Augustinus · Tekvin'in Lafzî Tefsiri
I. Kitap
1.1Bütün ilahî Yazı iki kısımlıdır; Rab, göklerin krallığında eğitilmiş yazıcının, hazinesinden yeni ve eski şeyler çıkaran ev sahibine benzediğini söylerken bunu belirtir; bu iki kısma iki ahit de denir. Bütün kutsal kitaplarda şunlara bakmak gerekir: Orada hangi ebedî şeyler bildirilir, hangi olaylar anlatılır, hangi gelecek şeyler önceden haber verilir, hangi yapılacak şeyler buyrulur ya da öğütlenir. Olayların anlatısında ise şu sorulur: Her şey yalnız mecazî anlamıyla mı alınmalıdır, yoksa olmuş şeylerin gerçekliğine göre de ileri sürülüp savunulmalı mıdır? Çünkü bunların mecazî olarak alınmaması gerektiğini hiçbir Hristiyan söylemeye cesaret edemez; yeter ki Havari'nin "Bütün bunlar onların başına bir simge olarak geliyordu" dediğine ve Tekvin'de yazılı olan "ve ikisi tek beden olacaklar" sözünü Mesih ve Kilise hakkında büyük bir sır olarak öne çıkardığına dikkat etsin.
Demek ki o Yazı her iki yoldan araştırılmalıysa, alegorik anlamı bir yana bırakırsak, "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" nasıl söylenmiştir? Zamanın başlangıcında mı, yoksa her şeyden önce yaratıldıkları için mi, yoksa Tanrı'nın Sözü, biricik Oğul olan Başlangıç'ta mı? Tanrı'nın kendisinde hiçbir değişme olmaksızın değişebilir ve zamana bağlı şeyleri nasıl yaptığı nasıl gösterilebilir? "Gök ve yer" adıyla ne kastedilir? Gök ve yer adını ruhanî ve cisimsel yaratılış mı almıştır, yoksa yalnız cisimsel yaratılış mı? Öyle ki bu kitapta ruhanî yaratılış hakkında sustuğu ve "gök ve yer" derken yukarıdaki ve aşağıdaki bütün cisimsel yaratılışı kastetmek istediği mi anlaşılmalı? Yoksa gök ve yer denen şey ikisinin biçimsiz maddesi midir? Yani bir yanda ruhanî hayat, kendinde olabileceği hâliyle, Yaratıcı'ya dönmemiş olarak —çünkü böyle bir dönüşle biçimlenir ve yetkinleşir; dönmezse biçimsizdir—; öte yanda cisimsel madde, eğer biçimlenmiş maddede görünen her cisimsel keyfiyetin yoksunluğu yoluyla anlaşılabilirse; o keyfiyet ki cisimlerin görünüşleri artık gözle ya da bedenin başka herhangi bir hissiyle algılanabilir olduğunda belirir.
Yoksa gök, yaratıldığı ilk andan itibaren yetkin ve her zaman mesut olan ruhanî yaratık, yer ise henüz yetkin olmayan cisimsel madde olarak mı anlaşılmalıdır? Çünkü "Yer görünmez ve düzensizdi, karanlık da enginin üzerindeydi" der; bu sözlerle cisimsel cevherin biçimsizliğini belirtiyor görünür. Yoksa bu sonraki sözlerle ikisinin biçimsizliği de mi belirtilir? Cisimselinki "Yer görünmez ve düzensizdi" sözüyle, ruhanîninki ise "Karanlık enginin üzerindeydi" sözüyle; öyle ki karanlık engini, istiare yoluyla söylenmiş bir sözle, Yaratıcı'ya dönmedikçe biçimsiz olan hayat tabiatı olarak anlayalım: Ancak bu yolla biçimlenip engin olmaktan, aydınlanıp karanlık olmaktan çıkabilir. Peki "Karanlık enginin üzerindeydi" nasıl söylenmiştir? Işık olmadığı için mi? Olsaydı elbette üstte olur ve bir bakıma üzerine dökülürdü. Bu da, ruhanî yaratık Tanrı olan değişmez ve cisimsiz ışığa döndüğünde onda olur.
