Augustinus · Tekvin'in Lafzî Tefsiri
V. Kitap
5.1"Bu, göğün ve yerin yaratılışının kitabıdır: Gün yapıldığında Tanrı göğü ve yeri yaptı; kırın bütün yeşilliğini, daha yerin üzerinde olmadan, kırın bütün otunu da daha bitmeden yaptı. Çünkü Tanrı yerin üzerine yağmur yağdırmamıştı ve yeri işleyecek insan yoktu. Ama yerden bir pınar yükseliyor ve yerin bütün yüzünü suluyordu." Şimdi, Tanrı'nın tek bir gün yaptığı ve o altı ya da yedi günün bu tek günün tekrarıyla sayılabildiği görüşü elbette daha da sağlamlaşır. Çünkü Kutsal Yazı, başlangıçtan buraya kadar söylediği her şeyi bir bakıma toparlayarak artık daha açık konuşur ve şunu ekler: "Bu, göğün ve yerin yaratılışının, ya da yapılışının kitabıdır: Gün yapıldığında." Kimse burada göğün ve yerin, gün kurulduğu bildirilmeden önce "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" dendiği gibi anıldığını söylemeyecektir. O söz, Tanrı'nın günü yapmadan önce günsüz bir şey yaptığı anlamında anlaşılırsa, bunun hangi gerekçeyle kabul edilebileceğini yeri gelince, söylenmesi gerektiğini düşündüğüm kadarıyla söyledim; kimsenin daha iyi anlama serbestliğini de engellemedim. Ama şimdi "Bu, göğün ve yerin yaratılışının kitabıdır: Gün yapıldığında" derken, sanırım yeterince gösteriyor ki göğü ve yeri burada, başlangıçta gün yapılmadan önce, karanlık enginin üzerindeyken andığı gibi anmıyor; gün yapıldığında gök ve yer nasıl yapıldıysa öyle anıyor. Yani bütün yaratılışın onlarla düzenlenip bir araya getirilerek dünya denen bu görünümü oluşturduğu şeylerin kısımları ve türleri artık biçimlenmiş ve birbirinden ayrılmışken.
Demek ki burada anılan gök, Tanrı'nın yarattığında kubbe adını verdiği gök ve içindeki her şeydir; yer de engin ile birlikte en aşağıdaki yeri tutan yer ve içindeki her şeydir. Çünkü Yazı devam edip şunu ekler: "Tanrı göğü ve yeri yaptı." Böylece gök ve yer adını hem günün yapıldığını anmadan önce koyup hem andıktan sonra tekrarlayarak, göğü ve yeri şimdi, başlangıçta gün yaratılmadan önceki gibi adlandırdığından şüphelenilmesine izin vermez. Sözleri şöyle bağlamıştır: "Bu, göğün ve yerin yaratılışının kitabıdır: Gün yapıldığında Tanrı göğü ve yeri yaptı." Biri yukarıda konan "göğün ve yerin yaratılışının kitabı" sözünü, gün kurulmadan önce "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" dendiği gibi anlamak isterse —çünkü burada da önce gök ve yer anılmış, sonra gün yapılmıştır—, sonraki sözlerle düzeltilir; çünkü günün yapıldığı anıldıktan sonra gök ve yer adı yeniden eklenmiştir.
Gerçi araya konan "-dığında" bağlacı ve "gün yapıldığında" diye bağlanışı da en inatçı kişiye bile başka bir anlam olamayacağını kabul ettirir. Çünkü araya şöyle konsaydı: "Bu, göğün ve yerin yaratılışının kitabıdır. Gün yapıldı. Tanrı göğü ve yeri yaptı", belki biri göğün ve yerin yaratılışının kitabının, gün kurulmadan önce "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" dendiği gibi adlandırıldığını sanırdı; ardından "Gün yapıldı" eklendiğini, tıpkı orada daha sonra Tanrı'nın günü yaptığının anlatılması gibi; sonra da hemen yeniden "Tanrı göğü ve yeri yaptı" dendiğini, sanki bunlar gün kurulduktan sonra yapıldıkları biçimiyle anılıyormuş gibi. Ama araya "gün yapıldığında" konduğu için, şüphesiz göğü ve yeri, gün yapıldığında yapıldıkları biçimiyle andığını anlamamızı zorunlu kılar; bunu ister önceki sözlere bağlayıp "Bu, göğün ve yerin yaratılışının kitabıdır, gün yapıldığında" diye tek bir cümle kurun, ister sonrakilere bağlayıp "Gün yapıldığında Tanrı göğü ve yeri yaptı" diye yine tam bir cümle kurun. Sonra "Tanrı göğü ve yeri yaptı" dendikten sonra "ve kırın bütün yeşilliğini" eklenmiştir; bunların üçüncü gün yapıldığı açıktır. Buradan daha açık görülür ki Tanrı'nın yaptığı o tek gün, tekrarlanmasıyla ikinci, üçüncü ve yedinci güne kadar öbür günlerin yapıldığı gündür.
Hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est. non enim pluerat deus super terram et homo non erat, qui operaretur terram. fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. nunc certe firmior fit illa sententia, qua intellegitur unum diem fecisse deum, unde iam illi sex uel septem dies unius huius repetitione numerari potuerint, quandoquidem apertius sancta scriptura iam dicit, concludens quodammodo cuncta, quae ab initio usque ad hunc locum dixerat, atque infert: hic est liber creaturae uel facturae caeli et terrae, cum factus est dies. neque enim quisque dicturus est caelum et terram hic ita commemorata, sicut dictum erat, antequam conditus insinuaretur dies, in principio fecit deus caelum et terram. illud enim si eo modo intellegitur, ut aliquid deus fecerit sine die, priusquam faceret diem, qua ratione id possit accipi suo loco dixi, quod dicendum putaui, nulli intercludens melius intellegendi licentiam. nunc autem, hic est, inquit, liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, satis, ut opinor, ostendens non hic se ita commemorasse caelum et terram, sicut in principio, antequam fieret dies, cum tenebrae essent super abyssum, sed quomodo factum est caelum et terra, cum factus est dies, id est iam formatis atque distinctis partibus et generibus rerum, quibus uniuersa creatura disposita atque conposita reddit hanc speciem, quae mundus uocatur. Illud hic ergo caelum commemoratum est, quod cum creasset deus firmamentum uocauit, cum omnibus, quae in illo sunt, et ea terra, quae cum abysso imum obtinebat locum, cum omnibus, quae in ea sunt. sequitur enim et adiungit: fecit deus caelum et terram, ut caeli et terrae nomine et praemisso, antequam factum diem commemoraret, et repetito, cum commemorasset, non sinat suspicari ita se nunc caelum et terram nominasse, sicut in principio, antequam esset creatus dies. sic enim uerba contexuit: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram, ut, si quisquam uelit sic intellegere, quod superius positum est: liber creaturae caeli et terrae, quemadmodum dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, priusquam conderet diem, quia prius et hic commemorata sunt caelum et terra et postea factus est dies, corrigatur consequentibus uerbis, quia et post commemoratum factum diem rursus caeli et terrae nomen adiunctum est. Quamquam et hoc, quod positum est "cum" et sic adiunctum, factus est dies, cuiuis contentioso extorqueat alium intellectum esse non posse. si enim ita esset interpositum, ut diceretur: hic est liber creaturae caeli et terrae. factus est dies, fecit deus caelum et terram, quisquam forte arbitraretur librum creaturae caeli et terrae sic appellatum, quomodo appellatum est: in principio fecit deus caelum et terram ante conditum diem, ac deinde subiunctum: factus est dies, sicut ibi postea narratum est, quod deus fecerit diem: inde continuo rursum dictum: fecit deus caelum et terram, tamquam sic iam, quemadmodum haec facta sunt post conditum diem. sed quia ita interpositum est, ut diceretur: cum factus est dies. siue hoc superioribus uerbis conectas, ut sit una sententia: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, siue inferioribus, ut item hoc modo sit plena sententia: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram, procul dubio cogit eo modo se intellegi caelum et terram commemorasse, quomodo facta sunt, cum factus est dies. deinde cum dictum esset: fecit deus caelum et terram, additum est: et omne uiride agri, quae certe manifestum est tertio die facta. unde liquidius adparet eundem illum esse unum diem, quem fecit deus, quo repetito factus est et secundus et tertius et ceteri usque ad septimum diem.
5.2Ama Yazı burada, Kutsal Yazıların alışılmış tarzıyla, gök ve yer adıyla bütün yaratılışın anlaşılmasını istediğine göre, neden "ve kırın bütün yeşilliğini" eklediği sorulabilir. Bana öyle geliyor ki bunu, "gün yapıldığında" derken hangi günü kastettiğini daha anlamlı biçimde bildirmek için koydu. Çünkü biri bu günün, dönüşüyle bize gündüz ve gece zamanlarının nöbetleşmesini gösteren cisimsel ışığın günü olduğunu çabucak sanabilirdi. Ama kurulan yaratıkların sırasını hatırlayıp kırın bütün yeşilliğinin üçüncü gün, güneşten önce yaratıldığını bulunca —güneş dördüncü gün yapıldı ve bu gündelik, alışılmış gün onun hazır bulunuşuyla geçer—, "Gün yapıldığında Tanrı göğü, yeri ve kırın bütün yeşilliğini yaptı" sözünü işitince o günün kendisini düşünmeye yöneltiliriz. Onu, ister bize bilinmeyen bir tür ışıkta cisimsel bir gün, ister meleklerin birlik topluluğunda ruhanî bir gün olarak anlayalım, ama burada bildiğimiz türden olmayan bir gün olarak, anlayışla izlemeye çalışalım.
Cum autem nomine caeli et terrae usitato more scripturarum nunc uniuersam creaturam uoluerit accipi, quaeri potest cur addiderit: et omne uiride agri. quod mihi uidetur ideo posuisse, ut significantius intimaret, quem diem commendauerit, quod ait: cum factus est dies. cito enim quisquam putaret hunc diem lucis corporeae commendatum, quo circumeunte nobis uicissitudo diurni nocturnique temporis exhibetur. sed cum creaturarum conditarum ordinem recolimus et inuenimus omne uiride agri tertio die creatum, antequam sol fieret. qui quarto die factus est, cuius praesentia dies iste cotidianus usitatusque peragitur, quando audimus: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, admonemur de ipso die cogitare, quem siue corporalem in nescio qua luce nobis incognita siue spiritalem in societate unitatis angelicae non tamen talem, qualem hic nouimus, intellectu uestigare conemur.
5.3Şuna da bakmak konu dışı olmaz: Yazı şöyle diyebilirdi: "Bu, Tanrı göğü ve yeri yaptığında, göğün ve yerin yaratılışının kitabıdır." Böylece ilahî Yazının alışkanlığı uyarınca gök ve yer derken içlerindeki her şeyi anlardık. Çünkü o, bütün yaratılışı çok sık gök ve yer adıyla, bazen "ve deniz" ekleyerek, bazen de "ve içlerindeki şeyler" diyerek bildirir; öyle ki bunlardan hangisini söylerse söylesin, orada günü de anlardık: ister ilk kurduğu günü, ister güneşin hazır bulunuşunun yaptığı bu günü. Ama böyle demedi; araya günü koyarak "gün yapıldığında" dedi. Şöyle de konuşmadı: "Bu, günün, göğün ve yerin yaratılışının kitabıdır", yani yapıldıkları anlatılan sıraya göre; ne de şöyle: "Bu, gün, gök ve yer yapıldığında, Tanrı göğü, yeri ve kırın bütün yeşilliğini yaptığında, göğün ve yerin yaratılışının kitabıdır"; ne şöyle: "Bu, Tanrı günü, göğü, yeri ve kırın bütün yeşilliğini yaptığında, göğün ve yerin yaratılışının kitabıdır"; ne de şöyle: "Bu, göğün ve yerin yaratılışının kitabıdır. Tanrı günü, göğü, yeri ve kırın bütün yeşilliğini yaptı." Konuşma alışkanlığı daha çok bu deyiş tarzlarını gerektirirdi. Tersine şöyle dedi: "Bu, göğün ve yerin yaratılışının kitabıdır: Gün yapıldığında Tanrı göğü, yeri ve kırın bütün yeşilliğini yaptı"; sanki Tanrı'nın göğü, yeri ve kırın bütün yeşilliğini gün yapıldığı zaman yaptığını bildirmek istercesine.
Üstelik önceki anlatı önce günün yapıldığını gösterir ve onu birinci gün sayar; ardından kubbenin yapıldığı ikinci günü, yerin ve denizin görünümlerinin ayrıldığı ve yerin ağacı ve otu çıkardığı üçüncü günü sayar. Yoksa bu, bir önceki kitapta göstermeye çalıştığımız şey, yani Tanrı'nın her şeyi aynı anda yaptığı mıdır? Çünkü anlatının o dokusu, her şeyin altı günün sırasıyla yaratılıp tamamlandığını andıktan sonra, şimdi her şey gök ve yer adıyla, buna çalıların türü de eklenerek, tek bir güne indiriliyor. Şüphesiz yukarıda söylediğim sebeple: Gün belki bizim bu alışkanlığımıza göre anlaşılırsa, okur, Tanrı'nın yerin kırın yeşilliğini çıkarmasını bu güneş gününden önce buyurduğunu hatırlayınca düzeltilsin. Böylece Tanrı'nın her şeyi aynı anda yarattığına dair tanıklık artık Kutsal Yazının başka bir kitabından getirilmiyor; hemen sonraki sayfanın yakın tanıklığı bize bu konuda şöyle uyarıda bulunuyor: "Gün yapıldığında Tanrı göğü, yeri ve kırın bütün yeşilliğini yaptı." Öyle ki bu günün yedi kez tekrarlandığını ve böylece yedi gün olduğunu anlayasın; her şeyin gün yapıldığında yapıldığını işittiğinde de, o altılı ya da yedili tekrarın zamansal sürelerin ve aralıkların boşlukları olmaksızın olduğunu, yapabilirsen, kavrayasın. Henüz yapamıyorsan, bunları görmeyi gücü yetenlere bırak; sen de zaafını yüzüstü bırakmayan ve bir ana gibi seninle birlikte ağır ağır yürüyen Yazıyla ilerle. Yazı öyle konuşur ki yüceliğiyle kibirlileri alaya alır, derinliğiyle dikkatlileri ürkütür, hakikatiyle büyükleri doyurur, yumuşaklığıyla küçükleri besler.
