İçeriğe geç
Tekvin'in Lafzî Tefsiri

Augustinus · Tekvin'in Lafzî Tefsiri

II. Kitap

2.1"Ve Tanrı dedi: Suların ortasında bir kubbe olsun ve su ile suyu birbirinden ayırsın. Ve öyle oldu. Tanrı kubbeyi yaptı ve kubbenin altındaki su ile kubbenin üstündeki suyu ayırdı. Tanrı kubbeye gök adını verdi. Ve Tanrı bunun iyi olduğunu gördü. Akşam oldu, sabah oldu: ikinci gün." Tanrı'nın "Kubbe olsun" diye başlayan sözü, bunun iyi olduğunu gördüğü hoşnutluğu, akşam ve sabah üzerine burada yeniden aynı biçimde konuşmaya gerek yok; bundan sonra da bunlar her tekrarlandığında, şimdilik yukarıdaki incelemeye göre düşünülmeleri gerektiğini hatırlatıyoruz. Ama şimdi yaratılan, havanın bütün alanlarını ve bütün yüksekliğini aşan, dördüncü gün ışıkların ve yıldızların da yerleştirileceği o gök müdür, yoksa kubbe denen havanın kendisi midir, diye sormak yerindedir.

Çünkü pek çokları bu suların tabiatının yıldızlı göğün üstünde bulunamayacağını ileri sürer; zira suların ağırlığı öyle düzenlenmiştir ki ya yeryüzünün üstünde akarlar ya da yere yakın havada buhar hâlinde taşınırlar. Hiç kimse bu kimseleri, her şeyin mümkün olduğu Tanrı her şeye kadir olduğuna göre, bildiğimiz ve hissettiğimiz kadar ağır suların bile içinde yıldızların bulunduğu gök cisminin üstüne yayıldığına inanmamız gerektiğini söyleyerek çürütmeye kalkmamalıdır. Çünkü şimdi bize düşen, Tanrı'nın şeylerin tabiatlarını nasıl kurduğunu O'nun Yazıları'na göre araştırmaktır; kudretinin bir mucizesi olarak onlarda ya da onlardan neyi gerçekleştirmek isteyebileceğini değil. Tanrı yağın bir zaman suyun altında kalmasını isteseydi, bu olurdu; ama bundan dolayı yağın tabiatı bizim için bilinmez olmazdı: Yağ öyle yapılmıştır ki kendi yerini arar, suyun altına dökülse bile suyu yarar ve kendini onun üstüne yerleştirir. Şimdi şunu araştırıyoruz: Her şeyi ölçüyle, sayıyla ve ağırlıkla düzenlemiş olan şeylerin Kurucusu suların ağırlığına kendine özgü tek bir yer, yeryüzünün çevresini mi verdi, yoksa havanın sınırının ötesinde çepeçevre yayılıp katılaşmış olan göğün üstünü de mi?

Buna inanılmaması gerektiğini söyleyenler unsurların ağırlıklarından delil getirirler. Göğün, suların ağırlığını taşıyabilecek biçimde yukarıda bir döşeme gibi katılaşmış olabileceğini hiçbir şekilde kabul etmezler; çünkü böyle bir katılık ancak toprakta olabilir, böyle olan her şey de gök değil topraktır. Unsurlar, derler, yalnız yerleriyle değil keyfiyetleriyle de birbirinden ayrılır; kendilerine özgü keyfiyetlerine göre kendilerine özgü yerleri de almışlardır. Sözgelimi su toprağın üstündedir; mağaralarda ve gizli oyuklarda olduğu gibi toprağın altında dursa ya da aksa bile, toprağın üstündeki kısmıyla değil, altındaki kısmıyla taşınır. Çünkü yukarıdan toprağın bir parçası kopup düşse, suyun üstünde durmaz; suyu yarıp batar ve toprağa doğru gider, oraya varınca da kendi yerindeymiş gibi durulur: Su üstte, toprak altta kalır. Buradan anlaşılır ki o parça suların üstündeyken de suların kendisi tarafından taşınmıyordu; mağaraların tavanlarında olduğu gibi toprağın kenetlenmesiyle tutuluyordu.

Burada, birinci kitapta kaçınılması gerektiğini hatırlattığım yanılgıdan yine sakınmak gerektiğini hatırlatmalıyım. Mezmurlarda "Yeri suların üzerine kurdu" diye yazılı olduğu için, bizden biri, unsurların ağırlıkları üzerine ince ince tartışan bu kimselere karşı Yazı'nın bu tanıklığına dayanmak gerektiğini sanmasın. Çünkü onlar bizim Yazılarımızın otoritesine bağlı değildir ve bu sözün nasıl söylendiğini bilmedikleri için, ya kesin akıl yürütmelerle kavradıkları ya da en açık deneylerle ispat ettikleri şeyi reddetmektense kutsal kitaplarla alay etmeyi daha kolay bulacaklardır. Mezmurdaki o söz, mecazî olarak söylenmiş sayılıp doğru biçimde anlaşılabilir: Kilisede gök ve yer adlarıyla çoğu zaman ruhanî ve bedenî insanlar kastedildiğinden, Mezmur "Gökleri anlayışla yaratan" diyerek göklerin hakikatin duru anlayışına ait olduğunu göstermiş, yeri ise küçüklerin basit imanına bağlamıştır: Masalımsı kanaatlerle belirsiz ve aldatıcı olmayan, peygamberlerin ve İncil'in vaazıyla en sağlam olan, vaftizle sağlamlaştırılan imana; bu yüzden de ardından "Yeri suların üzerine kurdu" demiştir. Ya da biri bu sözün lafzî anlamda anlaşılmasında ısrar ediyorsa, ondan sulardan yüksekte kalan karaların, kıtaların ya da adaların yüksek yerlerini, yahut suların üstünde asılı bir sağlamlıkla duran mağara tavanlarını anlamak yersiz olmaz. Dolayısıyla hiç kimse "Yeri suların üzerine kurdu" sözünü lafzî anlamda bile, suların ağırlığı toprağın ağırlığını taşımak üzere tabiî düzen içinde onun altına konmuş gibi anlayamaz.

2.1

Et dixit deus: fiat firmamentum in medio aquarum et sit diuidens inter aquam et aquam. et sic est factum. et fecit deus firmamentum et diuisit deus inter aquam, quae erat infra firmamentum, et inter aquam, quae erat super firmamentum. et uocauit deus firmamentum caelum. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane, dies secundus. de uerbo dei, quod dixit deus: fiat firmamentum et cetera et de placito eius, quo uidit, quia bonum est, et de uespera et de mane non opus est hic iterum similiterque disserere, atque ita deinceps, quotienscumque ista repetuntur, secundum superiorem inquisitionem interim consideranda esse admonemus. utrum autem nunc illud caelum fiat, quod excedit aeris omnia spatia eiusque omnem altitudinem, ubi etiam luminaria stellaeque constituuntur quarto die. an ipse aer uocetur firmamentum, merito quaeri potest. Multi enim asserunt istarum aquarum naturam super sidereum caelum esse non posse, quod sic habeant ordinatum pondus suum, ut uel super terras fluitent uel in aere terris proximo uaporaliter ferantur. neque quisquam istos debet ita refellere, ut dicat secundum omnipotentiam dei, cui cuncta possibilia sunt, oportere nos credere aquas etiam tam graues, quam nouimus atque sentimus, caelesti corpori, in quo sunt sidera, superfusas. nunc enim, quemadmodum deus instituerit naturas rerum, secundum scripturas eius nos conuenit quaerere, non, quid in eis uel ex eis ad miraculum potentiae suae uelit operari. neque enim, si uellet deus sub aqua oleum aliquando manere, non fieret; non ex eo tamen olei natura nobis esset incognita, quod ita facta sit, ut adpetendo suum locum, etiam si subterfusa fuerit, perrumpat aquas eisque se superpositam conlocet. nunc ergo quaerimus, utrum conditor rerum, qui omnia in mensura et numero et pondere disposuit, non unum locum proprium ponderi aquarum circa terram tribuerit, sed et super caelum, quod ultra limitem aeris circumfusum atque solidatum est. Quod qui negant esse credendum, de ponderibus elementorum argumentantur, negantes ullo modo ita desuper quasi quodam pauimento solidatum esse caelum, ut possit aquarum pondera sustinere, quod talis soliditas nisi terris esse non possit et, quidquid tale est, non caelum sed terra sit; non enim tantum locis, sed etiam qualitatibus elementa distingui, ut pro qualitatibus propriis etiam loca propria sortirentur. aqua scilicet super terram, quae etiam si sub terra stat aut labitur, sicut in antris cauernisque abditis, non tamen ea terrae parte, quam supra, sed ea, quam infra se habet, continetur. nam si ex parte superiore fuerit terrae pars ulla delapsa, non manet super aquam, sed ea perrupta demergitur et pergit ad terram: quo ueniens conquiescit tamquam in loco suo, ut supra sit aqua, subter autem terra. unde . cognoscitur, quod etiam super aquas cum esset non ipsis aquis portabatur, sed conpage terrae tenebatur, sicut sese habent camerae speluncarum. Hic occurrit admonere cauendum errorem, quem in libro primo cauendum monui, ne forte, quia scriptum est in Psalmis: fundauit terram super aquam, arbitretur aliquis nostrum aduersus istos de ponderibus elementorum subtiliter disserentes isto testimonio scripturarum esse nitendum, quia illi non retenti auctoritate litterarum nostrarum et nescientes, quemadmodum dictum sit, libros sanctos facilius inridebunt quam illud repudiabunt, quod uel certis rationibus perceperunt uel experimentis manifestissimis probauerunt. illud namque in Psalmis aut figurate dictum recte accipi potest, ut, quoniam caeli et terrae nomine saepe in ecclesia spiritales carnalesque significantur, caelos ostenderit pertinere ad serenam intellegentiam ueritatis dicens: qui fecit caelos in intellegentia, terram uero ad fidem simplicem paruulorum non fabulosis opinionibus incertam atque fallacem, sed prophetica et euangelica praedicatione firmissimam, quae per baptismum solidatur, et ideo subiecerit dicens: fundauit terram super aquam; aut, si ad litteram cogit quisquam intellegi, non incongruenter uel sublimia terrarum, siue continentium siue insularum, accipiuntur, quae superiora sunt aquis, uel ipsa tegmina speluncarum, quae super aquas pendula soliditate firmata sunt. quocirca nec ad litteram quisquam potest sic intellegere, quod dictum est: fundauit terram super aquam, ut aquarum pondus terreno ponderi subportando naturali ordine quasi subiectum esse arbitretur.

2.2Havanın suların üstünde olduğu ise —gerçi daha geniş alanları yüzünden kuru toprağı da örter— şuradan anlaşılır: Ağzı aşağı bastırılan hiçbir kap suyla dolmaz; bu da havanın tabiatının yukarıdaki yeri aradığını yeterince gösterir. Kap boş görünür, ama ağzı aşağıda suya batırılınca hava dolu olduğu anlaşılır: Hava yukarıda fırlayıp çıkacak bir yer bulamaz, tabiatı da suları yarıp aşağıya, onların altına gitmesine izin vermez; bu yüzden kendi doluluğuyla suyu iter ve kaba girmesine izin vermez. Ama kap, ağzı aşağıya değil yana eğik gelecek biçimde konursa, hava yukarıdan çıkarken su aşağıdan girer. Yine, dik duran bir kabın ağzı göğe açıksa, içine su döktüğünde hava, suyun dökülmediği öteki kısımlardan yukarı kaçar ve suya aşağı doğru girecek yer açılır. Kap daha kuvvetle bastırılır da sular birden yandan ya da yukarıdan akıp kabın ağzını her yandan örterse, yukarı doğru zorlayan hava, sulara aşağıya inecek yer açmak için onları yarar. Kapların hıçkırığı bu yarılmadır: Hava ağzın darlığı yüzünden birden bütünüyle çıkamadığı için parça parça kaçar. Hava suların üstüne çıkmaya zorlandığında, birbirine akan suları bile böyle dağıtır: Hızıyla itilen sular fışkırıp fokurdar, kendi yerine koşan havayı çatlayan kabarcıklarla salıverir, hava da onlara aşağıya inecek yolu açar. Ama tersine hava suların altına inmeye zorlanırsa —ağzı aşağıya bastırılmış bir kabı, havayı çıkararak doldurmak istersen— kap dalgalarla her yandan çok daha kolay örtülür de küçücük bir damla bile ağzından aşağıdan girecek yer bulamaz.

2.2

Aerem uero aquis esse superiorem, quamuis propter ampliora sui spatia etiam aridam contegat, hinc intellegitur quod nullum uas ab ore inpressum repleri aquis potest: unde satis indicat aeris naturam locum petere superiorem. uidetur enim uas inane, sed aere plenum probatur, cum ore imo in aquam deprimitur; quia enim per superiorem partem non inuenit emicandi locum nec deorsum uersus inruptis aquis subter eas natura ire sinitur, plenitudine sua repellit eas et in uas non permittit intrare. cum autem uas ita conlocatur, ut os non habeat deorsum, sed in latus inclinatum, intrat aqua inferius exeunte aere superius. itemque si uasis erecti os pateat in caelum, cum infundis aquam, euadit aer sursum uersus ex aliis partibus, qua non infundis, et fit locus aquae deorsum uersus intrandi. quodsi ui maiore uas deprimitur, ut uel ex latere uel desuper aquae repente influant et undique os uasis obtegant, disrumpit eas aer sursum nitens, ut eis ad ima locum faciat; at ipsa disruptio singultus uasorum est, dum partibus fugit, quia totus tam cito non potest propter illius oris angustias. ita si aer super aquas ire cogitur, etiam confluentes eas dissicit, cum exilientes inpetu eius inpulsae ebulliunt et eum bullis crepantibus emittunt in sua properantem atque illis ad ima decidendi aditum dantem. si autem sub aquas ire cogatur ex uase, ut illo cedente uas ab ore in ima presso repleri uelis, facilius undis undique uersum cooperitur, quam per os eius ab inferiore parte intrandi gutta exigua reperit locum.