Omnis diuina scriptura bipertita est secundum id, quod dominus significat dicens scribam eruditum in regno dei similem esse patri familias proferenti de thesauro suo noua et uetera, quae duo etiam testamenta dicuntur. in libris autem omnibus sanctis intueri oportet, quae ibi aeterna intimentur, quae facta narrentur, quae futura praenuntientur, quae agenda praecipiantur uel admoneantur. in narratione ergo rerum factarum quaeritur, utrum omnia secundum figurarum tantummodo intellectum accipiantur, an etiam secundum fidem rerum gestarum adserenda et defendenda sint. nam non esse accipienda figuraliter nullus christianus dicere audebit, adtendens apostolum dicentem: omnia autem haec in figura contingebant in illis, et illud, quod in Genesi scriptum est: et erunt duo in carne una, magnum sacramentum commendantem in Christo et in ecclesia. Si ergo utroque modo illa scriptura scrutanda est, quomodo dictum est praeter allegoricam significationem: in principio fecit deus caelum et terram? utrum in principio temporis, an quia primo omnium, an in principio, quod est uerbum dei unigenitus filius? et quomodo possit ostendi deum sine ulla sui commutatione operari mutabilia et temporalia? et quid significetur nomine caeli et terrae? utrum spiritalis corporalisque creatura caeli et terrae uocabulum acceperit, an tantummodo corporalis, ut in hoc libro de spiritali tacuisse intellegatur atque ita dixisse caelum et terram, ut omnem creaturam corpoream, superiorem atque inferiorem, significare uoluerit? an utriusque informis materia dicta est caelum et terra, spiritalis uidelicet uita, sicut esse potest in se, non conuersa ad creatorem — tali enim conuersione formatur atque perficitur; si autem non conuertatur, informis est — corporalis autem, si possit intellegi per priuationem omnis corporeae qualitatis, quae adparet in materia formata, cum iam sunt species corporum siue uisu siue alio quolibet sensu corporis perceptibiles?. An caelum intellegendum est creatura spiritalis ab exordio, quo facta est, perfecta illa et beata semper, terra uero corporalis materies adhuc inperfecta? quia terra, inquit, erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum: quibus uerbis uidetur informitatem significare substantiae corporalis. an utriusque informitas his etiam posterioribus uerbis significatur? corporalis quidem eo, quod dictum est: terra erat inuisibilis et inconposita, spiritalis autem eo, quod dictum est: et tenebrae erant super abyssum, ut translato uerbo tenebrosam abyssum intellegamus naturam uitae informem, nisi conuertatur ad creatorem: quo solo modo formari potest, ut non sit abyssus, et inluminari, ut non sit tenebrosa. et quomodo dictum est: tenebrae erant super abyssum? an quia non erat lux? quae si esset, utique superesset et tamquam superfunderet: quod tunc fit in creatura spiritali, cum conuertitur ad incommutabile atque incorporale lumen, quod deus est.
1.2Peki Tanrı "Işık olsun" demişse, bunu nasıl dedi? Zaman içinde mi, yoksa Sözün ebediyetinde mi? Zaman içinde dediyse, elbette değişerek demiştir. Öyleyse Tanrı'nın bunu bir yaratık aracılığıyla değilse nasıl söylediği anlaşılabilir? Çünkü kendisi değişmezdir. Tanrı "Işık olsun"u bir yaratık aracılığıyla dediyse, onu demesine aracı olan bir yaratık zaten var idiyse, ışık nasıl ilk yaratık olur? Yoksa ışık ilk yaratık değil midir, çünkü daha önce "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" denmişti? "Işık olsun" diyen ses göksel bir yaratık aracılığıyla zaman içinde ve değişerek meydana gelebilir miydi? Öyleyse yaratılan, cisimsel gözlerle gördüğümüz bu cisimsel ışıktır; Tanrı onu, başlangıçta göğü ve yeri yarattığında zaten yaratmış olduğu ruhanî yaratık aracılığıyla, böyle bir yaratığın iç ve gizli hareketiyle tanrısal olarak söylenebileceği tarzda "Işık olsun" diyerek yaratmıştır.