Illud etiam non ab re fuerit intueri, quod, cum posset dicere: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum fecit deus caelum et terram, ut in caelo et terra intellegeremus quidquid in eis est, sicut loqui diuina scriptura consueuit, ut nomine caeli et terrae saepissime, interdum addito et maris, uniuersam insinuet creaturam, aliquando adiungens et dicens: et quae sunt in eis, ut, quidquid horum diceret, ibi intellegeremus et diem, siue quem primitus condidit, siue istum, quem praesentia solis facit: non ita dixit, sed interposuit diem dicens: cum factus est dies. nec ita locutus est, ut diceret: hic est liber creaturae diei et caeli et terrae, tamquam hoc ordine, quo facta narrantur, nec ita: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies et caelum et terra, cum fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, nec ita: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum fecit deus diem et caelum et terram et omne uiride agri, nec ita: hic est liber creaturae caeli et terrae. fecit deus diem et caelum et terram et omne uiride agri — hos enim magis locutionis modos loquendi consuetudo poscebat -: sed ait: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, tamquam illud insinuans, cum factus est dies, tunc fecisse deum caelum et terram et omne uiride agri. Porro autem superior narratio factum diem primitus indicat eumque unum diem deputat; post quem secundum adnumerat, quo factum est firmamentum, et tertium, quo species terrae marisque digestae sunt et lignum atque herbam terra produxit. an forte hoc illud est, quod in libro superiore moliebamur ostendere deum simul fecisse omnia, quandoquidem narrationis illa contextio, cum sex dierum ordine creata cuncta et consummata memorasset, nunc ad unum diem omnia rediguntur nomine caeli et terrae adiuncto etiam fruticum genere? nimirum propter quod supra dixi, ut. si fortassis ex hac nostra consuetudine intellegeretur dies, corrigeretur lector, cum recoleret uiride agri ante istum solarem diem deum dixisse, ut terra produceret. ita iam non ex alio sanctae scripturae libro profertur testimonium, quod omnia simul deus creauerit, sed uicina testificatio paginae consequentis ex hac re nos admonet dicens: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, ut istum diem et septies intellegas repetitum, ut fierent septem dies et, cum audis tunc facta omnia, cum factus est dies, illam senariam uel septenariam repetitionem sine interuallis morarum spatiorumque temporalium factam, si possis, adprehendas, si autem nondum possis, haec relinquas conspicienda ualentibus, tu autem cum scriptura non deserente infirmitatem tuam et materno incessu tecum tardius ambulante proficias, quae sic loquitur, ut altitudine superbos inrideat, profunditate adtentos terreat, ueritate magnos pascat, affabilitate paruulos nutriat.
5.4Peki bundan sonra gelen sözler ne demek istiyor? Çünkü söz şöyle devam eder: "Gün yapıldığında Tanrı göğü ve yeri yaptı; kırın bütün yeşilliğini, daha yerin üzerinde olmadan, kırın bütün otunu da daha bitmeden yaptı." Bu nedir? Tanrı'nın onları, daha yerin üzerinde olmadan ve daha bitmeden önce nerede yaptığını sormamız gerekmez mi? Çünkü bu ilahî söz Tanrı'nın bunları bitmeden önce yaptığını hatırlatmasaydı, kim onları bitmeden önce değil, bittiklerinde yaptığına daha kolay inanmazdı? Böylece, nerede yapıldıklarını bulamasa bile, bu Yazıya takvayla inanan herkes onların bitmeden önce yapıldığına inansın; çünkü ona inanmamak takvasızlıktır.
Öyleyse ne diyeceğiz? Bazılarının sandığı gibi, her şey yerde bitmeden önce Tanrı'nın Sözünün kendisinde mi yapıldı? Ama böyle yapıldılarsa, gün yapıldığında değil, gün yapılmadan önce yapılmışlardır. Oysa Yazı açıkça şöyle der: "Gün yapıldığında Tanrı göğü, yeri ve kırın bütün yeşilliğini, daha yerin üzerinde olmadan, bütün otu da daha bitmeden yaptı." Demek ki gün yapıldığında yapıldılar; elbette gün yapılmadan önce değil. Dolayısıyla Baba'yla birlikte ebedî olan Sözde, gün yapılmadan, hatta hiçbir şey yapılmadan önce değil, gün yapıldığında. Çünkü Tanrı'nın Sözünde bütün yaratılıştan önce bulunanlar elbette yapılmış değildir; bunlar ise, Yazının sözlerinin bildirdiği gibi, gün yapıldığında yapılmıştır; ama yine de yerin üzerinde olmadan ve bitmeden önce. Bu, kırın yeşillikleri ve otu hakkında söylenmiştir.
Öyleyse nerede? Yoksa yerin kendisinde, sebep olarak ve ilke olarak mı; tıpkı her şeyin, büyümelerini ve görünümlerini zamanların sayıları boyunca bir bakıma açıp geliştirmeden önce tohumlarda zaten bulunması gibi? Ama gördüğümüz bu tohumlar zaten yerin üzerindedir, zaten bitmiştir. Yoksa yerin üzerinde değil, altında mıydılar ve bu yüzden bitmeden önce mi yapıldılar; çünkü tohumlar filizlenip büyüyerek havaya çıktıklarında bittiler, ki bunun şimdi her türe ayrılmış zaman süreleriyle olduğunu görüyoruz? Öyleyse gün yapıldığında yapılan tohumlar mıydı ve kırın bütün yeşilliği ve bütün otu, yerin üzerinde bitmiş olarak sahip oldukları görünümle değil, tohumların ilkelerindeki güçle mi onlarda bulunuyordu? Demek ki yer önce tohumları mı çıkardı? Ama Yazı şöyle derken böyle konuşmuyordu: "Ve yer, cinsine göre ve benzerliğine göre tohum veren yem otunu, ya da ot bitkisini, ve yerin üzerinde cinsine göre tohumu kendinde olan meyve veren meyve ağacını çıkardı." Bu sözlerden daha çok, tohumların otlardan ve ağaçlardan çıktığı, otların ve ağaçların ise tohumlardan değil, yerden çıktığı görülür; özellikle de Tanrı'nın kendi sözleri de böyle olduğu için. Çünkü "Tohumlar yerde ot bitkisini ve meyve ağacını filizlendirsin" demiyor; "Yer tohum veren ot bitkisini filizlendirsin" diyor; böylece tohumun ottan, otun tohumdan gelmediğini bildiriyor. "Ve öyle oldu. Ve yer çıkardı": Yani önce o günün bilgisinde öyle oldu; sonra yer çıkardı ki bu, kurulan yaratığın kendisinde de olsun.
Peki "yerin üzerinde olmadan ve bitmeden önce" nasıl? Sanki onlar için, Tanrı'nın ilk yaptığı, bizim için alışılmamış ve bilinmeyen o gün yapıldığında gök ve yerle birlikte yapılmak bir şey, artık yerin üzerinde bitmek başka bir şeymiş gibi; bitmek ise ancak güneşin dönüşünün her türe uygun zaman süreleriyle yaptığı bu günler boyunca olur. Bu böyleyse ve o gün göklerin üstündeki meleklerin ve güçlerin topluluğu ve birliği ise, Tanrı'nın yaratığı meleklere şüphesiz bize bilindiğinden çok başka türlü bilinir. Onu her şeyin kendisiyle yapıldığı Tanrı'nın Sözünde bilmeleri bir yana, kendisinde de onlara bize bilindiğinden çok başka türlü bilindiğini söylüyorum: Onlara, deyim yerindeyse, ilk başlangıcındaki ya da kökenindeki hâliyle bilinir; yani Tanrı'nın onu ilk kurduğu ve bu kuruluştan sonra daha başka bir şey kurmayarak işlerinden dinlendiği hâliyle. Bize ise önceden kurulmuş şeylerin zamanların sıraları boyunca yönetimine göre bilinir; Tanrı bu şeyleri altının mükemmelliğiyle tamamladıktan sonra bu yönetime göre şimdiye dek iş görmektedir.
Demek ki o zaman yerin otu ve ağacı çıkardığı sebep olarak söylendi; yani yer çıkarma gücünü aldı. Çünkü zamanlar boyunca olacak şeyler, deyim yerindeyse zamanların köklerindeymiş gibi, yerde zaten yapılmıştı. Nitekim Tanrı sonra doğuda bir cennet dikti ve orada yerden göze güzel, yemeye iyi her ağacı çıkardı. Ama bundan Tanrı'nın o zaman yaratılışa daha önce yapmadığı bir şeyi eklediği, sanki altıncı gün her şeyi pek iyi
Quid sibi ergo uult etiam quod sequitur? nam ita sermo contexitur: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est. quid est hoc? nonne quaerendum est, ubi ea fecerit, antequam essent super terram et antequam exorta sunt? quis enim non procliuius crederet tunc ea deum fecisse, cum exorta sunt, non antequam exorta sunt, nisi admoneretur hoc diuino eloquio ista deum ante fecisse, quam exorerentur, ut, si ubi facta sint inuenire non possit, credat tamen ante facta quam exorta quisquis huic scripturae pie credit; inpie quippe non credit. Quid ergo dicemus? an, quod nonnulli putauerunt, in ipso uerbo dei facta omnia. antequam exorerentur in terra? sed, si. hoc modo facta sunt, non cum factus est dies, sed antequam fieret dies, facta sunt; aperte autem scriptura dicit: cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum, antequam exoreretur. si ergo cum factus est dies, non utique antequam fieret dies, ac per hoc non in uerbo, quod patri coaeternum est, antequam dies, antequam omnino aliquid fieret, sed cum factus est dies. nam illa, quae in uerbo dei ante omnem creaturam sunt, non utique facta sunt; haec autem facta sunt, cum factus est dies, sicut scripturae uerba declarant, sed tamen antequam essent super terram et antequam exorerentur: quod de uiridibus et feno agri dictum est. Ubi ergo? an in ipsa terra causaliter et rationabiliter, sicut in seminibus iam sunt omnia, antequam euoluant quodammodo atque explicent incrementa et species suas per numeros temporum? sed ista semina, quae uidemus, iam super terram sunt, iam exorta sunt. an non erant super terram, sed infra terram, et ideo, antequam exorta sunt, facta sunt, quia tunc exorta sunt, cum semina germinarunt et accessu incrementorum in auras eruperunt, quod per moras temporum nunc fieri uidemus suo cuique generi distributas? num ergo semina tunc facta sunt, cum factus est dies, et in ipsis erat omne uiride agri et omne fenum nondum ea specie, qua sunt super terram iam exorta, sed ea ui, qua sunt in rationibus seminum? semina ergo primum terra produxit? sed non ita scriptura loquebatur, cum diceret: et produxit terra herbam pabuli, uel herbam feni, seminans semen secundam genus et secundum similitudinem, et lignum fructuosum faciens fructum, cuius semen suum in se secundum genus super terram. his enim uerbis magis adparet semina esse orta ex herbis et lignis, non autem illa ex seminibus, sed ex terra, praesertim quia et ipsa uerba dei sic se habent. non enim ait: germinent semina in terra herbam feni et lignum fructuosum, sed ait: germinet terra herbam feni seminans semen, ut semen ex herba, non herbam insinuaret ex semine. et sic est factum. et produxit terra, id est: prius sic est factum in cognitione illius diei, et produxit terra. iam, ut hoc fieret etiam in ipsa creatura, quae condita est. Quomodo ergo, antequam essent super terram et antequam exorerentur? quasi eis aliud fuerit fieri cum caelo et terra, quando factus est dies ille inusitatus atque incognitus nobis, quem primum deus fecit, aliud autem exoriri iam super terram, quod non fit nisi per hos dies, quos circuitus solis facit per temporum moras suo cuique generi adcommodatas? quod si ita est diesque ille societas atque unitas supercaelestium angelorum atque uirtutum est, procul dubio longe aliter nota est angelis creatura dei, aliter nobis; excepto, quod eam in uerbo dei nouerunt, per quod facta sunt omnia, etiam in se ipsa dico longe aliter eis notam esse quam nobis: illis enim primordialiter, ut ita dicam. uel originaliter, sicut eam deus primitus condidit et post eam conditionem a suis operibus requieuit non condendo aliquid amplius, nobis autem secundum rerum antea conditarum administrationem iam per ordines temporum, secundum quam deus iam illis rebus senaria perfectione consummatis usque modo operatur. Causaliter ergo tunc dictum est produxisse terram herbam et lignum, id est producendi accepisse uirtutem. in ea quippe iam tamquam in radicibus, ut ita dixerim, temporum facta erant, quae per tempora futura erant; nam utique postea plantauit deus paradisum iuxta orientem et eiecit ibi de terra omne lignum speciosum ad aspectum et bonum ad escam. nec tamen dicendum est eum tunc aliquid addidisse creaturae, quod ante non fecerat, quod uelut illi perfectioni, qua omnia bona
5.4_2olarak tamamladığı o yetkinliğe sonradan bir şey eklenmesi gerekiyormuş gibi söylenmemelidir. Tersine, çalıların ve ağaçların bütün tabiatları ilk kuruluşta zaten yapılmış olduğu için —Tanrı bu kuruluştan dinlendi; sonra da kurduğu ve kurduktan sonra dinlendiği aynı şeyleri zamanların akışı boyunca hareket ettirip yönetiyor—, yalnız o zaman cenneti değil, şimdi doğan her şeyi de O dikti. Çünkü bunları şimdi de, şimdiye dek iş gören O'ndan başka kim yaratır? Ama şimdi bunları zaten var olan şeylerden yaratır; o zaman ise hiç yokken O'nun tarafından yaratıldılar; hem de kendisi de hiç yokken yapılan o gün, yani ruhanî ve akıllı yaratık yapıldığında.
ualde sexto die consummauit post esset addendum; sed quia iam omnes naturae fructicum atque lignorum in prima conditione factae fuerant, a qua conditione deus requieuit, mouens deinde administransque per temporales cursus illa ipsa, quae condidit et a quibus conditis requieuit, non solum tunc plantauit paradisum, sed etiam nunc omnia, quae nascuntur. quis enim alius etiam nunc ista creat, nisi qui usque nunc operatur? sed creat haec modo ex his, quae iam sunt; tunc autem ab illo, cum omnino nulla essent, creata sunt, cum factus et dies ille, qui etiam ipse omnino non erat, spiritalis uidelicet atque intellectualis creatura.