2.3Yukarıya doğru fırlayan ateşin havanın tabiatını da aşmak istediğini kim hissetmez? Yanan bir meşaleyi başı aşağı tutsan bile alevin saçları yine yukarıya uzanır. Ama ateş, çevresini saran ve üstünü örten havanın ağır basan sıkışıklığıyla hemen söner; onun bolluğuna yenilip hemen havanın keyfiyetine dönüşür; bu yüzden havanın bütün yüksekliğini aşıp geçecek kadar dayanamaz. Bundan dolayı havanın üstünde göğün, saf ateşin bulunduğu söylenir; yıldızların ve ışıkların da oradan yapıldığını, yani o ateşli ışığın tabiatının gökte gördüğümüz biçimlerde toplanıp düzenlendiğini tahmin ederler. Bu yüzden, toprak ağırlıklar yere ulaşsın diye hava da su da onlara yol verdiği gibi, suların ağırlığına da hava yol verir ki su toprağa ya da suya ulaşsın. Buradan şu sonucun anlaşılmasını isterler: Biri göğün o yüce alanlarında havadan bir parçacık bırakabilseydi, hava da kendi ağırlığıyla, aşağıdaki hava alanlarına varıncaya kadar düşmek zorunda kalırdı. Bundan da, sudan çok daha hafif olan hava bile orada kalamadığına göre, o ateşli göğün üstünde sulara yer olmasının çok daha imkânsız olduğu sonucunu çıkarırlar.

2.3

Iam uero ignem ad superna emicantem etiam ipsius naturam aeris uelle transcendere quis non sentiat? quandoquidem si ardentem faculam capite deorsum quisque teneat, nihilominus flammae crinis ad superiora contendit. sed quoniam circumfusi ac superfusi aeris praepollenti constipatione subinde ignis extinguitur et in eius qualitatem per abundantiam superatus subinde commutatur ac uertitur, ad uniuersam eius altitudinem transiliendam non potest perdurare. itaque super aerem purus ignis esse dicitur caelum, unde etiam sidera atque luminaria facta coniectant illius uidelicet igneae lucis in eas formas, quas in caelo cernimus, conglobata dispositaque natura; ac per hoc, sicut terrarum ponderibus et aer et aqua cedit, ut ad terram perueniant, sic aquarum ponderi et ipse aer cedit, ut uel ad terram uel ad aquam perueniat. unde intellegi uolunt hoc modo necesse fuisse, ut aer quoque, si quis eius particulam in spatiis illis sublimibus caeli posset dimittere, pondere suo caderet, donec ad aeria subter spatia perueniret. quapropter conligunt multo minus esse posse aquis supra illud igneum caelum aliquid loci, cum illic aer multo aquis leuior manere non possit.

2.4Onların bu tür tartışmalarına boyun eğen biri, Yazı'nın güvenilirliğini görünür ve göz önündeki tabiatların kendisinden hareketle savunmak için, göklerin üstünde sular bulunduğunu övgüye değer bir çabayla göstermeye çalıştı. Önce en kolayı olanı gösterdi: Bu havaya da gök denir; yalnız "açık gök" ya da "bulutlu gök" dediğimiz gündelik dilde değil, bizim Yazılarımızın kullanımında da. "Göğün kuşları" denir, kuşların bu havada uçtuğu ise apaçıktır; Rab de bulutlardan söz ederken "Göğün yüzünü ayırt edebiliyorsunuz" der. Bulutların yere yakın havada bile toplandığını sık sık görürüz; dağ sırtlarının yamaçlarına öyle yaslanırlar ki çoğu zaman dağların dorukları onların üstünde kalır. Bu havaya da gök dendiğini ispat ettikten sonra, ona kubbe denmesinin de başka bir sebebi olmadığını düşünmemizi istedi: Bu havanın aralığı, suların bazı buharlarını yeryüzünde daha yoğun bir cisim hâlinde akan bu sulardan ayırır. Gerçekten bulutlar da, dağlarda onların arasında yürümüş olanların tecrübe ettiği gibi, en küçük damlaların bir araya gelip toplanmasıyla bu görünümü alır. Daha da yoğunlaşıp birçok küçük damla tek bir büyük damlada birleşirse, hava onu kendinde tutmaya katlanmaz, ağırlığına aşağıya doğru yol verir: Yağmur budur. Demek ki o, yukarıda bulutların toplandığı nemli buharlarla aşağıda yayılan denizler arasındaki havaya bakarak su ile su arasında bir gök bulunduğunu göstermek istedi. Bu titizliği ve düşünüşü en büyük övgüye değer buluyorum. Çünkü söylediği şey imana aykırı değildir ve el altındaki bir kanıtla inanılabilir.

Gerçi şu da düşünülebilir: Bu hava alanının üstünde bulunabildikleri o küçücük parçacıklar hâlinde, suların o yüce göğün üstünde bulunmasına da unsurların kendilerine özgü ağırlıkları engel olmaz. Hava en yüksek göğün altında, ondan daha ağır ve daha aşağıda bulunsa da şüphesiz sulardan hafiftir; yine de o buharların onun üstünde durmasına hiçbir ağırlık engel olmaz. Öyleyse o göğün üstüne de daha küçük damlalardan oluşan daha hafif bir nem buğusu yayılabilir ve ağırlığıyla düşmeye zorlanmaz. Çünkü bu kimseler, en ince akıl yürütmeyle, bölünmenin son bulduğu, ne kadar küçük olursa olsun hiçbir cisimcik bulunmadığını, her şeyin sonsuzca bölündüğünü kabul ettirirler; zira cismin her parçası cisimdir ve her cismin kendi kemiyetinin bir yarısı olması zorunludur. Öyleyse su, gördüğümüz gibi, tabiatça sudan hafif olan bu havanın üstünde buhar hâlinde taşınacak kadar küçük damlalara ayrılabiliyorsa, daha küçük damlalar ve daha hafif buharlar hâlinde o daha hafif göğün üstünde neden kalamasın?

2.4

Talibus eorum disputationibus cedens laudabiliter conatus est quidam demonstrare aquas super caelos, ut ex ipsis uisi- . bilibus conspicuisque naturis adsereret scripturae fidem. et prius quidem, quod facillimum fuit, ostendit et hunc aerem caelum appellari non solum sermone communi, secundum quem dicimus serenum uel nubilum caelum, sed etiam nostrarum ipsarum consuetudine scripturarum, cum dicuntur uolatilia caeli, cum aues in hoc aere uolare manifestum sit; et dominus cum de nubibus loqueretur, faciem caeli, inquit, potestis probare. nubes autem etiam per proximum terris aerem conglobari saepe cernimus, cum per decliuia iugorum ita recumbunt, ut plerumque excedantur etiam cacuminibus montium. cum ergo probasset et hunc aerem caelum dici, nulla alia causa etiam firmamentum appellatum uoluit existimari, nisi quia interuallum eius diuidit inter quosdam uapores aquarum et istas aquas, quae corpulentius in terris fluitant. et nubes quippe, sicut experti sunt qui inter eas in montibus ambularunt, congregatione et conglobatione minutissimarum guttarum talem speciem reddunt: quae si spissantur amplius, ut coniungantur in unam grandem plures guttae minimae, non eam patitur aer apud se teneri. sed eius ponderi ad ima dat locum, et haec est pluuia. ergo ex aere, qui est inter uapores umidos, unde superius nubila conglobantur, et maria subterfusa, ostendere ille uoluit esse caelum inter aquam et aquam. hanc ergo diligentiam considerationemque laude dignissimam iudico. quod enim dixit. neque contra fidem est et in promtu posito documento credi potest. Quamquam possit uideri non inpedire propria pondera elementorum, quomodo etiam super illud sublime caelum possint esse aquae per illas minutias, per quas etiam super hoc spatium aeris esse potuerunt. qui quamuis grauior et inferior summo caelo subiaceat, procul dubio leuior est aquis, et tamen, ut super eum sint uapores illi, nullo pondere prohibentur. sic ergo et super illud caelum potest minutioribus guttis leuior halitus umoris extendi, qui pondere cadere non cogatur. ipsi quippe subtilissima ratione persuadent nullum esse quamlibet exiguum corpusculum, in quo diuisio finiatur. sed infinite omnia diuidi, quia omnis pars corporis corpus est, et omne corpus habeat necesse est dimidium quantitatis suae. ac per hoc si potest aqua, sicut uidemus, ad tantas guttarum minutias peruenire, ut super istum aerem uaporaliter feratur, qui natura leuior est aquis, cur non possit et super illud leuius caelum minutioribus guttis et leuioribus inmanere uaporibus?

2.5Bizimkilerden bazıları da, unsurların ağırlıkları yüzünden yıldızlı göğün üstünde su bulunamayacağını söyleyen bu kimseleri yıldızların kendi keyfiyetlerinden ve yollarından hareketle ikna etmeye çalışır. Çünkü bu kimseler, Satürn'ün yıldızı dedikleri yıldızın en soğuk yıldız olduğunu ve burçlar kuşağını otuz yılda dolaştığını ileri sürerler; çünkü daha yukarıdaki, dolayısıyla daha geniş bir yörüngede yürür. Güneş aynı çemberi bir yılda tamamlar, ay ise bir ayda; dedikleri gibi, ne kadar aşağıdaysa o kadar kısa sürede, öyle ki sürenin uzunluğu yerin genişliğine uysun. Bu yüzden onlara şu sorulur: Ne kadar yüce bir gökte döndürülüyorsa o kadar sıcak olması gereken bu yıldız neden soğuktur? Çünkü yuvarlak bir kütle çember biçiminde bir hareketle döndüğünde, şüphesiz iç kısımları daha yavaş, dış kısımları daha hızlı gider; böylece daha geniş alanlar daha dar alanlarla aynı dönüşleri birlikte tamamlar; daha hızlı gidenler ise elbette daha sıcaktır. Dolayısıyla adı geçen yıldızın soğuk değil, daha çok sıcak olması gerekirdi. Gerçi kendi hareketiyle, alan büyük olduğu için, bütün yörüngesini otuz yılda dolaşır; ama ters yönde göğün daha hızlı hareketiyle de döndürülür —bunu her gün yaşaması zorunludur; çünkü dediklerine göre göğün her bir dönüşü bir günü tamamlar—; bu yüzden daha hızlı dönen gökten daha büyük bir sıcaklık alması gerekirdi. Demek ki onu soğuk yapan, göğün üstüne yerleştirilmiş suların yakınlığıdır; göğün ve yıldızların hareketi hakkında kısaca aktardığım bu şeyleri tartışanlar ise buna inanmak istemezler. Bizimkilerden bazıları, göğün üstünde sular bulunduğuna inanmak istemeyenlere karşı bu tahminlerle uğraşır ve en yüksek göğün yakınında dönen bu yıldızın soğuk olduğunu ileri sürerler; öyle ki karşıtları bundan, suların tabiatının orada artık ince bir buhar olarak değil, buz katılığında asılı durduğunu kabul etmek zorunda kalsın. Ama sular orada nasıl ve ne türden olursa olsun, orada bulunduklarından hiç şüphe etmeyelim; çünkü bu Yazı'nın otoritesi, insan zekâsının bütün kavrayışından büyüktür.

2.5

Quidam etiam nostri istos negantes propter pondera elementorum aquas esse posse super caelum sidereum de ipsorum siderum qualitatibus et meatibus conuincere moliuntur. idem namque adserunt stellam, quam Saturni appellant, esse frigidissimam eamque per annos triginta signiferum peragere circulum eo, quod superiore ac per hoc ampliore ambitu graditur. nam sol eundem circulum per annum conplet. et luna per mensem tanto, ut dicunt, breuius quanto inferius, ut spatio loci spatium temporis congruat. quaeritur itaque ab eis, unde illa stella sit frigida, quae tanto ardentior esse deberet, quanto sublimiore caelo rapitur. nam procul dubio cum rotunda moles circulari motu agitur, interiora eius tardius eunt, exteriora celerius, ut maiora spatia cum breuioribus ad eosdem gyros pariter occurrant, quae autem celerius utique feruentius. proinde memorata stella magis debuit calida esse quam frigida; quamuis enim suo motu, quoniam grande spatium est, triginta annis totum ambitum permeet, tamen caeli motu in contrarium rotata uelocius, quod cotidie necesse est patiatur — sic, ut dicunt. caeli singulae conuersiones dies singulos explicant —, calorem maiorem debuit caelo concitatiore concipere. nimirum ergo eam frigidam facit aquarum super caelum constitutarum illa uicinitas, quam nolunt credere, qui haec, quae breuiter dixi, de motu caeli et siderum disputant. his quidam nostri coniecturis agunt aduersus eos.. qui nolunt aquas super caelum credere, et uolunt eam stellam esse frigidam, quae iuxta summum caelum circuit, ut ex hoc cogantur aquarum naturam iam non illic uaporali tenuitate, sed glaciali soliditate pendere. quoquo modo autem et qualeslibet aquae ibi sint, esse ibi eas minime dubitemus; maior est quippe scripturae huius auctoritas quam omnis humani ingenii capacitas.

