İçeriğe geç
Tekvin'in Lafzî Tefsiri

Augustinus · Tekvin'in Lafzî Tefsiri

IV. Kitap

4.1"Böylece gök ve yer ve onların bütün süsü tamamlandı. Tanrı yaptığı işlerini altıncı günde tamamladı ve yaptığı bütün işlerinden yedinci gün dinlendi. Tanrı yedinci günü mübarek kıldı ve kutsadı; çünkü o gün, yapmaya başladığı bütün işlerinden dinlendi." Yazarın bu altı günle ne demek istediğine dikkatimizin bütün gücüyle, zihnin canlılığıyla nüfuz etmek gerçekten çetin ve son derece zordur. Acaba o günler geçip gitti de yedincisi eklenerek şimdi zamanların akışı boyunca gerçekte değil, yalnız adça mı tekrarlanıyor? Çünkü bütün zaman boyunca geçmiş günlere benzeyen birçok gün gelir, ama hiçbiri aynen geri dönmez. Yoksa o günler geçmedi de, onların adlarını ve sayısını taşıyan bu günler zamanların düzeni içinde her gün akıp giderken, o günler şeylerin yaratılışının kendisinde mi kalıyor? Bu ikinci durumda yalnız ışıklar yapılmadan önceki üç günde değil, kalan üç günde de "gün" adını yaratılan şeyin görünümü olarak anlarız. Gecesini ise o görünümün yitirilmesi olarak anlarız: Bir değişme suretten biçimsizliğe doğru kayıp eğildiğinde görünüm yitirilir; buna yoksunluk ya da eksilme deriz, yahut daha iyi hangi adla belirtilecekse onunla. Bu değişme her yaratıkta ya fiilen gerçekleşmese bile imkân olarak bulunur, yukarıdaki gök cisimlerinde olduğu gibi; ya da en aşağıdaki şeylerde, zamansal güzelliği tamamlamak için, değişebilen her şeyin çekilip yerini başkasına bırakmasıyla düzenli bir nöbetleşme içinde gerçekleşir, yeryüzündeki ölümlü şeylerde açıkça görüldüğü gibi. Akşamı her şeyde yaratılışın tamamlanmasının bir tür sınırı, sabahı da başlayan şeyin başlangıcı olarak anlarız; çünkü yaratılmış her tabiat kendine özgü belirli başlangıçlar ve sonlarla çevrilidir. Bunlardan hangisinin doğru olduğunu araştırmak zordur. Ama ister bu, ister şu, ister söylenebilecek daha inandırıcı üçüncü bir şey bulunsun —o günlerde gecenin, akşamın ve sabahın nasıl anlaşılacağı belki tartışmanın ilerleyişinde ortaya çıkar—, altı sayısının mükemmelliğini sayıların iç tabiatında ele almamız konu dışı olmaz. Bu tabiatı zihinle seyrederek bedenin hislerine yakın olan şeyleri de sayarız ve sayıya göre düzenleriz.

4.1

Et consummata sunt caelum et terra et omnis ornatus eorum. et consummauit deus in die sexto opera sua, quae fecit; et requieuit deus die septimo ab omnibus operibus suis, quae fecit. et benedixit. deus diem septimum et sanctificauit eum, quia in ipso requieuit ab omnibus operibus suis, quae inchoauit deus facere. arduum quidem atque difficillimum est uiribus intentionis nostrae uoluntatem scriptoris in istis sex diebus mentis uiuacitate penetrare. utrum praeterierint dies illi et addito septimo nunc per uolumina temporum non re, sed nomine repetantur. in toto enim tempore multi dies ueniunt praeteritis similes, nullus autem idem redit. utrum ergo praeterierint dies illi, an istis, qui eorum uocabulis et numero censentur, in temporum ordine cotidie transcurrentibus illi in ipsis rerum conditionibus maneant, ut non solum in illis tribus, antequam fierent luminaria, sed etiam in reliquis item tribus diei nomen intellegamus in specie rei, quae creata est, noctemque eius in priuatione uel defectu uel si quo alio nomine melius significatur, cum amittitur species aliqua mutatione a forma ad informitatem declinante atque uergente — quae mutatio in omni creatura siue possibilitate inest, etiamsi desit effectu, sicut in caelestibus superioribus, siue ad inplendam in infimis rebus pulchritudinem temporalem per ordinatas uices quorumque mutabilium cessionibus successionibusque peragitur, sicut manifestum est in rebus terrenis atque mortalibus - uespera uero in omnibus perfectae conditionis quasi terminus quidam sit. mane autem incipientis exordium — omnis enim creata natura certis suis initiis et finibus continetur —: indagare difficile est. sed siue hoc siue illud siue aliquid etiam tertium probabilius, quod dicatur, possit inueniri, quod in progressu disputationis forsitan adparebit, quemadmodum in illis diebus et nox et uespera et mane intellegatur, non est tamen ab re, ut consideremus senarii numeri perfectionem in ipsa interiore natura numerorum: quam mente intuentes ea, quae sensibus etiam corporis adiacent, numeramus numeroseque disponimus.

4.2Altı sayısının ilk mükemmel sayı olduğunu buluyoruz; çünkü kendi parçalarıyla tamamlanır. Başka sayılar da başka sebeplerle ve hesaplarla mükemmeldir. Biz bu altı sayısının kendi parçalarıyla tamamlandığı için mükemmel olduğunu söyledik; ama yalnız şu türden parçalarla: Çarpıldıklarında parçası oldukları sayıyı tamamlayabilen parçalar. Çünkü bir sayının ancak böyle bir parçası için "kaçta biri" olduğu söylenebilir. Nitekim üç, yalnız yarısı olduğu altının değil, kendisinden büyük bütün sayıların parçası sayılabilir. Dördün de beşin de büyük parçası üçtür; çünkü dört üç ile bire, beş de üç ile ikiye bölünebilir. Yedinin, sekizin, dokuzun ve ötedeki bütün sayıların da parçasıdır üç; ama büyük ya da yarı parçası değil, küçük parçası. Çünkü yedi de üç ile dörde, sekiz üç ile beşe, dokuz da üç ile altıya bölünebilir. Ama bunların hiçbiri için üçün kaçta biri olduğu söylenemez; yalnız dokuz bunun dışındadır: Üç, altının yarısı olduğu gibi dokuzun üçte biridir. Dolayısıyla andığım sayıların hiçbiri, altı ile dokuz dışında, birkaç üçten oluşmaz: Altı iki üçten, dokuz da üç üçten oluşur.

Demek ki altı, söylemeye başladığım gibi, parçaları birlikte sayılıp toplandığında kendini tamamlar. Çünkü bazı sayıların parçalarının toplamı kendilerinden küçüktür, bazılarınınki büyüktür. Kendi parçalarıyla tamamlanan, yani parçalarının toplamı ne geride kalan ne öteye taşan, tam da parçası oldukları sayı kadar eden sayılar ise belli aralıklarla ve daha seyrek bulunur. Bunların ilki altıdır. Çünkü birin sayılar arasında hiç parçası yoktur: Saydığımız sayılar arasında bir öyle bir şey diye söylenir ki ne yarısı ne başka bir parçası vardır; gerçekten, saf ve basit olarak birdir. İkinin parçası birdir; o da yarısıdır, başka parçası yoktur. Üçün ise iki parçası vardır: Biri kaçta biri olduğu söylenebilen parçadır, yani bir; çünkü bir, üçün üçte biridir. Öbürü kaçta biri olduğu söylenemeyen büyük parçadır, yani iki. Bu yüzden üçün iki parçası birlikte hesaba katılamaz; çünkü biz yalnız kaçta biri olduğu söylenebilen parçaları ele alıyoruz. Dördün böyle iki parçası vardır: Bir onun dörtte biri, iki yarısıdır; ama ikisi toplanınca, yani bir ile iki birlikte, dördü değil üçü eder. Demek ki parçaları onu tamamlamaz; çünkü daha küçük bir toplamda kalırlar. Beşin böyle tek bir parçası vardır, o da beşte biri olan birdir; iki onun küçük, üç büyük parçası olsa da hiçbiri için kaçta biri olduğu söylenemez. Altının ise böyle üç parçası vardır: altıda biri, üçte biri ve yarısı. Altıda biri bir, üçte biri iki, yarısı üçtür. Bu parçalar toplanınca, yani bir, iki ve üç bir araya gelince, aynı altıyı tamamlar ve bütünler.

Yedinin yedide birinden, yani birden başka böyle bir parçası yoktur. Sekizin üç parçası vardır: sekizde biri, dörtte biri ve yarısı, yani bir, iki ve dört. Ama bunlar da aynı şekilde toplanınca yedi eder, sekizin gerisinde kalır; sekizi doldurmaz. Dokuzun iki parçası vardır: dokuzda biri olan bir ve üçte biri olan üç. Bunlar birlikte dört eder; bu da dokuzdan çok küçüktür. Onun böyle üç parçası vardır: onda biri bir, beşte biri iki, yarısı beş. Bu sayılar toplanınca ona değil sekize varır. On birin yalnız on birde biri vardır; tıpkı yedinin yalnız yedide biri, beşin yalnız beşte biri, üçün yalnız üçte biri, ikinin yalnız yarısı olduğu gibi; bu parça hepsinde birdir. On ikinin ise böyle parçaları toplanınca onu tamamlamakla kalmaz, aşar; on ikiden büyük bir sayı eder, on altıya varır. Çünkü onun beş parçası vardır: on ikide biri, altıda biri, dörtte biri, üçte biri ve yarısı. On ikide biri bir, altıda biri iki, dörtte biri üç, üçte biri dört, yarısı altıdır; bir, iki, üç, dört ve altı toplanınca on altı eder.

Sözü uzatmayayım: Sayıların sonsuz dizisinde ya üç, beş ve benzerleri gibi böyle tek bir parçası olan, ya da

4.2

Inuenimus ergo senarium numerum primum esse perfectum ea ratione, quod suis partibus conpleatur; sunt enim et alii numeri aliis causis rationibusque perfecti. proinde istum senarium ea ratione perfectum diximus, quod suis partibus conpleatur, talibus dumtaxat partibus, quae multiplicatae possint consummare numerum, cuius partes sunt; talis enim pars numeri dici potest quota sit. nam ternarius numerus potest dici pars non tantum senarii, cuius dimidia est, sed omnium ampliorum, quam est ipse ternarius. nam et quaternarii et quinarii pars maior ternarius est; potest enim diuidi et quaternarius in tria et unum et quinarius in tria et duo. et septenarii et octonarii et nouenarii et quidquid ultra est numerorum pars est ternarius non maior uel dimidia, sed minor. nam septenarius quoque diuidi potest in tria et quattuor et octonarius in tria et quinque et nouenarius in tria et sex; sed nullius horum potest dici ternarius quota sit pars nisi tantum nouenarii, cuius pars tertia est sicut senarii dimidia. itaque horum omnium, quos commemoraui, nullus consummatur ex aliquot ternariis nisi senarius et nouenarius. nam ille constat ex duobus ternariis, iste autem ex tribus. Senarius ergo numerus, ut dicere coeperam, partibus suis connumeratis et in summam ductis ipse conpletur. alii namque sunt numeri, quorum partes simul ductae minorem summam faciunt, alii uero ampliorem; certis autem interuallorum rationibus pauciores inueniuntur, qui suis partibus conpleantur, quarum summa nec citra insistat nec ultra excrescat, sed ad tantum occurrat, quantus est ipse numerus, cuius partes sunt. horum primus senarius est. nam unius in numeris nullae partes sunt. sic enim dicitur et unum in numeris, quibus numeramus, ut non habeat dimidium uel aliquam partem, sed uere ac pure et simpliciter unum sit. duorum autem pars unum est et ea dimidia nec ulla altera. ternarius uero duas habet, unam, quae dici possit quota sit — quod est unum; nam tertia eius est - et aliam maiorem, quae non possit dici quota sit, id est duo; nec huius ergo conputari possunt partes illae. de quibus agimus, id est quae dici possunt quotae sint. porro quaternarius duas habet tales: nam unum quarta eius est, duo dimidia; sed ambae in summam ductae, id est unum et duo simul, ternarium faciunt. non quaternarium. non ergo eum conplent partes suae, quia in summa minore consistunt. quinarius non habet talem nisi unam, id est ipsum unum, quae quinta pars eius est; nam et duo quamuis pars eius minor sit et tria maior, neutra tamen earum dici potest quota pars eius sit. senarius uero tres partes tales habet: sextam, tertiam, dimidiam. sexta eius unum est, tertia duo, dimidia tria. haec autem partes in summam ductae, id est unum et duo et tria, simul eundem consummant perficiuntque senarium. Iam septenarius non habet talem partem nisi septimam. quod est unum, octonarius tres: octauam, quartam, dimidiam, id est: unum, duo et quattuor. sed haec similiter ductae septenarium faciunt infra insistentem, non ergo inplent eundem octonarium. nouenarius duas habet: nonam, quod est unum, et tertiam, quod est tria. haec autem simul quaternarium faciunt longe nouenario minorem. denarius tres habet partes tales: unum decimam, duo quintam, quinque dimidiam: qui numeri simul ducti ad octonarium perueniunt, non ad denarium. undenarius non habet nisi solam undecimam, sicut septenarius solam septimam et quinarius solam quintam et ternarius solam tertiam et binarius solam dimidiam, quod in omnibus unum est. duodenarius uero partibus suis talibus simul ductis non ipse consummatur, sed exceditur; ampliorem quippe duodenario numerum faciunt: nam usque ad sedecim perueniunt. habet enim eas quinque: duodecimam, sextam. quartam, tertiam, dimidiam. nam duodecima eius unum est, sexta duo, quarta tria, tertia quattuor, dimidia sex: unum autem et duo et tria et quattuor et sex in summam ducta sedecim faciunt. Et ne multis morer, in infinita serie numerorum plures numeri reperiuntur, qui tales partes aut non habent nisi singulas, sicut ternarius et quinarius et ceteri eiusmodi, aut ita

4.2_2böyle birçok parçası olup da bunlar bir araya getirilip toplandığında sekiz, dokuz ve daha pek çoğu gibi geride kalan, ya da on iki, on sekiz ve bunun gibi pek çoğu gibi öteye taşan sayılar daha çok bulunur. Yani bu iki türün her biri, böyle parçalarının toplamıyla tamamlandıkları için mükemmel denen sayılardan daha çoktur. Altıdan sonra yirmi sekiz bulunur; o da benzer şekilde böyle parçalarından oluşur. Onun beş parçası vardır: yirmi sekizde biri, on dörtte biri, yedide biri, dörtte biri ve yarısı; yani bir, iki, dört, yedi ve on dört. Bunlar toplanınca aynı yirmi sekizi tamamlar; çünkü yirmi sekiz ederler. Sayıların sırası ilerledikçe, böyle parçaları toplanınca tam kendilerini veren ve mükemmel denen bu sayılar, orantılı olarak gitgide daha uzun aralıklarla bulunur. Böyle parçalarının toplamı parçası oldukları sayıyı doldurmayan sayılara eksik sayılar denir; onu aşanlara ise mükemmelden de fazla sayılar.

Demek ki Tanrı, yaptığı işlerini mükemmel bir gün sayısında, yani altıda mükemmelleştirdi. Çünkü şöyle yazılmıştır: "Tanrı yaptığı işlerini altıncı günde tamamladı." İşlerin kendi düzenini de göz önüne aldıkça dikkatim bu sayıya daha çok yönelir. Çünkü bu sayı kendi parçalarıyla basamak basamak yükselip bir üçgen oluşturur: Bir, iki, üç öyle ardı ardına gelir ki araya başka hiçbir sayı giremez; bunlar da altıyı oluşturan parçalarının her biridir: Bir altıda biri, iki üçte biri, üç yarısıdır. Tıpkı bunun gibi bir günde ışık yapıldı, sonraki iki günde bu dünyanın yapısı: Birinde üst kısmı, yani kubbe, öbüründe alt kısmı, yani deniz ve yer. Tanrı üst kısmı hiçbir cisimsel besin türüyle doldurmadı; çünkü oraya böyle beslenmeye muhtaç cisimler koymayacaktı. Kendisine uygun canlılarla süsleyeceği alt kısmı ise önceden onların ihtiyacına gerekli yiyeceklerle zenginleştirdi. Kalan üç günde de dünyanın içinde, yani bütün unsurlardan yapılmış bu görünür evrenin içinde, kendilerine uygun hareketlerle hareket edecek görünür şeyler yaratıldı: Kubbe daha önce yapılmış olduğu için önce kubbede ışıklar; sonra, düzenin kendisinin gerektirdiği gibi, aşağıdaki kısımda canlılar: bir gün suların canlıları, öbür gün karanınkiler. Hiç kimse, Tanrı isteseydi her şeyi bir günde, ya da isteseydi iki günde yapamayacağını söylemeye cüret edecek kadar akılsız değildir: Bir gün ruhanî yaratığı, öbür gün cisimsel olanı; ya da bir gün göğü ona ait her şeyle, öbür gün yeri içindeki her şeyle. Kısacası ne zaman, ne kadar sürede ve nasıl isterse öyle. Onun iradesine bir şeyin karşı koyabileceğini kim söyleyebilir?

4.2_2

plures habent tales partes, ut in unum ductae atque in summam redactae uel citra insistant, sicut est octonarius et nouenarius et alii plurimi, uel ultra excedant, sicut duodecimus et duodeuicesimus et multi tales. plures ergo reperiuntur quilibet horum quam illi, qui perfecti uocantur, eo, quod suis simul ductis talibus partibus conpleantur. nam post senarium duodetricesimus inuenitur, qui similiter suis partibus talibus constat; habet enim eas quinque: uicesimam et octauam, quartam decimam, septimam, quartam, dimidiam; id est: unum et duo et quattuor et septem et quattuordecim. quae simul ductae eundem duodetricesimum conplent; fiunt enim uiginti octo. et quanto magis numerorum ordo procedit, tanto productioribus pro rata portione interuallis reperiuntur hi numeri, qui suis talibus partibus in summam redactis ad se ipsos occurrunt, dicunturque perfecti. quorum enim numerorum tales partes simul ductae non inplent eosdem numeros, quorum partes sunt, inperfecti nominantur; quorum autem etiam excedunt, plus quam perfecti appellantur. Perfecto ergo numero dierum, hoc est senario, perfecit deus opera sua, quae fecit. ita enim scriptum est: et consummauit deus in die sexto opera sua, quae fecit. magis autem in istum numerum intentus fio, cum considero etiam ordinem operum ipsorum. sicut enim idem numerus gradatim partibus suis in trigonum surgit — nam ita sequuntur unum, duo, tria, ut nullus alius interponi possit, quae singulae senarii partes sunt quibus constat: unum sexta, duo tertia, tria dimidia — ita uno die facta est lux, duobus autem sequentibus fabrica mundi huius: uno superior pars, id est firmamentum, altero inferior, id est mare et terra. sed partem superiorem nullis alimentorum corporalium generibus inpleuit, quia non ibi erat positurus corpora tali refectione indigentia. at inferiorem, quam sibi congruentibus animalibus ornaturus erat, necessariis eorum indigentiae cibis ante ditauit. reliquis ergo tribus diebus ea creata sunt, quae intra mundum, id est intra istam uniuersitatem uisibilem ex elementis omnibus factam, uisibilia suis et congruis motibus agerentur. primo in firmamento luminaria, quia prius erat factum firmamentum, deinde in inferiore animantia, sicut ordo ipse poscebat, uno die aquarum. alio terrarum. nec quisquam ita demens est, ut audeat dicere non potuisse deum facere uno die cuncta, si uellet, aut, si uellet, biduo: uno die spiritalem creaturam et alio die corporalem, siue uno die caelum cum omnibus pertinentibus et alio terram cum omnibus. quae in ea sunt. et omnino quando uellet et quamdiu uellet et quomodo uellet. quis est, qui dicat uoluntati eius aliquid potuisse resistere?