5.5Yaratık yapılınca zamanlar onun hareketleriyle akmaya başladı. Bu yüzden yaratılıştan önce zamanlar aramak boşunadır; sanki zamanlardan önce zamanlar bulunabilirmiş gibi. Çünkü ruhanî ya da cisimsel yaratığın, gelecek şeylerin şimdiki aracılığıyla geçmiş şeylerin yerine geçtiği hiçbir hareketi olmasaydı, hiç zaman olmazdı. Yaratık ise var olmasaydı elbette hareket edemezdi. Öyleyse daha çok zaman yaratıkla başladı, yaratık zamanla değil; ikisi de Tanrı'dandır: "Çünkü her şey O'ndan, O'nun aracılığıyla ve O'ndadır." Ama "zaman yaratıkla başladı" sözü, zaman bir yaratık değilmiş gibi anlaşılmasın; çünkü zaman, yarattığı her şeyi yöneten Tanrı'nın düzenlemesine göre birbirini izleyen şeylerde yaratığın bir şeyden ötekine hareketidir. Bu yüzden Tanrı'nın yedinci gün dinlendiği işlerinin, yani yaratıkların ilk kuruluşunu düşündüğümüzde, ne o günleri bu güneş günleri gibi, ne de işin kendisini Tanrı'nın şimdi zaman içinde bir şey işlemesi gibi düşünmeliyiz. Zamanların ondan başlayacağı biçimde nasıl iş gördüğünü, her şeyi aynı anda nasıl işlediğini düşünmeliyiz. Tanrı onlara bir düzen de verdi; ama zaman aralıklarıyla değil, sebeplerin bağlantısıyla; öyle ki aynı anda yapılmış olan şeyler, o günün altı kez hazır bulunmasıyla tamamlansın.
Bu yüzden zamana değil, sebebe dayalı bir sırayla önce biçimsiz ve biçimlenebilir madde, hem ruhanî hem cisimsel madde yapıldı; yapılacak olan şey ondan yapılacaktı. Bu madde de kurulmadan önce yoktu; her şeyin kendisinden geldiği o en yüce ve gerçek Tanrı'dan başkası tarafından da kurulmadı. Bu maddenin, Tanrı'nın kurduğu o tek günden önce başlangıçta yaptığı gök ve yer adıyla mı belirtildiği —ki gök ve yer ondan yapıldığı için madde artık böyle adlandırılmıştır—, yoksa görünmez ve düzensiz yer ile karanlık engin adıyla mı belirtildiği birinci kitapta ele alındı.
Biçimsizlikten çıkıp artık biçimlenmiş olan ve daha açık biçimde yaratılmış, yapılmış ya da kurulmuş diye anılan şeyler arasında ise önce gün yapıldı. Çünkü yaratılışın başında, yaratığı Yaratıcı aracılığıyla bilebilen, Yaratıcı'yı yaratık aracılığıyla bilmeyen o tabiatın bulunması gerekiyordu. İkinci olarak kubbe yapıldı; cisimsel dünya onunla başlar. Üçüncü olarak denizin ve yerin görünümü, yerde de, deyim yerindeyse, imkân olarak otların ve ağaçların tabiatı. Çünkü yer bunları Tanrı'nın sözü üzerine, bitmeden önce böyle çıkardı; zamanlar boyunca kendi cinslerine göre ortaya koyacağı bütün sayılarını aldı. Sonra, şeylerin adeta bu konutu kurulduktan sonra, dördüncü gün ışıklar ve yıldızlar yaratıldı; öyle ki dünyanın içinde hareket eden şeylerden önce, dünyanın üst kısmı görünür şeylerle düzene konsun. Beşinci gün suların tabiatı, gökle ve havayla bitişik olduğu için, Tanrı'nın sözü üzerine kendi yerlilerini, yani yüzen ve uçan her şeyi çıkardı; bunları da imkân olarak, uygun zaman hareketleriyle ortaya konacak sayılar hâlinde. Altıncı gün de benzer şekilde karadaki hayvanlar, dünyanın son unsurundan çıkan son şeyler olarak; yine imkân olarak; sayılarını zaman sonradan görünür biçimde açacaktı.
O gün, düzene konmuş yaratığın bütün bu düzenini bildi. Bu bilgiyle bir bakıma altı kez hazır bulunarak altı gün gibi göründü; oysa tek bir gündür. Yapılmış şeyleri önce Yaratıcı'da, ardından kendilerinde bilir; ama kendilerinde kalmaz, onların sonraki bilgisini de Tanrı'nın sevgisine yöneltir. Böylece her şeyde akşamı, sabahı ve öğleni sundu; zamanların süreleriyle değil, kurulan şeylerin düzeni yüzünden. Sonunda Yaratıcı'sının dinlenmesinin, yani O'nun bütün işlerinden kendisinde dinlenişinin bilgisini gösterdiği için —bu bilgide akşamı yoktur—, bundan ötürü mübarek kılınmaya ve kutsanmaya layık oldu. Bu yüzden Yazı yedi sayısını bir bakıma Kutsal Ruh'a adanmış olarak yüceltir; Kilise de bunu bilir.
Öyleyse "Bu, göğün ve yerin yaratılışının kitabıdır"; çünkü Tanrı başlangıçta göğü ve yeri, maddenin, deyim yerindeyse, bir tür biçimlenebilirliğine göre yaptı. Madde ardından O'nun Sözüyle biçimlenecekti ve kendi biçimlenişinden zamanca değil, kökence önce geliyordu. Çünkü biçimlenirken önce gün yapıldı: "Gün yapıldığında Tanrı göğü, yeri ve kırın bütün yeşilliğini, daha yerin üzerinde olmadan, kırın bütün otunu da daha bitmeden yaptı." Bunu tartıştığımız gibi anlıyoruz; ya da daha açık ve daha uygun biçimde nasıl görülüp söylenebildiyse veya söylenebilecekse öyle.
Factae itaque creaturae motibus coeperunt currere tempora: unde ante creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inueniri ante tempora tempora. motus enim si nullus esset uel spiritalis uel corporalis creaturae, quo per praesens praeteritis futura succederent, nullum esset tempus omnino. moueri autem creatura non utique posset, si non esset. potius ergo tempus a creatura quam creatura coepit a tempore, utrumque autem ex deo; ex ipso enim et per ipsum et in ipso sunt omnia. nec sic accipiatur quod dictum est: tempus a creatura coepit, quasi tempus creatura non sit, cum sit creaturae motus ex alio in aliud consequentibus rebus secundum ordinationem administrantis dei cuncta quae creauit. quapropter cum primam conditionem creaturarum cogitamus, a quibus operibus suis deus in die septimo requieuit, nec illos dies sicut istos solares nec ipsam operationem ita cogitare debemus, quemadmodum nunc aliquid deus operatur in tempore, sed quemadmodum operatus est, unde inciperent tempora, quemadmodum operatus est omnia simul, praestans eis etiam ordinem non interuallis temporum, sed conexione causarum, ut ea, quae simul facta sunt, senario quoque illius diei numero praesentato perficerentur. Non itaque temporali, sed causali ordine prius facta est informis formabilisque materies, et spiritalis et corporalis, de qua fieret, quod faciendum esset, cum et ipsa, priusquam instituta est, non fuisset; nec instituta est nisi ab illo utique summo deo et uero, ex quo sunt omnia. quae siue caeli et terrae nomine significata sit, quae in principio fecit deus ante unum illum diem, quem condidit, propterea iam sic appellata, quia inde facta sunt caelum et terra, siue nomine terrae inuisibilis et inconpositae atque abyssi tenebrosae, iam in primo libro tractatum est. In his uero, quae iam ex informitate formata sunt euidentiusque appellantur creata uel facta uel condita, primum factus est dies; oportebat enim, ut primatum creaturae obtineret illa natura, quae creaturam per creatorem, non creatorem per creaturam posset agnoscere. secundo firmamentum, unde corporeus incipit mundus. tertio species maris et terrae, atque in terra potentialiter, ut ita dicam, natura herbarum atque lignorum. sic enim terra ad dei uerbum ea produxit, antequam exorta essent, accipiens omnes numeros eorum, quos per tempora exereret secundum suum genus. deinde, posteaquam haec uelut habitatio rerum condita est, quarto die luminaria et sidera creata sunt, ut prius pars mundi superior rebus, quae intra mundum mouentur, uisibilibus ordinaretur. quinto aquarum natura, quia caelo aerique coniungitur, produxit ad dei uerbum indigenas suos, omnia scilicet natatilia et uolatilia; et haec potentialiter in numeris, qui per congruos temporum motus exererentur. sexto terrestria similiter animalia, tamquam ex ultimo elemento mundi ultima, nihilominus potentialiter, quorum numeros tempus postea uisibiliter explicaret. Hunc omnem ordinem creaturae ordinatae dies ille cognouit; et per hanc cognitionem sexies quodammodo praesentatus tamquam sex dies exhibuit, cum sit unus dies ea, quae facta sunt, in creatore primitus et in ipsis consequenter agnoscens nec in ipsis remanens, sed eorum etiam posteriorem cognitionem ad dei referens dilectionem, uesperam et mane et meridiem in omnibus praebuit, non per moras temporum, sed propter ordinem conditorum. postremo quietis sui creatoris, quia in se requiescit ab omnibus operibus suis. notitiam repraesentans, in qua non habet uesperam, benedici et sanctificari ob hoc meruit. unde ipsum septenarium numerum sancto spiritui quodammodo dedicatum commendat scriptura et nouit ecclesia. Hic est ergo liber creaturae caeli et terrae, quia in principio fecit deus caelum et terram secundum materiae quandam, ut ita dicam, formabilitatem, quae consequenter uerbo eius formanda fuerat, praecedens formationem suam non tempore, sed origine. nam utique cum formaretur, primum factus est dies; cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exoreretur, sicut tractauimus uel si quid liquidius et congruentius uideri et dici potuit aut potuerit.
5.6Ardından gelen "Çünkü Tanrı yerin üzerine yağmur yağdırmamıştı ve yeri işleyecek insan yoktu" sözünün neye ilişkin olduğunu ve bize neyi bildirdiğini araştırmak zordur. Sanki Tanrı kırın otunu, yerin üzerine henüz yağmur yağmadığı için bitmeden önce yapmış gibi: Otu yağmurdan sonra yapsaydı, ot O'nun tarafından yapılmış olmaktan çok yağmurla bitmiş görünürdü. Ama nasıl? Yağmurdan sonra biten şey aynı Tanrı'dan başkası tarafından mı yapılır? Peki yeri işleyecek insan neden yoktu? Tanrı insanı altıncı gün yapmış ve yedinci gün bütün işlerinden dinlenmiş değil miydi? Yoksa Yazı bunu özetleyerek mi anıyor; yani Tanrı kırın bütün yeşilliğini ve bütün otu yaptığında yerin üzerine henüz yağmur yağmamıştı ve henüz insan yoktu, diye mi? Çünkü bunları üçüncü gün, insanı ise altıncı gün yaptı. Ama Tanrı kırın bütün yeşilliğini ve bütün otu yerin üzerinde bitmeden önce yaptığında, yalnız yeri işleyecek insan yok değildi; Yazının bitmeden önce yapıldığını söylediği otun kendisi de yerin üzerinde yoktu. Yoksa Tanrı bunları üçüncü gün, yeri işleyerek onları yetiştirecek bir insan henüz olmadığı için mi yaptı? Sanki bunca ağaç ve bunca ot türü insanların hiçbir emeği olmadan yerden bitmiyormuş gibi!
Yoksa ikisi de, yani hem yere henüz yağmur yağmadığı hem de yeri işleyecek insan henüz olmadığı bunun için mi konmuştur? Çünkü insan emeğinin olmadığı yerde bunlar yağmurla biter; ama bazıları vardır ki insan emeği katılmadıkça yağmurla da bitmez. Bu yüzden şimdi her şeyin bitmesi için iki yardım da gereklidir; o zaman ise ikisi de yoktu. Bu yüzden Tanrı bunları Sözünün kudretiyle, yağmursuz ve insan emeği olmadan yaptı. Çünkü şimdi de O yapar; ama artık yağmur aracılığıyla ve insanların elleriyle; gerçi "ne diken bir şeydir ne sulayan; büyüten Tanrı'dır."
Peki "Ama yerden bir pınar yükseliyor ve yerin bütün yüzünü suluyordu" eklemesi nedir? O kadar bol akan o pınar, Nil'in Mısır için olduğu gibi, bütün yer için yağmurun yerini tutabilirdi. Öyleyse yeri sulayan pınar yağmur kadar yardım edebildiğine göre, Tanrı'nın bu bitkileri yağmur yağmadan önce yapmış olması neden büyük bir şey olarak vurgulandı? Pınar biraz daha az yardım etse bile, bitkiler belki daha küçük olurdu, ama yine de bitmez değildi. Yoksa Yazı burada da âdeti üzere zayıflara zayıflarca konuşur, ama yine de gücü yetenin anlayacağı bir şeyi ima eder mi? Şüphesiz öyle: Biraz yukarıda anılan bu günle Tanrı'nın tek bir gün yaptığını ve gün yapıldığında göğü ve yeri yaptığını belirtti; öyle ki önceki altı günün sayılışı zaman aralıkları göstermiş gibi görünse de, gücümüz yettiğince Tanrı'nın her şeyi aynı anda yaptığını düşünelim. Bunun gibi, Tanrı'nın gök ve yerle birlikte kırın bütün yeşilliğini, daha yerin üzerinde olmadan, kırın bütün otunu da daha bitmeden yaptığını söyledikten sonra şunu ekledi: "Çünkü Tanrı yerin üzerine yağmur yağdırmamıştı ve yeri işleyecek insan yoktu." Sanki şöyle diyordu: Tanrı bunları, şimdi yağmur yağarken ve insanlar çalışırken bu türden şeyleri yaptığı gibi yapmadı. Çünkü bunlar artık zaman süreleriyle olur; Tanrı her şeyi, zamanlar da onlardan başlasın diye aynı anda yaptığında ise bu süreler yoktu.