2.6Ama bazıları şuna dikkat etmiştir, ben de bunu geçiştirmemem gerektiğini düşünüyorum: Tanrı "Suların ortasında bir kubbe olsun ve su ile su arasında bir ayrım olsun" dedikten sonra yalnız "Ve öyle oldu" diye eklemek yeterli görülmemiş, ardından "Tanrı kubbeyi yaptı ve kubbenin üstündeki su ile kubbenin altındaki suyu ayırdı" sözü de eklenmiştir; bu boşuna değildir. Onlar bunu şöyle anlarlar: "Ve Tanrı dedi: Suların ortasında bir kubbe olsun ve su ile su arasında bir ayrım olsun. Ve öyle oldu" diye yazılı olanda Baba'nın kişisinin bildirildiğini söylerler; sonra da Baba'nın olsun diye söylediğini Oğul'un yaptığı anlaşılsın diye "Tanrı kubbeyi yaptı ve Tanrı ayırdı" ve devamının eklendiğini düşünürler.

Ama bundan önce "Ve öyle oldu" diye okunduğuna göre, bunu kimin yaptığını anlayacağız? Oğul'un ise, artık "Tanrı yaptı" ve ardından gelenleri söylemeye ne gerek vardı? "Ve öyle oldu" diye yazılanı Baba'nın yaptığını anlarsak, artık Baba söyleyip Oğul yapıyor olmaz; Baba Oğul olmadan bir şey yapabilir, Oğul da sonra bunu değil, ona benzer başka bir şey yapar: Bu ise Katolik imana aykırıdır. Eğer "Ve öyle oldu" denen şey, "Tanrı yaptı" denince yapılan şeyin aynısıysa, olsun diye söyleyenin, söylediğini yapanla aynı olduğunu anlamamıza ne engel var? Yoksa "Ve öyle oldu" diye yazılı olanı bir yana bırakıp yalnız "Ve Tanrı dedi: Olsun" sözlerinde ve sonra söylenen "Tanrı yaptı" sözlerinde Baba'nın ve Oğul'un kişilerinin anlaşılmasını mı istiyorlar?

Şu da sorulabilir: "Ve Tanrı dedi: Olsun" diye yazılı olanda, Baba'nın Oğul'a adeta bir buyruk verdiğini mi anlamalıyız? Peki Yazı neden Kutsal Ruh'un kişisini de göstermeye özen göstermedi? Yoksa Teslis şöyle mi anlaşılır: "Ve Tanrı dedi: Olsun", "Ve Tanrı yaptı", "Ve Tanrı bunun iyi olduğunu gördü"? Ama Oğul'un adeta buyruk alarak yaptığının, Kutsal Ruh'un ise kendisine kimse buyurmadan, yapılanın iyi olduğunu özgürce gördüğünün düşünülmesi Teslis'in birliğine yakışmaz. Hem Oğul, her şeyin kendisiyle yapıldığı Baba'nın asıl Sözü olduğuna göre, Baba hangi sözlerle Oğul'a yapmasını buyurabilirdi? Yoksa "Bir kubbe olsun" diye yazılı olan bu söyleyişin kendisi Baba'nın Sözü, biricik Oğul mudur? Yaratılan her şey, yaratılmadan önce bile O'ndadır; O'nda olan her şey hayattır, çünkü O'nun aracılığıyla yapılan her şey O'nda hayattır, elbette yaratıcı bir hayat. Yaratık ise O'nun altındadır. Demek ki O'nun aracılığıyla yapılmış olanlar O'nda bir biçimde bulunur, çünkü O onları yönetir ve kuşatır; O'nun kendisi olan şeyler ise O'nda başka bir biçimde bulunur. Çünkü O'nun kendisi hayattır ve hayat O'nda öyle bulunur ki O'nun ta kendisidir; çünkü O, insanların ışığı olan hayattır. Hiçbir şey —ister zamanlardan önce yaratılmış olsun ki bu da Yaratıcı ile birlikte ebedî değildir, ister zamanların başlangıcında, ister herhangi bir zamanda— yaratılamazdı, eğer onun yaratılış ilkesi (buna "akıl" demek doğruysa) Baba ile birlikte ebedî olan Tanrı Sözünde, O'nunla birlikte ebedî bir hayatla yaşamasaydı. Bu yüzden Yazı, her bir yaratığı, yaratıldığını söylediği sırayla tanıtmadan önce Tanrı'nın Sözüne bakar ve önce "Ve Tanrı dedi: Şu olsun" der. Çünkü yaratılacak bir şeyin, yaratılması gerektiği Tanrı'nın Sözünde bulunmayan hiçbir sebebini bulamaz.

Demek ki Tanrı, bu kitapta "Ve Tanrı dedi" sözü kaç kez tekrarlanıyorsa o kadar kez "Şu ya da bu yaratık olsun" demedi. Çünkü O tek bir Söz doğurdu ve her şeyi, tek tek yapılmadan önce o Sözde söyledi. Ama Yazı'nın dili küçüklerin kavrayışına inerek yaratıkların cinslerini tek tek tanıtırken, her bir cinsin Tanrı'nın Sözündeki ebedî ilkesine tek tek bakar; Tanrı bunları tekrarlamasa da yazar "Ve Tanrı dedi" sözünü tekrarlar. Çünkü yazar önce "Su ile su arasında bir ayrım olsun diye suların ortasında bir kubbe yapıldı" demek isteseydi ve biri ona bunun nasıl yapıldığını sorsaydı, doğru olarak şöyle cevap verirdi: "Tanrı dedi: Olsun"; yani olması Tanrı'nın ebedî Sözünde vardı. Bu yüzden her bir yapılmış şeyi anlatmaya, yapılmış olanı anlattıktan sonra bile nasıl yapıldığını soran birine gerekçe gösterirken vermesi gereken cevapla başlar.

Demek ki "Ve Tanrı dedi: Olsun" sözünü işittiğimizde, olmasının Tanrı'nın Sözünde bulunduğunu anlarız. "Ve öyle oldu" sözünü işittiğimizde, yapılan yaratığın Tanrı'nın Sözünde kendi cinsine çizilmiş sınırları aşmadığını anlarız. "Ve Tanrı bunun iyi olduğunu gördü" sözünü işittiğimizde ise, yapıldıktan sonra öğrenilmiş de öyle hoşa gitmiş olduğunu değil, Ruhunun iyiliğinde, olmasını hoş gördüğü aynı iyilikle yapılmış olanın kalmasını da hoş gördüğünü anlarız.

2.6

Sed animaduersum est a quibusdam, quod nec ego dissimulandum puto, non frustra, cum dixisset deus: fiat firmamentum in medio aquarum, et sit diuisio inter aquam et aquam, parum uisum esse subiungere: et sic est factum, nisi adderetur: et fecit deus firmamentum; et diuisit deus inter aquam, quae erat super firmamentum, et inter aquam, quae erat sub firmamento. quod quidem sic intellegunt, ut personam patris declaratam esse dicant in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat firmamentum in medio aquarum, et sit diuisio inter aquam et aquam. et sic est factum, ac deinde, ut intellegatur filius fecisse, quod a patre dictum est, ut fieret, arbitrantur esse subnexum: et fecit deus firmamentum et diuisit deus et cetera. Sed cum antea legitur: et sic est factum, a quo intellegimus factum? si a filio, quid opus erat iam dicere: et fecit deus et quae sequuntur? si autem quod scriptum est: et sic est factum, a patre intellexerimus factum, non iam pater dicit et filius facit, et potest aliquid pater facere sine filio, ut deinde filius non hoc, sed aliud similiter faciat: quod est contra catholicam fidem. si autem illud, de quo dicitur: et sic est factum, hoc idem fit, cum itidem dicitur: et fecit deus, quid prohibet eundem intellegere facere quod dixit, qui dixit, ut fieret? an etiam excepto eo, quod scriptum est: et sic est factum, tantummodo in his uerbis, quibus dicitur: et dixit deus: fiat, et postea dicitur: et fecit deus, patris et filii personam uolunt intellegi? Sed quaeri adhuc potest, utrum quasi iussisse filio patrem debeamus accipere in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat. sed cur non scriptura curauit ostendere personam etiam spiritus sancti? an ita trinitas intellegitur: et dixit deus: fiat. et fecit deus. et uidit deus, quia bonum est? sed non conuenit unitati trinitatis, ut filius quasi iussus fecisse intellegatur, spiritus autem sanctus nullo sibi iubente libere uidisse bonum esse, quod factum est. quibus enim uerbis iuberet filio pater, ut faceret, cum ipse sit principale uerbum patris, per quod facta sunt omnia? an eo ipso, quod scriptum est: fiat firmamentum, haec ipsa dictio uerbum est patris, unigenitus filius, in quo sunt omnia, quae creantur, etiam antequam creantur, et quidquid in illo est, uita est, quia quidquid per eum factum est, in ipso uita est, et uita utique creatrix. sub illo autem creatura? aliter ergo in illo sunt ea, quae per illum facta sunt, quia regit et continet ea: aliter autem in illo sunt ea, quae ipse est. ipse enim uita est, quae ita in illo est. ut ipse sit, quoniam ipse uita est lux hominum. quia ergo nihil creari posset siue ante tempora, quod quidem non est creatori coaeternum, siue ab exordio temporum siue in aliquo tempore, cuius creandi ratio, si tamen ratio recte dicitur, non in dei uerbo patri coaeterno coaeterna uita uiueret, propterea scriptura, priusquam insinuet unamquamque creaturam, ex ordine, quo conditam dicit, respicit ad dei uerbum, prius ponens: et dixit deus: fiat illud. non enim inuenit ullam causam rei creandae, quam in uerbo dei non inuenit creari debuisse. Non ergo deus totiens dixit: fiat illa uel illa creatura, quotiens in hoc libro repetitur: et dixit deus. unum quippe uerbum ille genuit, in quo dixit omnia, priusquam facta sunt singula; sed eloquium scripturae descendens ad paruulorum capacitatem dum insinuat singillatim genera creaturarum per singula respicit uniuscuiusque generis aeternam rationem in uerbo dei. nec illa repetita ille tamen repetit: et dixit deus. si enim uellet prius dicere: factum est firmamentum in medio aquarum, ut esset diuisio inter aquam et aquam, si quis ab eo quaereret, quomodo factum esset, recte responderet: dixit deus: fiat, id est, in uerbo dei aeterno erat, ut fieret. inde igitur incipit narrare unumquodque factum, quod etiam post facti narrationem quaerenti, quomodo factum sit, in reddenda ratione respondere deberet. Cum ergo audimus: et dixit deus: fiat. intellegimus, quod in uerbo dei erat, ut fieret. cum uero audimus: et sic est factum, intellegimus factam creaturam non excessisse praescriptos in uerbo dei terminos generis sui. cum uero audimus: et uidit deus, quia bonum est, intellegimus in benignitate spiritus eius non quasi cognitum, posteaquam factum est, placuisse, sed potius in ea bonitate placuisse, ut maneret factum, ubi placebat, ut fieret.

2.7Bu yüzden şunu sormanın sebebi hâlâ yerinde duruyor: İşin tamamlandığı artık bildirilen "Ve öyle oldu" sözünden sonra Yazı neden "Ve Tanrı yaptı" sözünü ekledi? Oysa "Ve Tanrı dedi: Şu olsun. Ve öyle oldu" demesiyle zaten Tanrı'nın bunu kendi Sözünde söylediği ve Sözü aracılığıyla yapıldığı anlaşılır; orada yalnız Baba'nın değil Oğul'un kişisi de görünebilir. Çünkü Oğul'un kişisini göstermek için tekrar edilip "Ve Tanrı yaptı" deniyorsa, Tanrı üçüncü gün kuru toprak görünsün diye suyu Oğul aracılığıyla toplamadı mı? Çünkü orada "Tanrı suyun toplanmasını sağladı" ya da "Tanrı suyu topladı" denmez. Gerçi orada da "Ve öyle oldu" dedikten sonra "Ve gök altındaki su toplandı" diye tekrar etti. Peki, hiç tekrar edilmeyen yerde, ışık da Oğul aracılığıyla yapılmadı mı? Orada da şöyle diyebilirdi: "Ve Tanrı dedi: Işık olsun. Ve öyle oldu. Ve Tanrı ışığı yaptı. Ve onun iyi olduğunu gördü"; ya da en azından suların toplanmasında olduğu gibi "Tanrı yaptı" demeden yine tekrar edebilirdi: "Ve Tanrı dedi: Işık olsun. Ve öyle oldu. Ve ışık yapıldı. Ve Tanrı ışığın iyi olduğunu gördü." Ama hiç tekrar etmeden, "Ve Tanrı dedi: Işık olsun" dedikten sonra yalnız "Ve ışık oldu" sözünü ekledi; ardından ışığın hoşa gittiğini, karanlıktan ayrıldığını ve ikisinin de kendi adlarıyla çağrıldığını hiçbir tekrar olmadan anlattı.

2.7

Ac per hoc manet adhuc causa requirendi, cur, posteaquam dixit: et sic est factum, ubi perfectio iam operis indicatur, addidit: et fecit deus, cum eo ipso, quod ait: et dixit deus: fiat illud. et sic est factum, iam intellegatur id deum dixisse in uerbo suo, et factum esse per uerbum eius, atque ibi iam non solum patris, sed etiam filii possit adparere persona. nam si propter ostendendam filii personam repetitur ac dicitur: et fecit deus, numquid ergo non per filium congregauit aquam tertio die, ut adpareret arida, quia ibi non dicitur: et fecit deus congregari aquam, aut: congregauit deus aquam? sed tamen etiam ibi, posteaquam dixit: et factum est sic, tunc repetiuit dicens: et congregata est aqua, quae est sub caelo. numquid etiam lux non per filium facta est, ubi prorsus nullo modo repetiuit? potuit enim et illic ita dicere: et dixit deus: fiat lux. et sic est factum. et fecit deus lucem. et uidit quia bona est, aut certe, sicut in aquarum congregatione, ut non diceret: et fecit deus, sed tamen iterum repeteret: et dixit deus: fiat lux. et sic est factum . et facta est lux. et uidit deus lucem quia bona est. sed nullo modo repetens, posteaquam proposuit: et dixit deus: fiat lux, nihil aliud intulit nisi: et facta est lux, ac deinceps de placita luce et diuisa a tenebris et utroque appellato nominibus suis sine ulla repetitione narrauit.