4.3Bu yüzden Tanrı'nın her şeyi altı günde mükemmelleştirdiğini okuyunca, altı sayısını inceleyip mükemmel olduğunu bulunca ve yaratıkların düzeninin de, bu sayıyı tamamlayan parçalarda bile bir tür basamaklı ayrım görünecek biçimde ilerlediğini görünce, Kutsal Yazıların başka bir yerinde Tanrı'ya söylenen şu söz de akla gelsin: "Her şeyi ölçüyle, sayıyla ve ağırlıkla düzenledin." Gücü yeten ruh, Tanrı'yı yardıma çağırarak, O güç bağışlayıp ilham ederken şunu düşünsün: Tanrı'nın her şeyi içlerinde düzenlediği yazılı olan bu üç şey, ölçü, sayı ve ağırlık, bütün tabiat yaratılmadan önce bir yerde var mıydı, yoksa onlar da mı yaratıldı? Önceden var idiyseler, nerede idiler? Çünkü yaratılıştan önce Yaratıcı'dan başka hiçbir şey yoktu. Demek ki O'nda idiler. Ama nasıl? Çünkü yaratılmış şeylerin de O'nda olduğunu okuyoruz. Yoksa onlar O'nun kendisi olarak O'nda idiler, yaratılmış şeyler ise kendilerini yöneten ve idare eden O'nda olarak mı? Peki onlar nasıl O'nun kendisi olabilir? Çünkü Tanrı ne ölçüdür ne sayı ne ağırlık, ne de bunların hepsi. Yoksa şöyle mi demeli: Ölçtüğümüz şeylerdeki ölçüyü, saydığımız şeylerdeki sayıyı, tarttığımız şeylerdeki ağırlığı bildiğimiz anlamda Tanrı bunlar değildir; ama ölçünün her şeye sınırını önceden koyduğu, sayının her şeye görünümünü verdiği, ağırlığın her şeyi dinginliğe ve kararlılığa çektiği anlamda, bunlar asıl olarak, gerçekten ve biricik olarak, her şeyi sınırlayan, her şeye suret veren, her şeyi düzene koyan O'dur? İnsan yüreğiyle ve diliyle söylenebildiği kadarıyla söylenmiş olan "Her şeyi ölçüyle, sayıyla ve ağırlıkla düzenledin" sözünden "Her şeyi kendinde düzenledin"den başka bir şey anlaşılmaz mı?

Ölçülebilen her şeyi aşıp ölçüsüz ölçüyü, sayılabilen her şeyi aşıp sayısız sayıyı, tartılabilen her şeyi aşıp ağırlıksız ağırlığı görmek büyük bir şeydir ve azlara nasip olur.

4.3

Quapropter, cum eum legimus sex diebus omnia perfecisse et senarium numerum considerantes inuenimus esse perfectum, atque ita creaturarum ordinem currere, ut etiam ipsarum partium, quibus iste numerus perficitur, adpareat quasi gradata distinctio, ueniat etiam illud in mentem, quod alio loco scripturarum ei dicitur: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti, atque ita cogitet anima, quae potest. inuocato in auxilium deo et inpertiente atque. inspirante uires, utrum haec tria, mensura, numerus, pondus, in quibus deum disposuisse omnia scriptum est, erant alicubi, antequam crearetur uniuersa natura, an etiam ipsa creata sunt. et, si erant antea, ubi erant. neque enim ante creaturam erat aliquid nisi creator. in ipso ergo erant. sed quomodo? nam et ista. quae creata sunt, in ipso esse legimus. an illa sicut ipse, ista uero sicut in illo, a quo reguntur et gubernantur? et quomodo illa ipse? neque enim deus mensura est aut numerus aut pondus aut ista omnia. an secundum id, quod nouimus mensuram in his, quae metimur, et numerum in his, quae numeramus, et pondus in his, quae adpendimus, non est deus ista? secundum id uero, quod mensura omni rei modum praefigit et numerus omni rei speciem praebet et pondus omnem rem ad quietem ac stabilitatem trahit, ille primitus et ueraciter et singulariter ista est, qui terminat omnia et format omnia et ordinat omnia, nihilque aliud dictum intellegitur, quomodo per cor et linguam humanam potuit: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti, nisi: omnia in te disposuisti? Magnum est paucisque concessum excedere omnia, quae metiri possunt, ut uideatur mensura sine mensura, excedere omnia, quae numerari possunt, ut uideatur numerus sine numero, excedere omnia, quae pendi possunt, ut uideatur pondus sine pondere.

4.4Çünkü ölçü, sayı ve ağırlık yalnız taşlarda, odunlarda, benzeri kütlelerde ve yerde ya da gökte, büyüklüğü ne olursa olsun, cisimsel şeylerde fark edilip düşünülmez. Bir eylemin de ölçüsü vardır; ilerleyişi geri alınamaz ve ölçüsüz olmasın diye. Ruhun duygularının ve faziletlerin de sayısı vardır; ruh onunla budalalığın çirkinliğinden bilgeliğin suretine ve güzelliğine doğru toparlanır. İradenin ve aşkın da ağırlığı vardır; bir şeyi isterken, ondan kaçarken, onu öne alırken ya da geri bırakırken her şeyin ne kadar ağır bastığı orada görünür. Ama ruhların ve zihinlerin bu ölçüsü başka bir ölçüyle sınırlanır, bu sayı başka bir sayıyla suret kazanır, bu ağırlık başka bir ağırlıkla çekilir. Ölçüsüz ölçü, kendisinden gelen şeyin kendisine denk kılındığı, kendisi ise hiçbir yerden gelmeyen ölçüdür. Sayısız sayı, her şeyin onunla suret kazandığı, kendisi ise suret almayan sayıdır. Ağırlıksız ağırlık da, dinginliği saf sevinç olan şeylerin dinlenmek için kendisine götürüldüğü, kendisi ise artık başka bir şeye götürülmeyen ağırlıktır.

Ölçünün, sayının ve ağırlığın adlarını yalnız gözle görülür biçimde bilen, onları köle gibi bilir. Öyleyse böyle bildiği her şeyi aşsın; henüz bunu yapamıyorsa, hiç değilse ancak bayağı bir biçimde düşünebildiği bu adların kendilerine takılıp kalmasın. Çünkü kişi aşağıdaki şeylere ne kadar az ten olarak bağlıysa, bu şeyler yukarıdakilerde ona o kadar aziz olur. Ama biri, en zayıf ve en değersiz şeylerde öğrendiği kelimeleri, seyretmek için zihnini durultmaya çalıştığı o yüce şeylere aktarmak istemiyorsa, bunu yapmaya zorlanmamalıdır. Anlaşılması gereken şey anlaşıldıktan sonra ona ne ad verildiğine pek aldırmamak gerekir. Yine de aşağıdaki şeylerin yukarıdakilere ne türden bir benzerlik taşıdığını bilmek gerekir; çünkü akıl buradan oraya başka türlü doğru biçimde yönelip uzanamaz.

Şimdi biri, Kutsal Yazı'nın Tanrı'nın her şeyi içlerinde düzenlediğine tanıklık ettiği ölçünün, sayının ve ağırlığın yaratılmış olduğunu söylerse, şunu soralım: Tanrı her şeyi onlarda düzenlediyse, onları nerede düzenledi? Başka şeylerde düzenlediyse, onlar başka şeylerdeyken her şey nasıl onlarda düzenlenmiş olur? Demek ki her şeyin içlerinde düzenlendiği bu üç şeyin, düzenlenmiş şeylerin dışında olduğundan şüphe edilmemelidir.

4.4

Neque enim mensura et numerus et pondus in lapidibus tantummodo et lignis atque eiusmodi molibus et quantiscumque corporalibus uel terrestribus uel caelestibus animaduerti et cogitari potest. est autem mensura aliquid agendi, ne sit inreuocabilis et inmoderata progressio; et est numerus et adfectionum animi et uirtutum, quo ab stultitiae deformitate ad sapientiae formam decusque conligitur; et est pondus uoluntatis et amoris, ubi adparet, quanti quidque in adpetendo, fugiendo, praeponendo postponendoque pendatur. at haec animorum atque mentium et mensura alia mensura cohibetur, et numerus alio numero formatur, et pondus alio pondere rapitur. mensura autem sine mensura est, cui aequatur quod de illa est, nec alicunde ipsa est; numerus sine numero est, quo formantur omnia, nec formatur ipse; pondus sine pondere est, quo referuntur, ut quiescant, quorum quies purum gaudium est, nec illud iam refertur ad aliud. Sed nomina mensurae et numeri et ponderis quisquis nonnisi uisibiliter nouit, seruiliter nouit. transcendat itaque omne, quod ita nouit, aut si nondum potest, nec ipsis nominibus haereat, de quibus cogitare nisi sordide non potest. tanto enim magis cuique ista in superioribus cara sunt, quanto ipse minus est in inferioribus caro. quodsi non uult aliquis ea uocabula, quae in rebus infirmis et abiectissimis didicit, transferre ad illa sublimia, quibus intuendis mentem serenare conatur, non est urgendus, ut faciat. dum enim hoc intellegatur, quod intellegendum est, non magnopere curandum est. quid uocetur. scire oportet tamen, cuiusmodi similitudo est inferiorum ad superiora. non enim aliter recte hinc illuc ratio tendit et nititur. Jam uero si quisquam dicit creatam esse mensuram et numerum et pondus, in quibus deum omnia disposuisse scriptura testatur, si in illis omnia disposuit, eadem ipsa ubi disposuit? si in aliis, quomodo ergo in ipsis omnia, quando ipsa in aliis? non itaque dubitandum est illa esse extra ea, quae disposita sunt, in quibus omnia disposita sunt

4.5Yoksa "Her şeyi ölçüyle, sayıyla ve ağırlıkla düzenledin" sözünün, "Her şeyi ölçüleri, sayıları ve ağırlıkları olacak biçimde düzenledin" denmiş gibi söylendiğini mi düşüneceğiz? Çünkü "Bütün cisimleri renklerle düzenledin" denseydi, bundan, her şeyin kendisiyle yapıldığı Tanrı'nın bilgeliğinin, cisimleri onlarla yapmak için önceden kendinde renklere sahip olduğu anlaşılmazdı; söz, "Bütün cisimleri renkleri olacak biçimde düzenledin" denmiş gibi anlaşılırdı. Ama Yaratıcı Tanrı'nın cisimleri renklerle düzenlemesi, yani renkli olacak biçimde düzenlemesi, düzenleyenin bilgeliğinde renklerin tek tek cisim türlerine dağıtılmasına dair bir hesabın eksik olmadığını anlamaksızın anlaşılabilir mi? Orada "renk" adı geçmese bile. İşte söylediğim buydu: Şeyin kendisi kabul edildikten sonra kelimeler için uğraşmamalı. Öyleyse "Her şeyi ölçüyle, sayıyla ve ağırlıkla düzenledin" sözünün, her şey kendine özgü ölçülere, kendine özgü sayılara ve kendine özgü ağırlığa sahip olacak biçimde düzenlendi demek olduğunu varsayalım: Bunlar, her birinin türünün değişebilirliğine göre, Tanrı'nın düzenlemesi uyarınca artma ve azalmayla, çokluk ve azlıkla, hafiflik ve ağırlıkla değişir. Peki bunlar değiştiği gibi, Tanrı'nın onları içinde düzenlediği tasarının kendisinin de değişebilir olduğunu mu söyleyeceğiz? Tanrı böyle bir delilikten bizi korusun!

4.5

An forte putabimus ita dictum esse: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti, ac si diceretur: omnia sic disposuisti, ut haberent mensuram et numerum et pondus? quia et, si diceretur: omnia corpora in coloribus disposuisti, non hinc esset consequens, ut ipsa dei sapientia, per quam facta sunt omnia, colores in se prius habuisse intellegeretur, in quibus faceret corpora, sed ita acciperetur: omnia corpora in coloribus disposuisti, ac si diceretur: omnia corpora sic disposuisti, ut haberent colores. quasi uero a creatore deo disposita in coloribus corpora, id est ita disposita, ut colorata essent, possit aliter intellegi, nisi aliqua ratio colorum singulis corporum generibus distribuendorum in ipsa disponentis sapientia non defuisse intellegatur, etsi color ibi non appellatur. hoc est enim, quod dixi, dum res conceditur, non esse de uocabulis laborandum. Faciamus ergo ita dictum esse: omnia in mensura et numero et pondere disposuisti, tamquam dictum esset ita disposita, ut haberent proprias mensuras suas et proprios numeros et proprium pondus, quae in eis pro sui cuiusque generis mutabilitate mutarentur, augmentis et diminutionibus, multitudine et paucitate, leuitate et grauitate secundum dispositionem dei: numquid, sicut ista mutantur, ita ipsum dei consilium, in quo ea disposuit, mutabile dicimus? auerterit ipse tantam dementiam!

4.6Bu şeyler kendi ölçülerine, sayılarına ve ağırlıklarına sahip olacak biçimde düzenlenirken, onları düzenleyen O, nerede görüyordu? Kendi dışında değil; çünkü cisimleri gözlerimizle öyle görürüz, oysa onlar var olsunlar diye düzenlenirken elbette henüz yoktu. Kendi içinde de, bizim gözlerimizin önünde bulunmayan cisimlerin tasavvurlarını ruhla gördüğümüz gibi görmüyordu; çünkü biz bunlarla ya gördüğümüz şeyleri ya da gördüklerimizden yola çıkarak zihnimizde canlandırdıklarımızı düşünürüz. Öyleyse onları düzenlemek için nasıl görüyordu? Yalnız kendisinin görebildiği biçimde görmekten başka nasıl?

Yine de biz, bozulabilir bedenleri ruhlarına ağırlık veren ve çok şey düşünen aklı dünyevî konutun aşağı çektiği ölümlüler ve günahkârlar —gerçi en temiz yürekleri ve en yalın zihinleri taşısak, hatta kutsal meleklere eşit olsak bile, ilahî cevher bize kendisine bilindiği gibi bilinmezdi—,

4.6

Cum ergo haec ita disponerentur, ut haberent mensuras et numeros et pondera sua, ubi ea cernebat ipse disponens? neque enim extra se ipsum, sicut cernimus oculis corpora, quae utique nondum erant, cum disponerentur, ut fierent. nec ita intra se ipsum ista cernebat, sicut cernimus animo phantasias corporum, quae non praesto sunt oculis, sed ea, quae uidimus, uel ex eis, quae uidimus, imaginando cogitamus. quo ergo modo ista cernebat, ut ita disponeret? quo, nisi eo, quo solus potest? Uerum tamen nos mortales et peccatores, quorum animas adgrauant corpora corruptibilia et quorum sensum multa cogitantem terrena deprimit habitatio — quamquam, et si corda mundissima et mentes simplicissimas gereremus sanctisque angelis iam essemus aequales, non utique nobis ita nota esset diuina substantia sicut ipsa sibi —

4.7altı sayısının bu mükemmelliğini ne cisimleri gözle gördüğümüz gibi kendi dışımızda görürüz, ne de cisimlerin tasavvurlarını ve görünür şeylerin görüntülerini gördüğümüz gibi kendi içimizde; çok farklı başka bir yolla görürüz. Altı sayısının bileşimi, sırası ya da bölünüşü düşünüldüğünde zihnin bakışına küçük cisimciklerin hayalleri gibi bazı şeyler kendini gösterse de, yukarıdan gelen daha güçlü, daha kudretli akıl onlara kulak vermez ve sayının gücünü daha içeriden seyreder. Bu seyirle güvenle şunu söyler: Sayılarda bir denen şey hiçbir parçaya bölünemez; oysa hiçbir cisim yoktur ki sayısız parçaya bölünmesin. Altı sayısına göre kurulmuş göğün ve yerin geçip gitmesi, altı sayısının kendi parçalarıyla tamamlanmamasından daha kolaydır. Öyleyse insan ruhu, kendisini hiçbir kuşun, hiçbir hayvanın göremediği bu şeyi görebilecek biçimde yaratan Yaratıcı'ya daima şükretsin; oysa onlar da bizimle birlikte göğü, yeri, ışıkları, denizi, karayı ve içlerindeki her şeyi görürler.

Bu yüzden Tanrı bütün işlerini altı günde tamamladığı için altı sayısının mükemmel olduğunu söyleyemeyiz; tersine, altı sayısı mükemmel olduğu için Tanrı işlerini altı günde tamamladı. Dolayısıyla bu işler hiç var olmasaydı da o sayı mükemmel olurdu; ama o mükemmel olmasaydı, bu işler ona göre mükemmel kılınamazdı.

4.7

tamen istam senarii numeri perfectionem nec extra nos ipsos cernimus, sicut oculis corpora, nec ita intra nosmet ipsos, quemadmodum corporum phantasias et uisibilium imagines rerum, sed alio quodam longe differenti modo. quamuis enim se obiectent mentis aspectui quasi corpusculorum quaedam simulacra, cum senarii numeri conpositio uel ordo uel partitio cogitatur, tamen ualidior et praepotentior desuper ratio non eis adnuit interiusque uim numeri contuetur: per quem contuitum fidenter dicit id, quod dicitur unum in numeris, in nullas partes diuidi posse, nulla autem corpora nisi in partes innumerabiles diuidi, et facilius caelum et terram transire, quae secundum senarium numerum fabricata sunt, quam effici posse, ut senarius numerus non suis partibus conpleatur. gratias itaque creatori semper agat animus humanus, a quo ita creatus est, ut hoc possit uidere, quod auium nulla, nulla bestiarum, quae tamen nobiscum uident et caelum et terram et luminaria et mare et aridam et omnia, quae in eis sunt. Quamobrem non possumus dicere propterea senarium numerum esse perfectum, quia sex diebus perfecit deus omnia opera sua, sed propterea deum sex diebus perfecisse opera sua, quia senarius numerus perfectus est. itaque, etiamsi ista non essent, perfectus ille esset; nisi autem ille perfectus esset, ista secundum eum perfecta non fierent.

4.8Tanrı'nın yaptığı bütün işlerinden yedinci gün dinlendiği, bu yüzden o günü mübarek kılıp kutsadığı, çünkü o gün bütün işlerinden dinlendiği yazılıdır. Bunu gücümüz yettiğince, O'nun bize yardımı ölçüsünde anlayışla kavramaya çalışmadan önce, insanların bu konudaki kaba, bedenî zanlarını zihnimizden uzaklaştıralım. Tanrı'nın, yukarıda yazılı olan şeyleri kurarken, yani O söyledikçe onlar olurken, iş görmekten yorulduğunu söylemek ya da buna inanmak caiz midir? Yapılacak bir şey insan söyler söylemez olsaydı, insan bile yorulmazdı. Gerçi insan sözleri seslere dayanarak söylendiği için uzun bir konuşma yorar; ama Tanrı'nın "Işık olsun", "Kubbe olsun" diyerek altıncı günde tamamladığı işlerin sonuna kadar söylediği sözler okuduğumuz kadar azsa, bunda değil Tanrı'nın, bir insanın bile yorulduğunu sanmak son derece saçma bir sayıklamadır.

Yoksa biri, Tanrı'nın, hemen yapılmış olan şeylerin olmasını söylerken değil, belki ne yapılması gerektiğini düşünürken yorulduğunu söyleyebilir mi? Şeyler tamamlanınca bu kaygıdan kurtulmuş gibi dinlendiğini, bu yüzden de zihnin bu gerginliğinden ilk kurtulduğu günü kaygısızca mübarek kılıp kutsamak istediğini? Böyle düşünmek büyük bir akılsızlıksa —çünkü kurulacak şeyleri kurmanın hem gücü hem kolaylığı Tanrı katında kıyaslanamaz ve anlatılamazdır—, anlamamıza geriye ne kalır? Belki şu: Tanrı, insanı da içinde yarattığı akıllı yaratığa, onu mükemmelleştirdikten sonra, sevgiyi yüreklerimize döken Kutsal Ruh'un armağanıyla kendinde bir dinlenme sağladı; öyle ki arzunun isteğiyle oraya taşınalım, oraya varınca da dinlenelim, yani artık daha fazla bir şey aramayalım. Nasıl ki O bizde iş görürken yaptığımız her şeyi Tanrı'nın yaptığı haklı olarak söylenirse, O'nun armağanıyla dinlendiğimizde de Tanrı'nın dinlendiği haklı olarak söylenir.

Bunu doğru anlıyoruz; çünkü hem doğrudur hem de görmek için büyük bir çaba gerektirmez: Tanrı bizi dinlendirdiğinde "dinlendiği" söylenir; tıpkı bilmemizi sağladığında "bildiği" söylendiği gibi. Çünkü Tanrı önceden bilmediği bir şeyi zaman içinde öğrenmez; yine de İbrahim'e "Şimdi Tanrı'dan korktuğunu bildim" der. Bundan "Şimdi bilmeni sağladım"dan başka ne anlarız? Tanrı'nın başına gelmeyen şeylerden O'nun başına geliyormuş gibi söz ettiğimiz bu deyiş tarzlarında, bunların bizim başımıza gelmesini O'nun sağladığını kabul ederiz; ama yalnız övgüye değer olanlar için ve Kutsal Yazıların kullanımının izin verdiği ölçüde. Çünkü Tanrı hakkında, O'nun Yazısında okumadığımız böyle bir şeyi düşüncesizce söylememeliyiz.