Yoksa "Işık olsun" diyen Tanrı'nın sesi, "Sen benim sevgili Oğlumsun" diyen Tanrı'nın sesi cisimsel olarak çınladığı gibi, cisimsel olarak mı çınladı? Hem de Tanrı'nın başlangıçta göğü ve yeri yarattığında, bu çınlayan seste yaratılan ışıktan önce yarattığı cisimsel bir yaratık aracılığıyla mı? Böyleyse, Tanrı "Işık olsun" derken bu ses hangi dilde çınladı? Çünkü dillerin çeşitliliği henüz yoktu; o, tufandan sonra kulenin inşasında ortaya çıktı. Tanrı'nın "Işık olsun" dediği o tek ve yegâne dil hangisiydi? Böyle bir sesin yöneltildiği, onu işitip anlaması gereken kimdi? Yoksa bu, saçma ve bedenî bir düşünce ve sanı mıdır?
Peki ne diyeceğiz? "Işık olsun" dendiğinde Tanrı'nın sesi olarak doğru anlaşılan şey, cisimsel sesin kendisi değil de sesin çınlamasında anlaşılan şey midir? Bu da, hakkında "Başlangıçta Söz vardı, Söz Tanrı'nın yanındaydı ve Söz Tanrı idi" denen Sözünün tabiatına mı aittir? Çünkü onun hakkında "Her şey onun aracılığıyla yaratıldı" dendiğinde, Tanrı "Işık olsun" dediğinde ışığın da onun aracılığıyla yaratıldığı yeterince gösterilir. Böyleyse Tanrı'nın "Işık olsun" demesi ebedîdir; çünkü Tanrı'nın Sözü, Tanrı'nın yanında Tanrı, Tanrı'nın biricik Oğlu, Baba'yla birlikte ebedîdir; gerçi Tanrı bunları ebedî Sözünde söylerken yaratık zaman içinde meydana gelmiştir. "Ne zaman" ve "bir zaman" dediğimizde bu kelimeler zamana ait olsa da, bir şeyin ne zaman olması gerektiği Tanrı'nın Sözünde ebedîdir; o şey de, o Sözde olması gerektiği bulunan zamanda olur; o Sözde ise "ne zaman" ve "bir zaman" yoktur, çünkü o Söz bütünüyle ebedîdir.
Et quomodo dixit deus: fiat lux? utrum temporaliter, an in uerbi aeternitate? et si temporaliter, utique mutabiliter. quomodo ergo possit intellegi hoc dicere deus nisi per creaturam? ipse quippe est incommutabilis. et si per creaturam dixit deus: fiat lux, quomodo est prima creatura lux, si erat iam creatura, per quam deus diceret: fiat lux? an non est lux prima creatura, quia iam dictum erat: in principio fecit deus caelum et terram? et poterat per caelestem creaturam uox fieri temporaliter atque mutabiliter, qua diceretur: fiat lux? quod si ita est, corporalis lux facta est ista, quam corporeis oculis cernimus, dicente deo per creaturam spiritalem, quam deus iam fecerat, cum in principio fecit caelum et terram, fiat lux eo modo, quo per talis creaturae interiorem et occultum motum diuinitus dici potuit: fiat lux. An etiam corporaliter sonuit uox dicentis dei: fiat lux, sicut corporaliter sonuit uox dicentis dei: tu es filius meus dilectus? et hoc per creaturam corporalem, quam fecerat deus, cum in principio fecit caelum et terram, antequam fieret lux, quae in hac sonante uoce facta est? et si ita est. qua lingua sonuit ista uox dicente deo: fiat lux, quia nondum erat linguarum diuersitas, quae postea facta est in aedificatione turris post diluuium? quaenam lingua erat una et sola, qua deus locutus est: fiat lux? et quis erat, quem oportebat audire atque intellegere, ad quem uox huius modi proferretur? an haec absurda carnalisque cogitatio est atque suspicio? Quid ergo dicemus? an id, quod intellegitur in sono uocis, cum dicitur: fiat lux, non autem ipse corporeus sonus, hoc bene intellegitur esse uox dei? et utrum hoc ipsum ad naturam pertineat uerbi eius, de quo dicitur: in principio erat uerbum, et uerbum erat apud deum, et deus erat uerbum? cum enim de illo dicitur: omnia per ipsum facta sunt, satis ostenditur et lux per ipsum facta, cum dixit deus: fiat lux. quod si ita est, aeternum est quod ait deus: fiat lux, quia uerbum dei, deus apud deum, filius unicus dei. patri coaeternus est, quamuis deo haec in aeterno uerbo dicente creatura temporalis facta sit. cum enim uerba sint temporis, cum dicimus "quando" et "aliquando". aeternum tamen est uerbo dei, quando fieri aliquid debeat, et tunc fit, quando fieri debuisse in illo uerbo est, in quo non est quando et aliquando, quoniam totum illud uerbum aeternum est.