2.8Öyleyse öteki yerlerdeki bu tekrar ne anlama gelir? Yoksa bununla şu mu gösterilir: Işığın yapıldığı ilk gün, ışık adıyla ruhanî ve anlayan yaratığın yaratılışı bildirilmektedir —bütün kutsal melekler ve kudretler bu tabiatta anlaşılır—; bu yüzden de "Işık oldu" dedikten sonra yapılmış olanı tekrar etmedi. Çünkü akıllı yaratık önce kendi biçimlenişini bilip sonra biçimlenmedi; kendi biçimlenişinin içinde, yani dönerek biçimlendiği hakikatin aydınlatmasında bildi. Ondan aşağıda olan öteki şeyler ise önce akıllı yaratığın bilgisinde, sonra kendi cinslerinde var olacak biçimde yaratılır. Bu yüzden ışığın yaratılışı önce Tanrı'nın Sözünde, onu yaratan ilkeye göre, yani Baba ile birlikte ebedî olan bilgelikte bulunur; sonra ışığın yaratılışının kendisinde, yaratılmış olan tabiata göre. Orada yapılmış değil doğmuştur, burada ise yapılmıştır, çünkü biçimsizlikten biçimlenmiştir. Bu yüzden Tanrı "Işık olsun" dedi ve ışık oldu; öyle ki orada Sözde olan, burada işte olsun. Göğün yaratılışı ise önce doğmuş bilgeliğe göre Tanrı'nın Sözündeydi; sonra ruhanî yaratıkta, yani meleklerin bilgisinde, onlarda yaratılmış bilgeliğe göre yapıldı; sonra da göğün yaratığı artık kendi cinsinde var olsun diye gök yapıldı. Suların ve toprakların ayrılması ya da görünüşü de, ağaçların ve otların tabiatları da, göğün ışıkları da, sulardan ve topraktan doğan canlılar da böyledir.

Çünkü melekler bu hissedilir şeyleri hayvanlar gibi yalnız bedenin hissiyle görmez; böyle bir his kullanıyorlarsa bile, bu şeyleri, içeride, Tanrı'nın Sözünün kendisinde daha iyi bildikleri şeyler olarak tanırlar. Bilgece yaşasınlar diye O'ndan aydınlanırlar; çünkü o gün yapılan ışığı ruhanî ışık olarak anlıyorsak, ilk yapılan ışık onlardadır. Demek ki yaratığı yaratan ilke, yaratılan yaratığın kendisinden önce Tanrı'nın Sözünde bulunduğu gibi, bu ilkenin bilgisi de önce günahla kararmamış anlayan yaratıkta meydana gelir, sonra da yaratığın yaratılışının kendisi. Çünkü melekler, bizim gibi, Tanrı'nın görünmeyen şeylerini yapılmış şeyler aracılığıyla anlayıp seyretmek üzere bilgeliği kavramada ilerlemiyorlardı. Onlar yaratıldıkları andan itibaren Sözün ebedîliğinin kendisinin kutsal ve dindar bir seyirle tadına varırlar; oradan bu şeylere bakarak, içeride gördüklerine göre doğru yapılanı onaylar, günahları da kınarlar.

Tanrı'nın, ışığın ilk yaratılışında biçimlenmiş kutsal meleklerine bundan sonra yaratacağı şeyi önceden göstermesinde şaşılacak bir şey yoktur. Çünkü onlar Tanrı'nın düşüncesini ancak O'nun gösterdiği kadar bilebilirlerdi. "Rab'bin düşüncesini kim bildi? Ya da kim O'na danışman oldu? Ya da kim O'na önce bir şey verdi de karşılığı ona ödensin? Çünkü her şey O'ndan, O'nun aracılığıyla ve O'ndadır." Demek ki bundan sonra yapılacak yaratığın bilgisi önce meleklerde meydana gelip sonra o yaratık kendi cinsinde yapılırken, melekler bunu O'ndan öğreniyorlardı.

Bu yüzden, artık ışık yapılmış olduğuna göre —ışıkta ebedî ışığın biçimlendirdiği akıllı yaratığı anlıyoruz—, öteki şeylerin yaratılmasında "Ve Tanrı dedi: Olsun" sözünü işittiğimizde, Yazı'nın bakışının Tanrı Sözünün ebedîliğine geri döndüğünü anlayalım. "Ve öyle oldu" sözünü işittiğimizde, yaratılacak yaratığın Tanrı'nın Sözünde bulunan ilkesine dair bilginin anlayan yaratıkta meydana geldiğini anlayalım; öyle ki yaratık önce, bir bakıma, Tanrı'nın Sözünün kendisinde daha önceki bir hareketle onun yapılması gerektiğini önceden bilmiş olan o tabiatta yapılmış olsun. Sonunda da Tanrı'nın yaptığı tekrarlanıp söylendiğinde, yaratığın kendisinin artık kendi cinsinde yapıldığını anlayalım. Ardından "Ve Tanrı bunun iyi olduğunu gördü" sözünü işittiğimizde, Tanrı'nın iyiliğinin hoşuna gidenin şu olduğunu anlayalım: Tanrı'nın Ruhu suların üzerinde dolaşırken olmasını hoş gördüğü şey, yapıldıktan sonra kendi cinsinin ölçüsüne göre kalsın.

2.8

Quid sibi ergo uult in ceteris illa repetitio? an eo modo demonstratur primo die, quo lux facta est, conditionem spiritalis et intellectualis creaturae lucis appellatione intimari — in qua natura intelleguntur omnes sancti angeli atque uirtutes - et propterea non repetiuit factum, posteaquam dixit: facta est lux, quia non primo cognouit rationalis creatura conformationem suam ac deinde formata est, sed in ipsa sua conformatione cognouit, hoc est inlustratione ueritatis, ad quam conuersa formata est, cetera uero, quae infra sunt, ita creantur. ut prius fiant in cognitione rationalis creaturae ac deinde in genere suo? quapropter lucis conditio prius est in uerbo dei secundum rationem, qua condita est, hoc est in coaeterna patri sapientia, ac deinde in ipsa lucis conditione secundum naturam, quae condita est: illic non facta, sed genita, hic uero facta, quia ex informitate formata. et ideo dixit deus: fiat lux. et facta est lux, ut, quod ibi erat in uerbo, hic esset in opere. conditio uero caeli prius erat in uerbo dei secundum genitam sapientiam, deinde facta est in creatura spiritali, hoc est in cognitione angelorum secundum creatam in illis sapientiam; deinde quod caelum factum est, ut esset iam ipsa caeli creatura in genere proprio, sic et discretio uel species aquarum atque terrarum, sic naturae lignorum et herbarum, sic luminaria caeli, sic animantia orta ex aquis ac terra. Neque enim sicut pecora solo sensu corporis uident angeli haec sensibilia; sed si quo sensu tali utuntur, agnoscunt ea potius, quae melius nouerunt interius in ipso dei uerbo. a quo inluminantur, ut sapienter uiuant, cum sit in eis lux, quae primo facta est, si lucem spiritalem in illo die factam intellegimus. quemadmodum ergo ratio, qua creatura conditur, prior est in uerbo dei quam ipsa creatura, quae conditur, sic et eiusdem rationis cognitio prius fit in creatura intellectuali, quae peccato non tenebrata est, ac deinde ipsa conditio creaturae. neque enim sicut nos ad percipiendam sapientiam proficiebant angeli, ut inuisibilia dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspicerent . qui ex quo creati sunt, ipsa uerbi aeternitate sancta et pia contemplatione perfruuntur atque inde ista respicientes secundum id, quod intus uident, uel recte facta adprobant uel peccata inprobant. Nec mirum est, quod sanctis angelis suis in prima lucis conditione formatis prius deus ostendebat, quod erat deinceps creaturus. neque enim intellectum dei nossent, nisi quantum ipse monstrasset. quis enim cognouit intellectum domini? aut quis consiliarius illi fuit? aut quis prior dedit illi, et retribuetur ei? quoniam ex ipso et per ipsum et in ipso sunt omnia. ex ipso ergo discebant angeli, cum in eis fieret cognitio creaturae deinceps faciendae, ac deinde fieret in genere proprio. Quapropter iam luce facta, in qua intellegimus ab aeterna luce formatam rationalem creaturam, cum in ceteris creandis rebus audimus: et dixit deus: fiat, intellegamus ad aeternitatem uerbi dei recurrentem scripturae intentionem. cum uero audimus: et sic est factum, intellegamus in creatura intellectuali factam cognitionem rationis, quae in uerbo dei est, condendae creaturae, ut in ea natura prius quodam modo facta sit, quae anteriore quodam motu in ipso dei uerbo prior faciendam esse cognouit, ut postremo, cum audimus repeti et dici, quod fecit deus, iam intellegamus in suo genere fieri ipsam creaturam. porro cum audimus: et uidit deus, quia bonum est, intellegamus benignitati dei placuisse, quod factum est, ut pro modo sui generis maneret, quod placuit, ut fieret, cum spiritus dei superferebatur super aquam..

2.9Yazılarımıza göre göğün suretinin ve şeklinin nasıl olduğuna inanmak gerektiği de sık sık sorulur. Çünkü pek çokları, bizim yazarlarımızın daha büyük bir basiretle bir yana bıraktığı bu konular üzerine çok tartışırlar; oysa bunlar öğrenenlere mutlu hayat için hiçbir fayda sağlamaz, daha kötüsü, kurtarıcı işlere harcanması gereken çok değerli zamanı da alıp götürür. Göğün bir küre gibi, evrenin kütlesinin ortasında dengede duran yeri her yandan kuşatıp kuşatmadığı, yoksa onu bir yandan, yukarıdan bir disk gibi örtüp örtmediği bana ne? Ama söz konusu olan Yazıların güvenilirliğidir. Birçok kez andığım sebep yüzünden —ilahî sözleri anlamayan biri bu konularda kitaplarımızda böyle bir şey bulur ya da onlardan böyle bir şey işitir de bu ona kendi kavradığı akıl yürütmelere aykırı görünürse, kitaplarımız öteki faydalı şeyleri öğütlerken, anlatırken ya da önceden haber verirken onlara hiç inanmamasın diye— kısaca şunu söylemek gerekir: Yazarlarımız göğün şekli hakkında hakikat neyse onu biliyorlardı; ama onların ağzından konuşan Tanrı'nın Ruhu insanlara hiçbir kurtuluşa yaramayacak bu şeyleri öğretmek istemedi.

Ama biri şöyle diyebilir: Yazılarımızda yazılı olan "Göğü bir deri gibi geren" sözü, göğe küre şekli verenlere nasıl aykırı olmaz? Onların söylediği yanlışsa, aykırı olsun elbette; çünkü doğru olan, insan zaafının tahmin ettiği değil, ilahî otoritenin söylediğidir. Ama onlar o görüşü, şüphe edilmesine yer bırakmayacak kanıtlarla ispat edebilirlerse, bizde deri hakkında söylenen bu sözün onların doğru akıl yürütmelerine aykırı olmadığı gösterilmelidir; yoksa bu söz Yazılarımızın başka bir yerine, göğün bir kubbe gibi asılmış olduğunu söyleyen yere de aykırı düşer. Çünkü bir derinin düz gerilişiyle bir kubbenin eğri kavisi kadar birbirinden farklı ve birbirine zıt ne olabilir? Bu ikisini, birbiriyle uyuştukları ve birbirine karşı çıkmadıkları görülecek biçimde anlamak gerekiyorsa —ki gerekir—, aynı biçimde bunlardan herhangi birinin, göğün küre şeklinde her yandan kavisli olduğunu öğreten o tartışmalara aykırı olmaması da gerekir; tabii kesin bir akıl yürütme onların doğru olduğunu açıkça göstermişse, yani bu ispat edilmişse.

Bizdeki kubbe benzetmesi, lafzî olarak alınsa bile, küre diyenlere engel olmaz. Çünkü Yazı'nın göğün şeklinden üstümüzde bulunan kısmına göre söz etmek istediğine inanmak yerindedir. Gök küre değilse, yeri örttüğü yandan, tek yandan kubbedir; küreyse her yandan kubbedir. Ama deri hakkında söylenen söz daha çok sıkıştırır; korkulan, onun, belki bir insan uydurması olan küreye değil, bizim kendi kubbemize aykırı düşmesidir. Bu sözden alegorik olarak ne anladığımı İtiraflar'ımızın on üçüncü kitabında yazdım. Demek ki göğün bir deri gibi gerilmiş olduğu, ister orada yazdığım gibi ister başka bir biçimde anlaşılsın, lafzî açıklamayı bıktırırcasına ve aşırı bir ısrarla isteyenler yüzünden, sanırım herkesin anlayışına açık olan şunu söylüyorum: İkisi de, yani hem deri hem kubbe belki mecazî olarak anlaşılabilir; ama ikisinin de lafzî olarak nasıl anlaşılabileceğine bakmak gerekir. Kubbeye yalnız eğri değil düz de denebiliyorsa, deri de elbette yalnız düz bir yüzey olarak değil, yuvarlak bir oyuk olarak da gerilir. Çünkü tulum da sidik kesesi de deridir.

