkları, göğün kuşları" ve akıldan yoksun öteki canlılar "üzerinde kudret sahibi olsun" diye ekledi; öyle ki insanın, akılsız canlılardan üstün olduğu şeyde Tanrı'nın suretinde yapıldığını anlayalım. Bu da aklın, zihnin ya da anlayışın kendisidir, yahut başka hangi kelimeyle daha uygun adlandırılıyorsa odur. Bu yüzden Havari de şöyle der: "Zihninizin ruhunda yenilenin ve kendisini yaratanın suretine göre Tanrı'yı tanımak üzere yenilenen yeni insanı giyinin." Böylece insanın neyde Tanrı'nın suretinde yaratıldığını yeterince gösterir: bedenin çizgilerinde değil, aydınlanmış zihnin akılla kavranan bir suretinde.
Bu yüzden şöyle bir düzen vardır: O ilk ışıkta —bu adla Tanrı'nın ebedî ve değişmez bilgeliğinden pay alan, anlayan bir ışığın yapıldığı doğru anlaşılıyorsa— "Ve öyle oldu" denip ardından "Ve Tanrı yaptı" diye tekrar edilmedi. Çünkü elimizden geldiğince tartıştığımız üzere, ilk yaratıkta önce Tanrı Sözünün bir bilgisi meydana gelip bu bilgiden sonra aşağıda, o Sözde yaratılmakta olan şey yaratılmıyordu. İlk önce ışığın kendisi yaratılıyordu; onda, kendisi aracılığıyla yaratıldığı Tanrı Sözünün bilgisi meydana gelecekti; bu bilgi de onun için biçimsizliğinden kendisini biçimlendiren Tanrı'ya dönmek, yaratılmak ve biçimlenmek demekti. Sonra öteki yaratıklarda ise "Ve öyle oldu" denir; bununla o ışıkta, yani anlayan yaratıkta önce Sözün bilgisinin meydana geldiği belirtilir; ardından "Ve Tanrı yaptı" denince, Tanrı'nın Sözünde olsun diye söylenmiş olan yaratık cinsinin kendisinin yapıldığı gösterilir. İnsanın yaratılışında da bu düzen korunur. Çünkü Tanrı "Kendi suretimizde ve benzerliğimizde insan yapalım" ve devamını söyledi. Sonra "Ve öyle oldu" denmez, hemen "Ve Tanrı insanı Tanrı'nın suretinde yaptı" diye eklenir. Çünkü bu tabiat da o ışık gibi anlayan bir tabiattır; bu yüzden onun için yapılmak, kendisi aracılığıyla yapıldığı Tanrı Sözünü tanımak demektir.
Çünkü "Ve öyle oldu" denip sonra "Ve Tanrı yaptı" eklenseydi, insan sanki önce akıllı yaratığın bilgisinde, sonra akıllı olmayan bir yaratıkta yapılmış gibi anlaşılırdı. Oysa bu da akıllı bir yaratıktır ve aynı tanımayla yetkinleşmiştir. İnsan günahın düşüşünden sonra kendisini yaratanın suretine göre Tanrı'yı tanımada yenilendiği gibi, suçla eskimeden önce de bu tanımanın kendisinde yaratılmıştı; sonradan da yine aynı tanımada yenilenecekti. Bu bilgide yaratılmamış olanlarda ise —çünkü bunlar ya cisimler ya da akılsız ruhlar olarak yaratılıyordu— önce anlayan yaratıkta, onların olmasını söyleyen Sözden gelen bilgileri meydana geldi. Bu bilgi yüzünden önce "Ve öyle oldu" deniyordu; öyle ki bu bilginin, onu Tanrı'nın Sözünde önceden bilebilen tabiatta meydana geldiği gösterilsin. Sonra da cisimsel ve akılsız yaratıkların kendisi yapılıyordu; bu yüzden arkasından "Ve Tanrı yaptı" ekleniyordu.