Quod autem sequitur: non enim pluerat deus super terram, et homo non erat. qui operaretur terram, quo pertineat et quid nobis insinuet, indagare difficile est. tamquam ideo, antequam exortum est, fecit deus fenum agri, quia nondum pluerat super terram; si enim post pluuiam fenum fecisset, pluuia magis exortum quam factum ab eo uideretur. quid enim? quod post pluuiam exoritur, ab alio fit nisi ab eodem deo? cur autem non erat homo, qui operaretur terram? nonne iam sexto die fecerat hominem et septimo requieuerat ab omnibus operibus suis? an hoc recapitulando commemorat, quoniam, quando fecit deus omne uiride agri et omne fenum, nondum pluerat super terram, et nondum erat homo? tertio quippe die fecit ista, hominem autem sexto. sed cum fecit deus omne uiride atque omne fenum agri, antequam exortum est super terram, non solum homo non erat. qui operaretur terram, sed nec ipsum fenum erat super terram, quod utique ante dicit factum quam exortum. an ideo die tertio deus fecit ista, quia nondum erat homo, qui operando terram faceret ea? quasi uero tam multa ligna et tam multa genera herbarum non sine ulla opera hominum nascuntur ex terra. An ob hoc utrumque positum est, et quia nondum pluerat super terram et quia nondum erat homo, qui operaretur terram? ubi enim opera humana non est, per pluuiam ista nascuntur. sunt autem quaedam, quae etiam per pluuiam non nascuntur, nisi opera humana accedat. ideo nunc utrumque adiutorium necessarium est, ut cuncta nascantur; tunc autem utrumque defuit. ideo fecit haec deus potentia uerbi sui sine pluuia et sine opere humano. nam etiam nunc ipse facit, sed iam per pluuiam et per hominum manus, quamuis neque qui plantat est aliquid neque qui rigat, sed qui incrementum dat, deus. Quid est ergo, quod adiungit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? ille quippe fons tanta largitate manans sicut Nilus Aegypto posset uniuersae terrae esse pro pluuia. quid itaque pro magno conmendatum est, antequam plueret, fecisse deum illa gignentia, cum tantum posset adiuuare pluuia, quantum fons inrigans terram? uerum et si aliquid minus, minora illa fortasse, non tamen nulla nascerentur. an hinc etiam more suo scriptura tamquam infirmis infirmiter loquitur et tamen innuit aliquid, quod intellegat qui ualuerit? nimirum enim sicut isto die paulo superius commemorato significauit unum diem factum a deo et tunc deum fecisse caelum et terram, cum factus est dies, ut, quomodo possemus, cogitaremus simul omnia deum fecisse, quamuis superior sex dierum enumeratio uelut temporum interualla ostendisse uideretur, ita, cum dixisset cum caelo et terra deum fecisse omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exortum est, addidit: nondum enim pluerat deus super terram, nec erat homo, qui operaretur terram, tamquam diceret: non ea sic fecit deus, quemadmodum facit nunc talia, cum pluit et cum operantur homines. haec enim iam per moras temporum fiunt, quae tunc non erant, cum fecit omnia simul, unde etiam tempora inciperent.
5.7Öyleyse ardından gelen "Ama yerden bir pınar yükseliyor ve yerin bütün yüzünü suluyordu" sözüyle, kanaatimce, artık her şeyin aynı anda yapıldığı o ilk yaratılıştan çıkıp zaman aralıklarına göre olacak şeyler bildiriliyor. Yazı haklı olarak, hayvanların, otların ve ağaçların bütün türlerinin, kendi tabiatlarına dağıtılmış zamansal sayılarını işlemek üzere doğdukları unsurdan başladı. Çünkü ister bütün etin, ister bütün çalıların doğduğu tohumların bütün ilk başlangıçları nemlidir ve nemden kaynaşıp büyür. Onlarda, Tanrı'nın yedinci gün dinlendiği o tamamlanmış işlerinden gelen ve ardınca gelecek güçleri kendileriyle birlikte çeken son derece etkili sayılar bulunur.
Yine de yerin bütün yüzünü sulamaya yeten bu pınarın ne olduğu haklı olarak sorulur. Çünkü var olup sonra tıkandıysa ya da kuruduysa, sebebi aranmalıdır. Şimdi yerin bütün yüzünü sulayan hiçbir pınar görmüyoruz. Belki de insanların günahı şu cezayı da hak etti: O pınarın o büyük bolluğu kesilerek yerlerden zahmetsiz bereket alındı ve orada oturanların emeği arttı. Hiçbir yazı bunu anlatmasa da insan tahmini bunu ileri sürebilirdi; yeter ki şu engel çıkmasaydı: Emek cezası verilen insan günahı cennetin nimetlerinden sonra ortaya çıktı; cennetin ise çok büyük bir pınarı vardı —ondan ileride yeri gelince daha dikkatle söz edeceğiz—, onun tek kaynağından dört büyük ve milletlerce bilinen ırmağın aktığı anlatılır. Öyleyse o tek ve en büyük pınar yerden yükselip yerin bütün yüzünü sularken bu pınar ya da bu ırmaklar neredeydi? Pınar yerden yükselip yalnız Mısır'ı değil, yerin bütün yüzünü doyururken, o dört ırmaktan biri olan ve Nil denen Geon o zaman elbette Mısır'ı sulamıyordu.
Yoksa şuna mı inanmalı: Tanrı önce tek ve en büyük bir pınarla bütün yeri sulamak istedi; öyle ki yerde ilk olarak kurduğu şeyler nemin yardımını alarak artık zamansal süreler boyunca da, türlerinin çeşitliliğine göre farklı gün sayılarıyla doğsun. Sonra cenneti dikince o pınarı kesti ve yeri, şimdi gördüğümüz gibi, birçok pınarla doldurdu; cennetin tek pınarından ise dört büyük ırmak ayırdı. Böylece yaratıklarının, kendi zamanlarının uygun sayılarını işleyen türleriyle dolu olan yerin geri kalanının da kendi pınarları ve ırmakları olacak, daha seçkin bir yere dikilen cennet de o dört ırmağı kendi pınarının kaynağından salacaktı. Ya da Tanrı önce cennetin o tek pınarından çok daha bol taşan sularla bütün yeri suladı ve zaman aralıkları olmadan onda yarattığı türleri zamanların sayıları boyunca doğurması için onu bereketlendirdi; sonra o yerde suların çok büyük fışkırmasını kesti ki sular artık bütün yeryüzünde ırmakların ve pınarların farklı kaynaklarından aksın; sonra da artık bütün yeri sulamayan, yalnız o anılmaya değer dört ırmağı salan o pınarın bölgesinde, yaptığı insanı yerleştireceği cenneti dikti?
Quod ergo sequitur: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, hinc iam, quantum arbitror, intimatur, quae fiant secundum interualla temporum ex illa prima conditione creaturarum, ubi facta sunt omnia simul. et recte ab eo coepit elemento, ex quo cuncta genera nascuntur uel animalium uel herbarum atque lignorum, ut agant temporales numeros suos naturis propriis distributos. omnia quippe primordia seminum, siue unde omnis caro siue unde omnia frutecta gignuntur, umida sunt et ex umore concrescunt. insunt autem illis efficacissimi numeri trahentes secum sequaces potentias ex illis perfectis operibus dei, a quibus in die septimo requieuit. Uerum tamen quis iste sit fons ad inrigandam faciem terrae omnis idoneus, merito quaeritur. si enim fuit et obstrusus est uel siccatus, causa quaerenda est. nunc enim uidemus nullum esse fontem, quo inrigetur omnis facies terrae. fortassis ergo peccatum hominum hanc etiam poenam conmeruit, ut tanta illius fontis repressa largitas facillimam terris auferret fecunditatem, ut incolentium augeretur labor. posset hoc, quamuis nulla id scriptura narrauerit, adfirmare humana suspicio, nisi illud occurreret, quod peccatum hominum, cui poena laboris inposita est, post paradisi delicias extitit; paradisus autem habebat praegrandem fontem suum, de quo post diligentius suo loco loquendum est, ex cuius uno capite quattuor magna flumina et nota gentibus manare narrantur. ubi ergo erat iste fons aut ista flumina, quando ille unus maximus ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae? certe enim tunc non Geon, qui dicitur Nilus, unus ex illis quattuor, rigabat Aegyptum, quando fons ascendebat de terra et non Aegyptum tantum, sed omnem faciem terrae satiabat. An primo deum uoluisse credendum est uno fonte maximo inrigare omnem terram, ut ea, quae in illa principaliter condiderat. accepto humoris adiutorio iam etiam per temporalia spatia gignerentur pro suorum generum diuersitate etiam diuersis numeris dierum, et postea plantato paradiso repressisse illum fontem multisque fontibus, sicut eam nunc uidemus, inpleuisse terram, de paradisi autem uno fonte quattuor ingentia flumina diuisisse, ut et terra cetera creaturarum suarum plena generibus congruos numeros suorum temporum agentibus fontes etiam suos haberet ac fluuios et paradisus loco electiore plantatus quattuor illa flumina ex capite sui fontis emitteret? aut ex ipso uno fonte paradisi multo largius exundante prius totam rigasse terram atque ad parienda per temporum numeros genera, quae in ea sine interuallis temporum creauerat, fecundasse ac postea repressisse in eo loco aquarum eruptionem uastissimam, ut de diuersis per omnem terram capitibus fluminum ac fontium iam manarent, ac deinde in regione illius fontis non iam uniuersam terram rigantis, sed memorabiles quattuor solos illos fluuios emittentis plantasse paradisum, ubi hominem, quem fecerat, conlocaret?
5.8Çünkü o ilk kuruluştan sonra zamanların nasıl aktığı, ilk yapılıp o altıncı gün tamamlanan yaratıkların yönetiminin nasıl birbirini izlediği her şeyiyle yazılmamıştır. Yazılan, yazarın içinde bulunan Ruh'un, yalnız yapılmış şeylerin bilgisine değil, gelecek şeylerin önceden simgelenmesine de yarayacak şeyler olarak yeterli gördüğü kadardır. O'nun bilmediği için değil de bilerek geçtiği şeylerin nasıl olmuş olabileceğini biz bilmeden tahmin ediyoruz. Gücümüz ölçüsünde, yardım gördüğümüz kadarıyla yalnız şunu sağlamaya çalışıyoruz: Kutsal Yazılarda okurun kanaatini incitecek bir saçmalık ya da çelişki olduğu sanılmasın; okur da Yazının olduğunu andığı şeylerin olamayacağını düşünerek ya imandan geri sıçramasın ya da imana yaklaşmaktan geri durmasın.
Quia enim non omnia scripta sunt, quemadmodum post illam primam rerum conditionem tempora cucurrerint seque secutae sint administrationes creaturarum, quae primitus factae sextoque die illo consummatae sunt, sed quantum satis iudicauit spiritus, qui inerat scribenti ea, quae non solum ad factarum rerum notitiam, sed etiam ad futurarum praefigurationem ualerent, nescientes coniectamus. quid fieri potuerit, quod ille non nesciens praetermisit, tantum id conantes pro modulo nostro, quantum adiuuamur, efficere, ne aliqua absurditas uel repugnantia putetur esse in scripturis sanctis, quae opinionem lectoris offendat et, dum existimat fieri non potuisse, quae facta esse scriptura conmemorat, uel resiliat a fide uel non accedat ad fidem.
5.9Bu yüzden bu pınar hakkında "yerden yükseliyor ve yerin bütün yüzünü suluyordu" sözünün nasıl imkânsız görünmeyeceğini araştırıyoruz; söylediklerimiz birine imkânsız görünüyorsa, kendisi başka bir açıklama arasın; ama bu açıklamayla bu Yazının doğru olduğu gösterilsin. Yazı, gösterilmese de şüphesiz doğrudur. Çünkü biri onun yanlış olduğunu kanıtlamak için delil getirmek isterse, ya yaratıkların kuruluşu ve yönetimi hakkında doğru hiçbir şey söylemeyecektir, ya da doğru şeyler söylerse, bu Yazıyı anlamadığı için onu yanlış sanacaktır. Örneğin şöyle ileri sürebilir: Ne kadar büyük olursa olsun tek bir pınarla yerin bütün yüzü sulanamazdı; çünkü dağları sulamıyorsa yerin bütün yüzünü sulamıyordu; dağları da suluyorsa, bu artık besleyici bir sulama değil, bir tufan baskınıydı; yer o zaman böyle idiyse, hepsi denizdi ve kara henüz ayrılmamıştı.
Proinde cum de isto fonte quaerimus, quomodo id, quod dictum est: ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae, non inpossibile uideatur, si ea, quae diximus, inpossibilia cuiquam uidentur, quaerat ipse aliud, quo tamen uerax ista scriptura monstretur, quae procul dubio uerax est, etiamsi non monstretur. nam si argumentari uoluerit, quo eam falsam esse conuincat, aut ipse nulla uera de creaturarum conditione atque administratione dicturus est aut, si uera dixerit, istam non intellegendo falsam putabit; uelut si contendat ideo non potuisse uno quantolibet fonte omnem terrae faciem rigari, quia, si montes non rigabat, non omnem terrae faciem rigabat; si autem etiam montes rigabat, non erat iam inpertitio saginae, sed diluuii inundatio: quod si terra tunc sic erat, totum mare erat, et nondum discreta erat arida.