2.9

Quaeri etiam solet, quae forma et figura caeli esse credenda sit secundum scripturas nostras. multi enim multum disputant de his rebus, quas maiore prudentia nostri auctores omiserunt ad beatam uitam non profuturas discentibus et occupantes, quod peius est, multum pretiosa et rebus salubribus inpendenda temporum spatia. quid enim ad me pertinet, utrum caelum sicut sphaera undique concludat terram in media mundi mole libratam, an eam ex una parte desuper uelut discus operiat? sed quia de fide agitur scripturarum, propter illam causam, quam non semel commemoraui, ne quisquam eloquia diuina non intellegens, cum de his rebus tale aliquid uel inuenerit in libris nostris uel ex illis audierit, quod perceptis a se rationibus aduersari uideatur, nullo modo eis cetera utilia monentibus uel narrantibus uel praenuntiantibus credat, breuiter dicendum est de figura caeli hoc scisse auctores nostros, quod ueritas habet; sed spiritum dei, qui per eos loquebatur, noluisse ista docere homines nulli saluti profutura.. Sed, ait aliquis, quomodo non est contrarium his, qui figuram sphaerae caelo tribuunt, quod scriptum est in litteris nostris: qui extendit caelum sicut pellem? sit sane contrarium, si falsum est, quod illi dicunt; hoc enim uerum est, quod diuina dicit auctoritas, potius quam illud, quod humana infirmitas conicit. sed si forte illud talibus illi documentis probare potuerint, ut dubitari inde non debeat, demonstrandum est hoc, quod apud nos de pelle dictum est, ueris illis rationibus non esse contrarium; alioquin contrarium erit etiam ipsis in alio loco scripturis nostris, ubi caelum dicitur uelut camera esse suspensum. quid enim tam diuersum et sibimet aduersum quam plana pellis extensio et camerae curua conuexio? quodsi oportet, sicut oportet, haec duo sic intellegere, ut concordare utrumque nec sibimet repugnare inueniatur, ita oportet etiam utrumlibet horum illis non aduersari disputationibus, si eas forte ueras certa ratio declarauerit, quibus docetur caelum sphaerae figura undique esse conuexum, si tamen probatur. Et illa quidem apud nos camerae similitudo etiam secundum litteram accepta non inpedit eos qui sphaeram dicunt. bene quippe creditur secundum eam partem, quae super nos est, de caeli figura scriptura loqui uoluisse. si ergo sphaera non est, ex una parte camera est, ex qua parte caelum terram contegit; si autem sphaera est, undique camera est. sed illud, quod de pelle dictum est, magis urget, ne non sphaerae, quod humanum est forte commentum, sed ipsi nostrae camerae aduersum sit. quid autem hinc allegoriae senserim, Confessionum nostrarum liber tertius decimus habet. siue igitur ita, ut ibi posui, siue aliquo alio modo intellegendum sit caelum sicut pellis extentum, propter molestos et nimios exactores expositionis ad litteram hoc dico, quod, sicut arbitror, omnium sensibus patet . utrumque enim fortasse, id est et pellis et camera, figurate intellegi potest, utrumque autem ad litteram quomodo possit, uidendum est. si enim camera non solum curua, sed etiam plana recte dicitur, profecto et pellis non solum in planum, uerum etiam in rotundum sinum extenditur. nam et uter et uesica pellis est.

2.10Bazı kardeşler göğün hareketi hakkında da soru ortaya atar: Gök durur mu, yoksa hareket mi eder? Çünkü, derler, hareket ediyorsa nasıl kubbe, yani "sağlam olan" olur? Duruyorsa, onda sabitlendiğine inanılan yıldızlar nasıl doğudan batıya döner, kuzey yıldızları da kutbun yanında daha kısa dönüşler yapar? Öyle ki gök, öteki uçta bizden gizli başka bir kutup varsa küre gibi, başka bir kutup yoksa bir disk gibi dönüyor görünür. Onlara şu cevabı veriyorum: Bunun gerçekten öyle mi böyle mi olduğunu kavramak için çok ince ve zahmetli akıl yürütmelerle araştırma yapmak gerekir; bunlara girişip ele almaya ne benim artık vaktim var, ne de kendi kurtuluşları ve kutsal Kilise'nin zorunlu faydası için yetişmelerini istediğimiz o kimselerin vakti olmalı. Yalnız şunu bilsinler: Ne kubbe adı bizi göğün durduğunu düşünmeye zorlar —çünkü ona bu adın durmasından dolayı değil, sağlamlığından ya da üstteki ve alttaki sular arasında aşılmaz bir sınır olmasından dolayı verildiğini anlamak mümkündür—, ne de hakikat bizi göğün durduğuna ikna ederse, yıldızların dönüşü bunu anlamamıza engel olur. Bu şeyleri büyük bir merakla ve bol boş vakitle araştırmış olanlar da, gök hareket etmese ve yalnız yıldızlar hareket etse bile, yıldızların dönüşlerinde gözlenip kavranmış olan her şeyin gerçekleşebileceğini bulmuşlardır.

2.10

De motu etiam caeli nonnulli fratres quaestionem mouent, utrum stet anne moueatur. quia, si mouetur, inquiunt, quomodo firmamentum est? si autem stat, quomodo sidera, quae in illo fixa creduntur, ab oriente usque ad occidentem circumeunt septentrionibus breuiores gyros iuxta cardinem peragentibus, ut caelum, si est alius nobis occultus cardo ex alio uertice, sicut sphaera, si autem nullus alius cardo est, uelut discus rotari uideatur. quibus respondeo multum subtilibus et laboriosis rationibus ista perquiri, ut uere percipiatur, utrum ita an ita sit: quibus ineundis atque tractandis nec mihi iam tempus est nec illis esse debet. quos ad suam salutem et sanctae ecclesiae necessariam utilitatem cupimus informari. hoc sane nouerint nec nomen firmamenti cogere, ut stare caelum putemus — firmamentum enim non propter stationem, sed propter firmitatem aut propter intransgressibilem terminum superiorum et inferiorum aquarum uocatum intellegere licet — nec, si ueritas caelum stare persuaserit, inpediri nos circuitu siderum, ne hoc intellegere possimus. et ab ipsis quippe, qui haec curiosissime et otiosissime quaesiuerunt, inuentum est etiam caelo non moto, si sola sidera mouerentur, fieri potuisse omnia, quae in ipsis siderum conuersionibus animaduersa atque conprehensa sunt.

2.11"Ve Tanrı dedi: Gök altındaki su tek bir yerde toplansın ve kuru toprak görünsün. Ve öyle oldu. Gök altındaki su kendi toplandığı yere toplandı ve kuru toprak göründü. Tanrı kuru toprağa yer adını verdi, suların toplandığı yere de deniz adını verdi. Ve Tanrı bunun iyi olduğunu gördü." Tanrı'nın bu işini, başka bir şeyi araştırma zorunluluğu yüzünden birinci kitabımızda yeterince ele aldık. Burada bu yüzden kısaca şunu hatırlatıyoruz: Suların ve toprakların görünüşünün ne zaman yaratıldığını araştırmak birine dert değilse, bu günde bu iki aşağı unsurun birbirinden ayrılmasından başka bir şey yapılmadığını kabul etsin. Ama biri, ışığın ve göğün neden günler içinde, su ve toprağın ise neden günlerin dışında ya da bütün günlerden önce yapıldığını merak ediyorsa; ötekiler Tanrı "Olsun" diyerek, Tanrı'nın sözüyle yapılmışken, bunların neden Tanrı söyleyerek ayrıldığını ama Tanrı söyleyerek yapılmadığını soruyorsa, imanı zedelemeden anlayabileceği bir cevap vardır. Şöyle ki Yazı "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" diye önceden söylemiş olduğu için, Tanrı'nın nasıl bir yer yaptığını belirtirken günlerin sayılmasından önce "Yer görünmez ve düzensizdi" dedi; bu sözlerle de cisimsel maddenin biçimsizliğinden başka bir şeyi bildirmek istemedi. Onu daha karanlık bir adla değil, daha alışılmış bir adla anmayı seçti. Yeter ki yavaş kavrayışa şu düşünce sinsice sızmasın: Yazı maddeyi ve görünüşü sözle ayırdığı için o kimse bu ikisini zamanda da ayırmaya kalkışmasın; sanki önce madde vardı da, araya bir zaman aralığı girdikten sonra ona görünüş eklendi. Oysa Tanrı bunları birlikte yarattı ve maddeyi biçimlenmiş olarak kurdu; Yazı onun biçimsizliğini, dediğim gibi, toprak ya da su gibi alışılmış bir adla önceden bildirdi. Çünkü toprak ve su, gördüğümüz kendi keyfiyetleriyle var olsalar da, kolayca bozuldukları için o biçimsizliğe gök cisimlerinden daha yakındır. Günlerin sayılması boyunca her bir şey artık biçimsizlikten biçimlenmiş olarak sayıldığından ve Yazı, görünüşü yersel şeylerden çok farklı olan göğün bu cisimsel maddeden yapıldığını artık anlatmış olduğundan, şeylerin en aşağı kısmında maddeden biçimlendirilmek üzere geriye kalanı, "Olsun" diye söylenen sözlerle yaratılmış şeylerin sırasına katmak istemedi. Çünkü geriye kalan bu biçimsizlik, göğün aldığı gibi bir görünüş değil, daha aşağı, daha zayıf ve biçimsizliğe en yakın bir görünüş alacaktı. Bu yüzden "Sular toplansın" ve "Kuru toprak görünsün" sözleriyle bu ikisi, çok iyi bildiğimiz ve el sürebildiğimiz kendilerine özgü görünüşlerini aldı: su hareketli, toprak hareketsiz bir görünüş. Bu yüzden ona "toplansın", buna "görünsün" dendi; çünkü su kayıp akar, toprak sağlam durur.

2.11

Et dixit deus: congregetur aqua, quae est sub caelo, in congregationem unam, et adpareat arida. et factum est sic . et congregata est aqua, quae est sub caelo, in congregationem suam, et adparuit arida. et uocauit deus aridam terram et congregationem aquae uocauit mare. et uidit deus, quia bonum est. iam de hoc opere dei propter alterius rei quaerendae necessitatem in primo nostro uolumine satis tractauimus. hic itaque breuiter admonemus, ut, quem forte non mouet, quando species aquarum terrarumque creata sit, quaerere, accipiat isto die non esse factum, nisi ut secernerentur haec duo elementa inferiora. quem uero mouet, cur in diebus facta sit lux et caelum, extra dies autem uel ante omnes dies aqua et terra, et cur ad dei uerbum facta sint illa dicente deo: fiat, haec autem deo quidem dicente discreta, non autem deo dicente facta inueniantur: habet, quod salua fide intellegat. scilicet id, quod dictum est ante dierum enumerationem: terra erat inuisibilis et inconposita, cum commendaret scriptura, cuiusmodi terram fecerat deus, quia praedixerat: . in principio fecit deus caelum et terram, nihil aliud his uerbis quam materiae corporalis informitatem insinuare uoluisse, eligens eam usitatius appellare quam obscurius, si tamen tardo intellectui non subrepat, ut, materiam et speciem quia uerbis scriptura separat, conetur haec duo etiam tempore separare, tamquam prius fuerit materia et ei temporis interuallo interposito postea sit addita species, cum deus haec simul creauerit materiamque formatam instituerit, cuius informitatem usitato, ut dixi, uocabulo uel terrae uel aquae scriptura praedixit. terra enim et aqua etiam suis qualitatibus id existentia quod uidemus tamen propter facilem corruptionem propinquiora sunt eidem informitati quam caelestia corpora. et quoniam per enumerationem dierum iam ex informi quaeque formata numerantur et ex ista corporali materia iam factum caelum narrauerat, cuius multum distat species a terrenis, iam, quod ex ea formandum in rerum infima parte restabat, noluit sub his uerbis in rerum creatarum ordinem inserere, ut diceretur: fiat, non acceptura ista residua informitate talem speciem, qualem acceperat caelum, sed iam inferiorem et infirmiorem atque informitati proximam, ut his potius uerbis, cum dicitur: congregentur aquae, et: adpareat arida, acceperint haec duo species proprias istas notissimas nobisque tractabiles, aqua mobilem, terra inmobilem: ideo de illa dictum est: congregetur, de hac: adpareat; aqua enim est labiliter fluxa, terra stabiliter fixa.

2.12"Ve Tanrı dedi: Yer, cinsine ve benzerliğine göre tohum veren otları ve yeryüzünde, kendi benzerliğinde tohumunu içinde taşıyan, meyve veren meyveli ağaçları bitirsin. Ve öyle oldu. Yer, cinsine ve benzerliğine göre tohum taşıyan otları ve yeryüzünde, cinsine göre tohumunu içinde taşıyan, meyve veren meyveli ağaçları çıkardı. Ve Tanrı bunun iyi olduğunu gördü. Akşam oldu, sabah oldu: üçüncü gün." Burada düzenleyenin ölçülü idaresine dikkat etmek gerekir. Otların ve ağaçların yaratılışı toprakların ve suların görünüşünden ayrı bir şeydir, bu yüzden unsurlar arasında sayılamazlar; bunun için onların yerden çıkması ayrıca söylendi, o alışılmış sözler de onlar için ayrıca tekrarlandı: "Ve öyle oldu" dendi, ardından yapılmış olan tekrar edildi ve Tanrı'nın bunun iyi olduğunu gördüğü ayrıca bildirildi. Yine de, köklerle yere tutturulup ona bitişik ve bağlı oldukları için Tanrı bunların da aynı güne ait olmasını istedi.

2.12

Et dixit deus: germinet terra herbam pabuli ferentem semen secundum genus et secundum similitudinem et lignum fructiferum faciens fructum, cuius semen eius in ipso in similitudinem suam super terram. et factum est sic. et eiecit terra herbam pabuli semen habentem secundum suum genus et secundum similitudinem et lignum fructiferum faciens fructum. cuius semen eius in ipso secundum genus super terram. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane dies tertius. hic moderamen ordinatoris aduertendum est, ut, quoniam distincta quaedam creatura est herbarum atque lignorum ab specie terrarum et aquarum, ut in elementis numerari non possint, seorsum de illis diceretur, ut exirent de terra, et seorsum illis redderentur illa solita, ut diceretur: et factum est sic, ac deinde repeteretur, quod factum est, seorsum quoque indicaretur deum uidisse, quia bonum est, tamen, quia fixa radicibus continuantur terris et conectuntur, ista quoque ad eundem diem pertinere uoluerit.