Hic etiam illud non est praetereundum, quia, cum dixisset: ad imaginem nostram, statim subiunxit: et habeat potestatem piscium maris et uolatilium caeli et ceterorum animalium rationis expertium, ut uidelicet intellegamus in eo factum hominem ad imaginem dei, in quo inrationalibus animantibus antecellit. id autem est ipsa ratio uel mens uel intellegentia uel si quo alio uocabulo commodius appellatur. unde et apostolus dicit: renouamini in spiritu mentis uestrae et induite nouum hominem, qui renouatur in agnitionem dei secundum imaginem eius, qui creauit eum, satis ostendens, ubi sit homo creatus ad imaginem dei, quia non corporis liniamentis, sed forma quadam intellegibili mentis inluminatae. Ac per hoc, sicut in illa prima luce, si eo nomine recte intellegitur facta lux intellectualis particeps aeternae atque incommutabilis sapientiae dei, non dictum est: et sic est factum, ut deinde repeteretur: et fecit deus, quia, sicut iam, quantum potuimus, disseruimus, non fiebat cognitio aliqua uerbi dei in prima creatura, ut post eam cognitionem inferius crearetur, quod in eo uerbo creabatur, sed ipsa primo creabatur lux, in qua fieret cognitio uerbi dei, per quod creabatur, atque ipsa cognitio illi esset ab informitate sua conuerti ad formantem deum et creari atque formari, postea uero in ceteris creaturis dicitur: et sic est factum, ubi significatur in illa luce, hoc est in intellectuali creatura, prius facta uerbi cognitio, ac deinde, cum dicitur: et fecit deus, ipsius creaturae genus fieri demonstratur, quod in uerbo dei dictum erat, ut fieret: hoc et in hominis conditione seruatur; dixit enim deus: faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram et cetera. ac deinde non dicitur: et sic est factum, sed iam subinfertur: et fecit deus hominem ad imaginem dei, quia et ipsa natura scilicet intellectualis est sicut illa lux, et propterea hoc est ei fieri, quod est agnoscere uerbum dei, per quod fit. Nam si diceretur: et sic est factum, et postea subinferretur: et fecit deus, quasi primo factum intellegeretur in cognitione rationalis creaturae ac deinde in aliqua creatura, quae rationalis non esset; quia uero et ista rationalis creatura est, et ipsa eadem agnitione perfecta est. sicut enim post lapsum peccati homo in agnitione dei renouatur secundum imaginem eius, qui creauit eum, ita in ipsa agnitione creatus est, antequam delicto ueterasceret, unde rursus in eadem agnitione renouaretur. quae autem non in ea cognitione creata sunt, quia siue corpora siue inrationales animae creabantur, primo facta est in creatura intellectuali cognitio eorum a uerbo, quo dictum est, ut fierent, propter quam cognitionem primo dicebatur: et sic est factum, ut ostenderetur facta ipsa cognitio in ea natura, quae hoc in uerbo dei ante cognoscere poterat; ac deinde fiebant ipsae corporales et inrationales creaturae, propter quod deinceps addebatur: et fecit deus.
3.21İnsanın nasıl ölümsüz yapıldığını ve öteki canlılarla birlikte tohum veren otları, meyveli ağaçları ve yeşil otları nasıl yiyecek olarak aldığını söylemek güçtür. Çünkü günah yüzünden ölümlü olduysa, günahtan önce elbette böyle yiyeceklere ihtiyacı yoktu; zira o beden açlıkla bozulamazdı. "Büyüyün, çoğalın ve yeryüzünü doldurun" sözü ise erkekle kadının birleşmesi olmadan gerçekleşemeyecekmiş gibi görünse de —bundan da bedenlerin ölümlü olduğuna dair bir belirti çıkar—, ölümsüz bedenlerde başka bir yol olabileceği söylenebilir: Çocuklar bozulmanın hiçbir arzusu olmadan, yalnız şefkat duygusuyla doğarlardı; ne ölen ana babalarının yerine geçeceklerdi ne de kendileri ölecekti; ta ki yer ölümsüz insanlarla doluncaya kadar. Böylece, dirilişten sonra olacağına inandığımız gibi adil ve kutsal bir halk kurulunca doğuşa da bir sınır konurdu. Bu elbette söylenebilir; nasıl söyleneceği ise ayrı bir incelemenin konusudur. Ama hiç kimse, yenilenmek için yiyeceğe ihtiyaç duymanın ölümlü bedenlerden başkasında olabileceğini söylemeye cesaret edemez.