5.10Ona şöyle cevap verilir: Bu, zamanların nöbetleşmesiyle olabilirdi; tıpkı Nil'in belli bir zamanda Mısır ovalarını basıp başka bir zamanda kendi kıyılarına çekilmesi gibi. Ya da Nil'in yıllık taşkınlarını dünyanın bilinmeyen, uzak bir bölgesinin sularından ve kış karlarından topladığına inanılıyorsa, okyanusun gelgitleri hakkında, dalgaların geniş ölçüde açıp sırayla yeniden örttüğü bazı kıyılar hakkında ne denebilir? Bazı pınarların şaşılası nöbetleşmesi hakkında anlatılanı geçiyorum: Belli yıl aralıklarıyla öyle taşarlarmış ki bütün o bölgeyi sularlarmış; oysa başka zamanlarda o bölgeye ancak derin kuyulardan içmeye yetecek su verirlermiş. Öyleyse o zaman bütün yer, enginin tek bir kaynağından sırayla taşıp çekilen bir sel ile sulandıysa, bu neden inanılmaz olsun? Enginin büyüklüğünden, deniz denen ve apaçık genişliği ve acı dalgalarıyla karaları çevreleyen kısmı bir yana bırakalım; yalnız yerin gizli koyları içinde tuttuğu kısmı ele alalım: Bütün pınarlar ve ırmaklar oradan farklı yollara ve damarlara dağılır ve her biri kendi yerinde fışkırır. Yazı tabiatın birliği yüzünden bu kısma "pınarlar" değil "pınar" demek istediyse ve onun mağaraların ve yarıkların sayısız yollarından yerden yükseldiğini, her yere saç gibi dağılan kollarla yerin bütün yüzünü suladığını söylediyse —ama bir denizin ya da gölün kesintisiz görünümüyle değil, suların ırmak yataklarından ve derelerin kıvrımlarından aktığını ve taşınca çevreyi suladığını gördüğümüz gibi—, inatçı bir ruhla uğraşan kişi dışında bunu kim kabul etmez? Çünkü yerin bütün yüzünün sulandığı, bir giysinin bütün yüzünün boyandığı söylendiği anlamda da anlaşılabilir; boya kesintisiz değil, benek benek olsa bile. Özellikle de o zaman, yerlerin yeniliği içinde, hepsi değilse bile pek çok yerin düz olduğuna inanılabilir; böylece fışkıran sular daha geniş yayılıp uzanabilirdi.
Bu yüzden bu pınarın büyüklüğü ya da çokluğu hakkında daha fazla uğraşmayalım. Pınarın bir yerden tek bir fışkırması olmuş olabilir. Ya da yerin gizli koylarında, büyük küçük bütün pınarların bütün sularının yerin üzerinde kaynadığı bir birlik bulunduğu için, bütün dağılışlarıyla yerden yükselip yerin bütün yüzünü suladığından ona tek pınar denmiş olabilir. Ya da, daha inanılır olduğu üzere, Yazı "tek bir pınar yerden yükseliyordu" değil, "ama pınar yerden yükseliyordu" dediği için, çoğul yerine tekil kullanmış olabilir; böylece bütün yeryüzünde kendi yerlerini ya da bölgelerini sulayan birçok pınar anlarız. Tıpkı "asker" denip birçok askerin anlaşılması gibi; Mısırlıların çarpıldığı belalarda çekirgelerin ve kurbağaların sayısı sayısız olduğu hâlde "çekirge" ve "kurbağa" denmesi gibi.
Cui respondetur, quia hoc uicibus temporum posset, sicut certo tempore per plana Aegypti Nilus restagnat et alio tempore ad ripas suas redit. aut si iste nescio cuius ignotae ac longinquae partis mundi aquis et pruinis hiemalibus anniuersaria creditur incrementa conligere, quid de oceani alternis aestibus, quid de quibusdam litoribus, quae late nudantur fluctibus uicissimque operiuntur, dici potest? ut omittam, quod de quorundam fontium mira uicissitudine perhibetur, certo annorum interuallo sic eos inundare, ut totam illam regionem rigent, cui alio tempore ex altis puteis ad potandum sufficientem praebent aquam. cur sit ergo incredibile, si ex uno abyssi capite alterna inundatione fluente atque refluente tunc uniuersa terra rigata est? quodsi ipsius abyssi magnitudinem ea parte excepta, quod mare dicitur et euidenti amplitudine atque amaris fluctibus terras ambit, in ea sola parte, quam reconditis sinibus terra continet, unde se omnes fontes amnesque diuersis tractibus uenisque distribuunt et suis quique locis erumpunt, fontem uoluit scriptura appellare, non fontes, propter naturae unitatem eumque per innumerabiles uias antrorum atque rimarum ascendentem de terra et ubique dispertitis quasi crinibus inrigantem omnem faciem terrae non continua specie tamquam maris autstagni, sed sicut uidemus ire aquas per alueos fluminum flexusque riuorum et eorum excessu uicina perfundere, quis non accipiat, nisi qui contentioso spiritu laborat? potest quippe etiam ita dicta intellegi omnis terrae facies inrigata, quemadmodum dicitur omnis uestis facies colorata. etiamsi non continuatim, sed maculatim fiat, praesertim quia tunc in nouitate terrarum etsi non omnia. plura tamen plana fuisse credibile est, qua latius possent erumpentia fluenta dispergi atque distendi. Quapropter de istius fontis magnitudine uel multitudine, qui siue unam habuit alicunde eruptionem siue propter aliquam in terrae occultis sinibus unitatem, unde omnes aquae super terram scatent omnium fontium magnorum atque paruorum. unus fons dictus est, per omnes dispertitiones suas ascendens de terra et inrigans omnem faciem terrae, siue etiam, quod est credibilius, quia non ait: unus fons ascendebat de terra. sed ait: fons autem. ascendebat de terra, pro numero plurali posuit singularem, ut. sic intellegamus fontes multos per uniuersam terram loca uel regiones proprias inrigantes, sicut dicitur miles et multi intelleguntur, sicut dicta est lucusta et rana in plagis, quibus Aegyptii percussi sunt, cum esset innumerabilis lucustarum numerus et ranarum: iam non diutius laboremus.
5.11Ama şunu da tekrar tekrar düşünelim: Tanrı'nın, yedinci gün dinlendiği işler olan bütün yaratıkları ilk kuruluşta bir türlü, şimdiye dek iş gördüğü bu yönetimlerinde ise başka türlü işlediğini söylediğimiz görüş her bakımdan sağlam kalabilir mi? Yani o zaman her şeyi aynı anda, zamansal sürelerin hiçbir aralığı olmadan; şimdi ise zamanın süreleri boyunca işlediğini. Bu sürelerle yıldızların doğudan batıya hareket ettiğini, göğün yazdan kışa değiştiğini, filizlerin belirli gün anlarında sürüp büyüdüğünü, yeşerip kuruduğunu; hayvanların da belirlenmiş zaman sınırları ve akışlarıyla döllenip tamamlandığını, doğduğunu ve çağlar boyunca yaşlılığa ve ölüme kadar ilerlediğini, ve bunun gibi öbür zamansal şeyleri görüyoruz. Bunları, kendisi böyle hiçbir harekete uğramadan, Tanrı'dan başka kim işler? Çünkü O'na zaman da arız olmaz. Demek ki Yazı, Tanrı'nın yedinci gün dinlendiği o işlerle şimdiye dek işlediği bu işler arasına anlatısının bir eklemini koyarak, o işleri anlatmayı bitirdiğini bildirdi ve artık bunları örmeye başladı. O işlerin anlatısının bittiği şöyle bildirildi: "Bu, göğün ve yerin yaratılışının kitabıdır: Gün yapıldığında Tanrı göğü ve yeri yaptı; kırın bütün yeşilliğini, daha yerin üzerinde olmadan, kırın bütün otunu da daha bitmeden yaptı. Çünkü Tanrı yerin üzerine yağmur yağdırmamıştı ve yeri işleyecek insan yoktu." Bunların örülmesi ise şöyle başladı: "Ama yerden bir pınar yükseliyor ve yerin bütün yüzünü suluyordu." Bu pınarın anılmasından itibaren anlatılanlar hep birlikte aynı anda değil, zamanın süreleri boyunca yapılmıştır.
Sed illud etiam atque etiam consideremus, utrum possit nobis per omnia constare sententia, qua dicebamus aliter operatum deum omnes creaturas prima conditione, a quibus operibus in die septimo requieuit, aliter ista eorum administratione, qua usque nunc operatur: id est, tunc omnia simul sine ullis temporalium morarum interuallis, nunc autem per temporum moras. quibus uidemus sidera moueri ab ortu ad occasum, caelum mutari ab aestate ad hiemem, germina certis dierum momentis pullulare, grandescere, uirescere, arescere, animalia quoque statutis temporum metis et cursibus et concipi et perfici et nasci et per aetates usque in senium mortemque decurrere et cetera huiusmodi temporalia. quis enim operatur ista nisi deus etiam sine ullo tali suo motu? non enim et ipsi accidit tempus. inter illa ergo opera dei, a quibus requieuit in die septimo, et ista, quae usque nunc operatur, quendam scriptura interponens suae narrationis articulum commendauit se illa explicasse et coepit iam ista contexere. illorum explicatorum commendatio sic facta est: hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri, antequam exoreretur. non enim pluerat deus super terram et homo non erat, qui operaretur terram. istorum autem contextio sic coepit: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. ab hac commemoratione fontis huius et deinceps ea, quae narrantur, per moras temporum facta sunt, non omnia simul.
5.12Öyleyse bütün yaratıkların Tanrı'nın Sözündeki değişmez ilkeleri bir türlüdür; Tanrı'nın yedinci gün dinlendiği o işleri başka türlü; o işlerden yola çıkarak şimdiye dek işlediği bu işler de başka türlü. Bu üçünden son andığımı bedenin hisleri ve bu hayatın alışkanlığıyla bir ölçüde biliyoruz. Hislerimizden ve insan düşüncesinin alışkanlığından uzak olan öbür ikisine ise önce ilahî otoriteye dayanarak inanmalı, sonra bilinen bu şeyler aracılığıyla bir ölçüde bilmeye çalışmalıyız; herkes kendi kavrayışı ölçüsünde ve bunu yapabilmesi için Tanrı'dan yardım görerek, ne kadar çok ya da az yapabilirse.
Cum ergo aliter se habeant omnium creaturarum rationes incommutabiles in uerbo dei. aliter eius illa opera, a quibus in die septimo requieuit, aliter ista, quae ex illis usque nunc operatur, horum trium hoc, quod extremum posui. nobis utcumque notum est per corporis sensus et huius consuetudinem uitae. duo uero illa remota a sensibus nostris et ab usu cogitationis humanae prius ex diuina auctoritate credenda sunt, deinde per haec, quae nota sunt. utcumque noscenda, quanto quisque magis minusue potuerit pro suae capacitatis modo diuinitus adiutus, ut possit.
5.13İlk sırada gelen o ilahî, değişmez ve ebedî ilkelere gelince: Her şeyin kendisiyle yapıldığı Tanrı'nın bilgeliği onları yapılmadan önce biliyordu. Yazı bunu şöyle tanıklık eder: "Başlangıçta Söz vardı ve Söz Tanrı'nın yanındaydı ve Söz Tanrı'ydı. O başlangıçta Tanrı'nın yanındaydı. Her şey O'nun aracılığıyla yapıldı ve O'nsuz hiçbir şey yapılmadı." Öyleyse kim, Tanrı'nın bildiği şeyleri yapmadığını söyleyecek kadar akılsız olabilir? Biliyor idiyse, her şeyin kendisiyle yapıldığı Sözün yanında bulunduğu kendi katından başka nerede biliyordu? Çünkü onları kendi dışında biliyor idiyse, O'na kim öğretmişti? "Çünkü Rab'bin düşüncesini kim bildi? Ya da O'nun danışmanı kim oldu? Ya da O'na önce kim bir şey verdi ki karşılığı ona ödensin? Çünkü her şey O'ndan, O'nun aracılığıyla ve O'ndadır."
Gerçi İncil'de ardından gelen sözler de bu görüşü yeterince doğrular. Çünkü İncil yazarı şunu ekler: "Yapılmış olan, O'nda hayattır; ve hayat insanların ışığıydı." Çünkü insanın Tanrı'nın suretinde yapıldığı cinsten olan akıllı zihinlerin, her şeyin kendisiyle yapıldığı Tanrı'nın Sözünün kendisinden başka gerçek ışığı yoktur; her türlü haksızlıktan ve yanılgıdan arınınca O'na pay alabileceklerdir.
De primis ergo illis diuinis incommutabilibus aeternisque rationibus, quoniam ipsa dei sapientia, per quam facta sunt omnia, priusquam fierent, ea nouerat, sicut scriptura - testatur: in principio erat uerbum et uerbum erat apud deum et deus erat uerbum. hoc erat in principio apud deum. omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, quis ergo tam sit demens, ut dicat non ea deum fecisse, quae nouerat? porro si nouerat. ubi nisi apud se ipsum, apud quem uerbum erat, per quod facta sunt omnia? nam si extra se ipsum ea nouerat, quis eum docuerat? quis enim cognouit sensum domini? aut quis consiliarius eius fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. Quamquam et ea, quae sequuntur in euangelio, satis adserant istam sententiam; adiungit enim euangelista et dicit: quod factum est, in illo uita est, et uita erat lux hominum, quia scilicet rationales mentes, in quo genere homo factus est ad imaginem dei, non habent ueram lucem suam nisi ipsum uerbum dei. per quod facta sunt omnia, cuius participes esse poterunt ab omni iniquitate et errore mundatae.
5.14Bu yüzden "Yapılmış olan O'nda hayattır" sözünü, "O'nda yapılmış olan" diye ayırıp ardından "hayattır" diye ekleyerek okumamalıyız. Çünkü O'nda yapılmamış ne var? Mezmurda pek çok dünyevî yaratık da anıldıktan sonra "Her şeyi bilgelikle yaptın" denir; Havari de "Çünkü gökteki ve yerdeki, görünen ve görünmeyen her şey O'nda kuruldu" der. Öyle ayırırsak, yerin kendisinin ve onda bulunan her şeyin de hayat olduğu sonucu çıkar. Her şeyin yaşadığını söylemek saçma iken, hayat olduklarını söylemek ne kadar daha saçmadır! Özellikle de Yazı "ve hayat insanların ışığıydı" diye ekleyerek ne tür bir hayattan söz ettiğini ayırt ettiğine göre. Demek ki şöyle ayırmalıyız: "Yapılmış olan" dedikten sonra "O'nda hayattır" diye eklemeliyiz. Yani yapılmış olan kendinde, bir kuruluş ve yaratık olmak üzere yapıldığı kendi tabiatında hayat değildir; O'nda hayattır. Çünkü O, kendisi aracılığıyla yapılmış her şeyi yapılmadan önce biliyordu; bu yüzden onlar O'nda, O'nun yaptığı yaratık olarak değil, hayat ve insanların ışığı olarak bulunuyordu; bu da bilgeliğin kendisi, Sözün kendisi, Tanrı'nın biricik Oğlu'dur. Öyleyse yapılmış olan O'nda, şu sözün söylendiği anlamda hayattır: "Baba'nın kendinde hayatı olduğu gibi, Oğul'a da kendinde hayat sahibi olmayı verdi."