2.13"Ve Tanrı dedi: Göğün kubbesinde ışıklar olsun; yeryüzünü aydınlatsınlar, gündüzün ve gecenin başlangıcı için olsunlar, gündüzle geceyi ayırsınlar; işaretler, zamanlar, günler ve yıllar için olsunlar; göğün kubbesinde parıldasınlar ve yeryüzünü aydınlatsınlar. Ve öyle oldu. Tanrı iki büyük ışık yaptı: gündüzün başlangıcı için büyük ışığı, gecenin başlangıcı için küçük ışığı; yıldızları da yaptı. Tanrı onları göğün kubbesine yerleştirdi; yeryüzünü aydınlatsınlar, gündüzün ve gecenin başlangıcı için olsunlar, ışıkla karanlığı ayırsınlar diye. Ve Tanrı bunun iyi olduğunu gördü. Akşam oldu, sabah oldu: dördüncü gün." Bu dördüncü günde şunu araştırmak gerekir: Gökte yıldızlar yapılmadan önce su ile toprağın yapılması ya da ayrılması ve yerin önce ot bitirmesi şeklindeki bu düzen ne anlama gelir? Çünkü günler dizisi, uçları ve ortası en süslü biçimde öne çıkacak şekilde ayrılsın diye o günlere en iyi şeylerin seçildiğini söyleyemeyiz; gerçi yedi günün ortası dördüncüdür. Ama hemen şu itiraz karşımıza çıkar: Yedinci gün hiçbir yaratık yapılmadı. Yoksa belki ilk günün ışığı yedinci günün dinlenmesine daha çok karşılık gelir de şeylerin bu düzeni, uçlar birbiriyle ahenk içinde, ortada göğün ışıkları yükselerek mi örülür? Ama birinci gün yedinciyle ahenkliyse, ikinci gün de altıncıyla ahenkli olmalıdır. Peki göğün kubbesinin Tanrı'nın suretinde yapılmış insanla ne benzerliği vardır? Gök evrenin bütün üst kısmını kapladığı, insana da bütün alt kısım üzerinde egemenlik kudreti verildiği için mi? Ama yerin altıncı günün kendisinde kendi cinslerine göre ortaya çıkardığı evcil ve yabani hayvanları ne yapacağız? Onların gökle nasıl bir karşılaştırması olabilir?

Yoksa daha çok şöyle midir: İlk önce ışık adıyla ruhanî yaratığın biçimlenişinin yapıldığı anlaşıldığına göre, sırada cisimsel yaratığın, yani bu görünür evrenin yapılması vardı; o da, bütünün kendilerinden oluştuğu iki en büyük kısmı, yani gök ve yer yüzünden iki günde yapıldı. Bütün ruhanî ve cisimsel yaratığın da çoğu zaman gök ve yer diye adlandırılmasını sağlayan bu karşılaştırmaya göre —öyle ki daha bulanık havanın bu küresi bile yersel kısma sayılır, çünkü nemli buharlarla cisimleşir; rüzgârlı ve fırtınalı hareketlerin oluşamadığı sakin havanın hepsi ise gök kısmına aittir—, evrenin yerleştirildiği tek bir yerde bütünüyle bulunan bu cisimsel kütle bütünü kurulduktan sonra, sırada onun, bütünün içinde yerden yere uygun hareketlerle giden kısımlarla doldurulması vardı. Otlar ve ağaçlar bu türden değildir. Çünkü bunlar köklerle yere tutturulmuştur; büyürken hareket etseler de kendi çabalarıyla kendi yerlerinden kımıldamazlar, tutturuldukları yerde beslenip büyürler. Bu yüzden sularda ve yerde hareket eden şeylerin cinslerinden çok yere aittirler. Öyleyse görünür evrenin, yani göğün ve yerin kurulmasına iki gün ayrıldığına göre, geriye kalan üç günün onun içinde yaratılan bu hareketli ve görünür kısımlara ayrılması kalıyor. Gök önce yapıldığı gibi, böyle kısımlarla da önce o düzenlenmelidir; bu yüzden dördüncü gün yıldızlar yapılır: Onlar yeryüzünü aydınlatsın da aşağıdaki yurt da aydınlansın, sakinleri karanlık bir yurda getirilmesin. Aşağıdaki sakinlerin zayıf bedenleri hareketlerin ardından gelen dinlenmeyle yenilendiği için, güneşin dönüşüyle gündüz ve gecenin nöbetleşmesine sahip olmaları, böylece uyumayı ve uyanmayı nöbetleştirmeleri sağlandı. Gece de çirkin kalmasın diye, ayın ve yıldızların ışığıyla hem çoğu zaman gece de çalışmak zorunda kalan insanları avutsun hem de güneşin ışığına dayanamayan bazı hayvanlar için yeterli ölçüde ayarlansın.

2.13

Et dixit deus: fiant luminaria in firmamento caeli, sic ut luceant super terram in inchoationem diei et noctis et ut diuidant inter diem et noctem, et sint in signa et in tempora et in dies et in annos; et sint in splendorem in firmamento caeli, sic ut luceant super terram. et factum est sic. et fecit deus duo luminaria magna, luminare maius in inchoationem diei et luminare minus in inchoationem noctis, et stellas: et posuit ea deus in firmamento caeli. sic ut luceant super terram et ut sint in inchoationem diei et noctis et ut diuidant inter lucem et tenebras. et uidit deus, quia bonum est. et facta est uespera, et factum est mane dies quartus. in hoc quarto die quaerendum est, quid sibi uelit ista ordinatio, ut prius uel fierent uel secernerentur aqua et terra priusque terra germinaret, quam in caelo sidera fierent. neque enim possumus dicere electa esse quaeque meliora, quibus dierum series ita distingueretur, ut finis et medium maxime. ornatius eminerent; septem quippe dierum medius quartus est. occurrit enim illud, quia septimo die non est facta ulla creatura. an forte lux primi diei magis respondet ad quietem septimi, ut eo modo concinentibus finibus iste rerum ordo texatur eminentibus de medio luminibus caeli? sed si primus dies septimo concinit, debet ergo et secundus sexto concinere. quid autem simile habet firmamentum caeli cum homine facto ad imaginem dei? an quia caelum totam superiorem mundi partem occupat, et homini in totam inferiorem potestas dominandi tributa est? sed quid agimus de pecoribus et bestiis, quas ipso die sexto in sua genera terra produxit? quae illis cum caelo potest esse conlatio? An potius, quoniam primo facta intellegitur lucis nomine spiritalis creaturae formatio, consequens erat, ut corporalis quoque creatura, id est mundus iste uisibilis fieret, qui factus est biduo propter duas partes suas maximas, quibus constat uniuersus, caelum scilicet et terram? secundum hanc rationis conlationem, qua et ipsa uniuersa creatura spiritalis et corporalis saepe caelum et terra nominatur, ita ut globus quoque iste turbulentioris aeris terrenae parti deputetur — exhalationibus quippe humidis corporascit — si quid uero tranquilli aeris est, ubi uentosi atque procellosi motus non possunt existere, ad caelestem partem pertineat, post hanc uniuersitatem molis corporeae fabricatam, quae uno loco tota est, quo conlocatus est mundus, consequens erat, ut inpleretur partibus intra uniuersum, quae de loco in locum congruis motibus agerentur. cuius generis herbae atque arbores non sunt. radicibus quippe istae fixae sunt terrae et, quamuis habeant motus incrementorum suorum, de locis tamen propriis non mouentur nisibus suis, sed, ubi fixa sunt. ibi aluntur et crescunt; propterea magis pertinent ad terram quam ad genera rerum, quae in aquis et terris mouentur. quia ergo uisibili mundo constituendo, hoc est caelo et terrae, duo sunt adtributi dies, restat, ut his mobilibus et uisibilibus partibus, quae creantur intra illum, tres dies reliqui deputentur; et quia, sicut caelum prius factum est, ita prius est ordinandum huiusmodi partibus suis, quarto die fiunt sidera, quibus super terram lucentibus habitatio quoque inlustretur inferior, ne habitatores eius in habitationem tenebrosam inducantur. et ideo, quia infirma corpora inferiorum habitatorum succedente motibus quiete reparantur, factum est, ut circumeunte sole diei noctisque uicissitudine propter uicissitudinem dormiendi et uigilandi potirentur, nox uero illa non indecora remaneret, sed lunae ac siderum luce et ipsos consolaretur homines, quibus plerumque operandi est nocturna etiam necessitas, et quibusdam animalibus, quae lucem solis ferre non possunt, ad sufficientiam temperaretur.

2.14"İşaretler, zamanlar, günler ve yıllar için olsunlar" sözüne gelince, zamanların dördüncü günde başladığının ne kadar karanlık bir biçimde söylendiğini kim görmez? Sanki önceki üç gün zaman olmadan geçebilirmiş gibi! Öyleyse dördüncü günde başladığı söylenen zamanlar başlamadan önce o üç günün nasıl geçtiğine, yahut o günlerin hiç geçip geçmediğine kim zihniyle nüfuz edebilir? Yoksa yapılan şeyin görünüşüne göre gün, yoksunluğuna göre gece mi denmiştir? Öyle ki öteki şeylerin kendisinden biçimlenecekleri madde, henüz görünüşle biçimlenmemişken gece diye adlandırılmış olsun. Nitekim biçimlenmiş şeylerde bile maddenin biçimsizliği değişebilirliğin kendisinden anlaşılabilir; çünkü bu biçimsizlik ne yer aralıklarıyla daha uzaktaymış gibi, ne zaman aralıklarıyla daha önceymiş gibi ayırt edilebilir. Yoksa daha çok, yapılmış ve biçimlenmiş şeyin kendisindeki aynı değişebilirlik, yani —böyle diyebilirsem— eksilebilirlik mi gece diye adlandırılmıştır? Çünkü yapılmış şeylerde, değişmeseler bile, değişebilme vardır. Akşam ve sabah ise zamanın geçip gelmesiyle değil, bir sınırla mı söylenmiştir? Bu sınırla bir tabiatın kendine özgü ölçüsünün nereye kadar olduğu, ardından başka bir tabiatın başlangıcının nereden geldiği anlaşılır. Yoksa bu sözlerin daha titizlikle izi sürülmesi gereken başka bir anlamı mı vardır?

Böyle büyük bir sırra kim kolayca dalabilir ve yıldızlar için "işaretler için olsunlar" derken hangi işaretleri kastettiğini kim söyleyebilir? Çünkü gözetlenmesi boş bir iş olan işaretleri değil, elbette faydalı ve bu hayatın ihtiyaçları için zorunlu olan işaretleri söyler: Gemiciler dümen tutarken bunları gözetir, bütün insanlar da yazın, kışın, sonbaharın ve ilkbaharın ılımanlığında havanın keyfiyetlerini önceden görmek için. Yıldızlar aracılığıyla meydana gelen bu şeylere de şüphesiz zamanlar der; yani süre aralıklarına değil, bu göğün hâllerinin nöbetleşmelerine. Çünkü bu ışıkların yaratılmasından önce, bir şeyi gelecekteki beklentiden şimdi yoluyla geçmişe aktaran cisimsel ya da ruhanî bir hareket vardıysa, bu hareket zaman olmadan olamazdı. Kim zamanın ancak yıldızların yaratılışından itibaren var olduğunu ileri sürebilir? Ama alışıldığı biçimde bildiğimiz belli saatler, günler ve yıllar yıldızların hareketleri olmasa meydana gelmezdi. Bu yüzden zamanları, günleri ve yılları şöyle anlarsak: zamanları, saat aletleriyle hesapladığımız ya da gökte çok iyi bilinen bölümler olarak —güneş doğudan öğle yüksekliğine yükselir, oradan yine batıya iner; ardından güneşin batışının hemen arkasından ayın ya da bir yıldızın doğudan yükseldiği görülebilir; o da göğün öğle yüksekliğine gelince gece yarısını gösterir ve güneş dönüp sabah olduğunda batar—; günleri, güneşin doğudan batıya bütün dolaşmaları olarak; yılları ise ya güneşin alışılmış dolanımları olarak —her gün yaptığı gibi doğuya döndüğünde değil, yıldızların arasında aynı yerlere döndüğünde; bunu ancak üç yüz altmış beş gün ve altı saat, yani bir tam günün dörtte biri geçince yapar; bu kesir dört kez toplanınca aynı dolanıma dönülsün diye araya bir gün koymak gerekir, Romalılar buna bissextum der— ya da daha büyük ve daha gizli yıllar olarak —çünkü başka yıldızların yolları tamamlanınca daha büyük yılların meydana geldiği söylenir—: Zamanları, günleri ve yılları böyle anlarsak, bunların yıldızlar ve ışıklar aracılığıyla meydana geldiğinden kimse şüphe etmez. Gerçi söz öyle konmuştur ki "İşaretler, zamanlar, günler ve yıllar için olsunlar" sözünün bütün yıldızlara mı ait olduğu, yoksa işaretlerin ve zamanların ötekilere, günlerin ve yılların ise yalnız güneşe mi ait olduğu belirsiz kalır.