1.3Peki yaratılan ışığın kendisi nedir? Ruhanî bir şey mi, cisimsel bir şey mi? Ruhanîyse, bu sözle tamamlanmış ilk yaratık o olabilir; "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" dendiğinde önce gök diye anılan odur; öyle ki Tanrı'nın "Işık olsun" demesi ve ışığın olması, Yaratıcı onu kendine çağırınca onun dönüşünün gerçekleşmesi ve aydınlanması diye anlaşılsın.
Peki neden "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" denmiş de, ışık için "Tanrı 'Işık olsun' dedi ve ışık oldu" diye anlatıldığı gibi, "Başlangıçta Tanrı 'Gök ve yer olsun' dedi ve gök ve yer oldu" denmemiştir? Tanrı'nın yaptığı şey önce genel olarak gök ve yer adıyla kapsanıp bildirilmeli, sonra nasıl yaptığı kısım kısım anlatılmalı mıydı? Her biri için "Tanrı dedi" denmesi, yani yaptığı her şeyi Sözü aracılığıyla yaptığı için mi?
Et quid est lux ipsa, quae facta est? utrum spiritale quid an corporale? si enim spiritale, potest ipsa esse prima creatura iam hoc dicto perfecta, quae primo caelum appellata est, cum dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, ut, quod dixit deus: fiat lux. et facta est lux, eam reuocante ad se creatore conuersio eius facta atque inluminata intellegatur. Et cur ita dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, et non dictum est: in principio dixit deus: fiat caelum et terra. et facta sunt caelum et terra, sicut de luce narratur: dixit deus: fiat lux. et facta est lux? utrum prius uniuersaliter nomine caeli et terrae conprehendendum erat et commendandum, quod fecit deus, et deinde per partes exequendum, quomodo fecit, cum per singula dicitur: dixit deus, id est, quia per uerbum suum fecit, quidquid fecit?
1.4Yoksa ister ruhanî ister cisimsel olsun, maddenin biçimsizliği ilk yaratılırken "Tanrı 'Olsun' dedi" denmemesinin sebebi şu mudur: Kusurluluk, en yüksek ve ilk olarak var olandan farklı olarak bir tür biçimsizlikle hiçliğe doğru yöneldiğinde, her zaman Baba'ya bağlı olan Sözün suretini taklit etmez. Tanrı her şeyi bu Sözle ebedî olarak söyler: ne bir ses çınlamasıyla ne de seslerin zamanlarını evirip çeviren bir düşünceyle, kendisinden doğmuş bilgeliğin kendisiyle birlikte ebedî ışığıyla söyler. Kusurluluk, Sözün her zaman ve değişmez biçimde Baba'ya bağlı olan suretini ancak kendisi de kendi cinsine uygun bir dönüşle gerçekten ve her zaman var olana, yani kendi cevherinin Yaratıcısına dönüp suret aldığında ve yetkin bir yaratık olduğunda taklit eder. Öyle ki Yazı'nın "Tanrı 'Olsun' dedi" diye anlattığı yerde, Tanrı'nın cisimsiz söyleyişini, onunla birlikte ebedî olan Sözünün tabiatında anlayalım; bu Söz, yaratığın kusurluluğunu kendine çağırır ki biçimsiz kalmasın, Yazı'nın sırayla anlattığı her bir şeye göre biçimlensin. Bu dönüşte ve biçimlenişte yaratık, kendi ölçüsünce, Söz olan Tanrı'yı, yani tam bir benzerlikle ve eşit bir özle —bu özle kendisi ve Baba birdir— her zaman Baba'ya bağlı olan Tanrı Oğlunu taklit eder; ama Yaratıcı'dan yüz çevirip biçimsiz ve kusurlu kalırsa Sözün bu suretini taklit etmez. Bu yüzden "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" dendiğinde Oğul, Söz olduğu için değil, yalnız Başlangıç olduğu için anılır; çünkü burada yaratılışın, henüz kusurluluğun biçimsizliği içindeki başlangıcı sezdirilir. "Tanrı 'Olsun' dedi" diye yazılmış yerde ise Oğul, Söz de olduğu için anılır. Böylece Başlangıç oluşuyla, ondan var olan ama henüz kusurlu olan yaratılışın başlangıcını sezdirir; Söz oluşuyla da kendisine çağrılan yaratılışın yetkinliğini sezdirir: Yaratılış Yaratıcı'ya bağlanarak ve kendi cinsine göre, ebedî ve değişmez biçimde Baba'ya bağlı olan sureti taklit ederek biçimlenir; o suret ki Baba'dan gelir ve hemen Baba ne ise odur.