4.8

Iam uero, quod scriptum est requieuisse deum in die septimo ab omnibus operibus suis, quae fecit, et ideo eundem diem benedixisse et sanctificasse, quia in ipso requieuit ab omnibus operibus suis, ut, quomodo possumus, quantum ab ipso adiuti fuerimus, intellectu conemur adtingere, prius de hoc carnales hominum suspiciones a nostris mentibus abigamus. numquid enim dici uel credi fas est deum laborasse in operando, cum ea, quae supra scripta sunt, condidit, quando dicebat, et fiebant? ita quippe nec homo laborat, si aliquid faciendum, mox ut dixerit, fiat. quamuis enim humana uerba sonis adminiculata ita proferantur, ut sermo diuturnus fatiget, tamen, cum tam pauca sunt, quam pauca legimus in eo, quod scriptum est, cum deus dixit: fiat lux, fiat firmamentum et cetera usque in finem operum, quae sexto die consummauit, nimis absurdi deliramenti est istum uel hominis, nedum dei, laborem putare. An forte quis dixerit dicendo quidem, ut fierent, quae continuo facta sunt, deum non laborasse, sed forte cogitando, quid fieri debuisset, qua cura uelut liberatus rerum perfectione requieuerit et eo merito diem, quo primum factus est, ab hac animi intentione securus benedicere et sanctificare uoluerit? quodsi haec sapere multum desipere est — rerum enim condendarum tam facultas quam facilitas inconparabilis et 9 ineffabilis est apud deum — quid restat, ut intellegamus, nisi forte creaturae rationali, in qua et hominem creauit, in se ipso requiem praebuisse post eius perfectionem per donum spiritus sancti, per quem diffunditur caritas in cordibus nostris, ut illuc feramur adpetitu desiderii, quo cum uenerimus requiescamus, id est nihil amplius requiramus? sicut enim recte dicitur deus facere, quidquid ipso in nobis operante fecerimus, ita recte dicitur deus requiescere, cum eius munere requiescimus. Hoc quidem recte intellegimus, quia et uerum est et non magnae intentionis indiget, ut uideamus ita dici requiescere deum, cum requiescere nos facit, sicut dicitur cognoscere, cum efficit, ut cognoscamus. neque enim deus temporaliter cognoscit, quod ante non nouerat, et tamen dicit Abrahae: nunc cognoui, quoniam times deum: ubi quid aliud accipimus, nisi: nunc feci, ut cognosceres? his locutionum modis. cum ea, quae non accidunt deo, tamquam illi accidant loquimur, eum facere agnoscimus, ut nobis accidant, ea dumtaxat, quae laudabilia sunt, et haec quantum scripturarum usus admittit. neque enim temere nos aliquid de deo tale dicere debemus, quod in scriptura eius non legimus.

4.9Sanırım Havari'nin şu sözü de bu deyiş tarzıyla söylenmiştir: "Kurtuluş günü için kendisiyle mühürlendiğiniz Tanrı'nın Kutsal Ruhu'nu kederlendirmeyin." Çünkü Kutsal Ruh'un cevheri, ki O ne ise onunla odur, kederlenemez; ebedî ve değişmez bir saadete sahiptir, hatta ebedî ve değişmez saadetin kendisidir. Ama kutsalların içinde, onları sevgiyle dolduracak biçimde oturur. Bu sevgi yüzünden insanların müminlerin ilerlemesine ve iyi işlerine zaman içinde sevinmeleri zorunludur; bu yüzden imanlarına ve takvalarına sevindikleri kimselerin düşüşüne ya da günahlarına kederlenmeleri de zorunludur. Bu keder övgüye değerdir; çünkü Kutsal Ruh'un döktüğü sevgiden gelir. İşte bu yüzden, yaptıklarıyla kutsalları kederlendirenlerin Ruh'u kederlendirdiği söylenir; çünkü kutsallar bunlara yalnız Kutsal Ruh'a sahip oldukları için kederlenirler. Bu armağan sayesinde öyle iyidirler ki kötüler onları üzer; en çok da iyi olduklarını bildikleri ya da inandıkları kötüler. Bu keder kınanacak bir şey olmak şöyle dursun, özellikle övülmeli ve yüceltilmelidir.

Aynı Havari bu deyiş türünü başka bir yerde de şaşılacak biçimde kullanmıştır: "Ama şimdi Tanrı'yı bilerek, daha doğrusu Tanrı tarafından bilinerek." Çünkü Tanrı onları o zaman bilmiş değildi; onları dünyanın kuruluşundan önce elbette önceden bilmişti. Ama onlar Tanrı'yı o zaman, kendi liyakatleri ya da güçleriyle değil, O'nun armağanıyla bilmiş oldukları için Havari mecazlı konuşmayı yeğledi: Tanrı kendini onlara bilinir kıldığında onların O'nun tarafından bilindiğini söyledi. Asıl anlamıyla söylediği sözü yanlış söylemiş gibi düzeltmeyi, onların Tanrı'nın kendilerine bağışladığı gücü kendilerine mal etmelerine göz yummaya tercih etti.

4.9

Ex hoc locutionis modo arbitror dictum illud ab apostolo: nolite contristare spiritum sanctum dei, in quo signati estis in die redemtionis. neque enim ipsa spiritus sancti, qua est quidquid ipse est, substantia contristari potest, cum habeat aeternam atque incommutabilem beatitudinem magisque sit ipsa aeterna incommutabilis beatitudo. sed quia ita in sanctis habitat, ut eos inpleat caritate, qua necesse est, ut homines ex tempore gaudeant prouectu fidelium et bonis operibus, et ideo necesse est etiam contristentur lapsu uel peccatis eorum, de quorum fide ac pietate gaudebant — quae tristitia laudabilis est, quia uenit ex dilectione, quam spiritus sanctus infundit - propterea ipse spiritus dicitur contristari ab eis, qui sic agunt, ut eorum factis contristentur sancti, non ob aliud, nisi quia spiritum sanctum habent: quo dono tam boni sunt, ut eos mali maestificent, hi maxime, quos bonos fuisse siue nouerunt siue crediderunt. quae profecto tristitia non solum non culpanda, uerum etiam praecipue laudanda ac praedicanda est. Hoc genere locutionis rursum idem apostolus mirabiliter usus est, ubi ait: nunc autem cognoscentes deum, immo cogniti a deo. neque enim tunc eos cognouerat deus, praecognitos uidelicet ante constitutionem mundi; sed quia tunc eum ipsi illius munere. non suo merito uel facultate cognouerant, maluit tropice loqui, ut tunc ab illo cognitos diceret, cum eis cognoscendum se praestitit, et uerbum corrigere, quasi hoc minus recte dixerit, quod proprie dixerat, quam sinere, ut hoc sibi adrogarent se potuisse, quod eis posse ille donauerat.

4.10Tanrı'nın, yaptığı ve pek iyi olan bütün işlerinden dinlendiği sözünü, iyi işler yaptığımızda O'nun bizi dinlendirmesi diye anlamak belki bazılarına yeter. Ama biz Kutsal Yazıların bu cümlesini incelemeyi üstlendiğimiz için, O'nun kendisinin nasıl dinlenebildiğini araştırmaya mecburuz; gerçi O, kendi dinlenmesini bize bildirerek bizim dinlenmemizin O'nda olacağını ummamızı öğütlemiştir. Göğü, yeri ve içlerindeki şeyleri O yaptı ve her şeyi altıncı günde tamamladı. Bunlardan hiçbiri için, O bağışladığı için bizim yarattığımız söylenemez; "Tanrı yaptığı işlerini altıncı günde tamamladı" sözü de, O bizim onları tamamlamamızı sağladığı için söylenmiş değildir. Aynı şekilde "Tanrı yaptığı bütün işlerinden yedinci gün dinlendi" sözünü de O'nun izniyle erişeceğimiz bizim dinlenmemiz olarak değil, öncelikle O'nun kendi dinlenmesi, işlerini tamamlayınca yedinci gün dinlendiği dinlenme olarak anlamalıyız. Böylece önce yazılan her şeyin gerçekten olmuş olduğu gösterilsin, sonra gerekirse bir şeyi simgelediği de öğretilsin. Gerçekten de Tanrı iyi işlerinden sonra dinlendiği gibi, biz de iyi işlerimizden sonra dinleneceğiz demek doğrudur; ama tam da bu yüzden, Tanrı'nın işleri hakkında onların O'na ait olduğu yeterince açık biçimde tartışıldığı gibi, Tanrı'nın dinlenmesi hakkında da onun asıl O'na ait olduğu gösterilerek yeterince konuşulması haklı olarak istenir.

4.10

Hic ergo intellectus in eo, quod positum est requieuisse deum ab omnibus operibus suis, quae fecit bona ualde, quia ipse nos facit requiescere, cum bona opera fecerimus, quibusdam forte suffecerit; sed nos huius sententiae scripturarum consideratione suscepta urguemur quaerere, quonam modo et ipse requiescere potuerit, quamuis requie sua nobis insinuata sperare admonuerit in se requiem nostram futuram. sicut. enim ipse fecit caelum et terram et ea, quae in eis sunt, et omnia sexto die consummauit, nec in eis aliquid dici potest nos creasse illo donante, ut crearemus, et ideo dictum esse: consummauit deus in die sexto opera sua, quae fecit. quia, ut a nobis consummarentur, ipse praestitit: ita et quod dictum est: requieuit deus in die septimo ab omnibus operibus suis, quae fecit, non utique nostram requiem. quam concedente ipso adepturi sumus, sed ipsius primitus intellegere debemus, qua in septimo die requieuit consummatis operibus, ut prius omnia, quae scripta sunt, facta monstrentur et deinde, si opus est, etiam aliquid significasse doceantur. recte quippe dicitur, sicut deus post opera sua bona requieuit, ita et nos post opera nostra bona requieturos: sed ob hoc etiam recte flagitatur. ut, quemadmodum disputatum est de operibus dei, quae ipsius esse satis adparet, ita de requie dei satis disseratur, quae proprie ipsius demonstratur.

4.11Bu yüzden son derece haklı bir gerekçeyle, gücümüz yeterse, şunların ikisinin birden nasıl doğru olabileceğini araştırıp söylemeye zorlanıyoruz: Bir yanda burada yazılı olan, Tanrı'nın yaptığı bütün işlerinden yedinci gün dinlendiği; öte yanda her şeyin kendisi aracılığıyla yapıldığı Oğul'un İncil'de söylediği: "Babam şimdiye dek iş görüyor, ben de iş görüyorum." Bunu, bu Yazının otoritesiyle eskiden beri yüceltilen Tanrı'nın dinlenmesi yüzünden O'nun Sebt'e uymadığından yakınanlara cevap olarak söyledi. Sebt'e uymanın Yahudilere geleceğin gölgesi olarak buyrulduğu inandırıcı biçimde söylenebilir: Bu gölge, Tanrı'nın kendi dinlenmesini örnek göstererek iyi işler yapan müminlere gizli bir işaretle vaat ettiği ruhanî dinlenmeyi simgeliyordu. Yalnız istediği zaman acı çeken Rabbimiz İsa Mesih bu dinlenmenin sırrını kendi gömülüşüyle de pekiştirdi. Çünkü tam Sebt günü mezarda dinlendi ve o günün tamamını bir tür kutsal tatil olarak geçirdi; bunu, altıncı gün, yani "Sebt'in altıncısı" da denen hazırlık günü, hakkında yazılı olanlar çarmıhın üzerinde yerine gelirken bütün işlerini tamamladıktan sonra yaptı. Nitekim "Tamamlandı" derken bu kelimeyi kullandı; ve başını eğip ruhunu teslim etti. Öyleyse Mesih'in mezarda dinleneceği günü bu yolla da önceden haber vermek isteyen Tanrı'nın, işlerinden bir gün dinlenip sonra çağların düzenini işletmeye devam etmesine ne şaşmalı? Böylece "Babam şimdiye dek iş görüyor" sözü de doğru olur.

4.11

Quapropter iustissima ratione conpellimur indagare, si ualeamus, atque eloqui, quomodo utrumque sit uerum, et quod hic scriptum est in septimo die requieuisse deum ab omnibus operibus suis, quae fecit, et quod in euangelio dicit ipse. per quem facta sunt omnia. pater meus usque modo operatur, et ego operor. eis enim hoc respondit, qui propter requiem dei scripturae huius auctoritate antiquitus commendatam sabbatum ab eo non obseruari querebantur. et dici quidem probabiliter potest obseruandum sabbatum Iudaeis fuisse praeceptum in umbra futuri, quae spiritalem requiem figuraret, quam deus exemplo huius quietis suae fidelibus bona opera facientibus arcana significatione pollicebatur. cuius quietis et dominus Iesus Christus, qui nonnisi quando uoluit passus est, etiam sepultura sua mysterium confirmauit. ipso quippe die sabbati requieuit in sepulcro eumque totum diem habuit sanctae cuiusdam uacationis, posteaquam sexto die, id est parasceue, quam dicunt sextam sabbati, consummauit omnia opera sua, cum de illo quae scripta sunt in ipso crucis patibulo conplerentur. nam et hoc uerbo usus est quando ait: consummatum est; et inclinato capite tradidit spiritum. quid ergo mirum, si deus istum diem, quo erat Christus in sepultura quieturus, uolens etiam hoc modo praenuntiare ab operibus suis in uno die requieuit, deinceps operaturus ordinem saeculorum, ut et illud uerum diceretur: pater meus usque nunc operatur?

4.12Tanrı'nın yaratık türlerini kurmaktan dinlendiği şeklinde de anlaşılabilir: Çünkü artık yeni bir tür kurmadı; ama o zaman kurulmuş olan aynı türlerin yönetimini o andan bu yana şimdiye dek ve bundan sonra da işletmektedir. Yoksa O'nun kudreti, yedinci gün bile göğü, yeri ve kurduğu bütün şeyleri yönetmeyi bırakmış değildir; bıraksaydı onlar hemen dağılıp giderdi. Çünkü Yaratıcı'nın kudreti, her şeye kadir ve her şeyi elinde tutan O'nun gücü, her yaratığın var kalmasının sebebidir. Bu güç yaratılmış şeyleri yönetmeyi bir an bıraksaydı, onların görünümü de aynı anda son bulur, bütün tabiat çökerdi. Bir yapı ustası evi kurduktan sonra çekip gider; o işi bırakıp gittiği hâlde eseri ayakta kalır. Dünya ise Tanrı yönetimini ondan çekerse göz açıp kapayıncaya kadar bile ayakta kalamaz.

Bu yüzden Rab'bin "Babam şimdiye dek iş görüyor" sözü, O'nun bütün yaratılışı tutup yönettiği işin bir tür süregitmesini gösterir. "Şimdi de iş görüyor" deseydi başka türlü anlaşılabilirdi; o zaman işin süregittiğini anlamamız gerekmezdi. Ama "şimdiye dek", yani her şeyi kurarken iş gördüğü andan beri dediğinde, bizi başka türlü anlamaya zorlar. O'nun bilgeliği hakkında yazılmış olan "Bir uçtan öbür uca güçle uzanır ve her şeyi tatlılıkla düzenler" sözü ile, yine onun hakkında yazılmış olan, hareketinin bütün hareketlerden daha çevik ve daha hızlı olduğu sözü de, doğru bakanlara şunu yeterince gösterir: Bilgelik bu kıyaslanamaz, anlatılamaz ve, anlaşılabilirse, durağan hareketini şeyleri tatlılıkla düzenlemek için onlara sunar; bu hareket çekilirse, yani bilgelik bu işi bırakırsa, şeyler hemen yok olur. Havari'nin Atinalılara Tanrı'yı vaaz ederken söylediği "Biz O'nda yaşar, hareket eder ve var oluruz" sözü de, insan zihninin gücü yettiğince açıkça düşünülürse, Tanrı'nın yarattığı şeylerde aralıksız iş gördüğüne inandığımız ve bunu söylediğimiz görüşü destekler. Çünkü O'nda, O'nun cevheriymişiz gibi, yani O'nun hakkında "kendinde hayatı vardır" denen anlamda bulunmayız. Tersine, O'ndan başka bir şey olduğumuz hâlde O'nda isek, bunun tek sebebi O'nun bunu işlemesidir. İşte bu O'nun işidir: Her şeyi onunla tutar; bilgeliği onunla bir uçtan öbür uca güçle uzanıp her şeyi tatlılıkla düzenler; bu düzenleme sayesinde biz O'nda yaşar, hareket eder ve var oluruz. Buradan çıkar ki O bu işini şeylerden çekerse ne yaşarız ne hareket ederiz ne de var oluruz. Öyleyse açıktır ki Tanrı yarattığı şeyleri yönetme işini bir gün bile bırakmamıştır. Bıraksaydı, yani Tanrı'nın her şeyi tatlılıkla düzenlediği o bilgelik hareketi şeylerden çekilseydi, şeyler kendilerini etkin ve canlı kılan tabiî hareketlerini derhâl yitirirdi; oysa bu hareketlerle bütünüyle tabiat olurlar ve oldukları şeyde her biri kendi türüne göre kalır. Böylece bir şey olmaktan büsbütün çıkarlardı. Bu yüzden Tanrı'nın yaptığı bütün işlerinden dinlendiğini, kurduklarını tutmayı ve yönetmeyi bıraktığı anlamında değil, artık daha başka hiçbir yeni tabiat kurmadığı anlamında alıyoruz. Böylece hem Tanrı'nın yedinci gün dinlendiği hem de şimdiye dek iş gördüğü doğrudur.

4.12

Potest etiam intellegi deum requieuisse a condendis generibus creaturae, quia ultra iam non condidit aliqua genera noua, deinceps autem usque nunc et ultra operari eorundem generum administrationem, quae tunc instituta sunt, non ut ipso saltem die septimo potentia eius a caeli et terrae omniumque rerum quas condiderat gubernatione cessaret, alioquin continuo dilaberentur. creatoris namque potentia et omnipotentis atque omnitenentis uirtus causa subsistendi est omni creaturae: quae uirtus ab eis, quae creata sunt, regendis si aliquando cessaret, simul et illorum cessaret species omnisque natura concideret. neque enim, sicut structor aedium, cum fabricauerit, abscedit, atque illo cessante atque abscedente stat opus eius, ita mundus uel ictu oculi stare poterit, si ei deus regimen sui subtraxerit. Proinde et quod dominus ait: pater meus usque modo operatur, continuationem quandam operis eius, qua uniuersam creaturam continet atque administrat, ostendit. aliter enim posset intellegi, si diceret: et nunc operatur, ubi non esset necesse, ut operis continuationem acciperemus, aliter autem cogit intellegi, cum ait: usque nunc, ex illo scilicet, quo cuncta cum conderet operatus est. et quod scriptum est de sapientia eius: pertingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter, de qua item scriptum est, quod motus eius agilior celeriorque sit omnibus motibus: satis adparet recte intuentibus hunc ipsum inconparabilem et ineffabilem, et si possit intellegi, stabilem motum suum rebus eam praebere suauiter disponendis, quo utique subtracto, si ab hac operatione cessauerit, eas continuo perituras. et illud, quod ait apostolus, cum deum Atheniensibus praedicaret: in illo uiuimus et mouemur et sumus, liquide cogitatum, quantum humana mens ualet, adiuuat hanc sententiam, qua credimus et dicimus deum in his, quae creauit, indesinenter operari. neque enim tamquam substantia eius sic in illo sumus, quemadmodum dictum est, quod habeat uitam in semet ipso, sed utique, cum aliud sumus quam ipse, non ob aliud in illo sumus, nisi quia id operatur, et hoc est opus eius, quo continet omnia et quo eius sapientia pertendit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter, per quam dispositionem in illo uiuimus et mouemur et sumus. unde conligitur, quod, si hoc opus suum rebus subtraxerit, nec uiuemus nec mouebimur nec erimus. claret igitur ne uno quidem die cessasse deum ab opere regendi, quae creauit, ne motus suos naturales, quibus aguntur atque uegetantur, ut omnino naturae sint et in eo, quod sunt, pro suo quaeque genere maneant, ilico amitterent et esse aliquid omnino desinerent, si eis subtraheretur motus ille sapientiae dei, quo disponit omnia suauiter. quapropter sic accipimus deum requieuisse ab omnibus operibus suis, quae fecit, ut iam nouam naturam ulterius nullam conderet, non ut ea, quae condiderat, continere et gubernare cessaret. unde et illud uerum est, quod septimo die requieuit deus, et illud, quod usque nunc operatur.