2.14

Illud autem, quod dictum est: et sint in signa et in tempora et in dies et in annos, quis non uideat, quam obscure positum sit quarto die coepisse tempora, quasi superius triduum sine tempore praeterire potuerit? quis igitur animo penetrat. quomodo illi tres dies transierunt, antequam inciperent tempora, quae quarto die dicuntur incipere, uel utrum omnino transierint dies illi? an circa speciem factae rei dies appellatus sit et circa priuationem nox? ut nondum specie formata materia nox dicta sit, unde formanda erant cetera, sicut potest quamuis in rebus formatis intellegi tamen ex ipsa mutabilitate informitas materiae; non enim spatiis uel locorum quasi remotior uel temporum quasi anterior discerni potest. an potius in ipsa re facta atque formata eadem mutabilitas, hoc est deficiendi, ut ita dixerim, possit bilitas, nox appellata sit, quia inest rebus factis, etiamsi non mutentur. posse mutari? uespera autem et mane non quasi per temporis praeteritionem et aduentum, sed per quendam terminum, quo intellegitur, quousque sit naturae proprie modus. unde sit naturae alterius consequenter exordium? an aliqua alia ratio sit horum uerborum diligentius uestiganda? Quis in tantum secretum facile inrumpat et quae signa dicat, cum dicit de sideribus: et sint in signa? neque enim illa dicit, quae obseruare uanitatis est, sed utique utilia et huius uitae usibus necessaria, quae uel nautae obseruant in gubernando uel omnes homines ad praeuidendas aeris qualitates per aestatem et hiemem et autumnalem uernalemque temperiem. et nimirum haec uocat tempora, quae per sidera fiunt, non spatia morarum, sed uicissitudines adfectionum caeli huius. nam si aliquis uel corporalis uel spiritalis motus conditionem istorum luminarium praecessit, ut aliquid a futura expectatione per praesens in praeteritum traiceret, sine tempore esse non potuit. et quis obtineat non fuisse nisi ab exordio siderum conditorum? sed certae horae et dies et anni, quos usitate nouimus, non fierent nisi motibus siderum. itaque si hoc modo intellegamus tempora, dies et annos, ut articulos quosdam, quos per horologia conputamus, uel in caelo notissimos, cum ab oriente usque in meridianam altitudinem sol insurgit atque inde rursus usque in occidentem uergit, ut possit deinceps aduerti uel lunam uel aliquod sidus ab oriente statim post occasum solis emergere, quod item cum ad meridianam caeli uenerit altitudinem, medium noctis indicet, tunc scilicet occasurum, cum sole redeunte fit mane; dies autem totos solis ab oriente usque ad occidentem circuitus; annos uero uel istos usitatos solis anfractus, non cum ad orientem, quod cotidie facit, sed cum ad eadem loca siderum redit - quod non facit nisi peractis trecentis sexaginta quinque diebus et sex horis, id est quadrante totius diei, quae pars quater ducta cogit interponi unum diem, quod Romani bissextum uocant, ut ad eundem circuitum redeatur, uel etiam maiores et occultiores annos; nam conpletis aliorum siderum spatiis maiores anni fieri dicuntur —: si ergo ita intellegamus tempora, dies, annos, nemo dubitat haec sideribus et luminaribus fieri. ita enim positum est, ut incertum sit, utrum ad omnia sidera pertineat, quod dictum est: sint in signa et in tempora et in dies et in annos. an signa et tempora ad cetera, dies uero et anni ad solem tantummodo.

2.15Ayın nasıl yapıldığını da pek çokları çok geveze bir biçimde araştırır. Keşke araştırırken konuşsalar da, daha çok öğretmeye kalkışmasalar! Onlar ayın dolunay olarak yapıldığını söylerler, çünkü Tanrı'nın, yıldızların yapıldığı yazılı olan o günde, yıldızlar arasında yetkin olmayan bir şey yapması yakışık almazdı. Karşı çıkanlar ise şöyle der: O hâlde ay on dördüncü gün ayı değil, birinci gün ayı diye anılmalıydı; çünkü kim saymaya böyle başlar? Ben ise ikisinin ortasındayım; hiçbirini ileri sürmüyorum, ama şunu açıkça söylüyorum: Tanrı ayı ister yeni ay ister dolunay olarak yapmış olsun, yetkin olarak yapmıştır. Çünkü tabiatların kendisinin yaratıcısı ve kurucusu Tanrı'dır. Her şey, tabiî bir gelişmeyle, uygun zamanlar boyunca bir bakıma ortaya çıkardığı ve açtığı şeyi daha önce de gizli olarak taşıyordu; cismin görünüşünde ya da kütlesinde değilse bile, tabiatın gücünde ve ilkesinde. Yoksa kışın meyvesiz kalan, yapraklarından soyunan ağaca o zaman yetkin değil mi demeli; ya da ilk başlangıcında, henüz hiç meyve vermemişken o tabiat yetkin değil miydi? Bu yalnız ağaç için değil, onun tohumu için bile doğru olmaz; zaman ilerledikçe bir bakıma ortaya çıkan her şey orada görünmez biçimlerde gizlidir. Gerçi Tanrı'nın yetkin olmayan bir şey yaptığı, sonra onu kendisinin yetkinleştirdiği söylense, bu görüşte kınanacak ne olurdu? Ama O'nun başlattığı bir şeyin başkası tarafından yetkinleştirildiği söylenseydi, bu haklı olarak hoşa gitmezdi.

Tanrı başlangıçta göğü ve yeri yarattığında yaptığı yer görünmez ve düzensizdi, sonra üçüncü gün görünür kılınıp düzenlendi; yer hakkında bundan yakınmayanlar, ay hakkında neden kendilerine soru karanlıkları yaratıyorlar? Ya da yer hakkında söyleneni —Tanrı maddeyi şeylerle birlikte yarattığına göre— zaman aralığıyla değil, anlatının bölümlenmesiyle söylenmiş olarak anlıyorlarsa, gözle de görülebilen şu hususta neden ayın, yeryüzünü aydınlatmaya başlarken ya da bitirirken boynuz biçimli bir ışıkla parıldadığında bile bütün bir cisme sahip olduğuna ve bütün yuvarlaklığıyla yetkin olduğuna bakmazlar? Öyleyse onda ışık büyüyor, tamamlanıyor ya da küçülüyorsa, değişen ışık veren cismin kendisi değil, onda yakılan ışıktır. Ay küçük küresinin bir yanıyla hep parlıyorsa ama bu yanı yeryüzüne çevirdikçe, bütünüyle çevirinceye kadar —bu birinci günden on dördüncü güne kadar olur— büyüyor görünüyorsa, o hep doludur, yalnız yeryüzünün sakinlerine hep öyle görünmez. Güneşin ışınlarıyla aydınlanıyorsa da aynı açıklama geçerlidir. Çünkü öyle olsa bile, güneşe çok yakınken ancak parlak boynuzlarla görünebilir: Bütünüyle çepeçevre aydınlanan öteki kısmı, görülebilecek biçimde yeryüzüne dönük değildir; ta ki güneşin karşısına geçsin de aydınlanan yanının tamamı yeryüzüne görünsün.

Gene de bazıları, ayın Tanrı tarafından ilk başta on dördüncü gün ayı olarak yapıldığını düşündüklerini söylerler; ama dolunay olarak yapıldığına inanmak gerektiği için değil, Tanrı'nın sözleri Yazılarda şöyle olduğu için: Ay gecenin başlangıcı için yapılmıştır; ay ise gecenin başında ancak dolunay olduğunda görünür; başka zamanlarda dolunaydan önce gündüz de görünmeye başlar, küçüldükçe de gecenin gittikçe ilerleyen saatlerinde görünür. Ama "gecenin başlangıcı için" sözünden yönetimden başka bir şey anlamayan biri —Yunanca kelime de bunu daha çok gösterir [arkhē hem "başlangıç" hem "yönetim" demektir]; Mezmurlarda da daha açık yazılmıştır: "Güneşi gündüzü yönetsin diye, ayı ve yıldızları geceyi yönetsin diye"—, on dördüncü günden saymaya ve ayın ilk yapıldığında birinci gün ayı olmadığına inanmaya zorlanmaz.

2.15

Qualis etiam luna facta sit, multi loquacissime inquirunt. atque utinam inquirentes loquantur ac non potius docere conantes! dicunt enim ideo plenam factam, quia non decebat, ut deus inperfectum aliquid illo die faceret in sideribus, quo scriptum est, quod facta sint sidera. qui autem resistunt, dicunt: ipsa ergo debuit prima luna dici, non quarta decima; quis enim incipit ita numerare? ego autem medius inter istos ita sum, ut neutrum adseram, sed plane dicam, siue primam siue plenam lunam deus fecerit, fecisse perfectam. ipsarum enim naturarum est deus auctor et conditor. omnis autem res quidquid progressu naturali per tempora congrua quodammodo prodit atque explicat etiam ante continebat occultum, si non specie uel mole corporis, ui tamen et ratione naturae. nisi forte arbor, quae per hiemem pomis uacua foliisque nudata est, tunc inperfecta dicenda est, aut uero in primordiis etiam suis, cum adhuc nullum fructum dedisset, inperfecta erat illa natura. quod non tantum de arbore, sed nec de ipso eius semine recte diceretur, ubi omnia, quae progressu temporis quodammodo procedunt, modis inuisibilibus latent. quamquam si aliquid deus inperfectum fecisse diceretur, quod deinde ipse perficeret, quid reprehensionis haberet ista sententia? iure autem displiceret, si id. quod ab illo inchoatum esset, ab alio perfectum esse diceretur. Qui ergo de terra non queruntur, quam fecit deus, cum in principio fecit caelum et terram, quia inuisibilis erat et inconposita et postea tertia die conspicua redditur atque conponitur, quid sibi de luna tenebras faciunt quaestionum? aut si, quod de terra dictum est, non temporis interuallo, cum simul deus materiam rebus concreauerit, sed narrationis distributione intellegunt dictum, cur in hoc, quod etiam oculis uideri potest, non intuentur integrum corpus habere lunam et tota sua rotunditate perfectum, etiam cum lumine corniculato siue incipiens ad terras lucere siue desinens fulget? si ergo lumen in ea crescit uel perficitur uel minuitur, non luminare ipsum, sed illud, quod accenditur, uariatur; si autem ex una sphaerulae suae parte semper lucet, sed, dum eam partem conuertit ad terram, donec totam conuertat, quod a prima usque ad quartam decimam fit, crescere uidetur, semper est plena, sed terrae habitatoribus non semper adparet. haec eadem ratio est, et si solis radiis inlustratur. non enim potest etiam sic, cum soli proxima est, nisi lucidis cornibus adparere, quia cetera pars, quae tota in orbem inlustratur, non est ad terras, ut uideri possit, nisi cum soli contraria est, ut totum terris adpareat, quod eius inluminat. Non desunt tamen, qui non eo se arbitrari dicunt lunam primitus a deo quartam decimam factam, quia plena facta credenda est, sed quia in scripturis dei uerba sic habent: lunam factam in inchoationem noctis; tunc autem noctis exordio uidetur, cum plena est, alias uero et per diem incipit uideri ante plenitudinem et in progressu noctis tanto ampliore quanto minuitur. sed qui per inchoationem noctis non intellegit nisi principatum — nam et graecum uerbum hoc magis indicat, cum dictum est: ⟦εἰς ἀρχὰς τῆς νυκτός⟧, et in Psalmis apertius scriptum est: solem in potestatem diei, lunam et stellas in potestatem noctis — non cogitur a quarta decima numerare et credere lunam factam primo esse non primam.

2.16Şu da sık sık sorulur: Göğün bu görünür ışıkları, yani güneş, ay ve yıldızlar eşit parlaklıkta mıdır da yalnız yeryüzünden farklı uzaklıklarda bulundukları için gözlerimize farklı parlaklıkta, daha çok ya da daha az parlak mı görünürler? Bunu söyleyenler ay hakkında, onun güneşten daha az parladığından şüphe etmezler; zaten onun güneş tarafından aydınlatıldığını da ileri sürerler. Ama birçok yıldızın güneşe eşit, hatta ondan büyük olduğunu, yalnız daha uzakta bulundukları için küçük göründüklerini söylemeye cüret ederler. Bize ise belki şu kadarı yeter: Bu iş nasıl olursa olsun, yıldızlar sanatkâr Tanrı tarafından kurulmuştur. Gerçi Havari'nin otoritesiyle söylenen şu sözü de tutuyoruz: "Güneşin ihtişamı başka, ayın ihtişamı başka, yıldızların ihtişamı başkadır; çünkü yıldız yıldızdan ihtişamca ayrılır." Ama Havari'ye karşı çıkmasalar bile hâlâ şöyle diyebilirler: Evet, ihtişamca ayrılırlar, ama yeryüzündekilerin gözüne göre. Ya da şöyle derler: Havari bunu dirilecek olanlara benzeterek söylüyordu, onlar da elbette göze başka, kendilerinde başka olmayacaklardır; o hâlde yıldızlar kendilerinde de ihtişamca ayrılırlar, ama yine bazıları güneşten bile büyüktür. Öyleyse güneşe nasıl bu kadar büyük bir hâkimiyet tanıdıklarına kendileri baksın; çünkü güneşin ışınlarıyla bazı yıldızları, hem de bu kimselerin ötekilerden çok yalvardığı başlıca yıldızları hem durdurduğunu hem de kendi yollarından geri ittiğini söylerler. Güneşten büyük ya da ona eşit yıldızların onun ışınlarının şiddetiyle yenilebilmesi ise inandırıcı olmaz. Ya da güneşten böyle bir şeye uğramayan burçların daha yukarıdaki yıldızlarının ya da kuzey yıldızlarının daha büyük olduğunu ileri sürüyorlarsa, burçlar arasında dönen bu yıldızlara neden daha çok tapınırlar, neden onları burçların hâkimleri sayarlar? Çünkü biri yıldızların o geri dönüşlerinin, belki de yavaşlamalarının güneşten değil, başka, daha gizli sebeplerden ileri geldiğini ileri sürse bile, hakikatten sapmış bu kimselerin, kaderin gücünü vehmettikleri sayıklamalarında güneşe özel bir kudret tanıdıkları kendi kitaplarından kesinlikle açıktır.