Daha doğru nüshaların "Yapılmış olan, O'nda hayattı" dediğini de atlamamalıyız. Böylece "hayattı", "Başlangıçta Söz vardı ve Söz Tanrı'nın yanındaydı ve Söz Tanrı'ydı" sözündeki gibi anlaşılsın. Yapılmış olan O'nda zaten hayattı; hem de herhangi bir hayat değil —bilgelikten pay almanın tadını alamayan hayvanların da yaşadığı söylenir—; tersine, "hayat insanların ışığıydı". Çünkü O'nun lütfuyla arınmış akıllı zihinler, ondan daha yüksek ve daha mesut hiçbir şey olmayan böyle bir görüşe erişebilir.
Non ergo ita pronuntiari oportet: quod factum est in illo, uita est, ut subdistinguamus: quod factum est in illo, et deinde inferamus: uita est. quid enim non in illo factum est, cum commemoratis multis etiam terrenis creaturis dicatur in psalmo: omnia in sapientia fecisti, dicat et apostolus: quoniam in ipso condita sunt omnia in caelo et in terra. uisibilia et inuisibilia. consequens ergo erit, si ita distinxerimus, ut et ipsa terra et quaecumque in ea sunt uita sint. quae cum absurde dicantur omnia uiuere, quanto absurdius, ut etiam uita sint? praesertim quia distinguit, de quali uita loquatur, cum addit: et uita erat lux hominum. sic ergo distinguendum est, ut, cum dixerimus: quod factum est, deinde inferamus: in illo uita est, non in se scilicet, hoc est in sua natura, qua factum est, ut conditio creaturaque sit, sed in illo uita est, quia omnia, quae per ipsum facta sunt, nouerat, antequam fierent, ac per hoc in illo erant non sicut creatura, quam fecit, sed sicut uita et lux hominum. quod est ipsa sapientia et ipsum uerbum unigenitus filius dei. eo modo ergo in illo uita est, quod factum est, quomodo dictum est: sicut habet pater uitam in semet ipso, sic dedit filio habere uitam in semet ipso. Nec praetermittendum est, quod emendatiores codices habent: quod factum est, in illo uita erat, ut sic intellegatur: uita erat, quomodo in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum. quod ergo factum est, iam uita erat in illo, et uita non qualiscumque — nam et pecora dicuntur uiuere, quae frui non possunt participatione sapientiae — sed uita erat lux hominum. mentes quippe rationales purgatae gratia eius possunt peruenire ad eiusmodi uisionem, qua nec superius quicquam sit nec beatius.
5.15Ama "Yapılmış olan, O'nda hayattır" diye okuyup anlasak da şu düşünce yerinde kalır: O'nun aracılığıyla yapılmış olan, O'nda hayat olarak anlaşılır; O bu hayatta, yaparken her şeyi gördü ve gördüğü gibi yaptı; kendi dışında bir şeye bakarak değil, kendi içinde saydı yaptığı her şeyi. O'nun görüşü ile Baba'nın görüşü ayrı değildir; tek cevher olduğu gibi tek görüştür. Nitekim Eyüp kitabında her şeyin kendi aracılığıyla yapıldığı bilgelik şöyle övülür: "Bilgelik nereden bulunur? İlmin yeri neresidir? Ölümlü onun yolunu bilmez, o insanlar arasında bulunmaz." Biraz sonra da: "Onun şanını işittik. Rab onun yolunu gösterdi, yerini O bilir. Çünkü göğün altındaki her şeyi gözetir, yeryüzünde yaptığı her şeyi bilir: rüzgârların ağırlığını, suyun ölçülerini; yaptığında, gördüğü gibi saydı." Bu ve bunun gibi tanıklıklar şunu ispat eder: Bütün bu şeyler, yapılmadan önce, onları yapanın bilgisinde vardı; hem de orada daha iyiydiler, çünkü orada daha gerçek, ebedî ve değişmez idiler. Gerçi herkesin Tanrı'nın bütün bunları yaptığını bilmesi ya da sarsılmaz bir imanla inanması yeterli olmalıdır; yine de kimsenin, Tanrı'nın bilmediği şeyleri yaptığını sanacak kadar akılsız olduğunu sanmam. Öyleyse onları yapmadan önce biliyorduysa, şüphesiz yapılmadan önce O'nun katında, ebedî ve değişmez biçimde yaşadıkları ve hayat oldukları şekilde biliniyorlardı; yapılmış olarak ise her yaratığın kendi cinsinde bulunduğu şekilde vardılar.
Sed etiam si hoc legamus et intellegamus: quod factum est, in illo uita est, manet ista sententia, ut id, quod per ipsum factum est, uita esse in illo intellegatur, in qua uita uidit omnia, quando fecit et, sicut uidit, ita fecit, non praeter se ipsum uidens, sed in se ipso ita enumerauit omnia, quae fecit. nec alia uisio ipsius et patris, sed una, sicut una substantia. nam et in libro Iob ita ipsa sapientia, per quam facta sunt omnia, praedicatur: sapientia uero, inquit, unde inuenta est? uel quis sit locus scientiae? ignorat mortalis uiam eius nec inuenietur in hominibus. et paulo post: audiuimus, inquit, eius gloriam. dominus commendauit uiam eius et ipse nouit locum eius. ipse enim omne, quod est sub caelo, perspicit et nouit quae sunt in terra omnia quae fecit: uentorum libramenta aquae mensuras quando fecit, sicut uidit, enumerauit. his atque huiusmodi testimoniis probatur, quod haec omnia, priusquam fierent, erant in notitia facientis, et utique ibi meliora, ubi ueriora, ubi aeterna et incommutabilia. quamquam sufficere debeat, ut quisque nouerit, uel inconcusse credat, quod deus haec omnia fecerit, non opinor eum esse tam excordem, ut deum quae non nouerat fecisse arbitretur. porro, si nouerat ea, priusquam faceret ea, profecto, priusquam fierent, apud illum erant eo modo nota, quo sempiterne atque incommutabiliter uiuunt et uita sunt, facta autem eo modo, quo unaquaeque creatura in genere suo est.
5.16Tanrı olan o ebedî ve değişmez tabiat, var olmayı kendinde taşır; Musa'ya "Ben, Olan'ım" denmesi bundandır. O, yapılmış olan bu şeylerden bambaşka bir tarzda vardır; çünkü gerçekten ve ilk olarak var olan, hep aynı tarzda var olandır: Yalnız değişmemekle kalmaz, hiç değişemez. Yaptığı şeylerin hiçbiri değildir, ama hepsine, kendisi nasılsa öyle, ilk olarak sahiptir. Çünkü onları yapmadan önce bilmeseydi yapmazdı; görmeseydi bilmezdi; onlara sahip olmasaydı görmezdi; henüz yapılmamış olanlara da ancak kendisi nasıl yapılmamışsa öyle sahip olabilirdi. Evet, bu cevher dile getirilemez; bütün zamanlardan ve bütün yerlerden önce olduğu hâlde, bir insan bir insana onu yer ve zaman kelimelerini ödünç almadan hiçbir şekilde anlatamaz. Yine de bizi Yapan, yapılmış olan pek çok şeyden bize daha yakındır. Çünkü "O'nda yaşıyor, hareket ediyor ve varız"; yapılmış şeylerin çoğu ise cisimsel oldukları için, cinslerinin bize benzemezliği yüzünden zihnimizden uzaktır. Zihnimiz de onları Tanrı katında, yapılmalarına esas olan ilkeler içinde görüp böylece kaç tane, ne büyüklükte ve ne nitelikte olduklarını bilecek güçte değildir; beden hisleriyle onları görmesek bile. Beden hislerimizden de uzaktırlar; çünkü ya uzaktadırlar ya da araya giren veya önlerine çıkan başka şeyler onları bakışımızdan ve kavrayışımızdan ayırır. Bu yüzden onları bulmak, onları Yapan'ı bulmaktan daha zahmetlidir; oysa O'nu, ne kadar küçük bir parçasıyla olursa olsun, dindar bir zihinle hissetmek, onların bütününü kavramaktan kıyaslanamaz bir mutlulukla üstündür. Bilgelik kitabında bu dünyanın araştırıcılarının haklı olarak kınanması da bundandır: "Dünyayı değerlendirebilecek kadar güçleri yettiyse, onun Rabbini nasıl daha kolay bulamadılar?" Yerin temelleri gözlerimize bilinmezdir; yeri temellendiren ise zihinlerimize yakındır.
Quamuis ergo illa aeterna incommutabilisque natura, quod deus est, habens in se, ut sit, sicut Moysi dictum est: ego sum qui sum, longe scilicet aliter, quam sunt ista, quae facta sunt, quoniam illud uere ac primitus est, quod eodem modo semper est nec solum non commutatur, sed commutari omnino non potest, nihil horum, quae fecit, existens et omnia primitus habens, sicut ipse est — neque enim ea faceret, nisi ea nosset, antequam faceret, nec nosset, nisi uideret, nec uideret, nisi haberet, nec haberet ea, quae nondum facta erant, nisi quemadmodum est ipse non factus —: quamuis, inquam, illa substantia ineffabilis sit nec dici utcumque homini per hominem possit nisi usurpatis quibusdam locorum ac temporum uerbis, cum sit ante omnia tempora et ante omnes locos, tamen propinquior nobis est. qui fecit, quam multa, quae facta sunt. in illo enim uiuimus et mouemur et sumus; istorum autem pleraque remota sunt a mente nostra propter dissimilitudinem sui generis, quoniam corporalia sunt, nec idonea est ipsa mens nostra, in ipsis rationibus, quibus facta sunt, ea uidere apud deum, ut per hoc sciamus, quot et quanta qualiaque sint, etiamsi non ea uideamus per corporis sensus. remota quippe sunt a sensibus corporis nostri, quoniam longe sunt uel interpositis aut obpositis aliis a nostro contuitu actuque separantur. ex quo fit, ut maior ad illa inuenienda sit labor quam ad illum, a quo facta sunt, cum sit inconparabili felicitate praestantius illum ex quantulacumque particula pia mente sentire quam illa uniuersa conprehendere. unde recte culpantur in libro sapientiae inquisitores huius saeculi: si enim tantum, inquit, potuerunt ualere, ut possent aestimare saeculum, quomodo eius dominum non facilius inuenerunt? ignota enim sunt fundamenta terrae oculis nostris, et qui fundauit terram, propinquat mentibus nostris.
5.17Şimdi artık Tanrı'nın bir anda yaptığı her şeyi ele alalım; altıncı gün bunları tamamlayıp yedinci gün onlardan dinlendi. O'nun şimdiye dek sürdürdüğü işlerini ise sonra ele alacağız. Çünkü O dünya çağlarından öncedir; çağın başlamasından beri var olanlara "çağdan beri" deriz, dünyanın kendisi gibi; çağın içinde olanlara ise "çağda" deriz, dünyada doğanlar gibi. Kutsal Yazı "Her şey O'nun aracılığıyla yapıldı, O'nsuz hiçbir şey yapılmadı" dedikten biraz sonra şöyle der: "O bu dünyadaydı ve dünya O'nun aracılığıyla yapıldı." Tanrı'nın bu işinden başka bir yerde şöyle söz edilir: "Dünyayı biçimsiz maddeden yapan Sen." Daha önce andığımız gibi, bu dünyaya çoğu zaman "gök ve yer" denir; Kutsal Yazı, Tanrı'nın onu gün yapıldığında yaptığını söyler. Bu sözler üzerinde, uygun gördüğümüz kadarıyla, zaten tartıştık: Bunun bu dünyanın kuruluşuna nasıl uyduğunu, dünyanın içindeki her şeyle birlikte altı günde tamamlandığını, gün yapıldığında yapıldığını; böylece "Her şeyi bir anda yarattı" sözüne de uyduğunu gösterdik.
Iam nunc consideremus ea, quae fecit deus omnia simul, a quibus in sexto die consummatis requieuit in septimo, postea' consideraturi opera eius, in quibus usque nunc operatur. ipse enim ante saecula; a saeculo autem ea dicimus, ex quo coepit saeculum, sicut ipsum mundum, in saeculo autem, sicut ea, quae nascuntur in mundo. cum ergo scriptura dixisset: omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso factum est nihil, paulo post ait: in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est. de hoc opere dei alio loco scriptum est: qui fecisti mundum de materia informi. hic mundus plerumque caeli et terrae nomine nuncupatur, sicut iam commemorauimus, quem scriptura dicit deum fecisse, cum factus est dies . de quibus uerbis iam, quantum uisum est, disputauimus, quemadmodum congruat conditioni mundi huius, et quod sex diebus consummatus est cum omnibus, quae in eo sunt, et quod tunc factus est, cum factus est dies, ut et illud congruat, quod creauit omnia simul
5.18Tanrı'nın bütün bu yaratılışındaki pek çok şeyi bilmeyiz: Göklerde hislerimizin erişemeyeceği yükseklikte olanları, belki insanın yaşayamadığı yeryüzü bölgelerinde bulunanları, aşağıda, enginin derinliğinde ya da yerin gizli kuytularında saklı duranları. Bunlar yapılmadan önce elbette yoktular. Öyleyse var olmayan şeyler Tanrı'ya nasıl biliniyordu? Öte yandan, kendisinin bilmediği şeyleri nasıl yapacaktı? Çünkü hiçbir şeyi bilmeden yapmadı. Demek ki bildiklerini yaptı, yapılmış olanları sonradan öğrenmedi. Bu yüzden yapılmadan önce hem vardılar hem yoktular: Tanrı'nın ilminde vardılar, kendi tabiatlarında yoktular. Bu sebeple o gün yapıldı ki bunlar ona iki tarzda da bilinsin: Tanrı'da ve kendilerinde; birincisi sabah ya da gündüz bilgisi gibidir, ikincisi akşam bilgisi gibi. Tanrı'nın kendisine ise, onları yaptıktan sonra, onları yapmak için bildiği tarzdan başka bir tarzda bilindiklerini söylemeye cesaret edemem; O'nda ne değişme vardır ne de bir anlık gölge.