Quomodo autem inmortalis factus sit homo et acceperit ad escam cum aliis animalibus herbam pabuli ferentem semen et lignum fructiferum et herbam uiridem, difficile est dicere. si enim peccato mortalis effectus est, utique ante peccatum non indigebat talibus cibis. neque enim posset corpus illud fame corrumpi. nam illud, quod dictum est: crescite et multiplicamini et inplete terram, quamquam nisi per concubitum maris et feminae fieri non posse uideatur — unde hinc quoque mortalium corporum existit indicium — potest tamen dici alium modum esse potuisse in corporibus inmortalibus, ut solo pietatis adfectu nulla corruptionis concupiscentia filii nascerentur, nec mortuis parentibus successuri nec ipsi morituri, donec terra inmortalibus hominibus inpleretur, ac sic instituto iusto et sancto populo, qualem post resurrectionem futurum credimus, nascendi etiam modus fieret: potest quidem dici et, quomodo dicatur, alia consideratio est; sed non etiam hoc quisquam dicere audebit ciborum indigentiam, quibus reficiantur, nisi mortalibus corporibus esse posse.
3.22Bazıları da şunu tahmin etmiştir: O zaman iç insan yapıldı, insanın bedeni ise sonra, Yazı "Ve Tanrı insanı yerin balçığından biçimlendirdi" dediğinde; öyle ki "yaptı" sözü ruha, "biçimlendirdi" sözü bedene ait olsun. Ama erkeğin ve dişinin ancak bedene göre yapılabileceğine dikkat etmediler. Çünkü şu çok ince bir biçimde tartışılabilir: İnsanın, onda Tanrı'nın suretinde yapıldığı zihninin kendisi, yani bir tür akıllı hayat, ebedî seyrin hakikatine ve zamana bağlı şeylerin idaresine bölünür; böylece kısımlardan biri öğüt verir, öbürü itaat eder ve zihin adeta erkek ve dişi olur. Yine de bu bölünmede, değişmez hakikati seyretmeye bağlı olandan başkasına doğru olarak Tanrı'nın sureti denmez. Bu şeyin simgesi olarak Havari Pavlus yalnız erkeğe Tanrı'nın sureti ve şanı der; "Kadın ise erkeğin şanıdır" der. Bir insanın tek zihninde içeride anlaşılan şey, farklı cinsiyetten iki insanda dışarıda bedene göre simgelenmiş olsa da, kadın da —kadınlığı bedeninde olduğu için— zihninin ruhunda, kendisini yaratanın suretine göre Tanrı'yı tanımak üzere yenilenir; orada erkek ve dişi yoktur. Kadınlar, bedenlerinin cinsiyetinde başka bir şey simgelense de —buna göre yalnız erkeğe Tanrı'nın sureti ve şanı denir—, bu yenilenme lütfundan ve Tanrı suretinin yeniden biçimlenmesinden ayrılmazlar; aynı biçimde insanın ilk yaratılışında da kadın, insan olduğu ölçüde, elbette kendi zihnine, aynı akıllı zihne sahipti; o da bu zihne göre Tanrı'nın suretinde yapılmıştı. Ama Yazı birleşmenin birliği yüzünden "Tanrı insanı Tanrı'nın suretinde yaptı" der. Biri yalnız insanın ruhunun yapıldığını sanmasın diye —gerçi Tanrı'nın suretinde yalnız ruha göre yapılıyordu— "Onu yaptı, erkek ve dişi olarak onları yaptı" der; öyle ki artık bedenin de yapıldığı anlaşılsın. Yine biri insanın, bazen doğan ve androjen denen kimseler gibi, iki cinsiyetin tek bir insanda belirdiği biçimde yapıldığını sanmasın diye, tekil sayıyı birleşmenin birliği yüzünden ve kadın erkekten yapıldığı için koyduğunu gösterir; bu da burada kısaca söylenen şey ileride daha titizlikle açıklanmaya başlandığında açığa çıkacaktır. Bu yüzden hemen arkasından çoğulu koydu: "Onları yaptı ve onları kutsadı." Ama dediğim gibi, insanın yaratılışını Yazı'nın devamında daha titizlikle araştıracağız.