An cum primum fiebat informitas materiae siue spiritalis siue corporalis, non erat dicendum: dixit deus: fiat, quia formam uerbi semper patri cohaerentis, quo sempiterne dicit deus omnia, neque sono uocis neque cogitatione tempora sonorum uoluente, sed coaeterna sibi luce a se genitae sapientiae non imitatur inperfectio, cum dissimilis ab eo, quod summe ac primitus est, informitate quadam tendit ad nihilum, sed tunc imitatur uerbi formam semper atque incommutabiliter patri cohaerentem, cum et ipsa pro sui generis conuersione ad id, quod uere ac semper est, id est ad creatorem suae substantiae, formam capit et fit perfecta creatura? ut in eo, quod scriptura narrat: dixit deus: fiat, intellegamus dei dictum incorporeum in natura uerbi eius coaeterni, reuocantis ad se inperfectionem creaturae, ut non sit informis, sed formetur secundum singula, quae per ordinem exequitur. in qua conuersione et formatione quia pro suo modo imitatur deum uerbum, hoc est dei filium semper patri cohaerentem plena similitudine et essentia pari, qua ipse et pater unum sunt, non autem imitatur hanc uerbi formam, si auersa a creatore informis et inperfecta remaneat, propterea filii commemoratio non ita fit, quia uerbum, sed tantum, quia principium est, cum dicitur: in principio fecit deus caelum et terram; exordium quippe creaturae insinuatur adhuc in informitate inperfectionis. fit autem filii commemoratio, quod etiam uerbum est, in eo, quod scriptum est: dixit deus: fiat, ut per id, quod principium est, insinuet exordium creaturae existentis ab illo adhuc inperfectae, per id autem, quod uerbum est, insinuet perfectionem creaturae reuocatae ad eum, ut formaretur inhaerendo creatori et pro suo genere imitando formam sempiterne atque incommutabiliter inhaerentem patri, a quo statim hoc est, quod ille.
1.5Çünkü Söz olan Oğul'un biçimsiz bir hayatı yoktur; onun için var olmak yaşamakla aynı olmakla kalmaz, yaşamak da bilgece ve mesut yaşamakla aynıdır. Yaratık ise, o Söze daha yakın görünen ruhanî ve aklî ya da akıllı yaratık bile olsa, biçimsiz bir hayata sahip olabilir; çünkü onun için var olmak yaşamakla aynı olsa da, yaşamak bilgece ve mesut yaşamakla aynı değildir. Değişmez bilgelikten yüz çevirdiğinde ahmakça ve sefilce yaşar; bu da onun biçimsizliğidir. Değişmez bilgelik ışığına, Tanrı Sözüne döndüğünde ise biçimlenir; bir ölçüde var olmak ve yaşamak için kimden var olduysa, bilgece ve mesut yaşamak için ona döner. Çünkü aklî yaratığın ilkesi ebedî bilgeliktir; bu ilke kendinde değişmez biçimde kalarak, ilkesi olduğu yaratığa, kendisinden var olduğu şeye dönsün diye gizli bir çağrı esiniyle konuşmaktan hiçbir zaman geri durmazdı; çünkü yaratık başka türlü biçimlenip yetkinleşemezdi. Bu yüzden kim olduğu sorulduğunda "Başlangıç; çünkü size de konuşuyorum" diye cevap verdi.