4.13O'nun işlerinin iyi olduğunu görüyoruz; dinlenmesini ise kendi iyi işlerimizden sonra göreceğiz. Tanrı bunu simgelemek için İbranî halkına bir günü gözetmesini buyurdu. Onlar bunu öyle bedenî biçimde uyguladılar ki Kurtarıcımız Rab'bi o gün iş görürken görünce O'nu suçladılar. O da onlara Baba'nın işinden söz ederek en doğru cevabı verdi; çünkü kendisi de Baba'yla birlikte, O'na eşit olarak, yalnız bütün yaratılışın yönetimini değil, bizim kurtuluşumuzu da işliyordu. Lütfun açığa çıktığı zamanda ise bir günün tatiliyle simgelenen o Sebt gözetimi müminlerin gözettiği şeylerden kaldırıldı. Çünkü bu lütuf altında, yaptığı her iyi işi gelecekteki dinlenmenin umuduyla yapan ve bu iyi işlerinde, almadığı bir iyiye sahipmiş gibi övünmeyen kişi sürekli bir Sebt'e uyar. Böyle biri vaftizin sırrını Sebt günü gibi, yani Rab'bin mezardaki dinlenmesi gibi kabul edip anlayarak eski işlerinden dinlenir; artık hayatın yeniliği içinde yürüyerek kendisinde Tanrı'nın iş gördüğünü bilir: Hem iş gören hem dinlenen, hem yaratığa uygun yönetimi sağlayan hem de kendi katında ebedî huzuru taşıyan Tanrı'nın.

4.13

Et opera quidem eius bona uidemus, quietem uero eius post bona opera nostra uidebimus. ob quam significandam mandauit Hebraeo populo unum diem obseruandum: quod tam carnaliter agebant, ut eo die dominum saluatorem nostrum uidentes operari criminarentur, ac sic eis de opere patris rectissime responderet, cum quo et ipse operabatur aequaliter non solum creaturae uniuersae administrationem, sed etiam ipsam nostram salutem. iam uero tempore gratiae reuelatae obseruatio illa sabbati, quae unius diei uacatione figurabatur, ablata est ab obseruatione fidelium. in ea quippe iam gratia perpetuum sabbatum obseruat, qui spe futurae quietis operatur quidquid boni operatur nec in ipsis bonis operibus suis quasi habens bonum, quod non acceperit, gloriatur; ita enim tamquam diem sabbati, hoc est dominicae cessationis in sepultura suscipiens atque intellegens baptismi sacramentum quiescit a pristinis operibus suis, ut iam in nouitate uitae ambulans deum in se operari cognoscat, qui simul et operatur et quiescit et creaturae praebens congruam gubernationem et apud se habens aeternam tranquillitatem.

4.14Kısacası Tanrı ne yaratırken yoruldu ne de bırakınca dinçleşti; ama yaptığı bütün işlerinden dinlendiği günü kutsadığını bize bildirerek Yazısı aracılığıyla bizi dinlenmeyi arzulamaya teşvik etmek istedi. Çünkü her şeyin yaratıldığı altı günün hiçbirinde bir şeyi kutsadığını okumayız. O altı günden önce, "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" diye yazılan yerde de "ve kutsadı" eklenmemiştir. Ama yaptığı bütün işlerinden dinlendiği bu günü kutsamak istedi; sanki işinde hiç yorulmayan O'nun katında bile dinlenme iş görmekten daha değerliymiş gibi. İnsanlarda bunun böyle olduğunu İncil bize bildirir: Kurtarıcımız, ayaklarının dibinde oturup sözünde dinlenen Meryem'in payının, O'na hizmet etmek için birçok işle meşgul olan ve iyi bir iş gören Marta'nınkinden daha iyi olduğunu söyler. Ama bunun Tanrı'da nasıl olduğunu ya da nasıl anlaşılacağını söylemek zordur; gerçi kendi işinin hiçbir gününü, insanı yapıp her şeyi tamamladığı altıncı günü bile kutsamayan Tanrı'nın neden dinlenmesinin gününü kutsadığı düşünceyle biraz kavranabilir. Önce şunu soralım: Tanrı'nın dinlenmesinin kendisi ne türden bir şeydir? Hangi insan zihninin keskinliği buna erişebilir? Yine de bu dinlenme olmasaydı bu Yazı ondan hiç söz etmezdi. Ben düşündüğümü söyleyeyim; ama önce şüphe götürmez iki şeyi belirteyim: Tanrı bir emekten sonra ya da arzuladığı bir işin sonunda zamansal bir dinlenmeden haz duymuş değildir. Haklı olarak bu kadar büyük bir otoriteyle öne çıkan bu yazılar da, Tanrı'nın yaptığı bütün işlerinden yedinci gün dinlendiğini ve bu sebeple o günü kutsadığını boşuna ve yanlış olarak söylemiş değildir.

4.14

Denique ipse nec, cum creauit, defessus nec, cum cessauit, refectus est, sed nos uoluit per scripturam suam ad quietis exhortari desiderium intimando nobis eam diem se sanctificasse, in quo quieuit ab omnibus operibus suis. nam nusquam omnium sex dierum, quibus creata sunt omnia, legitur aliquid sanctificasse. nec ante ipsos sex dies, ubi scriptum est: in principio fecit deus caelum et terram, additum est: et sanctificauit, sed diem istum, in quo requieuit ab omnibus operibus suis, quae fecit, uoluit sanctificare, tamquam et apud ipsum, qui nihil in opere suo laborat, plus quies quam operatio ualeat. hoc quidem in hominibus euangelium nobis intimat, ubi saluator noster meliorem partem dicit Mariae, quod sedens ad pedes eius requiescebat in uerbo eius, quam Marthae quamuis propter obsequium, quo ei ministrabat, circa multa occupatae et licet bonum opus operantis. uerum hoc in deo quomodo sit uel intellegatur, difficile dictu est, etiamsi cogitatu aliquantulum adtingi potest, cur deus sanctificauerit diem quietis suae, qui nullum sanctificauerit operis sui, nec ipsum sextum, quo et hominem fecit et cuncta perfecit. ac primum ipsum requiescere dei quale sit, cuius humanae mentis acies adsequi potest? quod tamen nisi esset, hoc omnino ista scriptura non poneret. dicam sane, quod sentio, haec duo indubitata praeloquens nec deum uelut post laborem desideratumue negotii sui finem temporali quadam requie delectatum nec has litteras auctoritate tanta merito praeminentes frustra falsoque dixisse, quod deus ab omnibus operibus suis, quae fecit, in septimo die requieuerit eaque causa eundem diem sanctificauerit.

4.15Ruhun kendi işlerinden haz duyup onlardan uzaklaşarak kendinde dinlenmek yerine onlarda dinlenmesi bir kusur ve bir zaaftır; çünkü şüphesiz ruhta, işlerin yapılmasını sağlayan şey yapılan işlerden daha iyidir. İşte bu yüzden Tanrı, yaptığı bütün işlerinden dinlendiğini söyleyen bu Yazı aracılığıyla bize kendini şöyle tanıtır: Hiçbir işinden, onu yapmaya muhtaçmış gibi, ya da yapmasaydı daha eksik, yapınca daha mesut olacakmış gibi haz duymamıştır. Çünkü O'ndan olan her şey, ne ise onu O'na borçlu olacak biçimde O'ndandır; O ise mesut oluşunu kendisinden olan hiçbir şeye borçlu değildir. Bu yüzden sevgisinde kendini yaptığı şeylerin üstüne koydu: Onları yapmaya başladığı günü de, onları tamamladığı günü de kutsamadı; yoksa sevinci onları yapmakla ya da yapmış olmakla artmış gibi görünürdü. Onlardan kendisinde dinlendiği günü kutsadı. Kendisi bu dinlenmeden hiçbir zaman yoksun kalmadı; ama onu bize yedinci gün aracılığıyla gösterdi. Bunu bildirmek için her şeyin tamamlanmasını izleyen günden başka bir gün ayırmamakla, kendi dinlenmesine ancak yetkin olanların erişebileceğini de simgeledi. Çünkü her zaman dingin olan O, dinlendiğini gösterdiğinde bizim için dinlenmiş oldu.

4.15

Nimirum ergo, quia uitium est et infirmitas animae ita suis operibus delectari, ut potius in eis quam in se requiescat ab eis, cum procul dubio melius aliquid in illa sit, quo ea facta sunt, quam ipsa, quae facta sunt, insinuatur nobis deus per hanc scripturam, qua dicitur requieuisse ab omnibus operibus suis, quae fecit, nullo opere suo sic delectatus, quasi faciendi eius eguerit, uel minor futurus, nisi fecisset, uel beatior, cum fecisset. quia enim ex illo ita est quidquid ex illo est, ut ei debeat, quod est, ipse autem nulli. quod ex ipso est, debeat, quod beatus est, se rebus, quas fecit, diligendo praeposuit, non sanctificans diem, quo ea facienda inchoauit, nec illum, quo ea perfecit, ne illis uel faciendis uel factis auctum eius gaudium uideretur, sed eum, quo ab ipsis in se ipso requieuit. et ipse quidem numquam ista requie caruit, sed nobis eam per diem septimum ostendit. hinc etiam significans non percipi requiem suam nisi a perfectis, cum ad eam intimandam non deputauit diem, nisi qui perfectionem rerum omnium sequebatur. nam qui semper est quietus, tunc nobis requieuit, cum se requieuisse monstrauit.

4.16Şuna da dikkat etmek gerekir: Tanrı'nın kendi kendisiyle mesut olduğu dinlenmesinin bize bildirilmesi gerekiyordu ki O'nun bizde de dinlendiğinin nasıl söylendiğini anlayalım; bu ancak bize de kendisinde dinlenme sağladığında söylenir. Doğru anlayanlar için Tanrı'nın dinlenmesi, hiçbir iyiye muhtaç olmamasıdır. Bu yüzden bizim için de O'nda kesin bir dinlenme vardır: Çünkü biz O'nun kendisi olan iyiyle mesut oluruz, O ise bizim olduğumuz iyiyle değil. Biz de bir iyiyiz ve her şeyi pek iyi yapan, içlerinde bizi de yapan O'ndan geliriz. Üstelik O'ndan başka, O'nun yapmadığı hiçbir iyi şey yoktur; bu yüzden yaptığı iyiye muhtaç olmayan, kendisinden başka hiçbir iyiye muhtaç değildir. İşte bu, O'nun yaptığı bütün işlerinden dinlenmesidir. Peki hiçbir şey yapmamış olsaydı, hangi iyilere muhtaç olmamasıyla övülürdü? Gerçi o zaman da hiçbir iyiye muhtaç olmadığı söylenebilirdi; ama yaptıklarından kendisinde dinlenerek değil, hiçbir şey yapmayarak. Oysa iyi şeyleri yapamasaydı hiçbir kudreti olmazdı; yapabildiği hâlde yapmasaydı büyük bir kıskançlık olurdu. Öyleyse her şeye kadir ve iyi olduğu için her şeyi pek iyi yaptı; kendisi olan iyiyle yetkin biçimde mesut olduğu için de yaptığı her şeyden kendisinde dinlendi; elbette hiçbir zaman ayrılmadığı o dinlenmeyle. Ama "yapılacak şeylerden dinlendi" denseydi, bu yalnızca "yapmadı" diye anlaşılırdı; "yapılmış şeylerden dinlendi" denmeseydi de, yaptıklarına muhtaç olmadığı pek az belirtilmiş olurdu.

Bunun yedinci günden başka hangi günde belirtilmesi gerekirdi? Bunu, yukarıda sözünü ettiğimiz altı sayısının mükemmelliğinin yaratılışın mükemmelliğine uygun düştüğünü hatırlayan herkes anlar. Çünkü yaratılış, nitekim mükemmelleştiği gibi, altı sayısıyla mükemmelleşecek idiyse ve Tanrı'nın mükemmelleşmiş yaratıklarla bile mesut olmadığını gösteren dinlenmesi bize bildirilecek idiyse, bu bildirimde şüphesiz altıncıyı izleyen günün kutsanması gerekiyordu. Bu günle biz de bu dinlenmeyi arzulamaya yükselelim ki biz de O'nda dinlenelim.

4.16

Illud quoque adtendendum est, quod dei requiem, qua de se ipso beatus est, nobis insinuari oportebat, ut intellegamus, quomodo dicatur etiam requiescere in nobis: quod non dicitur, nisi cum in se requiem praestat et nobis. requies igitur dei recte intellegentibus ea est, qua nullius indiget bono; et ideo certa et nobis in illo est, quia et nos beatificamur bono, quod ipse est, non ipse bono, quod nos sumus. nam et nos aliquod bonum ab illo sumus, qui fecit omnia bona ualde, in quibus fecit et nos. porro alia res bona praeter ipsum nulla est, quam ipse non fecit; ac per hoc nullo praeter se alio bono indiget, qui bono, quod fecit, non eget. haec est eius requies ab omnibus operibus suis, quae fecit. quibus autem bonis laudabiliter non egeret, si nulla fecisset? nam etiam sic dici posset nullis egens bonis, non a factis in se ipso requiescendo, uerum omnino nulla faciendo. sed bona facere si non posset, nulla esset potentia; si autem posset nec faceret, magna esset inuidentia. quia ergo est omnipotens et bonus, omnia ualde bona fecit; quia uero se ipso bono perfecte beatus est, ab omnibus, quae fecit, in se ipso requieuit, ea scilicet requie, a qua numquam recessit. sed si diceretur requieuisse a faciendis. nihil aliud quam non fecisse intellegeretur: nisi autem diceretur requieuisse a factis, non eis egere, quae fecit, minus commendaretur. Quo itaque die hoc commendari oportuisse nisi septimo? intellegit quisquis senarii numeri perfectionem, de qua supra locuti sumus. perfectioni creaturae congruenter adhibitam recolit. si enim senario numero perficienda fuerat creatura, sicuti perfecta est, eaque requies dei nobis erat commendanda, qua demonstraretur nec perfectis beatificari creaturis, procul dubio dies erat in hac commendatione sanctificandus, qui sequitur sextum, quo erigeremur ad hanc requiem concupiscendam, ut et nos in illo requiescamus.

4.17Çünkü Tanrı'nın kendi işlerinden kendisinde dinlendiği gibi biz de kendi işlerimizden kendimizde dinlenecek biçimde Tanrı'ya benzemek istersek, bu takvaya uygun bir benzeyiş olmaz. Biz değişmez bir iyide dinlenmeliyiz; bizi yapan O, bizim için o iyidir. Bu yüzden en yüce, hiç de kibirli olmayan ve gerçekten takvaya uygun dinlenmemiz şu olacaktır: Nasıl ki O bütün işlerinden dinlendi, çünkü O'nun iyisi işleri değil kendisidir ve onunla mesuttur; biz de yalnız kendi işlerimizden değil, O'nun işlerinden de ancak O'nda dinleneceğimizi umalım. Bunu da, kendimizde yaptığımız ama bizim olmaktan çok O'nun olduğunu bildiğimiz iyi işlerimizden sonra arzulayalım. Böylece O, kendisi tarafından aklanmış olarak yaptığımız iyi işlerden sonra bize kendinde dinlenme sağladığında, bu yolla da kendi iyi işlerinden sonra dinlenmiş olur. Çünkü O'ndan var olmuş olmamız büyük bir şeydir; ama O'nda dinlenmiş olmamız daha büyük olacaktır. Tıpkı O'nun bunları yaptığı için değil, yaptıklarına muhtaç olmayıp onlarda değil kendisinde dinlendiği için mesut olması gibi. Bu yüzden iş gününü değil, dinlenme gününü kutsadı; çünkü bunları yaparak değil, yaptıklarına muhtaç olmayarak mesut olduğunu bildirdi.

Peki söylemesi bu kadar basit ve kolay, düşünmesi bu kadar yüce ve çetin ne vardır, yaptığı bütün işlerinden dinlenen Tanrı'dan başka? Nerede dinlenir? Kendisinden başka bir şeyle mesut olmadığına göre, kendisinden başka nerede? Ne zaman? Her zamandan başka ne zaman? Ama kurduğu şeylerin tamamlanmasının anlatıldığı ve Tanrı'nın dinlenmesinin onlardan ayrı bir sırada gösterildiği günler içinde, onların tamamlanmasını izleyen yedinci günden başka ne zaman? Çünkü daha mesut olmak için tamamlanmış şeylere de muhtaç olmayan, tamamlanmış şeylerden dinlenir.

4.17

Neque enim similitudo pia est, si uelimus similes ita esse deo, ut et nos ab operibus nostris requiescamus in nobis, sicut ipse requieuit in se ab operibus suis. in quodam quippe incommutabili bono requiescere debemus, quod ille nobis est, qui nos fecit. haec erit igitur summa minimeque superba et uere pia requies nostra, ut, sicut ipse requieuit ab omnibus operibus suis, quia non ei opera sua, sed ipse sibi bonum est, quo beatus est, ita et nos ab omnibus operibus non tantum nostris, uerum etiam ipsius nonnisi in illo requieturos nos esse speremus idque desideremus post bona opera nostra, quae in nobis agnoscimus illius potius esse quam nostra, ut etiam sic post bona opera sua ipse requiescat, cum post bona opera, quae ab illo iustificati fecerimus, in se nobis requiem praestat. magnum est enim nobis ab illo extitisse, sed maius erit in illo quieuisse, sicut ipse non ideo beatus est, quia haec fecit, sed quia etiam factis non egens in se potius quam in ipsis requieuit. unde non operis, sed quietis diem sanctificauit, quia non haec faciendo, sed eis, quae fecit, non egendo se beatum intimauit. Quid ergo tam humile ac facile adfatu et quid tam sublime atque arduum cogitatu quam deus requiescens ab omnibus operibus suis, quae fecit? et ubi requiescens nisi in se ipso, quia beatus nonnisi se ipso? quando, nisi semper? in diebus autem, quibus rerum, quas condidit, consummatio narratur et ab eis quietis dei ordo distinguitur, quando, nisi in septimo die, qui earum sequitur perfectionem? a perfectis enim requiescit, qui nec perfectis eget, quo beatior esse possit.

4.18Tanrı'nın dinlenmesinin O'nun katında ne sabahı ne akşamı vardır; çünkü ne bir başlangıçla açılır ne bir sonla kapanır. Ama O'nun işleri tamamlandıktan sonra bu dinlenmenin sabahı vardır, akşamı yoktur. Çünkü tamamlanmış yaratığın Yaratıcı'sının dinlenmesine dönüşünün bir başlangıcı vardır; ama o dinlenmenin, yapılmış şeylerde olduğu gibi yetkinliğinin sınırı olan bir sonu yoktur. Bu yüzden Tanrı'nın dinlenmesi Tanrı'nın kendisi için değil, O'nun kurduğu şeylerin tamamlanması için başlar; öyle ki O'nun tamamladığı şey O'nda dinlenmeye başlar ve O'nda bir sabaha sahip olur. Kendi türü içinde akşamla olduğu gibi bir sınırla bitmiştir; ama Tanrı'da artık akşamı olamaz, çünkü o yetkinlikten daha yetkin bir şey olmayacaktır.