Ama göklerdeki Baba'ya yabancı olanlar gök hakkında istediklerini söylesinler; bize ise yıldızların uzaklıkları ve büyüklüğü hakkında daha ince bir şey araştırmak ve böyle bir araştırmaya daha ağır ve daha iyi işlere gereken vakti harcamak ne faydalıdır ne de yakışır. Kutsal Yazı'nın "Ve Tanrı iki büyük ışık yaptı" diyerek tanıttığı ışıkların ötekilerden büyük olduğuna inanmak daha iyidir; bunlar yine de birbirine eşit değildir. Çünkü onları ötekilerin önüne koyduktan sonra, arkasından kendi aralarında farklı olduklarını da söyler: "Gündüzün başlangıcı için büyük ışığı, gecenin başlangıcı için küçük ışığı" der. Hiç değilse gözlerimize şu kadarını kabul edeceklerdir: Bu ikisinin yeryüzüne ötekilerden daha çok ışık verdiği apaçıktır; gündüz ancak güneşin ışığıyla aydınlanır, gece de ay yoksa, bu kadar çok yıldız görünse bile, ayın varlığıyla aydınlandığı kadar parlak olmaz.

2.16

Quaeri etiam solet, utrum caeli luminaria ista conspicua. id est sol et luna et stellae, aequaliter fulgeant, sed, quod diuersis interuallis distent a terra, propterea diuersa claritate magis minusque nostris oculis adpareant. et de luna quidem qui haec dicunt, non dubitant eam minus lucere quam solem, a quo etiam perhibent inlustrari. multas autem stellas uel aequales soli uel etiam maiores audent dicere, sed longius positas paruas uideri. et nobis quidem potest fortasse sufficere. quoquo modo se ista res habeat, artifice deo condita sidera. quamquam teneamus auctoritate apostolica dictum: alia gloria solis et alia gloria lunae etalia gloria stellarum; stella enim ab stella differt in gloria. sed quia possunt adhuc dicere. etiamsi non resistant apostolo: differunt quidem in gloria. sed ad oculos terrenorum, aut, quia hoc propter resurgentium similitudinem dicebat apostolus, qui non utique ad oculos aliter erunt et in se aliter, differunt quidem et in se ipsis sidera in gloria, sed tamen nonnulla sunt etiam sole maiora, ipsi uiderint, quemadmodum soli tam magnum tribuant principatum. ut eum radiis suis quasdam stellas et eas quidem principales, quibus amplius subplicant isti quam ceteris, et tenere dicant et retro agere a cursu proprio. non enim fit uerisimile maiores aut etiam aequales uiolentia radiorum eius posse superari. aut si superiores signorum stellas uel septentrionum maiores esse adserunt, quae nihil tale a sole patiuntur, cur istas per signa circumeuntes amplius uenerantur? cur eas signorum dominas perhibent? etsi enim regradationes illas siderum, uel fortasse tarditates, non a sole fieri quisque contendat, sed aliis occultioribus causis, soli tamen istos in suis deliramentis, quibus uim fatorum a ueritate deuii suspicantur, praecipuam tribuere potestatem ex libris eorum certe manifestum est. Sed dicant quod uolunt de caelo alieni a patre, qui est in caelis; nobis autem de interuallis et magnitudine siderum subtilius aliquid quaerere talique inquisitioni rebus grauioribus et melioribus tempus necessarium inpendere non expedit nec congruit. et melius credimus esse ea ceteris maiora luminaria, quae sancta scriptura ita commendat: et fecit deus duo luminaria magna, quae tamen non sunt aequalia. nam consequenter dicit, cum ea ceteris praeposuerit, inter se ipsa ⟦differre⟧. ait enim: luminare maius in inchoationem diei et luminare minus in inchoationem noctis. certe enim uel hoc concedent oculis nostris, ut ea manifestum sit amplius . ceteris lucere super terram nec diem clarere nisi luce solis nec noctem tot stellis adparentibus ita lucere, si luna desit, quemadmodum praesentia illius inlustratur.

2.17Kader hakkındaki her türlü kurnazlıklarını, müneccimlik kanıtlarının denenmişliği diye sundukları ve kendilerinin apotelesmata, yani "sonuçlar" dedikleri şeyleri imanımızın sağlamlığıyla bütünüyle reddedelim. Çünkü böyle tartışmalarla bizden dua etmenin sebeplerini bile almaya çalışırlar; haklı olarak kınanan kötü işlerde de, dinsiz bir sapkınlıkla, suçların faili olan insanı değil, yıldızların yaratıcısı Tanrı'yı suçlamamızı önümüze sürerler. Ama ruhlarımızın tabiatça cisimlere, gök cisimlerine bile tabi olmadığını kendi filozoflarından da dinlesinler. O yukarıdaki cisimlerin, kendi ileri sürdükleri şeylerde yersel cisimlerden daha güçlü olmadığını da hiç değilse şuradan bir gün anlasınlar: Farklı cinslerden birçok cisim, canlılar ya da otlar ve fidanlar, aynı zaman noktasında birlikte ekilir, aynı zaman noktasında sayısız çoklukta doğar; ama yalnız farklı yerlerde değil, aynı yerlerde bile gelişmelerinde, etkilerinde ve etkilenişlerinde öyle büyük farklılıklar vardır ki bu kimseler bunu düşünseler, deyim yerindeyse gerçekten yıldızlarını yitirirlerdi.

Bu şeylerle çürütüldüklerinde, yıldızların kaderî hesabının yalnız insanlarla, onları kendine tabi kılmakla ilgili olduğunu söylemekten daha tatsız ve daha ahmakça ne olabilir? Oysa insanlar hakkında da kendileri ikizlerle çürütülürler: İkizler farklı yaşar, farklı biçimde bahtiyar ya da bahtsız olur, farklı ölür; oysa çoğu zaman aynı yıldız konumlarını alırlar. Çünkü rahimden çıkarlarken araya bir zaman girse bile, bazılarında bu fark o kimselerin hesabıyla kavranamayacak kadar küçüktür. Doğarlarken, arkadan gelen Yakup'un elinin önden gelen kardeşinin topuğunu tuttuğu görüldü; öyle doğdular ki sanki iki kat uzun tek bir bebek doğuyor gibiydi. Bunların, o kimselerin dediği yıldız konumları hiçbir şekilde farklı olamazdı. Öyleyse bir müneccimin o yıldız konumlarına bakarak, aynı doğum burcuna ve aynı aya göre, birinin annesi tarafından sevildiğini, öbürünün sevilmediğini söylemesinden daha boş ne olabilir? Başka bir şey söyleseydi, elbette yanlış söylerdi; bunu söyleseydi, doğru söylerdi ama kendi kitaplarının saçma tekerlemelerine göre söylemiş olmazdı. Bu tarihe, bizim kitaplarımızdan getirildiği için inanmak istemiyorlarsa, şeylerin tabiatını da silebilirler mi? Gebeliğin saatini bulurlarsa hiç yanılmayacaklarını söylediklerine göre, hiç değilse insan olarak ikizlerin anne karnına düşüşünü düşünmeyi küçümsemesinler.

Bu yüzden şunu kabul etmek gerekir: Bu kimseler doğru şeyler söylediklerinde, insan zihinlerinin farkına varmadan uğradığı çok gizli bir esinle söylerler. Bu, insanları aldatmak için olduğunda, ayartıcı ruhların işidir. O ruhların zamana bağlı şeyler hakkında bazı doğruları bilmesine izin verilir: kısmen daha ince cisimlere sahip oldukları için daha ince bir hissin keskinliğiyle, kısmen bu kadar uzun ömürleri yüzünden daha kurnazca bir tecrübeyle, kısmen de insanların liyakatlerini en gizli adaletin saflığıyla dağıtan her şeye kadir Tanrı'dan öğrendiklerini kutsal melekler O'nun buyruğuyla onlara açtığı için. Bazen de o lanetli ruhlar kendi yapacakları şeyleri bile kehanette bulunuyormuş gibi önceden söylerler. Bu yüzden iyi bir Hristiyan müneccimlerden de, dinsizce kehanette bulunan başka herhangi birinden de sakınmalıdır, hele doğru söylediklerinde; yoksa onlar aldatılmış ruhunu bir tür ortaklık anlaşmasıyla cinlerin ortaklığına dolarlar.

2.17

De fatis autem qualeslibet eorum argutias et quasi de mathesi documentorum experimenta, quae illi ἀποτελέσματα uocant, omnino a nostrae fidei sanitate respuamus; talibus enim disputationibus etiam orandi causas nobis auferre conantur et inpia peruersitate in malis factis, quae rectissime reprehenduntur, ingerunt accusandum potius deum auctorem siderum quam hominem scelerum. sed quod animae nostrae non sint natura corporibus ne quidem caelestibus subditae, audiant et philosophos suos; quia uero terrenis corporibus illa corpora superiora non ad ea, quae ipsi tractant, potentiora sunt, uel hinc aliquando cognoscant, quia, cum multa corpora diuersorum generum, uel animantium uel herbarum et arbustorum, uno simul puncto temporis seminentur unoque puncto temporis innumerabiliter multa nascantur, non tantum diuersis, sed etiam isdem terrarum locis tantae sunt uarietates in progressibus, in actibus et passionibus eorum, ut uere isti, sicut dicitur, perdant sidera, si ista considerent. Quid autem insulsius et hebetius quam, cum istis rebus conuincuntur, dicere ad solos homines sibi subiciendos fatalem stellarum pertinere rationem? in quibus tamen etiam ipsi de geminis conuincuntur, quorum diuerse uiuentium, diuerse felicium uel infelicium diuerseque morientium easdem plerumque constellationes accipiunt, quia, etsi interfuit aliquid, cum de utero funderentur, in nonnullis tamen tantum interest, quantum ab istis conprehendi conputatione non possit. manus sequentis Iacob, dum nascerentur, inuenta est pedem fratris praecedentis tenens; usque adeo sic nati sunt, quasi unus infans in duplum prolixior nasci uideretur. horum certe constellationes, quas appellant, nullo modo dispares esse potuerunt. quid ergo uanius, quam ut illas constellationes intuens mathematicus ad eundem horoscopum, ad eandem lunam diceret unum eorum a matre dilectum, alterum non dilectum? si enim aliud diceret, falsum profecto diceret; si autem hoc diceret, uerum quidem, sed non secundum suorum librorum ineptas cantiunculas diceret. quodsi huic historiae, quia de nostris profertur, nolunt credere, numquid et naturam rerum delere possunt? cum ergo se minime falli dicant, si horam conceptionis inuenerint, saltem sicut homines non dedignentur conceptum considerare geminorum. Ideoque fatendum est, quando ab istis uera dicuntur, instinctu quodam occultissimo dici, quem nescientes humanae mentes patiuntur. quod cum ad decipiendos homines fit, spirituum seductorum operatio est: quibus quaedam uera de temporalibus rebus nosse permittitur partim subtilioris sensus acumine, quia corporibus subtilioribus uigent, partim experientia callidiore propter tam magnam longitudinem uitae, partim sanctis angelis, quod ipsi ab omnipotente deo discunt, etiam iussu eius sibi reuelantibus, qui merita humana occultissimae iustitiae sinceritate distribuit. aliquando autem idem nefandi spiritus etiam quae ipsi facturi sunt uelut diuinando praedicunt. quapropter bono christiano siue mathematici siue quilibet inpie diuinantium, maxime dicentes uera, cauendi sunt, ne consortio daemoniorum animam deceptam pacto quodam societatis inretiant.

2.18Şu da sık sık sorulur: Göğün bu görünür ışıkları yalnız cisim midir, yoksa onları yöneten kendi ruhları var mıdır? Varsa, etler canlıların ruhlarıyla canlandığı gibi bu ışıklar da o ruhlardan hayat soluğu mu alır, yoksa ruhlar onlarda hiçbir karışma olmadan yalnızca hazır mı bulunur? Bu kolayca kavranamasa da, sanırım Yazıları ele almayı sürdürdükçe daha uygun yerlerle karşılaşabiliriz; orada bu konuda, kutsal otoritenin kurallarına göre, kesin bir şey gösteremesek bile bir şeye inanmamız mümkün olacaktır. Şimdi ise dindar bir ağırbaşlılığın ölçülülüğünü her zaman koruyarak, karanlık bir konuda düşüncesizce hiçbir şeye inanmamalıyız; yoksa hakikatin sonradan açığa çıkaracağı bir şeyden, o şey Eski ya da Yeni Ahit'in kutsal kitaplarına hiçbir şekilde aykırı olamayacağı hâlde, kendi yanılgımızı sevdiğimiz için nefret edebiliriz. Şimdi eserimizin artık üçüncü kitabına geçelim.

2.18

Solet etiam quaeri, utrum caeli luminaria ista conspicua corpora sola sint an habeant rectores quosdam spiritus suos, et, si habent, utrum ab eis etiam uitaliter inspirentur, sicut animantur carnes per animas animalium, an sola sine ulla permixtione praesentia. quod licet non facile conprehendi possit, arbitror tamen in processu tractandarum scripturarum oportuniora loca posse occurrere, ubi nobis de hac re secundum sanctae auctoritatis regulas etsi non ostendere certum aliquid, tamen credere licebit. nunc autem seruata semper moderatione piae grauitatis nihil credere de re obscura temere debemus, ne forte, quod postea ueritas patefecerit, quamuis libris sanctis sine testamenti ueteris siue noui nullo modo esse possit aduersum, tamen propter amorem nostri erroris oderimus. nunc ad librum operis nostri iam tertium transeamus.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…