Huius uniuersae dei creaturae multa non nouimus, siue quae in caelis sunt altius, quam ut noster sensus ea possit adtingere, siue quae in regionibus terrarum fortassis inhabitabilibus siue quae deorsum latent uel in profundo abyssi uel in occultis sinibus terrae. haec igitur antequam fierent, utique non erant. quomodo ergo deo nota erant, quae non erant? et rursus quomodo ea faceret, quae sibi nota non erant? non enim quidquam fecit ignorans. nota ergo fecit, non facta cognouit. proinde, antequam fierent, et erant et non erant: erant in dei scientia, non erant in sua natura. ac per hoc factus est dies ille, cui utroque modo innotescerent, et in deo et in se ipsis, illa uelut matutina siue diurna cognitione, hac uero uelut uespertina. ipsi autem deo non audeo dicere alio modo innotuisse, cum ea fecisset, quam illo. quo ea nouerat ut faceret, apud quem non est commutatio nec momenti obumbratio.
5.19Aşağıdaki şeyleri bilmek için habercilere elbette muhtaç değildir, sanki onlar aracılığıyla bilgisi artacakmış gibi; tersine, o basit ve şaşırtıcı tarzda her şeyi sabit ve değişmez biçimde bilir. Habercileri ise bizim için ve onların kendileri için vardır. Çünkü Tanrı'ya o tarzda itaat edip huzurunda durmak, aşağıdaki şeyler hakkında O'na danışmak ve O'nun yüce öğüt ve buyruklarına uymak, kendi tabiatlarının ve cevherlerinin düzeni içinde onlar için iyidir. Habercilere Yunanca "melek" denir; bu genel adla, ilk yapılan gün olduğunu düşündüğümüz o yüce şehrin bütünü anılır.
Göklerin krallığının, kurtuluşumuz için uygun zamanda açığa vurulan sırrı da onlardan gizli kalmadı; o sır sayesinde bu gurbetten kurtulup onların topluluğuna katılacağız. Bunu bilmemeleri mümkün değildi; çünkü uygun zamanda gelen o soy, onlar aracılığıyla aracının elinde, yani onların Rabbi olanın, hem Tanrı suretinde hem kul suretinde olanın kudretinde düzenlendi. Havari de şöyle der: "Bütün kutsallar arasında en küçüğü olan bana şu lütuf verildi: Mesih'in akılla kavranamaz zenginliğini milletlere müjdelemek ve her şeyi yaratan Tanrı'da çağlardan beri gizli kalan sırrın düzeninin ne olduğunu aydınlatmak. Böylece Tanrı'nın çok yönlü bilgeliği, Rabbimiz İsa Mesih'te gerçekleştirdiği çağların tasarısına göre, Kilise aracılığıyla göklerdeki beylere ve güçlere bildirilsin." Demek ki bu sır çağlardan beri Tanrı'da öyle gizliydi ki, yine de Tanrı'nın çok yönlü bilgeliği Kilise aracılığıyla göklerdeki beylere ve güçlere bildirilsin. Çünkü Kilise ilk olarak oradadır; dirilişten sonra bu Kilise de oraya toplanacaktır ki Tanrı'nın melekleriyle eşit olalım. Bu sır onlara çağlardan beri bilindi; çünkü bütün yaratık çağlardan önce değil, çağlardan beri vardır. Çağlar onunla doğdu, o da çağlardan beri vardır; çünkü onun başlangıcı çağların başlangıcıdır. Biricik Oğul ise çağlardan öncedir; çağlar O'nun aracılığıyla yapıldı. Bu yüzden bilgelik ağzından şöyle söylenir: "Çağlardan önce beni kurdu." Her şeyi onda yapmak için kurdu; nitekim O'na "Her şeyi bilgelikle yaptın" denmiştir.
Gizli olanın meleklere yalnız Tanrı'da bilinmekle kalmayıp, gerçekleştirilip açığa çıkarıldığında burada da göründüğüne aynı Havari şöyle tanıklık eder: "Şüphesiz dindarlığın sırrı büyüktür: Bedende göründü, ruhta aklandı, meleklere göründü, milletlere duyuruldu, dünyada iman edildi, şan içinde yukarı alındı." Yanılmıyorsam, Tanrı'nın bir şeyi sanki o anda öğreniyormuş gibi bildiği söylenen bütün yerlerde bunun, O'nun o şeyi meleklere ya da insanlara bildirmesi yüzünden söylenmediğini düşünmek güçtür. Yapılan şeyi yapan aracılığıyla anlatan bu söyleyiş tarzı Kutsal Kitaplarda sık geçer; özellikle Tanrı hakkında, sözün asıl anlamıyla O'na yakışmadığını zihinlerimizin başında oturan hakikatin kendisi haykırdığı bir şey söylendiğinde.
Non sane propter inferiorum scientiam nuntiis indiget, quasi per eos fiat scientior; sed illo simplici ac mirabili modo nouit omnia stabiliter atque incommutabiliter. habet autem nuntios propter nos et propter ipsos, quia illo modo deo parere et adsistere. ut eum de inferioribus consulant eiusque supernis praeceptis et iussis obtemperent, bonum est eis in ordine propriae naturae atque substantiae. nuntii autem graece. angeli dicuntur: quo nomine generali uniuersa illa superna ciuitas nuncupatur, quem primum diem conditum existimamus. Nam nec illud eos latuit mysterium regni caelorum. quod oportuno tempore reuelatum est pro salute nostra, quo ex hac peregrinatione liberati eorum coetui coniungamur. neque enim hoc ignorarent, quandoquidem ipsum semen, quod oportuno tempore aduenit, per ipsos dispositum est in manu mediatoris, id est in eius potestate, qui dominus eorum est, et in forma dei et in forma serui. dicit item apostolus: mihi minimo omnium sanctorum data est gratia haec in gentibus adnuntiare inuestigabiles diuitias Christi et inluminare, quae sit dispositio sacramenti. quod fuit absconditum a saeculis in deo, qui uniuersa creauit. ut innotesceret principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dei secundum propositum saeculorum quam fecit in Christo Iesu domino nostro. sic ergo fuit hoc absconditum a saeculis in deo, ut tamen innotesceret principibus et potestatibus in caelestibus per ecclesiam multiformis sapientia dei, quia ibi primitus ecclesia, quo post resurrectionem et ista ecclesia congreganda est, ut simus aequales angelis dei. illis ergo a saeculis innotuit, quia omnis creatura non ante saecula, sed a saeculis. ab ipsa enim exorta sunt saecula et ipsa a saeculis, quoniam initium eius initium saeculorum est; unigenitus autem ante saecula, per quem facta sunt saecula. ideoque ex persona sapientiae, ante saecula, inquit. fundauit me, ut in ea faceret omnia, cui dictum est: omnia in sapientia fecisti. Quod non autem in deo tantum innotescit angelis. quod absconditum est, uerum etiam hic eis adparet, cum efficitur atque propalatur, idem apostolus ita testis est: et sine dubio, inquit, magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, iustificatum est in spiritu, adparuit angelis, praedicatum est in gentibus. creditum est in mundo, adsumtum est in gloria. et. nisi fallor, mirum est, si non omnia, quae dicitur deus tamquam ad praesens tempus cognoscere, ideo dicitur, quia cognosci facit, siue ab angelis siue ab hominibus. modus quippe iste locutionis, cum per efficientem id quod efficitur significatur. creber est in scripturis sanctis, maxime cum de deo aliquid dicitur, quod ei ad proprietatem locutionis non conuenire praesidens mentibus nostris ipsa ueritas clamat.
5.20Şimdi artık Tanrı'nın şimdiye dek sürdürdüğü işleri, yedinci gün dinlendiği işlerden ayıralım. Bazıları yalnız dünyanın kendisinin Tanrı tarafından yapıldığını, geri kalan her şeyin artık, O'nun düzenleyip buyurduğu gibi, dünyanın kendisi tarafından yapıldığını, Tanrı'nın ise hiçbir şey işlemediğini düşünür. Onlara karşı Rabbin şu sözü getirilir: "Babam şimdiye dek işliyor." Kimse O'nun bu dünyada değil de kendi katında bir şeyler işlediğini sanmasın diye şöyle der: "Bende kalan Baba, kendi işlerini yapıyor"; ve "Baba nasıl ölüleri diriltip hayat veriyorsa, Oğul da istediklerine hayat verir." Sonra yalnız büyük ve seçkin işleri değil, şu yersel ve en aşağıdaki şeyleri de O'nun işlediğini göstermek için Havari şöyle der: "Akılsız! Ektiğin, ölmedikçe hayat bulmaz. Ektiğin de olacak olan beden değil, buğdayın ya da başka bir şeyin çıplak tanesidir; Tanrı ise ona dilediği gibi bir beden verir, her tohuma kendi bedenini." Öyleyse Tanrı'nın şimdiye dek işlediğine öyle inanalım, mümkünse öyle anlayalım ki, O'nun işleyişi, kurduğu şeylerden çekilse, onlar yok olup gider.
Ama O'nun şimdi öyle bir yaratık kurduğunu sansak ki onun cinsini o ilk kuruluşuna yerleştirmemiş olsun, Tanrı'nın bütün işlerini altıncı gün tamamladığını söyleyen Kutsal Yazı'ya açıkça karşı çıkmış oluruz. İlk kurduğu şeylerin cinslerine göre o zaman yapmadığı pek çok yeni şey yaptığı açıktır; ama yeni bir cins kurduğuna haklı olarak inanılamaz, çünkü o zaman her şeyi tamamladı. Böylece gizli bir kudretle bütün yaratığını hareket ettirir. Bu hareketle dönen yaratık, melekler buyrukları yerine getirirken, yıldızlar dolanırken, rüzgârlar birbirini izlerken, suların engini akışlarla ve havada türlü yoğunlaşmalarla çalkalanırken, yeşillikler filizlenip tohumlarını açarken, hayvanlar doğup türlü isteklerle kendi hayatlarını sürerken, kötülerin adilleri sınamasına izin verilirken, ilk kurulduğunda O'nun içine katlanmış gibi yerleştirdiği çağları açar. Ama onları Kuran, öngörülü hareketiyle onları yönetmeyi bıraksaydı, bu çağlar kendi seyirlerinde açılmazdı.
Iam nunc ergo discernamus opera dei. quae usque nunc operatur, ab illis operibus, a quibus in die septimo requieuit. sunt enim, qui arbitrentur tamtummodo mundum ipsum factum a deo, cetera iam fieri ab ipso mundo, sicut ille ordinauit et iussit, deum autem ipsum nihil operari. contra quos profertur illa sententia domini: pater meus usque modo operatur. et ne quisquam putaret apud se illum aliquid operari, non in hoc mundo, pater in me manens, inquit, facit opera sua; et sicut pater suscitat mortuos et uiuificat, sic et filius quos uult uiuificat. deinde quia non solum magna atque praecipua, uerum etiam ista terrena et extrema ipse operatur, ita dicit apostolus: stulte, tu quod seminas non uiuificatur, nisi moriatur; et quod seminas, non corpus quod futurum est seminas, sed nudum granum fere tritici aut alicuius ceterorum; deus autem illi dat corpus quomodo uoluerit et unicuique seminum proprium corpus. sic ergo credamus uel, si possumus, etiam intellegamus usque nunc operari deum, ut, si conditis ab eo rebus operatio eius subtrahatur, intercidant. Sed plane, si aliquam creaturam sic eum nunc instituere putauerimus, ut genus eius primae illi suae conditioni non inseruerit, aperte contradicimus dicenti scripturae, quod consummauerit omnia opera sua in die sexto. secundum illa enim genera rerum, quae primo condidit, noua eum multa facere, quae tunc non fecit, manifestum est. nouum autem genus instituere credi recte non potest, quoniam tunc omnia consummauit. mouet itaque occulta potentia uniuersam creaturam suam eoque motu illa uersata, dum angeli iussa perficiunt, dum circumeunt sidera, dum alternant uenti, dum abyssus aquarum lapsibus et diuersis etiam per aerem conglobationibus agitatur, dum uireta pullulant suaque semina euoluunt, dum animalia gignuntur uarioque adpetitu proprias uitas agunt, dum iniqui iustos exercere permittuntur, explicat saecula, quae illi, cum primum condita est. tamquam plicita indiderat: quae tamen in suos cursus non explicarentur, si ea ille, qui condidit, prouido motu administrare cessaret.
5.21Zaman içinde biçimlenen ve doğan şeyler bize, bunları nasıl ele almamız gerektiğini hatırlatmalıdır. Bilgelik hakkında boşuna yazılmamıştır ki o, kendisini sevenlere yollarda neşeyle görünür ve her öngörüyle karşılarına çıkar. Dünyanın yüce kısımlarının, yani daha kesif olan bu havanın sınırından itibaren yukarıdakilerin ilahî takdirle yönetildiğini, ama şu en aşağıdaki yersel ve nemli kısmın, toprak ve sulardan yükselen buharlarla nemlenen, rüzgârların ve bulutların kalktığı bu yakın havanın ise daha çok rastlantılarla ve gelişigüzel hareketlerle çalkalandığını düşünenlere asla kulak verilmemelidir. Mezmur bunlara karşı konuşur: Göksel şeylerin övgüsünü anlattıktan sonra şu aşağıdaki şeylere de döner ve şöyle der: "Yeryüzünden Rabbi övün, ejderhalar ve bütün enginler; ateş, dolu, kar, buz, O'nun sözünü yerine getiren fırtına rüzgârı." Hiçbir şey, şu aşağı göğün –ki ona haksız yere "yer" adı da verilmemiştir– yüzünü değiştirip çeviren bu fırtınalı ve çalkantılı keyfiyetlerin hepsi kadar rastlantıyla savrulur görünmez. Ama "O'nun sözünü yerine getiren" diye ekleyerek, bu şeylerin de ilahî buyruğa bağlı düzeninin evrenin tabiatında eksik olmadığını, daha çok bizden gizli kaldığını yeterince göstermiştir. Dahası, Kurtarıcı bir serçenin bile Tanrı'nın iradesi olmadan yere düşmediğini, az sonra fırına atılacak kır otunu yine de O'nun giydirdiğini kendi ağzıyla söylerken, dünyanın ölümlü ve bozulabilir şeylere ayrılmış bu bütün kısmının değil yalnız, onun en değersiz ve en aşağı parçacıklarının da ilahî takdirle yönetildiğini doğrulamıyor mu?