Her şeyin yaratıldığı o günlerde, akşamı kurulmuş bir yaratığın sınırı, sabahı ise kurulacak başka bir yaratığın başlangıcı olarak anlıyorduk. Buna göre beşinci günün akşamı, beşinci gün kurulan yaratığın sınırıdır; o akşamdan sonra gelen sabah ise altıncı gün kurulacak yaratığın başlangıcıdır; o kurulunca da sınırı olarak akşam geldi. Kurulacak başka bir şey kalmadığı için, o akşamdan sonra gelen sabah başka bir yaratığın kuruluşunun başlangıcı değil, bütün yaratılışın Yaratıcı'nın dinlenmesinde dinlenmesinin başlangıcı oldu. Çünkü gök, yer ve içlerindeki her şey, yani bütün ruhanî ve cisimsel yaratılış, kendi içinde değil, elbette O'nda kalır; O'nun hakkında "Biz O'nda yaşar, hareket eder ve var oluruz" denmiştir. Çünkü her parça, parçası olduğu bütünün içinde olabilse de, bütünün kendisi ancak onu kuran O'nda vardır. Bu yüzden altıncı gün tamamlanıp akşamı geldikten sonra gelen sabahın, öbür günlerdeki gibi başka bir yaratığın kuruluşunun başlangıcını değil, kurulmuş olan her şeyin onu kuranın dinlenmesinde kalmaya ve dinlenmeye başlamasını simgelediğini anlamak saçma değildir. Bu dinlenmenin Tanrı için ne başlangıcı vardır ne sonu; yaratık için ise başlangıcı vardır ama sonu yoktur. Bu yüzden yedinci gün aynı yaratık için sabahla başladı ama hiçbir akşamla bitmez.

Çünkü öbür günlerde akşam ve sabah, şimdi bu gündelik sürelerde gerçekleşen türden zamanların nöbetleşmesini simgeliyorsa, yedinci günün de akşamla, gecesinin de sabahla kapanmasına ve aynı şekilde "Akşam oldu, sabah oldu: yedinci gün" denmesine neyin engel olduğunu görmüyorum. Ne de olsa o da, tekrarlanmasıyla ayların, yılların ve çağların geçtiği yedi günden biridir. Bu durumda yedinci günün akşamından sonra konulacak sabah sekizinci günün başlangıcı olurdu; ondan sonra artık söz etmeye gerek kalmazdı, çünkü sekizinci gün, kendisine dönülen ve haftanın dizisinin yeniden başladığı birinci günün aynısıdır. Bu yüzden daha inandırıcı olan şudur: Bu yedi gün, o günlerin adlarını ve sayısını taşıyarak birbiri ardına gelir ve akıp giderek zamansal süreleri doldurur; ilk altı gün ise bizim tecrübe etmediğimiz, alışık olmadığımız bir biçimde şeylerin yaratılışının kendisinde açılmıştır. O günlerde akşam ve sabah da, ışık ve karanlık, yani gündüz ve gece gibi, bu günlerin güneşin dönüşleriyle sunduğu nöbetleşmeyi sunmamıştır. Hiç değilse ışıklar kurulmadan önce anılıp sayılan o üç gün için bunu kabul etmek zorundayız.

Bu yüzden o günlerde akşam ve sabah ne türden olursa olsun, Tanrı'nın dinlenmesinin altıncı günün akşamından sonra gelen sabahla başladığını hiçbir şekilde düşünmemeliyiz; yoksa düşüncesiz bir boş zanla o ebediyete ve

4.18

Et quod apud illum quidem quieti eius nec mane nec uespera est, quia nec aperitur initio nec clauditur fine, perfectis autem operibus eius mane habet et uesperam non habet, perfecta quippe creatura habet quoddam initium suae conuersionis ad quietem creatoris sui, sed illa non habet finem quasi terminum perfectionis suae, sicut ea, quae facta sunt. ac per hoc requies dei non ipsi deo, sed rerum ab eo conditarum perfectioni inchoatur, ut in illo incipiat requiescere, quod ab illo perficitur, et in eo habere mane — in suo enim genere tamquam uespera terminatum est — sed in deo uesperam habere iam non potest, quia non erit aliquid illa perfectione perfectius. In illis enim diebus, quibus omnia creabantur, uesperam terminum conditae creaturae, mane autem initium condendae alterius accipiebamus. ac per hoc quinti diei uespera terminus est conditae quinto die creaturae, mane autem, quod post ipsam uesperam factum est, initium est condendae sexto die creaturae, qua condita tamquam eius terminus facta est uespera. et quia nihil aliud condendum restiterat, ita post illam uesperam mane factum est, ut non esset initium condendae alterius creaturae, sed initium quietis uniuersae creaturae in requie creatoris. neque enim caelum et terra et omnia, quae in eis sunt, uniuersa scilicet spiritalis corporalisque creatura in se ipsa manet, sed utique in illo, de quo dictum est: in illo enim uiuimus et mouemur et sumus, quia, etsi unaquaeque pars potest esse in toto, cuius pars est, ipsum tamen totum non est nisi in illo, a quo conditum est. et ideo non absurde intellegitur sexto die conpleto post eius uesperam factum mane, non quo significaretur initium condendae alterius creaturae, sicut in ceteris, sed quo significaretur initium manendi et quiescendi totius, quod conditum est, in illius quiete, qui condidit. quae quies deo nec initium habet nec terminum; creaturae autem habet initium, sed non habet terminum. et ideo septimus dies eidem creaturae coepit a mane, sed nullo uespere terminatur. Nam si in ceteris diebus uespera et mane talium temporum uices significant, qualia nunc per haec cotidiana spatia peraguntur, non uideo, quid prohibuerit et septimum diem uespera noctemque eiusdem mane concludere, ut similiter diceretur: et facta est uespera, et factum est mane dies septimus. quandoquidem et ipse unus est dierum, qui omnes septem sunt, quorum repetitione menses et anni et saecula peraguntur, ut mane, quod poneretur post uesperam septimi, hoc esset initium octaui diei, de quo iam deinceps silendum fuit, quia idem primus est, ad quem reditur, a quo rursus hebdomadis series ordiatur. unde probabilius est istos quidem septem dies illorum nominibus et numero alios atque alios sibimet succedentes currendo temporalia peragere spatia, illos autem primos sex dies inexperta nobis atque inusitata specie in ipsis rerum conditionibus explicatos, in quibus et uespera et mane sicut ipsa lux et tenebrae, id est dies et nox, non eam uicissitudinem praebuerunt, quam praebent isti per solis circuitus: quod certe de illis tribus fateri cogimur, qui ante condita luminaria commemorati atque numerati sunt. Ac per hoc qualiscumque in eis uespera et mane fuerit, nullo modo tamen opinandum est eo mane, quod post sexti diei uesperam factum est, initium accepisse requiem dei ne temporale aliquod bonum illi aeternitati et

4.18_2değişmezliğe zamansal bir iyinin arız olduğunu sanmış oluruz. Tanrı'nın kendisinde dinlendiği ve kendisinin kendisi için olduğu iyiyle mesut olduğu o dinlenmenin, Tanrı'nın kendisi için ne başlangıcı ne sonu vardır. Ama Tanrı'nın bu aynı dinlenmesinin tamamlanmış yaratık için bir başlangıcı vardır. Çünkü her şeyin yetkinliği, parçası olduğu evrende olmaktan çok, kendisinden geldiği ve evrenin de içinde bulunduğu O'nda, kendi türünün ölçüsüne göre sağlamlaştırılır ki dinlensin, yani kendi meylinin düzenini korusun. Bu yüzden altı günde tamamlanan bütün yaratılışın kendi tabiatında başka, Tanrı'da bulunduğu düzende başka bir yanı vardır. Tanrı'da, Tanrı gibi değil; ama öyle ki kendine özgü kararlılığının dinlenmesini ancak O'nun dinlenmesinde bulur; O ise, erişince dinleneceği hiçbir şeyi kendisi dışında istemez. Bu yüzden O kendisinde kalırken, kendisinden olan her şeyi kendisine çevirir; öyle ki her yaratık tabiatının sınırını kendinde taşısın, bu sınırla O'nun olduğu şey olmasın; dinlenmenin yerini ise O'nda bulsun ve orada kendi olduğu şeyi korusun. Biliyorum, "yer" kelimesini asıl anlamıyla kullanmadım; çünkü kelime asıl anlamıyla cisimlerin kapladığı boyutlar için söylenir. Ama cisimlerin kendileri de ancak kendi ağırlıklarının bir tür isteğiyle vardıkları yerde durur ve orayı bulunca dinlenir; bu yüzden kelime cisimsel şeylerden ruhanî şeylere uygunsuz olmayarak aktarılır ve şeyin kendisi çok farklı olsa da "yer" denir.

Öyleyse yaratığın Yaratıcı'nın dinlenmesindeki başlangıcının, altıncı günün akşamından sonra gelen o sabahla simgelendiğini düşünüyorum; çünkü yaratık O'nda ancak tamamlanmış olarak dinlenebilirdi. Bu yüzden her şey altıncı gün tamamlanıp akşam olunca sabah da oldu; tamamlanmış yaratık bu sabahla kendisini yapan O'nda dinlenmeye başladı. Bu başlangıçta, kendisinde dinlenen O'nda, kendisinin de dinlenebileceği yeri buldu; hem de o kadar daha sağlam ve kararlı biçimde ki dinlenmesi için O'na muhtaç olan yaratıktır, O yaratığa değil. Bütün yaratılış, hangi değişmelere uğrarsa uğrasın, elbette hiçlik olmayacağı için, bütün yaratılış daima Yaratıcı'sında kalacaktır; bu yüzden o sabahtan sonra hiçbir akşam gelmedi. Tanrı'nın bütün işlerinden dinlendiği yedinci günün neden altıncı günün akşamından sonra sabahı olduğu, ama akşamı olmadığı hakkında bunu söyledik.

4.18_2

incommutabilitati accidisse uanitate temeraria suspicemur — sed illam quidem requiem dei, qua in se ipso requiescit eoque bono beatus est quod ipse sibi est, nec initium eidem ipsi habere nec terminum, consummatae autem creaturae habere initium eandem requiem dei, quoniam rei cuiusque perfectio non tam in uniuerso, cuius pars est, quam in eo, a quo est, in quo et ipsum uniuersum est. pro sui generis modulo stabilitur, ut quiescat, id est, ut sui momenti ordinem teneat. ac per hoc ipsa uniuersitas creaturae, quae sex diebus consummata est, aliud habet in sua natura, aliud in ordine, quo in deo est, non sicut deus, sed tamen ita, ut ei quies propriae stabilitatis non sit, nisi in illius quiete, qui nihil praeter se adpetit, quo adepto requiescat. et ideo, dum ipse manet in se, quidquid ex illo est retorquet ad se, ut omnis creatura in se habeat naturae suae terminum, quo non sit, quod ipse est, in illo autem quietis locum, quo seruet, quod ipsa est. scio, quod non proprie dixerim locum; nam proprie dicitur in spatiis, quae corporibus occupantur. sed quia et ipsa corpora non manent in loco, nisi quo sui ponderis tamquam adpetitu perueniunt, ut eo conperto requiescant, ideo non incongruenter a corporalibus ad spiritalia uerbum transfertur, ut dicatur - locus, cum res ipsa plurimum distet. Initium ergo creaturae in quiete creatoris illo mane significatum arbitror, quod factum est post uesperam sexti diei; non enim posset in eo nisi perfecta requiescere. proinde sexto die consummatis omnibus factaque uespera factum est et mane, quo inciperet consummata creatura in illo, a quo facta est requiescere. quo initio eum in se ipso requiescentem ubi et ipsa requiescere posset inuenit, tanto stabilius atque firmius, quanto ipsa illius, non ille huius eguit ad quietem suam. sed quoniam quidquid erit uniuersa creatura quibuslibet mutationibus suis non utique nihil erit, ideo creatura uniuersa in creatore suo semper manebit; ac per hoc post illud mane nulla deinde uespera fuit. Hoc diximus, cur septimus dies, in quo requieuit deus ab omnibus operibus suis, mane habuerit post uesperam sexti, uesperam uero non habuerit.

4.19Bu konuda, kanaatimce, daha uygun ve daha iyi anlaşılabilecek, ama açıklanması biraz daha zor olan başka bir şey var: Tanrı'nın dinlenmesinin yedinci gün yalnız yaratık için değil, Tanrı'nın kendisi için de akşamsız bir sabahı, yani sonu olmayan bir başlangıcı olmuş olması. Çünkü yalnız "Tanrı yedinci gün dinlendi" denip "yaptığı bütün işlerinden" eklenmeseydi, bu dinlenmenin başlangıcını boşuna arardık. Dinlenmesi başlangıçsız ve sonsuz biçimde ebedî olan Tanrı dinlenmeye başlamaz. Ama yaptığı bütün işlerinden, onlara muhtaç olmayarak dinlendiği için şu anlaşılır: Tanrı'nın dinlenmesi ne başlamıştır ne bitecektir; ama yaptığı bütün işlerinden dinlenmesi, onları tamamladığı andan itibaren başlamıştır. Çünkü tamamlandıklarında bile muhtaç olmadığı işler var olmadan önce, onlara muhtaç olmayarak dinlenmiş olamazdı. Onlara hiçbir zaman muhtaç olmadığı ve onlara muhtaç olmamasındaki saadet de bir ilerleme yoluyla tamamlanacak bir şey olmadığı için, yedinci güne hiçbir akşam eklenmedi.

4.19

Est aliud, quod de hac re magis proprie meliusque possit, quantum existimo, intellegi, sed aliquanto difficilius explicari, ut non creaturae, sed etiam sibi requies dei septimo die mane habuerit sine uespera, id est initium sine termino. si enim ita diceretur: requieuit deus in die septimo, nec adderetur: ab omnibus operibus suis, quae fecit, frustra huius quietis initium quaereremus. non enim incipit deus requiescere, cuius requies sine initio, sine termino sempiterna est. sed quoniam ab omnibus operibus suis, quae fecit, eis non egendo requieuit, intellegitur requies quidem dei nec coepta nec terminata; requies autem eius ab omnibus operibus suis. quae fecit, ex eo coepta est, ex quo illa perfecit. neque enim operibus suis non egendo requieuisset, priusquam essent, quibus nec perfectis eguisset; et quia eis omnino numquam. eguit nec ista beatitudo, qua non eis eget, tamquam proficiendo perficietur, ideo septimo diei nulla uespera accessit.

4.20Ama şu da sorulabilir ve dikkatle incelenmeye değer: Yazıda "Tanrı yedinci gün dinlendi" dendiğine göre, Tanrı'nın yaptığı bütün işlerinden kendisinde dinlendiği nasıl anlaşılmalı? Çünkü "kendisinde" değil, "yedinci gün" denmiştir. Öyleyse yedinci gün nedir? Bir yaratık mı, yoksa yalnızca bir zaman aralığı mı? Ama zaman aralığı da zamansal yaratıkla birlikte yaratılmıştır; dolayısıyla o da şüphesiz bir yaratıktır. Çünkü Tanrı'nın yaratıcısı olmadığı hiçbir zaman ne vardır ne olmuştur ne de olacaktır. Öyleyse bu yedinci gün de, eğer bir zaman ise, bütün zamanların Yaratıcısından başka kim yarattı? O altı günün hangi yaratıklarla birlikte ya da hangi yaratıklar içinde yaratıldığını Kutsal Yazı'nın yukarıdaki sözleri gösterir. Görünümünü bildiğimiz şu yedi gün gerçekte geçip gider, ama ardından gelenlere adlarını bir bakıma devreder; böylece o altı günün adlarıyla anılırlar. O altı günden ilkinin ne zaman yaratıldığını biliyoruz. Ama Sebt adıyla anılan yedinci günü Tanrı'nın ne zaman yarattığını görmüyoruz. Çünkü o gün hiçbir şey yapmadı; tersine, altı günde yaptıklarından o yedinci gün dinlendi. Öyleyse yaratmadığı bir günde nasıl dinlendi? Ya da altıncı gün yarattığı her şeyi tamamlayıp yedinci gün hiçbir şey yaratmadığına, tersine o gün yarattığı her şeyden dinlendiğine göre, yedinci günü altı günün hemen ardından nasıl yarattı? Yoksa Tanrı yalnız tek bir gün mü yarattı; öyle ki onun tekrarlanmasıyla gün denen birçok gün geçip akıp gitsin? O zaman yedinci günü yaratmasına gerek yoktu; çünkü yarattığı o günün yedinci tekrarı elbette bu günü meydana getiriyordu. Hakkında "Ve Tanrı ışık olsun dedi, ve ışık oldu" diye yazılan ışığı Tanrı karanlıktan ayırdı, ışığa gün, karanlığa da gece adını verdi. Demek ki Tanrı o zaman günü yaptı; Yazı onun tekrarına ikinci gün, sonra üçüncü gün der ve böylece Tanrı'nın işlerini tamamladığı altıncı güne kadar gider. O ilk yaratılan günün yedinci tekrarı da Tanrı'nın dinlendiği yedinci günün adını aldı. Bu yüzden yedinci gün, Tanrı'nın ışığa gün, karanlığa gece adını verdiğinde kurulmuş olan yaratığın yedinci kez dönmesinden başka bir yaratık değildir.

4.20

Sed plane quaeri potest dignaque consideratione mouet, quomodo intellegatur in se ipso deus requieuisse ab omnibus operibus suis, quae fecit, cum scriptum sit: et requieuit deus in die septimo. non enim dictum est: in se ipso. sed: in die septimo. quid est ergo dies septimus? utrum creatura est aliqua, an temporis tantummodo spatium? sed etiam temporis spatium creaturae temporali concreatum est. ac per hoc et ipsum sine dubio creatura est. neque enim ulla tempora uel sunt uel esse potuerunt uel poterunt, quorum deus non sit creator. ac per hoc et istum septimum diem, si tempus est, quis creauit, nisi omnium temporum creator? sed illi sex dies cum quibus uel in quibus creaturis creati sint, superior scripturae sanctae sermo indicat. quocirca in his diebus septem, quorum species nota nobis est, qui re quidem ipsa praetereunt, sed aliis succedentibus nomina sua quodammodo tradunt, ut illi sex dies nominentur, nouimus eorum primi quando creati sint; septimum autem diem, qui nomine sabbati nuncupatur, quando deus creauerit, non uidemus. in ipso quippe die non fecit aliquid, immo ab eis, quae sex diebus fecerat. in eodem septimo requieuit. quomodo ergo requieuit in die, quem non creauit? aut quomodo eum post sex dies continuo creauit, cum sexto die consummauerit omnia, quae creauit, nec aliquid septimo die creauerit, sed in eo potius ab omnibus, quae creauerat, requieuerit? an unum tantummodo diem creauit deus, ut eius repetitione multi, qui dicuntur dies, praeterirent atque transcurrerent, nec opus erat, ut septimum diem crearet, quia illius, quem creauerat, septima repetitio hunc utique faciebat? lucem quippe, de qua scriptum est: et dixit deus: fiat lux. et facta est lux, discreuit a tenebris eamque uocauit diem et tenebras uocauit noctem. tunc itaque deus diem fecit, cuius repetitionem scriptura appellat secundum diem, deinde tertium et usque ad sextum. quo consummauit deus opera sua: atque inde illius diei primitus creati septima repetitio septimi diei nomen accepit, in quo requieuit deus. ac per hoc nulla creatura est septimus dies, nisi eadem ipsa septies rediens, quae condita est, quando uocauit deus lucem diem et tenebras noctem.

4.21Böylece birinci kitapta çıkmış göründüğümüz soruya yeniden kayıyoruz; yine şunu soruyoruz: Işık gündüz ile gecenin nöbetleşmesini göstermek için nasıl dolaşabildi? Hem de göğün ışıkları yapılmadan, hatta kubbe denen göğün kendisi yapılmadan, nihayet ışığın dönüşüne imkân verecek, ışık oradan geçip gidince de ardından gecenin geleceği yerin ya da denizin hiçbir görünümü yokken? Bu sorunun güçlüğü karşısında tartışmamızı adeta şu görüşle bitirmeye cüret etmiştik: İlk yapılan ışık ruhanî yaratığın biçimlenişidir; gece ise, Tanrı Sözüyle günü yapmadan önce "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" dendiğinde kurulmuş olan ve öbür işlerde henüz biçimlendirilecek olan şeylerin maddesidir. Ama şimdi yedinci günü incelemenin uyarısıyla, hislerimizden uzak olan bir şeyi bilmediğimizi itiraf etmek daha kolaydır: Gün denen o ışık cisimsel ise dönüşüyle mi, yoksa büzülüp yayılmasıyla mı gündüz ile gecenin nöbetleşmesini gerçekleştirdiğini; ruhanî ise kurulacak bütün yaratıklara hazır bulunup hazır bulunuşuyla gündüzü, bulunmayışıyla geceyi, bulunmayışının başlangıcıyla akşamı, hazır bulunuşunun başlangıcıyla sabahı mı yaptığını bilmediğimizi itiraf etmek, apaçık bir konuda Kutsal Yazı'nın sözlerine karşı çıkmaya kalkışıp yedinci günün, Tanrı'nın yaptığı o günün yedinci tekrarından başka bir şey olduğunu söylemekten daha kolaydır. Aksi hâlde ya Tanrı yedinci günü yaratmamıştır, ya da o altı günden sonra bir şey, yani yedinci günün kendisini yaratmıştır; o zaman da altıncı gün bütün işlerini tamamladığı ve yedinci gün bütün işlerinden dinlendiği hakkında yazılanlar yanlış olur. Bu elbette yanlış olamayacağına göre geriye şu kalır: Tanrı'nın gün olarak yaptığı o ışığın hazır bulunuşu, "gün" adı her anıldığında O'nun bütün işleri boyunca tekrarlanmıştır; işlerinden dinlendiği yedinci günün kendisinde de.