Nonnulli autem etiam hoc suspicati sunt tunc interiorem hominem factum, corpus autem hominis postea, cum ait scriptura: et finxit deus hominem de limo terrae, ut, quod dictum est: fecit, ad spiritum pertineat, quod autem: finxit, ad corpus, nec adtenderunt masculum et feminam nonnisi secundum corpus fieri potuisse. licet enim subtilissime disseratur ipsam mentem hominis, in qua factus est ad imaginem dei, quandam scilicet rationalem uitam, distribui in aeternae contemplationis ueritatem et in rerum temporalium administrationem, atque ita fieri quasi masculum et feminam illa parte consulente, hac obtemperante: in hac tamen distributione non recte dicitur imago dei, nisi illud, quod inhaeret contemplandae incommutabili ueritati. in cuius rei figura Paulus apostolus uirum tantum dicit imaginem et gloriam dei; mulier autem, inquit, gloria uiri est itaque quamuis hoc in duobus hominibus diuersi sexus exterius secundum corpus figuratum sit, quod etiam in una hominis interius mente intellegitur, tamen et femina, quia corpore femina est, renouatur etiam ipsa in spiritu mentis suae in agnitionem dei secundum imaginem eius, qui creauit, ubi non est masculus et femina. sicut enim ab hac gratia renouationis et reformatione imaginis dei non separantur feminae, quamuis in sexu, corporis earum aliud figuratum sit, secundum quod uir solus dicitur esse imago et gloria dei, sic et in ipsa prima conditione hominis secundum id, quod et femina homo erat, habebat utique mentem suam eandemque rationalem, secundum quam ipsa quoque facta est ad imaginem dei. sed propter unitatem coniunctionis, fecit deus, inquit, hominem ad imaginem dei. ac ne quisquam putaret solum spiritum hominis factum, quamuis secundum solum spiritum fieret ad imaginem dei, fecit illum, inquit, masculum et feminam fecit illos, ut iam etiam corpus factum intellegatur. rursus ne quisquam arbitraretur ita factum, ut in homine singulari uterque sexus exprimeretur, sicut interdum nascuntur, quos androgynos uocant, ostendit se singularem numerum propter coniunctionis unitatem posuisse et quod de uiro mulier facta est, sicut postea manifestabitur, cum id, quod hic breuiter dictum est, diligentius coeperit explicari; et ideo pluralem numerum continuo subiecit dicens: fecit eos et benedixit eos. sed, ut iam dixi, diligentius in consequenti scriptura de hominis creatione requiremus.
3.23Şimdi şuna dikkat etmek gerekir: Yazı "Ve öyle oldu" dedikten sonra hemen "Tanrı yaptığı her şeyi gördü, işte çok iyiydi" diye ekledi. Burada, insan tabiatına tarlanın otlarını ve ağacın meyvelerini yiyecek olarak alma kudretinin ve imkânının verildiği anlaşılır. Çünkü "Ve öyle oldu" sözünü, "Ve Tanrı dedi: İşte size tohumlu otları verdim" ve devamını söylediği yerden başlayan şeye bağladı. Eğer "Ve öyle oldu" sözünü yukarıda söylenen her şeye bağlarsak, insanların aynı altıncı günde büyüdüklerini, çoğalıp yeryüzünü doldurduklarını da kabul etmemiz gerekir; oysa aynı Yazı'nın tanıklığıyla bunun nice yıllar sonra olduğunu görüyoruz. Bu yüzden, bu yeme imkânı verildiği ve insan bunu Tanrı'nın söylemesiyle öğrendiği için "Ve öyle oldu" denir; elbette insanın Tanrı'nın söylemesiyle öğrenmesi bakımından. Çünkü insan bunu o zaman fiilen de yapmış olsaydı, yani kendisine verilen şeyleri yiyerek gerçekten yiyecek olarak almış olsaydı, Yazı'nın şu âdeti korunurdu: Önceki bilgiyi ifade eden "Ve öyle oldu" dendikten sonra işin kendisi de eklenir ve "Aldılar ve yediler" denirdi. Çünkü Tanrı yeniden anılmasa bile böyle denebilirdi; nitekim "Gök altındaki su tek bir yerde toplansın ve kuru toprak görünsün" dendikten sonra "Ve öyle oldu" eklenir; ardından "Ve Tanrı yaptı" denmez, ama yine "Ve su kendi toplandığı yere toplandı" ve devamı diye tekrar edilir.