Admoneri autem nos oportet his, quae in tempore formantur atque nascuntur, quomodo ista considerare debeamus. non enim frustra scriptum est de sapientia, quod amatoribus suis ostendit se in uiis hilariter et in omni prouidentia occurrit illis. nec omnino audiendi sunt, qui putauerunt sublimes quidem mundi partes, id est a confinio corpulentioris aeris huius et supra, diuina prouidentia gubernari, hanc autem imam partem terrenam et humidam aerisque huius uicinioris, qui terrarum et aquarum exhalationibus humescit, in quo uenti nubesque consurgunt. casibus potius et fortuitis motibus agitari. contra hos enim loquitur psalmus, qui cum explicasset laudem caelestium se etiam ad ista inferiora conuertit dicens: laudate dominum de terra, dracones et omnes abyssi: ignis, grando, nix. glacies. spiritus tempestatis, quae faciunt uerbum eius. nihil enim tam uidetur casibus uolui quam omnes istae procellosae ac turbulentae qualitates, quibus caeli huius inferioris, quod non inmerito etiam terrae nomine deputatum est, facies uariatur et uertitur. sed cum addidit: quae faciunt uerbum eius, satis ostendit earum quoque rerum ordinem diuino subditum imperio latere nos potius quam uniuersitatis deesse naturae. quid autem? ore suo saluator, cum dicit unum passerem non cadere in terram sine dei uoluntate, et quod fenum agri post paululum mittendum in clibanum ipse tamen uestiat. nonne confirmat non solum totam istam mundi partem rebus mortalibus et corruptibilibus deputatam, uerum etiam uilissimas eius abiectissimasque particulas diuina prouidentia regi?
5.22Bunu inkâr edenler, kutsal sözlerin bu kadar büyük otoritesine boyun eğmeyenler, dünyanın bu kısmının yüce ilahî bilgelikle yönetilmekten çok gelişigüzel hareketlerle karıştırıldığını düşünenler, bunu ispat eder gibi iki delile başvurur: Ya yukarıda andığım havaların kararsızlığına ya da insanların başına hayatlarının liyakatine göre gelmeyen mutluluk ve mutsuzluklara. Ama bunlar, herhangi bir canlının etinin uzuvlarında görünen o büyük düzeni görselerdi –sanatlarının gereği olarak bunları dikkatle açıp sayarak inceleyen hekimler için değil, orta derecede gönül ve düşünce sahibi her insan için görünen düzeni– ölçülerin bütün ölçüsü, sayıların bütün denkliği, ağırlıkların bütün düzeni kendisinden gelen Tanrı'nın bir an bile yönetmekten vazgeçmediğini haykırmazlar mıydı? En uçtaki küçük parçalarının bile, biraz daha dikkatle düşünüldüğünde insanı anlatılamaz bir hayranlık ürpertisiyle sarsacak kadar bir tertiple biçimlendiğini gördüğün şeyin bütününün takdirin işaretinden ve yönetiminden yoksun olduğunu düşünmekten daha saçma, daha akılsızca ne olabilir? Ruhun tabiatı bedenin tabiatından üstün olduğuna göre, insanların etinde O'nun ustalığının bu kadar belirtisi parlayıp gösterildiği hâlde, insanların ahlâkı üzerinde ilahî takdirin hiçbir yargısı olmadığını sanmaktan daha delice ne olabilir? Ama bu en küçük şeyler hislerimizin önündedir ve onları kolayca izleriz; bu yüzden onlarda şeylerin düzeni parlar. Düzenini göremediğimiz şeyleri ise düzensiz sanarlar; çünkü bunlar ya göremedikleri şeyin var olmadığını düşünürler ya da var olduğunu düşündüklerinde onu görmeye alıştıkları şeylere benzetirler.
Et certe isti, qui hoc negant nec sanctis eloquiis tantae auctoritatis adquiescunt, si in hac mundi parte, quam putant fortuitis motibus perturbari potius quam sapientia diuinae summitatis regi et, ut hoc quasi probent, gemino abutuntur argumento, uel quod supra commemoraui de inconstantia tempestatum uel de felicitatibus atque infelicitatibus hominum, quod non pro uitae meritis accidunt, uiderent tantum ordinem, quantus in membris carnis cuiuslibet animantis adparet, non dico medicis, qui haec propter artis suae necessitatem diligenter patefacta et dinumerata rimati sunt, sed cuiuis mediocris cordis et considerationis homini, nonne clamarent ne puncto quidem temporis deum, a quo est omnis mensurarum modus, omnis parilitas numerorum, omnis ordo ponderum, ab eius gubernatione cessare? quid ergo absurdius, quid insulsius sentiri potest quam eam totam esse uacuam nutu et regimine prouidentiae, cuius extrema et exigua uideas tanta dispositione formari, ut aliquanto adtentius cogitata ineffabilem incutiant admirationis horrorem? et cum animae natura naturae corporis antecellat, quid est dementius quam putare nullum esse diuinae prouidentiae iudicium de moribus hominum, cum in eorum carne tanta eius sollertiae clareant et demonstrentur indicia? sed quia haec minima in promtu sunt sensibus nostris et ea facile uestigamus, elucet in eis ordo rerum; at illa, quorum ordinem uidere non possumus, inordinata arbitrantur. qui esse non putant. nisi quod uidere possunt, aut, si putant, tale aliquid putant, quale uidere consueuerunt.
5.23Biz ise –adımlarımızı, bu sapkınlığa düşmeyelim diye, aynı ilahî takdir Kutsal Yazı aracılığıyla yönetir– yine O'nun yardımıyla Tanrı'nın işlerinin kendilerinden yola çıkarak araştırmaya çalışalım: Tamamlanmış işlerinden dinlendiğinde bunları bir arada nerede yarattı ki onların görünümlerini zamanların sırasına göre şimdiye dek işlemektedir? Herhangi bir ağacın gövdesindeki, dallarındaki, yapraklarındaki, meyvelerindeki güzelliğe bakalım: Bu görünüm bu kadar büyük ve bu nitelikte birdenbire ortaya çıkmadı; bildiğimiz bir sırayla çıktı. Toprağın ilk sürgüne tutturduğu kökten yükseldi; bütün bu kısımlar oradan biçimlenip ayrışarak büyüdü. O sürgün de tohumdandı. Demek ki bütün bunlar ilk olarak tohumda vardı; cisimsel büyüklüğün hacmiyle değil, sebep olma gücü ve kudretiyle. Çünkü o büyüklük, toprağın ve nemin bolluğuyla toplanmıştır. Ama o küçücük tanede daha şaşırtıcı ve daha üstün bir güç vardır: Onun sayesinde yanındaki, toprağa karışmış nem, bir malzeme gibi o ağacın odun niteliğine, dalların yayılışına, yaprakların yeşilliğine ve şekline, meyvelerin biçimlerine ve bolluğuna, hepsinin son derece düzenli ayrışmasına dönüşebildi. O ağaçtan yükselen ya da sarkan neyin o tohumun gizli bir hazinesinden çıkarılıp ortaya getirilmediği var? O tohum da bir ağaçtandır; o ağaçtan değilse bile bir başkasından; o ağaç da yine başka bir tohumdan. Bazen de bir ağaç başka bir ağaçtan olur: Bir çelik kesilip dikildiğinde. Demek ki tohum ağaçtan, ağaç tohumdan, ağaç ağaçtandır. Tohum ise tohumdan, arada bir ağaç olmadıkça, hiçbir şekilde olmaz; ağaç ise ağaçtan, arada tohum olmasa da olur. Böylece biri ötekinden sırayla birbirini izleyerek olur; ama ikisi de topraktandır, toprak onlardan değildir. Demek ki onların ilk anası topraktır. Hayvanlar da öyledir: Tohumların mı onlardan, onların mı tohumlardan olduğu belirsiz olabilir; ama hangisi önce olursa olsun, topraktan olduğu kesindir.
Nasıl ki tanenin kendisinde, zaman içinde ağaç olarak yükselecek her şey görünmez biçimde bir arada bulunuyorsa, dünyanın kendisinin de, Tanrı her şeyi bir arada yarattığında, gün yapıldığında onda ve onunla birlikte yapılmış her şeyi bir arada taşıdığı öyle düşünülmelidir: Yalnız görünümü dönen hareketle kalıcı olan güneşli, aylı, yıldızlı gök değil; kararsız hareketlere uğrayıp aşağıdan bağlanarak dünyaya öbür kısmını katan yer ve enginler değil yalnız; suyun ve toprağın, zamanın uzun süreleri içinde bize artık Tanrı'nın şimdiye dek işlediği işlerde bildiğimiz biçimde ortaya çıkmadan önce, güç hâlinde ve sebep olarak meydana getirdiği şeyler de.
Durum böyle olduğuna göre, "Göğün ve yerin yaratılışının kitabı budur: Gün yapıldığında Tanrı göğü ve yeri ve kırın bütün yeşilliğini, daha yeryüzünde yokken, kırın bütün otunu, daha çıkmamışken yaptı." Bunu, şimdiye dek yağmur ve insanların tarımı aracılığıyla işlediği iş tarzında yapmadı –çünkü buna şu eklenmiştir: "Tanrı yeryüzüne henüz yağmur yağdırmamıştı, toprağı işleyecek insan da yoktu"–; her şeyi bir arada yarattığı ve altı günlük sayıyla tamamladığı tarzda yaptı. Yaptığı günü yaptığı şeylere altı kez sundu; zamanca değişen bir aralıkla değil, sebepçe düzenlenmiş bir bilgiyle. Yedinci gün bu işlerden dinlendi; kendi dinlenmesini de aynı günün bilgisine ve sevincine sunmaya tenezzül etti. Bu yüzden o günü herhangi bir işinde değil, kendi dinlenmesinde kutsadı ve takdis etti. Bundan sonra artık hiçbir yaratık kurmaz; bir arada yaptığı her şeyi yöneten bir eylemle idare edip yöneterek durmadan işler; daha önce ele aldığımız gibi, hem dinlenir hem işler. Kutsal Yazı, O'nun şimdiye dek sürdürdüğü, zamanın ciltleri boyunca açılacak işlerini anlatmaya bir başlangıç yapar gibi şöyle der: "Yerden bir kaynak yükseliyor ve yeryüzünün bütün yüzünü suluyordu." Bu kaynak hakkında söylenmesi gerektiğini düşündüğümüzü söylediğimize göre, ardından gelenleri başka bir başlangıçtan ele alalım.
Nos autem, quorum gressus, ne in illam peruersitatem incidamus, eadem diuina prouidentia per sanctam scripturam regit, ex ipsis quoque operibus dei eodem adiuuante indagare conemur, ubi haec simul creauerit, cum a consummatis suis operibus requieuit, quorum species per ordinem temporum usque nunc operatur. consideremus ergo cuiuslibet arboris pulchritudinem in robore, ramis. frondibus, pomis: haec species non utique repente tanta ac talis exorta est. sed quo etiam ordine nouimus. surrexit enim a radice. quam terrae primum germen infixit, atque inde omnia illa formata et distincta creuerunt. porro illud germen ex semine: in semine ergo illa omnia primitus fuerunt non mole corporeae magnitudinis, sed ui potentiaque causali. nam illa magnitudo copia terrae humorisque congesta est. sed illa in exiguo grano mirabilior praestantiorque uis est, qua ualuit adiacens humor conmixtus terrae tamquam materies uerti in ligni illius qualitatem, in ramorum diffusionem, in foliorum uiriditatem ac figuram; in fructuum formas et opulentiam omniumque ordinatissimam distinctionem. quid enim ex arbore illa surgit aut pendet. quod non ex quodam occulto thesauro seminis illius extractum atque depromtum est? at illud semen ei arbore licet non illa sed altera, atque illa rursus ex altero semine; aliquando autem et arbor ex arbore, cum surculus demitur atque plantatur. ergo et semen ex arbore et arbor ex semine et arbor ex arbore. semen autem ex semine nullo modo, nisi arbor interueniat prius; arbor uero ex arbore, etiamsi semen non interueniat. alternis igitur successionibus alterum ex altero, sed utrumque ex terra nec ex ipsis terra; prior igitur eorum parens terra. sic et animalia: potest incertum esse utrum ex ipsis semina, an ipsa ex seminibus; quodlibet tamen horum prius, ex terra certissimum est. Sicut autem in ipso grano inuisibiliter erant omnia simul, quae per tempora in arborem surgerent, ita ipse mundus cogitandus est, cum deus simul omnia creauit, habuisse simul omnia, quae in illo cum illo facta sunt, quando factus est dies, non solum caelum cum sole et luna et sideribus, quorum species manet motu rotabili, et terram et abyssos, quae uelut inconstantes motus patiuntur atque inferius adiuncta partem alteram mundo conferunt, sed etiam illa, quae aqua et terra produxit potentialiter atque causaliter, priusquam per tem- . porum moras ita exorerentur, quomodo nobis iam nota sunt in eis operibus, quae deus usque nunc operatur. Quae cum ita sint, hic est liber creaturae caeli et terrae, cum factus est dies, fecit deus caelum et terram et omne uiride agri, antequam esset super terram, et omne fenum agri. antequam exortum est. non sic, quomodo facit opere, quo nunc usque operatur per pluuiam et hominum agriculturam — ad hoc enim adiunctum est: non enim pluerat deus super terram nec erat homo qui operaretur terram — sed illo modo, quo creauit omnia simul senarioque dierum numero consummauit. cum diem, quem fecit, eis, quae fecit, sexies praesentauit non alternante spatio temporaliter, sed ordinata cognitione causaliter. a quibus operibus in die septimo requieuit. etiam suam requiem eiusdem diei notitiae gaudioque praebere dignatus . et ideo non eum in quolibet opere suo , sed in sua requie benedixit et sanctificauit. unde nullam ulterius creaturam instituens, sed ea. quae omnia simul fecit, administratorio actu gubernans et regens sine cessatione operatur, simul et requiescens et operans, sicut iam ista tractata sunt. quorum operum eius, quae nunc usque operatur, per uolumina temporum explicandorum uelut exordium narrandi sumens ait scriptura: fons autem ascendebat de terra et inrigabat omnem faciem terrae. de quo fonte quia diximus, quod dicendum putauimus, ea quae sequuntur ab alio consideremus exordio.