4.21

Rursus ergo ad eam quaestionem relabimur, de qua in primo libro exisse uidebamur, ut item quaeramus, quomodo circuire potuerit lux ad exhibendam diurnam nocturnamque uicissitudinem, non solum antequam caeli luminaria, sed antequam ipsum caelum, quod firmamentum appellatum est, factum esset, antequam denique ulla species terrae uel maris, quae circuitum lucis admitteret sequente nocte, unde illa transisset. cuius quaestionis diificultate conpulsi ausi sumus disceptationem nostram quasi ad hanc terminare sententiam, ut diceremus illam lucem, quae primitus facta est, conformationem esse creaturae spiritalis, noctem uero adhuc formandam in reliquis operibus rerum materiem, quae fuerat instituta, cum in principio fecit deus caelum et terram, antequam uerbo faceret diem. sed nunc diei septimi consideratione commoniti facilius est, ut nos ignorare fateamur, quod remotum est a sensibus nostris, quonam modo lux illa, quae dies appellata est, uel circuitu suo uel contractione et emissione, si corporalis est, uices diurnas nocturnasque peregerit uel, si spiritalis est, condendis creaturis omnibus praesentata sit suaque ipsa praesentia diem, noctem uero absentia, uesperam initio absentiae, mane initio praesentiae fecerit, quam ut in re aperta contra diuinae scripturae uerba conemur dicendo aliud esse diem septimum quam illius diei, quem fecit deus, septimam repetitionem. alioquin aut non creauit deus diem septimum aut aliquid creauit post illos sex dies, id et ipsum diem septimum; falsumque erit, quod scriptum est, in sexto die consummasse omnia opera sua et in septimo requieuisse ab omnibus operibus suis. quod utique quoniam falsum esse non potest, restat, ut praesentia lucis illius, quem diem deus fecit, per omnia eius opera repetita sit, quotiens dies nominatus est, et in ipso septimo, in quo requieuit ab operibus suis.

4.22Ama kubbe denen ve içinde ışıkların da yapıldığı gök yapılmadan önce cisimsel ışığın hangi dönüşle ya da hangi ilerleyip çekilmeyle gündüzün ve gecenin nöbetleşmesini gösterebildiğini bulamadığımıza göre, bu soruyu kendi görüşümüzü ortaya koymadan bırakmamalıyız. Şunu öneriyoruz: İlk yaratılan o ışık cisimsel değil de ruhanî ise, nasıl karanlıktan sonra yapıldıysa —bundan onun kendine özgü bir biçimsizlikten Yaratıcı'ya döndüğü ve biçimlendiği anlaşılır—, akşamdan sonra da sabah olur: Kendi tabiatının, yani Tanrı olmadığının bilgisine erdikten sonra kendini, Tanrı'nın kendisi olan ve seyriyle biçimlendiği ışığı övmeye yöneltir. Ondan aşağıda yapılan öbür yaratıklar da onun bilgisi olmaksızın yapılmadığı için aynı gün şüphesiz her yerde tekrarlanır; öyle ki onun tekrarıyla, yaratılmış şeylerin cinsleri kaç tane ayırt ediliyorsa o kadar gün olsun ve bu, altı sayısının mükemmelliğiyle sona ersin. Böylece birinci günün akşamı da onun kendini bilmesi, yani Tanrı olmadığını bilmesidir. Bu akşamdan sonra gelen ve bir günü bitirip ikinciyi başlatan sabah ise onun dönüşüdür: Bu dönüşle yaratılmış olduğu şeyi Yaratıcı'nın övgüsüne yöneltir ve Tanrı'nın Sözünden, kendisinden sonra yapılan yaratığın, yani kubbenin bilgisini alır. Kubbe önce onun bilgisinde yapılır; bu, "Ve öyle oldu" dendiğinde olur. Sonra kurulan kubbenin kendi tabiatında yapılır; bu da "Ve öyle oldu" dendikten sonra bir de "Ve Tanrı kubbeyi yaptı" eklendiğinde olur. Sonra o ışığın akşamı olur: Kubbeyi artık önceki gibi Tanrı'nın Sözünde değil, kendi tabiatında bilir; bu bilgi daha aşağı olduğu için haklı olarak akşam adıyla belirtilir. Ardından ikinci günü bitirip üçüncüyü başlatan sabah olur. Bu sabahta da aynı şekilde bu ışığın, yani bu günün dönüşü vardır: Kubbeyi işlemiş olduğu için Tanrı'yı övmeye ve O'nun Sözünden kubbeden sonra kurulacak yaratığın bilgisini almaya döner. Bu yüzden Tanrı "Gök altındaki sular bir yere toplansın ve kuru toprak görünsün" dediğinde, o ışık bunu Tanrı'nın, bunun söylendiği Sözünde bilir; bu yüzden "Ve öyle oldu" diye devam edilir, yani Tanrı'nın Sözünden gelen o bilgide oldu. Sonra "Ve öyle oldu" denmiş olduğu hâlde "Ve sular toplandı" vb. eklendiğinde, yaratığın kendisi kendi cinsinde olur. Kurulacağını Tanrı'nın Sözünde önceden bilmiş olan o ışık onu kendi cinsinde yapılmış olarak bildiğinde de üçüncü kez akşam olur; öbürleri de bu şekilde altıncı günün akşamından sonraki sabaha kadar sürer.

4.22

Sed quoniam lux corporalis, antequam fieret caelum, quod firmamentum uocatur, in quo etiam luminaria facta sunt. quo circuitu uel quo processu et recessu uices diei et noctis exhibere potuerit, non inuenimus, istam quaestionem relinquere non debemus sine aliqua nostrae prolatione sententiae, ut, si lux illa, quae primitus creata est non corporalis sed spiritalis est, sicut post tenebras facta est, ubi intellegitur a sua quadam informitate ad creatorem conuersa atque formata, ita et post uesperam fiat mane, cum post cognitionem suae propriae naturae, qua non est quod deus, refert se ad laudandam lucem, quod ipse deus est, cuius contemplatione formatur. et quia ceterae creaturae, quae infra ipsam fiunt, sine cognitione eius non fiunt, propterea nimirum idem dies ubique repetitur, ut eius repetitione fiant tot dies, quotiens distinguntur rerum genera creatarum, perfectione senarii numeri terminanda: ut uespera primi diei sit etiam sui cognitio non se esse, quod deus est, mane autem post hanc uesperam, quo concluditur dies unus et inchoatur secundus, conuersio sit eius, qua id, quod creata est, ad laudem referat creatoris et percipiat de uerbo dei cognitionem creaturae, quae post ipsam fit, hoc est firmamenti: quod in eius cognitione fit prius, cum dicitur: et sic est factum, deinde in natura ipsius firmamenti, quod conditur. cum additur etiam postea iam dicto "et sic est factum": et fecit deus firmamentum. deinde fit uespera illius lucis, cum ipsum firmamentum non in uerbo dei sicut ante, sed in ipsa eius natura cognoscit: quae cognitio quoniam minor est, recte nomine uesperae significatur. postquam fit mane, quo concluditur secundus dies et incipit tertius: in quo mane itidem conuersio est lucis huius. id est diei huius ad laudandum deum, quod operatus sit firmamentum, et percipiendam de uerbo eius cognitionem creaturae, quae condenda est post firmamentum. ac per hoc, cum dicit deus: congregetur aqua, quae est sub caelo, in collectionem unam et adpareat arida, cognoscit hoc illa lux in uerbo dei, quo id dicitur, et ideo sequitur: et sic est factum, hoc est in eius cognitione ex uerbo dei; deinde cum additur: et congregata est aqua et cetera, cum iam dictum esset: et sic est factum. ipsa creatura in suo genere fit: quae item, cum in suo genere facta cognoscitur ab ea luce, quae iam in uerbo dei faciendam cognouerat, fit tertio uespera, et inde hoc modo cetera usque ad mane post uesperam sexti diei.

4.23Çünkü her şeyin Tanrı'nın Sözündeki bilgisi ile kendi tabiatındaki bilgisi arasında büyük fark vardır; öyle ki birincisi haklı olarak gündüze, ikincisi akşama aittir. Tanrı'nın Sözünde görülen o ışıkla karşılaştırıldığında, herhangi bir yaratığı kendi içinde bildiğimiz her bilgiye haksız olarak gece denmez. Ama bu bilgi de yaratığın kendisini bile bilmeyenlerin yanılgısından ya da bilgisizliğinden o kadar farklıdır ki onunla karşılaştırıldığında ona gündüz denmesi uygunsuz olmaz. Tıpkı müminlerin bu bedende ve bu dünyada sürdükleri hayata, imansız ve dinsiz bir hayatla karşılaştırıldığında akla aykırı düşmeden ışık ve gündüz denmesi gibi. Havari şöyle der: "Çünkü bir zamanlar karanlıktınız, şimdi ise Rab'de ışıksınız"; ve: "Öyleyse karanlığın işlerini atalım ve ışığın silahlarını kuşanalım; gündüzde olduğu gibi edeple yürüyelim." Ama bu gündüz de, meleklere eşit kılınıp Tanrı'yı olduğu gibi göreceğimiz o günle karşılaştırıldığında yine gece olmasaydı, burada peygamberliğin kandiline muhtaç olmazdık. Bu yüzden Havari Petrus der ki: "Elimizde daha sağlam bir peygamber sözü var; gün ağarıp yüreklerinizde sabah yıldızı doğuncaya kadar, karanlık bir yerde parlayan bir kandile bakar gibi ona dikkat etmeniz iyi olur."

4.23

Multum quippe interest inter cognitionem rei cuiusque in uerbo dei et cognitionem eius in natura eius, ut illud merito ad diem pertineat, hoc ad uesperam. in conparatione enim lucis illius, quae in uerbo dei conspicitur, omnis cognitio, qua creaturam quamlibet in se ipsa nouimus, non inmerito nox dici potest: quae rursum tantum differt ab errore uel ignorantia eorum, qui nec ipsam creaturam sciunt, ut in eius conparatione non incongrue dicatur dies. sicut ipsa uita fidelium, quae in hac carne atque in hoc saeculo ducitur, in conparatione uitae infidelis atque inpiae non inrationabiliter lux et dies appellatur dicente apostolo: fuistis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in domino, et illud: abiciamus ergo opera tenebrarum et induamur arma lucis, sic ut in die honeste ambulemus: qui tamen dies nisi rursus in conparatione illius diei, quo aequales angelis facti uidebimus deum, sicuti est, ipse quoque nox esset, non hic prophetiae lucerna indigeremus. unde apostolus Petrus dicit: habemus certiorem propheticum sermonem, cui bene facitis intendentes sicut lucernae lucenti in obscuro loco, donec dies lucescat, et lucifer oriatur in cordibus uestris.

4.24Kutsal melekler, Mesih'in bizim için olduğu yolu sonuna kadar tutarsak dirilişten sonra kendilerine eşit kılınacağımız melekler, Tanrı'nın yüzünü daima görür ve O'nun Sözünün, Baba'ya eşit olan biricik Oğul'un tadına varırlar; bilgelik her şeyden önce onlarda yaratılmıştır. Bu yüzden kendilerinin de ilk olarak içinde kurulduğu bütün yaratılışı şüphesiz önce Tanrı'nın Sözünde bilmişlerdir; çünkü zaman içinde yapılmış olanlar dahil her şeyin ebedî ilkeleri, her şeyin kendisiyle yapıldığı o Sözdedir. Sonra onu yaratığın kendisinde, böylece bildikleri hâlde adeta aşağıya bakarak bilirler ve onu, yapılmış olduğu ilkeleri asıl olarak değişmez hakikatinde gördükleri O'nun övgüsüne yöneltirler. Orada adeta gündüzle bilirler —bu yüzden aynı hakikate pay almalarından gelen son derece uyumlu birlikleri, ilk yaratılan gündür—; burada ise adeta akşamla. Ama hemen sabah olur —bu altı günün hepsinde görülebilir—; çünkü meleklerin ilmi yaratılmış şeyde kalmaz, onu hemen, o şeyin yapılmış olarak değil, yapılacak olarak bilindiği O'nun övgüsüne ve sevgisine yöneltir. O hakikatte durarak gün olur. Çünkü meleklerin tabiatı kendine dönse ve pay alarak mesut olduğu O'ndan çok kendisinden haz duysaydı, kibirle şişip düşerdi; şeytan gibi. Ondan yeri gelince, insanı ayartan yılandan söz etmek gerektiğinde konuşacağız.

4.24

Quapropter, cum sancti angeli, quibus post resurrectionem coaequabimur, si uiam — quod nobis Christus factus est usque in finem tenuerimus, semper uideant faciem dei uerboque eius unigenito filio, sicut patri aequalis est, perfruantur, in quibus prima omnium creata est sapientia. procul dubio uniuersam creaturam, in qua ipsi sunt principaliter conditi, in ipso uerbo dei prius nouerunt, in quo sunt omnium, etiam quae temporaliter facta sunt, aeternae rationes, tamquam in eo, per quod facta sunt omnia, ac deinde in ipsa creatura, quam sic nouerunt, tamquam infra despicientes eamque referentes ad illius laudem, in cuius incommutabili ueritate rationes, secundum quas facta est, principaliter uident. ibi ergo tamquam per diem, unde et concordissima unitas eorum eiusdem ueritatis participatione dies est primitus creatus, hic autem tamquam per uesperam; sed continuo fit mane — quod in omnibus sex diebus animaduerti potest — quia non remanet angelica scientia in eo, quod creatum est, quin hoc continuo referat ad eius laudem atque caritatem, in quo id non factum esse, sed faciendum fuisse cognoscitur: in qua ueritate stando dies est. nam si uel ad se ipsam natura angelica conuerteretur seque amplius delectaretur quam illo, cuius participatione beata est, intumescens superbia caderet, sicut diabolus: de quo suo loco loquendum est, cum de serpente hominis seductore sermo debitus flagitabitur.

4.25Melekler yaratığı yaratığın kendisinde bilirler; ama onu, pay sahibi kılındıkları ve her şeyin kendisiyle yapıldığı hakikatte bilmeyi bu bilgiye seçerek ve severek tercih ederler. Bu yüzden altı günün hiçbirinde gece adı anılmaz; tersine akşam ve sabahtan sonra birinci gün, yine akşam ve sabahtan sonra ikinci gün, sonra akşam ve sabahtan sonra üçüncü gün denir; bu böyle, Tanrı'nın dinlenmesinin günü olan yedinci günün başladığı altıncı günün sabahına kadar sürer. Geceleriyle birlikte anlatılsalar da anlatılan geceler değil günlerdir. Çünkü yüce ve kutsal melekler, yaratığı yaratığın kendisinde bildikleri bilgiyi, onun kendisiyle yaratıldığı ebedî ilkeleri seyrettikleri O'nun şanına ve sevgisine yönelttiklerinde, gece güne aittir, gün geceye değil. Bu son derece uyumlu seyirle de Rab'bin yaptığı tek gündürler; bu gurbetten kurtulan Kilise de bu güne katılacaktır ki biz de o günde sevinip coşalım.

4.25

Quia ergo angeli creaturam in ea ipsa creatura sic sciunt, ut ei scientiae electione ac dilectione praeponant, quod eam sciunt in ueritate, per quam facta sunt omnia, participes eius effecti, ideo per omnes sex dies non nominatur nox, sed post uesperam et mane dies unus, item post uesperam et mane dies secundus, deinde post uesperam et mane dies tertius ac sic usque in mane sexti diei, unde incipit septimus quietis dei, quamuis cum suis noctibus dies tamen non noctes narrantur. tunc enim nox ad diem pertinet, non dies ad noctem, cum sublimes et sancti angeli id, quod creaturam in ipsa creatura nouerunt, referunt ad illius honorem et amorem, in quo aeternas rationes, quibus creata est, contemplantur eaque concordissima contemplatione sunt unus dies, quem fecit dominus, cui coniungetur et ecclesia ex hac peregrinatione liberata, ut et nos exultemus et iucundemur in ea.

4.26Öyleyse akşamı ve sabahı yukarıda söylenen anlamda alınabilen bu günün altıncı tekrarıyla bütün yaratılış tamamlandı ve sabah oldu. Bu sabahla altıncı gün bitecek ve hiçbir akşamı olmayacak yedinci gün başlayacaktı; çünkü Tanrı'nın dinlenmesi bir yaratık değildir. Yaratık ise öbür günler boyunca kurulurken kendisinde yapılmış olarak, yapılacak olduğunun görüldüğü O'nun hakikatinde bilindiğinden başka türlü biliniyordu; bu bilginin adeta solgun görünümü de akşamı yapıyordu. Demek ki kurulan şeylerin bu anlatısında artık günü işin kendisinin sureti, akşamı onun sınırı, sabahı da başka bir işin başlangıcı olarak anlamamalıyız; yoksa Yazı'ya karşı, yedinci günün yaratığının altı günün dışında kurulduğunu ya da yedinci günün kendisinin hiçbir yaratık olmadığını söylemek zorunda kalırız. Tersine, Tanrı'nın yaptığı o gün, O'nun işleri boyunca cisimsel bir dönüşle değil, ruhanî bir bilgiyle tekrarlanır. Meleklerin o mesut topluluğu önce Tanrı'nın "Olsun" dediği Sözde seyreder; bu yüzden "Ve öyle oldu" dendiğinde şey önce onların bilgisinde olur. Sonra yapılan şeyin kendisini kendi içinde bilir; bu, akşam olmasıyla belirtilir. Sonra yapılan şeyin bu bilgisini, yapılacak olanın ilkesini gördüğü o hakikatin övgüsüne yöneltir; bu da sabah olmasıyla belirtilir. Böylece bütün o günler boyunca tek bir gün vardır. Bu gün, güneşin dönüşüyle belirlendiğini ve sayıldığını gördüğümüz bu günlerin alışılmış anlamıyla değil, başka bir anlamla anlaşılmalıdır; bu ışıkların kuruluşundan önce anılan o üç gün de bu anlamın dışında kalamaz. Çünkü bu anlam, ondan sonra bildiğimiz günleri düşünelim diye dördüncü güne kadar değil, altıncı ve yedinci güne kadar uzatılmıştır. Dolayısıyla Tanrı'nın aralarını ayırdığı gün ve gece bir türlü, Tanrı'nın yarattığı ışıklara "gün ile geceyi ayırsınlar" diyerek ayırmalarını buyurduğu bu gün ve gece başka türlü anlaşılmalıdır. Çünkü Tanrı bu günü güneşi kurduğunda kurdu; güneşin hazır bulunuşu bu günü gösterir. İlk kurulan o gün ise, bu ışıklar onun dördüncü tekrarında yaratıldığında, üç günü çoktan tamamlamıştı.