Nunc aduertendum est, quod, posteaquam dixit: et sic est factum, statim subiecit: et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, ubi intellegitur potestas et facultas ipsa data naturae humanae sumendi ad escam pabulum agri et fructus ligni. ad hoc enim intulit: et sic est factum, quod ab illo loco inchoauerat, ubi ait: et dixit deus: ecce dedi uobis pabulum seminale et cetera. nam si ad omnia, quae supra dicta sunt, rettulerimus, quod ait: et sic est factum, consequens erit, ut fateamur etiam creuisse illos iam et multiplicatos inpleuisse terram in eodem sexto die, quod eadem scriptura testante post multos annos factum inuenimus. quapropter, cum data esset facultas haec edendi, et hoc deo dicente homo cognouisset, dicitur: et sic est factum, in hoc utique, quod deo dicente homo cognouit. nam si id etiam tunc egisset, id est in escam illa, quae data sunt, etiam uescendo adsumsisset, seruaretur illa consuetudo scripturae, ut, posteaquam dictum est: et sic est factum, quod ad exprimendam praecedentem cognitionem pertinet, deinde inferretur etiam ipsa operatio ac diceretur: et acceperunt et ederunt. poterat enim ita dici, etiamsi non rursus nominaretur deus, sicut illo loco, posteaquam dictum est: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida, subinfertur: et sic est factum, ac deinde non dicitur: et fecit deus, sed tamen ita repetitur: et congregata est aqua in congregationem suam et cetera.
3.24Yazı'nın öteki yaratıklarda olduğu gibi insan yaratığı hakkında da tek başına "Ve Tanrı bunun iyi olduğunu gördü" demeyip, insan yapılıp ona hükmetme ve yeme kudreti verildikten sonra her şey hakkında "Tanrı yaptığı her şeyi gördü, işte çok iyiydi" diye eklemesinin sebebi haklı olarak sorulabilir. Çünkü daha önce yapılmış öteki şeylere tek tek verilen söz önce insana da tek başına verilebilir, ancak ondan sonra Tanrı'nın yaptığı her şey hakkında "işte çok iyi" denebilirdi. Yoksa her şey altıncı günde tamamlandığı için mi her şey hakkında "Tanrı yaptığı her şeyi gördü, işte çok iyiydi" denmesi gerekiyordu da o gün yapılanlar hakkında tek tek denmedi? O hâlde aynı altıncı güne ait olan evcil ve yabani hayvanlar ve yerin sürüngenleri hakkında neden dendi? Meğer ki onlar hem tek tek kendi cinslerinde hem ötekilerle birlikte genel olarak iyi diye anılmayı hak etmiş olsun da, Tanrı'nın suretinde yapılan insan bunu ancak ötekilerle birlikte hak etmiş olsun! Yoksa insan henüz yetkin olmadığı için mi, çünkü henüz cennete yerleştirilmemişti? Sanki oraya yerleştirildikten sonra burada atlanan söz söylenmiş gibi!