4.26

Huius ergo diei, cuius et uespera et mane secundum supra dictam rationem accipi potest, sexta repetitione consummata est uniuersa creatura factumque est mane, quo finiretur sextus dies, et unde inciperet septimus uesperam non habiturus, quia dei requies non est creatura: quae. cum per dies ceteros conderetur. aliter in se ipsa facta cognoscebatur, quam in illo, in cuius ueritate facienda uidebatur, cuius cognitionis quasi decolor species uesperam faciebat. non itaque iam forma ipsius operis dies et terminus uespera et alterius operis initium mane in hac rerum conditarum narratione debet intellegi, ne cogamur contra scripturam dicere praeter sex dies conditam diei septimi creaturam, aut ipsum diem septimum nullam esse creaturam; sed dies ille, quem fecit deus, per opera eius ipse repetitur non circuitu corporali, sed cognitione spiritali. cum illa beata societas angelorum et primitus contemplatur in uerbo dei, quo dicit deus: fiat, atque ideo prius in eius cognitione fit, cum dicitur: et sic est factum, et postea rem ipsam factam in ea ipsacognoscit — quod significatur facta uespera — et eam deinde cognitionem rei factae ad illius ueritatis laudem refert, ubi rationem uiderat faciendae, quod significatur facto mane. ac sic per omnes illos dies unus est dies non istorum dierum consuetudine intellegendus, quos uidemus solis circuitu determinari atque numerari; sed alio quodam modo, a quo et illi tres dies, qui ante conditionem istorum luminarium commemorati sunt, alieni esse non possunt. is enim modus non usque ad diem quartum, ut inde iam istos usitatos cogitaremus, sed usque ad sextum septimumque perductus est, ut longe aliter accipiendus sit dies et nox, inter quae duo diuisit deus, et aliter iste dies et nox, inter quae dixit, ut diuidant luminaria, quae creauit, cum ait: et diuidant inter diem et noctem. tunc enim diem hunc condidit, cum condidit solem, cuius praesentia eundem exhibet diem; ille autem dies primitus conditus iam triduum peregerat, cum haec luminaria illius diei quarta repetitione creata sunt.

4.27Bu yüzden o günü, ya da onun tekrarıyla sayılan o günleri bu yeryüzündeki ölümlülüğümüz içinde tecrübe edip hissedemediğimiz için, onları anlamaya biraz çaba gösterebilsek bile, sanki onlar hakkında daha uygun ve daha inandırıcı başka bir şey düşünülemezmiş gibi düşüncesizce bir yargıya atılmamalıyız. Onların yerini tutan şu yedi güne, yani akışı ve dönüşüyle zamanların sürüklenip gittiği ve bir günün güneşin doğuşundan ertesi doğuşuna kadar bir dönüş olduğu haftaya gelince: Bunun o günlerin bir tür yansımasını gösterdiğine inanalım; ama bu günlerin onlara benzer değil, onlardan çok farklı olduğundan da hiç şüphe etmeyelim.

4.27

Quapropter, quoniam illum diem uel illos dies, qui eius repetitione numerati sunt, in hac nostra mortalitate terrena experiri ac sentire non possumus et, si quid ad eos intellegendos conari possumus, non debemus temerariam praecipitare sententiam, tamquam de his aliud sentiri congruentius probabiliusque non possit, istos septem dies, qui pro illis agunt hebdomada, cuius cursu et recursu tempora rapiuntur, in qua dies unus est a solis ortu usque in ortum circuitus, sic illorum uicem quandam exhibere credamus, ut non eos illis similes, sed multum inpares minime dubitemus.

4.28Ruhanî ışık hakkında söylediklerim de öyle: ruhanî ve meleksi yaratıkta kurulan gün, onun Tanrı'nın Sözünde sahip olduğu seyir, yaratığın kendisinde bilindiği bilgi ve bu bilginin değişmez hakikatin övgüsüne yöneltilmesi —ki orada yapılacak şeyin ilkesi önceden görülüyordu, sonra da şey yapılmış olarak biliniyordu—. Kimse bunların, günü, akşamı ve sabahı anlamaya artık asıl anlamıyla değil de mecazî ve alegorik olarak uyduğunu sanmasın. Bunlar, alışık olduğumuz bu gündelik, cisimsel ışıktakinden başka türlü uyar; ama burada asıl anlamıyla, orada mecazî olarak değil. Çünkü ışığın daha iyi ve daha kesin olduğu yerde gün de daha gerçektir. Öyleyse akşam da sabah da orada neden daha gerçek olmasın? Bu günlerde ışığın batıya doğru bir eğilişi vardır, ona akşam deriz; yeniden doğuya dönüşü vardır, ona sabah deriz. Orada da, yaratık Yaratıcı'nın seyrinden aşağıya baktığında ona neden akşam, yaratığın bilgisinden Yaratıcı'nın övgüsüne yükselindiğinde neden sabah demeyelim? Mesih'e de taşa dendiği gibi ışık denmez; birincisi asıl anlamıyla, ikincisi elbette mecazî olarak söylenir. Öyleyse o günlerin sayılışında bizim gücümüz ölçüsünde araştırabildiğimiz ya da düşünebildiğimiz anlamı değil de, peygamberlikteki gibi mecazî olarak değil, şeylerin bu yaratılışında asıl anlamıyla ve daha iyi anlaşılabilecek başka bir anlam arayan kişi arasın ve Tanrı'nın yardımıyla bulsun. Ben de belki ilahî Yazı'nın bu sözlerine daha uygun başka bir anlam bulabilirim. Çünkü bu anlamı, tercih edilecek başka bir anlam bulunamayacağını ileri sürecek kadar kesin savunmuyorum; oysa Kutsal Yazı'nın Tanrı'nın dinlenmesini bize bir yorgunluğun ya da sıkıntılı bir kaygının ardından gelmiş gibi bildirmek istemediğini kesin olarak savunuyorum.

4.28

Nec quisquam arbitretur illud, quod dixi de luce spiritali et condito die in spiritali et angelica creatura et de contemplatione, quam habet in uerbo dei, et de cognitione, qua in se ipsa creatura cognoscitur, eiusque relatione ad laudem incommutabilis ueritatis, ubi prius ratio uidebatur rei faciendae, quae cognita est facta, non iam proprie, sed quasi figurate atque allegorice conuenire ad intellegendum diem et uesperam et mane, sed aliter quidem, quam in hac consuetudine cotidianae lucis huius et corporalis, non tamen tamquam hic proprie, ibi figurate; ubi enim melior et certior lux, ibi uerior etiam dies. cur ergo non et uerior uespera et uerius mane? nam si in istis diebus habet quandam declinationem suam lux in occasum, quam uesperae nomine nuncupamus, et ad ortum iterum reditum, quod mane dicimus, cur et illic uesperam non dicamus, cum a contemplatione creatoris creatura despicitur, et mane, cum a cognitione creaturae in laudem creatoris adsurgitur? neque enim et Christus sic dicitur lux, quomodo dicitur lapis, sed illud proprie, hoc utique figurate. quisquis ergo non eam, quam pro nostro modulo uel indagare uel putare potuimus, sed aliam requirit in illorum dierum enumeratione sententiam, quae non in prophetia figurate, sed in hac creaturarum conditione proprie meliusque possit intellegi, quaerat et diuinitus adiutus inueniat. fieri enim potest, ut etiam ego aliam his diuinae scripturae uerbis congruentiorem fortassis inueniam. neque enim hanc ita confirmo, ut aliam, quae praeponenda sit, inueniri non posse contendam, sicut confirmo requiem dei scripturam sanctam non quasi post lassitudinem uel curae molestiam nobis insinuare uoluisse.

4.29Bu yüzden belki biri benimle tartışmaya girişip şöyle diyebilir: Yüce göklerin melekleri sırayla seyretmezler; yani önce yaratıkların ilkelerini Tanrı'nın Sözünün değişmez hakikatinde değişmez biçimde, sonra yaratıkların kendilerini görüp üçüncü olarak da onların kendilerindeki bilgisini Yaratıcı'nın övgüsüne yöneltmezler; zihinleri şaşılacak bir kolaylıkla bunların hepsini aynı anda yapabilir. Yine de o kişi, meleklerin binlercesinden oluşan o göksel şehrin Yaratıcı'nın ebediyetini seyretmediğini, ya da yaratığın değişebilirliğini bilmediğini, ya da yaratığın daha aşağı bir bilgisinden de Yaratıcı'yı övmediğini söyleyecek mi? Biri bunu söylese, ona kulak verilmeli mi? Bütün bunları aynı anda yapabiliyor, aynı anda yapıyor olsunlar; yine de yapabilirler ve yaparlar. Öyleyse gündüz, akşam ve sabah onlarda aynı anda vardır.

4.29

Quamobrem potest aliquis fortasse mecum disputando certare, ut dicat sublimium caelorum angelos non alternatim contueri primo rationes creaturarum incommutabiliter in uerbi dei incommutabili ueritate ac deinde ipsas creaturas et tertio earum etiam in se ipsis cognitionem ad laudem referre creatoris, sed eorum mentem mirabili facilitate haec omnia simul posse. numquid tamen dicet aut, si quisquam dixerit, audiendus est illam caelestem in angelorum milibus ciuitatem aut non contemplari creatoris aeternitatem aut mutabilitatem ignorare creaturae aut ex eius quoque inferiore quadam cognitione non laudare creatorem? simul hoc totum possint, simul hoc totum faciant; possunt tamen et faciunt. simul ergo habent et diem et uesperam et mane.

4.30Bunları artık kavrayabilecek durumda olan kişinin, güneşin dönüşüyle geçen bu günlerde olamadığı için bunun orada da olamayacağını düşünmesinden korkmaya gerek yok. Gerçi bu, yerin aynı kısımlarında olamaz; ama dikkat etmek isteyen herkes görür ki bütün dünyada aynı anda güneşin bulunduğu yerde gündüz, bulunmadığı yerde gece, ayrıldığı yerde akşam, yaklaştığı yerde sabah vardır. Biz yeryüzünde bunların hepsine aynı anda sahip olamayız elbette; ama bu yüzden bu dünyevî durumu ve cisimsel ışığın zamana ve yere bağlı dönüşünü o ruhanî vatanla bir tutmamalıyız. Orada değişmez hakikatin seyrinde her zaman gündüz, yaratığın kendisindeki bilgisinde her zaman akşam, bu bilgiden Yaratıcı'nın övgüsüne yükselişte de her zaman sabah vardır. Çünkü orada akşam yüksek ışığın çekilmesiyle değil, aşağı bilginin ayırt edilmesiyle olur; sabah da, sabah ilmi bilgisizlik gecesinin ardından geliyormuş gibi değil, akşam bilgisini de Kurucu'nun şanına yükselttiği için olur. Nitekim Mezmur yazarı da geceyi anmadan şöyle der: "Akşam, sabah ve öğlen anlatacağım, bildireceğim; ve sesimi duyacaksın." Burada belki zamanların nöbetleşmesini kastediyordu; ama sanırım, gurbetinde hasretle iç çektiği vatanda zamanların nöbetleşmesi olmadan neyin gerçekleştiğini de simgeliyordu.

4.30

Neque enim uerendum est. ne forte qui est idoneus iam illa sentire ideo non putet hoc ibi posse fieri, quia in his diebus, qui solis huius circuitu peraguntur, fieri non potest. et hoc quidem non potest eisdem partibus terrae; uniuersum autem mundum quis non uideat, si adtendere uelit, et diem, ubi sol est, et noctem, ubi non est, et uesperam, unde discedit, et mane, quo accedit, simul habere? sed nos plane in terris haec omnia simul habere non possumus; nec ideo tamen istam terrenam conditionem lucisque corporeae temporalem localemque circuitum illi patriae spiritali coaequare debemus, ubi semper est dies in contemplatione incommutabilis ueritatis, semper uespera in cognitione in se ipsa creaturae, semper mane etiam ex hac cognitione in laudem creatoris, quia non ibi abscessu lucis superioris, sed inferioris cognitionis distinctione fit uespera, nec mane tamquam nocti ignorantiae scientia matutina succedat, sed quod uespertinam etiam cognitionem in gloriam conditoris adtollat. denique et ille nocte non nominata, uespere, inquit, et mane et meridie enarrabo, adnuntiabo; et exaudies uocem meam, hic fortasse per temporum uices, sed tamen, quantum puto, significans, quid sine temporum uicibus ageretur in patria, cuius peregrinatio suspirabat.

4.31Peki o melek topluluğu ve Tanrı'nın ilk kurduğu günün birliği şimdi bütün bunları aynı anda yapıyor ve bunlara aynı anda sahipse, bunlar kurulurken de onlara aynı anda mı sahipti? Yoksa altı gün boyunca, Tanrı'nın her gün kurmayı uygun gördüğü şeyler kurulurken, bu topluluk önce onları Tanrı'nın Sözünde almıyor muydu; öyle ki "Ve öyle oldu" dendiğinde önce onun bilgisinde oluyorlardı? Sonra şeyler var oldukları kendi tabiatlarında yapılıp iyi oldukları için Tanrı'nın hoşuna gidince, onları başka, daha aşağı bir bilgiyle, akşam adıyla belirtilen bilgiyle biliyordu. Ardından akşam olunca sabah oluyordu: Tanrı işinden ötürü övülüyor, ardından yapılacak öbür yaratığın bilgisi, o yapılmadan önce Tanrı'nın Sözünden alınıyordu. Öyleyse o zaman her şey, yani gündüz, akşam ve sabah, aynı anda değil, Yazı'nın andığı sırayla tek tek oluyordu.

4.31

Sed numquid, si iam nunc simul ista omnia gerit atque habet angelica illa societas et unitas diei, quem primitus condidit deus, tunc etiam cum haec conderentur simul haec habuit? nonne per omnes sex dies, cum ea, quae per singulos deo condere placuit, conderentur, primo haec accipiebat in uerbo dei, ut in eius notitia primitus fierent. cum dicebatur: et sic est factum, deinde, cum facta essent in sua propria natura, qua sunt, deoque placuissent, quia bona sunt, tunc ea itidem cognoscebat alia quadam inferiore cognitione, quae nomine uesperae significata est ac deinde facta uespera fiebat mane, cum de suo opere deus laudaretur et alterius creaturae, quae deinceps facienda erat, ex dei uerbo notitia, priusquam fieret, acciperetur? non ergo tunc simul omnia, et dies et uespera et mane, sed singillatim per ordinem, quem scriptura commemorat.

4.32Yoksa o zaman da her şey aynı anda mıydı? Çünkü bu günler gibi, güneş doğup batarken ve yeniden doğmak için yerine dönerken, zamanın süreleriyle olmuyordu; meleksi zihnin ruhanî gücüyle oluyordu ve bu güç istediği her şeyi aynı anda, son derece kolay bir bilgiyle kavrar. Yine de bu, önceki ve sonraki sebeplerin bağlantısının görüldüğü düzen olmaksızın olmaz. Çünkü bilinecek şeyler önce gelmedikçe bilgi olamaz; bilinecek şeyler de her şeyin kendisiyle yapıldığı Sözde, yapılmış olan bütün şeylerde olduklarından önce vardır. İnsan zihni önce yapılmış olan bu şeyleri bedenin hisleriyle tecrübe eder ve insan zaafının ölçüsünce onların bilgisini edinir; sonra, bir yolunu bulup onlara ulaşabilirse, Tanrı'nın Sözünde asıl ve değişmez olarak duran sebeplerini arar; böylece O'nun görünmeyen şeylerini, yapılmış olanlar aracılığıyla anlayarak seyreder. Ruha ağırlık veren bozulabilir beden yüzünden, bu işi ısrarla ve sebatla yapmak için en ateşli bir gayretle kendini kaptırmış ruhun bile bunu ne kadar ağır ve güç yaptığını, ne kadar uzun zaman harcadığını kim bilmez? Meleksi zihin ise saf sevgiyle Tanrı'nın Sözüne bağlıdır. Öbür şeylerden önce gelecek bir sırada yaratıldıktan sonra, onları yapılmadan önce, yapılacak şeyler olarak Tanrı'nın Sözünde gördü. Böylece Tanrı onların olmasını söylediğinde şeyler kendi tabiatlarında olmadan önce onun bilgisinde oluyordu. Yapıldıktan sonra onları kendilerinde de, elbette daha küçük bir bilgiyle, akşam denen bilgiyle bildi. Bu bilgiden önce elbette yapılan şeyler geliyordu; çünkü bilinebilen her şey bilgiden önce gelir: Bilinecek şey önce var olmazsa bilinemez. Bundan sonra meleksi zihin kendisinden, Yaratıcı'sından daha çok haz duyacak biçimde kendini beğenseydi sabah olmazdı; yani kendi bilgisinden Yaratıcı'nın övgüsüne yükselmezdi. Ama sabah olunca, Tanrı "Olsun" dediğinde yapılacak ve bilinecek başka bir şey vardı; öyle ki yine önce meleksi zihnin bilgisinde olsun ve yeniden "Ve öyle oldu" denebilsin, sonra da kendi tabiatında olsun ve orada ardından gelen akşamla bilinsin.

Bu yüzden burada zamansal sürelerin hiçbir aralığı olmasa bile, Tanrı "Işık olsun" dediğinde kurulacak yaratığın ilkesi Tanrı'nın Sözünde önce geldi; ardından ışığın kendisi geldi: Meleksi zihin onunla biçimlendi ve kendi tabiatında yapıldı; ama başka bir yerde olmak için onun ardından gelmiyordu. Bu yüzden önce "Ve öyle oldu", sonra "Ve Tanrı ışığı yaptı" denmedi; Tanrı'nın Sözünün hemen ardından ışık oldu ve yaratılmış ışık yaratan ışığa bağlandı: Onu gördü ve kendini onda, yani kendisinin yapıldığı ilkeyi gördü. Kendini kendinde de gördü, yani yapılmış olanın yapandan farkını. Bu yüzden Tanrı yapılmış olanı görüp iyi olduğu için ondan hoşnut olunca, ışık karanlıktan ayrılıp ışığa gün, karanlığa gece adı verilince, akşam da oldu; çünkü yaratığın Yaratıcı'dan ayırt edildiği, O'nda bilindiğinden başka türlü kendinde bilindiği bu bilgi de gerekliydi. Ardından sabah oldu ve Tanrı'nın Sözüyle yapılacak başka bir şey önceden bilinecekti: önce meleksi zihnin bilgisinde, sonra kubbenin kendi tabiatında. Bu yüzden Tanrı "Kubbe olsun" dedi; "ve öyle oldu", yani bunu kubbenin kendisinde olmadan önce önceden bilen ruhanî yaratığın bilgisinde oldu. Sonra Tanrı kubbeyi, yani artık kubbenin tabiatının kendisini yaptı; onun bilgisi daha küçüktü, adeta akşam bilgisiydi. Bu böyle bütün işlerin sonuna ve Tanrı'nın dinlenmesine kadar sürer. Tanrı'nın dinlenmesinin akşamı yoktur; çünkü o yaratık gibi yapılmamıştır ki onun bilgisi de ikiye ayrılabilsin: Gündüzdeki gibi Tanrı'nın Sözünde önceki ve daha büyük bilgi, akşamdaki gibi kendisinde sonraki ve daha küçük bilgi.

4.32

An etiam tunc simul omnia, quoniam non secundum temporum moras, sicut fiunt dies isti, cum oritur et occidit sol et in locum suum redit, ut rursus oriatur, sed secundum potentiam spiritalem mentis angelicae cuncta quae uoluerit simul notitia facillima conprehendente? nec ideo tamen sine ordine, quo adparet conexio praecedentium sequentiumque causarum. neque enim cognitio fieri potest, nisi cognoscenda praecedant: quae item priora sunt in uerbo, per quod facta sunt omnia, quam in his, quae facta sunt, omnibus. mens itaque humana prius haec, quae facta sunt, per sensus corporis experitur eorumque notitiam pro infirmitatis humanae modulo capit et deinde quaerit eorum causas, si quo modo possit ad eas peruenire, principaliter atque incommutabiliter manentes in uerbo dei, ac sic inuisibilia eius per ea, quae facta sunt, intellecta conspicere. quod quanta tarditate ac difficultate agat et quanta temporis mora propter corpus corruptibile, quod adgrauat animam, etiam quae feruentissimo studio rapitur, ut instanter ac perseueranter haec agat. quis ignorat? mens uero angelica pura caritate inhaerens uerbo dei, posteaquam illo ordine creata est, ut praecederet cetera, prius ea uidit in uerbo dei facienda, quam facta sunt; ac sic prius in eius fiebant cognitione cum deus dicebat, ut fierent, quam in sua propria natura: quae itidem facta in eis ipsis etiam cognouit minore utique notitia, quae uespera dicta est. quam notitiam sane praecedebant quae fiebant, quia praecedit cognitionem quidquid cognosci potest; nisi enim prius sit, quod cognoscatur, cognosci non potest. post hoc si eo modo sibi placeret, ut amplius se ipsa quam creatore suo delectaretur, non fieret mane, id est non de sua cognitione in laudem creatoris adsurgeret. cum uero factum est, faciendum erat aliud et cognoscendum deo dicente: fiat, ut prius itidem fieret in cognitione mentis angelicae et posset rursus dici: et sic est factum, ac deinde in natura propria, ubi sequente uespera nosceretur. Ac per hoc etiamsi nulla hic morarum temporalium sint interualla, praecessit tamen ratio condendae creaturae in uerbo dei, cum dixit: fiat lux, et secuta est ipsa lux, qua angelica mens formata est atque in sua natura facta est, non autem alibi sequebatur, ut fieret. et ideo non prius dictum est: et sic est factum, et postea dictum est: et fecit deus lucem, sed continuo post uerbum dei facta est lux adhaesitque creanti luci lux creata, uidens illam et se in illa, id est rationem, qua facta est. uidit etiam se in se, id est distante, quod factum est, ab eo, qui fecit. et ideo cum placuisset deo factum uidenti, quia bonum est, et diuisa esset lux a tenebris et uocata lux dies et tenebrae nox, facta est et uespera, quia necessaria erat et ista cognitio, qua distingueretur a creatore creatura aliter in se ipsa cognita quam in illo; atque inde mane et aliud praenoscendum, quod fuerat uerbo dei faciendum, prius in cognitione mentis angelicae, deinde in natura ipsius firmamenti. et ideo dixit deus: fiat firmamentum. et sic est factum, in cognitione spiritalis creaturae hoc priusquam in eo ipso fieret praenoscentis. deinde fecit deus firmamentum, iam utique ipsam firmamenti naturam, cuius minor esset tamquam uespertina cognitio: ac sic usque ad omnium operum finem et usque ad requiem dei, quae non habet uesperam, quia non est facta sicut creatura, ut posset etiam ipsius geminari cognitio, tamquam prior et maior in uerbo dei sicut in die et posterior ac minor in se ipsa sicut in uespera.

4.33Ama sözün, birbirine bağlı sebeplerin düzenine göre tek tek ayırt ettiği her şeyi meleksi zihin aynı anda kavrayabiliyorsa, yapılan şeyler de —kubbenin kendisi, suların toplanması ve karanın çıplak görünümü, çalıların ve ağaçların filizlenmesi, ışıkların ve yıldızların biçimlenmesi, sudaki ve karadaki canlılar— hepsi aynı anda mı yapıldı, yoksa daha çok önceden belirlenmiş günlere göre zaman aralıklarıyla mı? Yoksa onların ilk kuruluşunu, şimdi tabiî hareketlerine göre tecrübe ettiğimiz gibi değil, "bir uçtan öbür uca güçle uzanan ve her şeyi tatlılıkla düzenleyen" Tanrı bilgeliğinin şaşılası ve anlatılamaz kudretine göre mi düşünmeliyiz? Çünkü bilgelik de basamak basamak uzanmaz ya da adım adım varmaz. Bu yüzden en etkili hareket ona ne kadar kolaysa, Tanrı da her şeyi, onunla kurulduğu için, o kadar kolay kurdu. Şimdi şeylerin, her birinin türüne uygun olanı gerçekleştirmek için zaman aralıklarıyla hareket ettiğini görmemiz, Tanrı'nın kurma anında adeta tohum gibi saçtığı, şeylere yerleştirilmiş o ilkelerden gelir: "O söyledi ve oldular; buyurdu ve yaratıldılar."

Demek ki ağır olan şeylerin ağır olması ağır ağır kurulmadı; çağlar da akıp geçtikleri süre boyunca kurulmadı. Çünkü zamanlar, şeylerin yaratılırken zamansal olmayan biçimde aldıkları bu sayıları işler. Aksi hâlde, bunlar Tanrı'nın Sözüyle ilk kez yapıldığında şeylerin tabiî hareketlerini ve bildiğimiz bu günlerin alışılmış sürelerini göz önüne alırsak, bir gün değil, birçok gün gerekirdi: Köklerinden filizlenip yeri örten bitkiler önce toprağın altında filizlenecek, sonra her biri kendi türüne göre belli sayıda günden sonra havaya fırlayacaktı; Yazı'nın onların tabiatının yaratılışı hakkında bir günde, yani üçüncü günde olduğunu anlattığı şey yalnız buraya kadar sürse bile. Sonra, kuşlar ilk başlangıçlarından itibaren var olup tabiatlarının sayılarına göre tüylere ve kanatlara ulaştılarsa, uçabilmeleri için kaç gün gerekirdi? Yoksa beşinci gün suların kendi cinsine göre bütün kanatlı uçanları çıkardığı söylendiğinde yalnız yumurtalar mı yaratılmıştı? Eğer bu, belli sayıda günler boyunca kaynaşıp bir bakıma açılan her şey yumurtaların o sıvısında zaten bulunduğu, çünkü cisimsel şeylere cisimsiz olarak dokunmuş o sayılı ilkeler zaten içlerinde bulunduğu için doğru biçimde söylenebildiyse, aynı şey yumurtalardan önce de neden doğru biçimde söylenemesin? Çünkü aynı ilkeler, kuşların her biri kendi cinsine özgü zamansal sürelerle doğup yetkinleşebilsin diye sıvı unsurda zaten oluşmuştu. Bu Yazı'nın, işlerini altı günde tamamladığını anlattığı Yaratıcı hakkında başka bir yerde, elbette bununla çelişmeden, her şeyi aynı anda yarattığı yazılmıştır. Bu yüzden her şeyi aynı anda yapan, bu altı ya da yedi günü, daha doğrusu altı ya da yedi kez tekrarlanan tek günü de aynı anda yaptı. Öyleyse altı günün böyle ayrı ayrı ve düzenli biçimde anlatılmasına ne gerek vardı? Şüphesiz şu yüzden: "Her şeyi aynı anda yarattı" sözünü göremeyenler, söz onlarla birlikte ağır ağır ilerlemedikçe, onları götürdüğü yere varamazlar.

4.33

Sed si omnia simul mens angelica potest, quae singillatim per ordinem conexarum causarum sermo distinguit, numquid etiam quae fiebant, uelut ipsum firmamentum, uelut aquarum congregatio speciesque nudata terrarum. uelut fruticum et arborum germinatio, luminarium et siderum conformatio, aquatilia terrestriaque animantia, simul omnia facta sunt, ac non potius per interualla temporum secundum praefinitos dies? an forte non, sicut ea secundum motus eorum naturales nunc experimur, ita etiam cum primitus instituta sunt cogitare debemus, sed secundum mirabilem atque ineffabilem uirtutem sapientiae dei, quae adtingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suauiter? neque enim et ipsa gradibus adtingit aut tamquam gressibus peruenit. quapropter quam facilis ei efficacissimus motus est, tam facile deus condidit omnia, quoniam per illam sunt condita, ut hoc, quod nunc uidemus temporalibus interuallis ea moueri ad peragenda, quae suo cuique generi conpetunt, ex illis rationibus insitis ueniat, quas tamquam seminaliter sparsit deus in ictu condendi. cum dixit, et facta sunt; mandauit, et creata sunt. Non itaque tarde institutum est, ut essent tarda, quae tarda sunt, nec ea mora sunt condita saecula, qua transcurrunt. hos enim numeros tempora peragunt, quos cum crearentur non temporaliter acceperunt. alioquin si rerum naturales motiones dierumque istorum, quos nouimus, usitata spatia, cum haec primitus uerbo dei facta sunt, cogitemus, non uno, die opus erat, sed pluribus, ut ea, quae radicibus pullulant terramque uestiunt, subter primitus germinarent, deinde certo numero dierum pro suo quaeque genere in auras erumperent, etiam si hoc usque fieret, quod de creata natura eorum die uno, id est tertio factum scriptura narrauit. deinde quot diebus opus erat, ut aues uolarent, si a suis primordiis existentes ad plumas et pennas per naturae suae numeros peruenerunt? an forte oua tantum creata erant, cum quinto die dictum est, quod eiecerint aquae omne uolatile pennatum secundum suum genus? aut si propterea recte hoc dici potuit, quia in illo humore ouorum iam erant omnia, quae per numeros certos dierum coalescunt et explicantur quodammodo, quia inerant iam ipsae numerosae rationes incorporaliter corporeis rebus intextae, cur non et ante oua id ipsum recte dici potuerit, cum iam eaedem rationes in elemento humido fierent, quibus alites per temporales sui cuiusque generis moras oriri et perfici possent? de quo enim creatore scriptura ista narrauit. quod sex diebus consummauerit opera sua, de illo alibi non utique dissonanter scriptum est, quod creauerit omnia simul. ac per hoc et istos dies sex uel septem. uel potius unum sexies septiesue repetitum, simul fecit, qui fecit omnia simul. quid ergo opus erat sex dies tam distincte dispositeque narrari? quia scilicet hi, qui non possunt uidere, quod dictum est: creauit omnia simul, nisi cum eis sermo tardius incedat, ad id, quo eos ducit, peruenire non possunt.

4.34Öyleyse o ışığın hazır bulunuşunun meleklerin bilgisi aracılığıyla akşamdan sabaha yedi kez tekrarlandığını nasıl söylüyoruz? Oysa bu üçüne, yani gündüze, akşama ve sabaha bir kez sahip olmak ona yetiyordu: Bütün yaratılışı, aynı anda yapıldığı gibi, aynı anda kendisiyle kurulduğu ilk ve değişmez ilkelerde seyrediyordu —bu gündüzdü—, kendi tabiatında biliyordu —bu akşamdı—, bu daha aşağı bilgiden ötürü de Yaratıcı'yı övüyordu —bu da sabahtı—. Ya da her şey aynı anda yapıldığı için hiçbir şey önce ya da sonra yapılmadıysa, sabah nasıl önce geliyordu; öyle ki ışık Tanrı'nın sonra ne yapacağını Sözde bilsin ve aynı şeyi ardından akşam da bilsin? Hayır; altı gün boyunca anılan şeyler hem önce ve sonra yapıldı, hem de her şey aynı anda yapıldı. Çünkü Tanrı'nın işlerini anılan günler boyunca anlatan bu Yazı da, O'nun her şeyi aynı anda yaptığını söyleyen öbür Yazı da doğrudur; ve ikisi tek bir Yazıdır, çünkü tek bir hakikat Ruhu'nun ilhamıyla yazılmıştır.

Ama neyin önce, neyin sonra olduğunu zaman aralıklarının göstermediği bu şeylerde, ikisi de, yani hem "aynı anda" hem "önce ve sonra" söylenebilse de, "aynı anda" denen "önce ve sonra" denenden daha kolay anlaşılır. Örneğin doğan güneşe baktığımızda, bakışımızın, bizimle onun arasındaki bütün hava ve gök aralığını geçmeden ona ulaşamayacağı kesinlikle açıktır. Bu aralığın ne kadar uzun olduğunu kim kestirebilir? İç kesimlerdeki bir bölgede bulunuyorsak, bakışımız, yani gözlerimizin ışını, önce bulunduğumuz yerden deniz kıyısına kadar karanın üzerindeki havayı geçmeden denizin üzerindeki havayı geçmeye ulaşamazdı. Sonra bakışımızın aynı doğrultusunda denizden sonra yine karalar uzanıyorsa, bakışımız deniz aşırı o karaların üzerindeki havayı da, önce karşısına çıkan denizin üzerine yayılan havanın aralığını katetmeden geçemez. Şimdi o deniz aşırı karalardan sonra yalnız okyanusun kaldığını varsayalım. Bakışımız, okyanusun berisinde karanın üzerindeki bütün havayı geçmeden okyanusun üzerine yayılan havayı geçebilir mi? Okyanusun büyüklüğünün eşsiz olduğu söylenir; ama ne kadar büyük olursa olsun, gözlerimizin ışınları önce onun üzerindeki havayı, sonra ötedeki her şeyi geçmeli, ancak o zaman gördüğümüz güneşe varmalıdır. Peki burada bu kadar çok "önce" ve "sonra" dedik diye bakışımız bunların hepsini aynı anda, tek bir vuruşta geçmiyor mu? Gözlerimiz kapalıyken yüzümüzü güneşe dönüp bakmaya hazırlansak, gözlerimizi açar açmaz bakışımızı oraya götürdüğümüzü değil, onu orada bulduğumuzu sanmaz mıyız? Öyle ki gözlerin kendileri bile, bakışın yöneldiği yere varmasından önce açılmış görünmez. Bu da gözlerimizden fışkıran ve o kadar uzaktaki şeylere ölçülemeyecek ve kıyaslanamayacak bir hızla erişen cisimsel ışığın ışınıdır elbette. Burada bütün o geniş ve ölçüsüz aralıkların aynı anda, tek bir vuruşta geçildiği apaçıktır; neyin önce, neyin sonra geçildiği de bir o kadar kesindir.

Havari dirilişimizin hızını anlatmak isterken haklı olarak bunun "göz açıp kapayıncaya kadar" olacağını söyledi. Çünkü cisimsel şeylerin hareketlerinde ya da vuruşlarında bundan daha hızlı bir şey bulunamaz. Bedenî gözlerin bakışı hızca bu kadar şey yapabiliyorsa, zihnin bakışı, hatta insan zihninin bakışı neler yapamaz? Meleklerin zihni ise ne kadar daha fazlasını yapar? Tanrı'nın en yüce bilgeliğinin hızı hakkında artık ne denebilir? O, temizliği sayesinde her yere erişir ve ona hiçbir kirli şey sızamaz. Öyleyse aynı anda yapılmış olan bu şeylerde neyin önce, neyin sonra yapılması gerektiğini kimse, her şeyin sırayla ve aynı anda kendisiyle yapıldığı o bilgelikte görmedikçe göremez.

4.34

Quomodo ergo dicimus septies repetitam lucis illius praesentiam per angelicam cognitionem a uespere ad mane, cum ipsa tria simul, id est et diem et uesperam et mane semel ei habere suffecerit, cum simul uniuersam creaturam, sicut simul facta est, et in primis atque incommutabilibus rationibus, per quas condita est, contemplaretur propter diem et in eius ipsius natura cognosceret propter uesperam et creatorem ex ipsa etiam inferiore cognitione propter mane laudaret? aut quomodo praecedebat mane, ut in uerbo cognosceret, quid esset deo postea faciendum, id ipsum etiam consequenter uespere cognitura, si prius et posterius nihil factum est, quia omnia simul facta sunt? immo uero et prius atque posterius per sex dies quae commemorata sunt facta sunt, et simul omnia facta sunt, quia et haec scriptura, quae per memoratos dies narrat opera dei, et illa, quae simul eum dicit fecisse omnia, uerax est; et utraque una est, quia uno spiritu ueritatis inspirante conscripta est. Sed in his rebus, in quibus quid prius sit uel posterius, interualla temporum non demonstrant, quamuis utrumque dici possit, id est et simul et prius atque posterius, facilius tamen intellegitur quod dicitur simul quam quod prius atque posterius: uelut cum solem intuemur orientem, certe manifestum est, quod ad eum acies nostra peruenire non posset, nisi transiret totum aeris caelique spatium, quod inter nos et ipsum est. hoc autem cuius longinquitatis sit, quis aestimare sufficiat? nec utique perueniret eadem acies uel radius oculorum nostrorum ad transeundum aerem, qui est super mare, nisi prius transisset eum, qui est super terram, in qualibet mediterranea regione simus, ab eo loco, ubi sumus, usque ad litus maris. deinde, si ad eandem lineam contuitus nostri adhuc post mare terrae adiacent, eum quoque aerem, qui super illas transmarinas terras est, transire acies nostra non potest, nisi prius peracto spatio aeris illius, qui super mare, quod primum occurrit, extenditur. faciamus iam post illas transmarinas terras nonnisi oceanum remanere. numquid et aerem, qui super oceanum diffunditur, potest transire acies nostra, nisi prius transierit quidquid aeris citra oceanum supra terram est? oceani autem magnitudo inconparabilis perhibetur; sed quantacumque sit, prius oportet aerem, qui supra est, transeant radii nostrorum oculorum et postea quidquid ultra est tum demum ad solem perueniant, quem uidemus. num igitur quia totiens hic diximus „prius" et "postea-, ideo non simul omnia uno ictu transit noster obtutus? si enim clausis oculis faciem contra uisuri solem ponamus, nonne mox, ut eos aperuerimus, ibi potius aciem nostram nos inuenisse, quam illuc eam perduxisse putabimus, ita ut nec ipsi oculi prius aperti fuisse uideantur quam illa quo intenderat peruenisse? et certe iste corporeae lucis est radius, emicans ex oculis nostris et tam longe posita tanta celeritate contingens, ut aestimari conpararique non possit. nempe hic et illa omnia tam ampla inmensaque spatia simul uno ictu transiri manifestum est et. quid prius posteriusque transeatur, nihilo minus certum est. Merito resurrectionis nostrae celeritatem cum exprimere uellet apostolus, in ictu oculi dixit fieri. neque enim aliquid in rerum corporearum motibus uel ictibus potest celerius inueniri. quodsi oculorum carnalium acies celeritate potest tantum, quid mentis acies uel humanae? quanto magis angelicae? quid iam de ipsius summae dei sapientiae celeritate dicatur, quae adtingit ubique propter suam munditiam, et nihil inquinatum in eam incurrit? in his ergo, quae simul facta sunt, nemo uidet, quid prius posteriusue fieri debuerit, nisi in illa sapientia, per quam facta sunt omnia per ordinem simul.

4.35Öyleyse Tanrı'nın ilk yaptığı o gün, ruhanî ve akıllı yaratık, yani göklerin üstündeki meleklerin ve güçlerin yaratığı ise, Tanrı'nın bütün işlerine, ilminin düzeni olan bir hazır bulunuş düzeniyle hazır bulundu. Bu ilimle yapılacak şeyleri Tanrı'nın Sözünde önceden biliyor, yapılmış olanları yaratıkta biliyordu; zaman aralıklarının süreleriyle değil: Yaratıkların bağlantısında önce ve sonra vardı, Yaratıcı'nın etkinliğinde ise her şey aynı andaydı. Çünkü Tanrı olacak şeyleri, zamansal şeyleri zamansal olarak yapmayacak biçimde yaptı; tersine, O'nun yaptığı zamanlar akmaya başladı. Bu yüzden gök cisminin ışığının dolaşarak açıp yeniden kapadığı bu yedi gün, bir tür simgesel gölgeyle bizi şu günleri aramaya yöneltir: O günlerde yaratılmış ruhanî ışık, altı sayısının mükemmelliği boyunca Tanrı'nın bütün işlerine hazır bulunabildi ve oradan Tanrı'nın dinlenmesinin yedinci gününde sabaha sahip oldu, akşama sahip olmadı. Dolayısıyla Tanrı'nın yedinci gün dinlenmesi, dinlenmesi için yedinci güne muhtaç olduğu anlamına gelmez; meleklerinin gözü önünde yaptığı bütün işlerinden dinlendiği anlamına gelir, elbette yapılmamış olan kendisinden başka hiçbir yerde değil. Yani O'nun bütün işlerini O'nda ve kendilerinde bilmek üzere, adeta akşamıyla birlikte bir gün olarak hazır bulunan meleksi yaratık, O'nun pek iyi olan bütün işlerinden sonra, O'nun bunların hepsinden kendisinde dinlendiğinden ve daha mesut olmak için hiçbirine muhtaç olmadığından daha iyi bir şey bilmedi.

4.35

Dies ergo ille, quem deus primitus fecit. si spiritalis rationalisque creatura est, id est angelorum supercaelestium atque uirtutum, praesentatus est omnibus operibus dei hoc ordine praesentiae. quo ordine scientiae, qua et in uerbo dei facienda praenosceret et in creatura facta cognosceret non per interuallorum temporalium moras, sed prius et posterius habens in conexione creaturarum, in efficacia uero creatoris omnia simul. sic enim fecit, quae futura essent, ut non temporaliter faceret temporalia, sed ab eo facta currerent tempora. ac per hoc isti dies septem, quos lux corporis caelestis circumeundo explicat atque replicat, secundum quandam umbram significationis admonent nos quaerere illos dies, in quibus lux creata spiritalis omnibus operibus dei per senariam numeri perfectionem praesentari potuerit, atque inde in septimam requiem dei mane habere, uesperam non habere, ut non hoc sit deo requieuisse in die septimo, tamquam ipso die septimo eguerit ad requiem suam, sed quod in conspectu angelorum suorum requieuerit ab omnibus operibus suis, quae fecit, non utique nisi in se ipso, qui factus non est; id est, ut creatura eius angelica, quae cognoscendis omnibus operibus eius in ipso et in illis tamquam dies cum uespera praesentata est, nihil post omnia ualde bona opera eius melius cognosceret quam illum ab omnibus in se ipso requiescere nullo eorum egente, quo sit beatior.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…