Öyleyse ne diyeceğiz? Tanrı insanın günah işleyeceğini ve kendi suretinin yetkinliğinde kalmayacağını önceden bildiği için mi, olacak olanı ima eder gibi, ona tek başına değil ötekilerle birlikte iyi demek istedi? Çünkü yapılmış şeyler, yapıldıkları hâlde aldıkları ölçüde kaldıklarında —ister günah işlememiş olanlar, ister günah işleyemeyenler olsun—, hem tek tek iyidir hem bütünde hepsi çok iyidir. "Çok" sözü boşuna eklenmemiştir; çünkü bedenin üyeleri tek tek güzel olsalar bile, bütün bedenin yapısı içinde hepsi çok daha güzeldir. Örneğin hoşa giden ve övülen bir gözü bedenden ayrılmış olarak görseydik, üyelerin o bağlantısı içinde, bütün bedende kendi yerine konmuş olarak görüldüğü kadar güzel demezdik. Günah işleyerek kendi güzelliklerini yitirenler ise, bütünle ve evrenle doğru düzenlenmiş olarak kendilerinin de iyi olmasını hiçbir şekilde engelleyemezler. Demek ki insan günahtan önce kendi cinsinde de elbette iyiydi; ama Yazı, gelecek bir şeyi önceden bildiren sözü söylemek için bunu söylemeyi atladı. Çünkü onun hakkında yanlış bir şey söylenmedi: Tek başına iyi olan, elbette herkesle birlikte daha da iyidir; ama herkesle birlikte iyi olduğunda tek başına da iyi olduğu sonucu çıkmaz. Bu yüzden hem o an doğru olan hem de geleceğin önceden bilindiğini gösteren sözün söylenmesi ölçülü bir seçimdi. Çünkü Tanrı tabiatların en iyi kurucusu, günah işleyenlerin ise en adil düzenleyicisidir; öyle ki suç işleyerek tek tek çirkinleşen şeyler olsa da evren onlarla birlikte her zaman güzel kalsın. Ama artık ardından geleni sonraki kitapta ele alalım.
Quod autem non singillatim ut in ceteris etiam de humana creatura dixit: et uidit deus, quia bonum est, sed post hominem factum datamque illi potestatem uel dominandi uel edendi subintulit de omnibus: et uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, merito quaeri potest. potuit enim primo reddi homini singillatim, quod singillatim ceteris, quae antea facta sunt, redditum est, tum demum de omnibus dici, quae fecit deus, ecce bona ualde. an forte, quia sexto die perficiuntur omnia, propterea de omnibus dicendum fuit: uidit deus omnia, quae fecit, et ecce bona ualde, non singillatim de his, quae ipso die facta sunt? cur ergo de pecoribus et bestiis et reptilibus terrae dictum est, quae ad eundem diem sextum pertinent? nisi forte illa et singillatim in suo genere et cum ceteris uniuersaliter dici bona meruerunt, et homo factus ad imaginem dei nonnisi cum ceteris hoc dici meruit. an quia perfectus nondum erat, quia nondum erat in paradiso constitutus? quasi uero, posteaquam ibi constitutus est, dictum sit, quod hic praetermissum est. Quid ergo dicemus? an, quia praesciebat deus hominem peccaturum nec in suae imaginis perfectione mansurum, non singillatim, sed cum ceteris eum dicere uoluit bonum, uelut intimans, quid esset futurum? quia, cum ea, quae facta sunt, in eo, quod facta sunt, quantum acceperunt, manent, sicut uel illa, quae non peccauerunt, uel illa, quae peccare non possunt, et singula bona et in uniuerso omnia ualde bona sunt. non enim frustra est additum: ualde, quia et corporis membra, si etiam singula pulchra sunt, multo sunt tamen in uniuersi corporis conpage omnia pulchriora; quia oculum, uerbi gratia, placitum atque laudatum, tamen, si separatum a corpore uideremus, non diceremus tam pulchrum quam in illa conexione membrorum, cum loco suo positus in uniuerso corpore cerneretur. ea uero, quae peccando amittunt decus proprium, nullo modo tamen efficiunt, ut non etiam ipsa recte ordinata cum toto atque uniuerso bona sint. homo igitur ante peccatum et in suo genere utique bonus erat; sed scriptura praetermisit hoc dicere, ut illud potius diceret, quod futurum aliquid praenuntiaret. non enim falsum de illo dictum est. qui enim singillatim bonus est, magis utique cum omnibus bonus est. non autem, quando cum omnibus bonus est, sequitur, ut etiam singillatim bonus sit. moderatum est itaque, ut id diceretur, quod et in praesenti uerum esset et praescientiam significaret futuri. deus enim naturarum optimus conditor, peccantium uero iustissimus ordinator est, ut etiam, si qua singillatim fiunt delinquendo deformia, semper tamen cum eis uniuersitas pulchra sit. sed iam ea, quae sequuntur, in sequenti uolumine pertractemus.