Non enim habet informem uitam uerbum filius, cui non solum hoc est esse quod uiuere, sed etiam hoc est ei uiuere, quod est sapienter ac beate uiuere. creatura uero quamquam spiritalis et intellectualis uel rationalis, quae uidetur esse illi uerbo propinquior, potest habere informem uitam, quia non, sicut hoc est ei esse quod uiuere, ita hoc uiuere quod sapienter ac beate uiuere. auersa enim a sapientia incommutabili stulte ac misere uiuit, quae informitas est. formatur autem conuersa ad incommutabile lumen sapientiae, uerbum dei; a quo enim extitit, ut sit utcumque ac uiuat, ad illum conuertitur, ut sapienter ac beate uiuat. principium quippe creaturae intellectualis est aeterna sapientia: quod principium manens in se incommutabiliter nullo modo cessaret occulta inspiratione uocationis loqui ei creaturae, cui principium est, ut conuerteretur ad id, ex quo esset, quod aliter formata ac perfecta esse non posset. ideoque interrogatus, quis esset, respondit: principium, quia et loquor uobis.
1.6Oğul'un söylediğini Baba söyler; çünkü Baba söylediğinde Oğul olan Söz söylenir: Tanrı birlikte ebedî Sözü ebedî bir tarzda —eğer "tarz" demek gerekiyorsa— söyler. Çünkü Tanrı'da en yüksek, kutsal ve adil bir iyilikseverlik ve işlerine karşı, ihtiyaçtan değil iyilik yapmaktan gelen bir aşk vardır. Bu yüzden Yazı "Tanrı 'Işık olsun' dedi" yazılmadan önce "Ve Tanrı'nın Ruhu suyun üzerinde dolaşıyordu" diyerek öne geçti. Yazı su adıyla ya bütün cisimsel maddeyi adlandırmak istedi —böylece artık kendi cinslerinde ayırt edebildiğimiz her şeyin neden yapılıp biçimlendirildiğini sezdirmek için ona su dedi, çünkü yeryüzündeki her şeyin nemli bir tabiattan türlü görünüşlerle biçimlenip büyüdüğünü görüyoruz—, ya da dönüşün suretinden önce bir bakıma dalgalanan ruhanî bir hayatı. Her iki durumda da Tanrı'nın Ruhu elbette onun üzerinde dolaşıyordu; çünkü biçimlendirmek ve yetkinleştirmek üzere başlattığı şey her ne idiyse Yaratıcı'nın iyi iradesine bağlıydı; öyle ki Tanrı kendi Sözünde "Işık olsun" dediğinde, yaratılan şey kendi cinsinin ölçüsünce onun iyi iradesinde, yani iyi rızasında kalsın. Bu yüzden Yazı "Ve ışık oldu. Tanrı ışığın iyi olduğunu gördü" dediğinde, onun Tanrı'nın hoşuna gitmiş olması yerindedir. Şöyle ki: Gök ve yer adıyla, ondan yetkinleştirilecek olan şey yüzünden anılan, başlatılmış yaratılışın ta başlangıcında Yaratıcı'nın Teslis'i sezdirilir —çünkü Yazı "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" dediğinde Tanrı adında Baba'yı, Başlangıç adında Oğul'u anlarız; Oğul, Baba'nın değil, kendisi aracılığıyla ilk olarak ve en başta yaratılmış ruhanî yaratığın, ardından da bütün yaratılışın başlangıcıdır; Yazı "Tanrı'nın Ruhu suyun üzerinde dolaşıyordu" dediğinde de Teslis'in tam anılışını tanırız—. Aynı şekilde yaratılışın, şeylerin görünüşleri ayrılıp düzenlensin diye dönüşünde ve yetkinleşmesinde de aynı Teslis sezdirilir: "Tanrı dedi" dendiğinde Tanrı'nın Sözü ve Sözü doğuran; "Tanrı onun iyi olduğunu gördü" dendiğinde de, kendi tabiatının küçük ölçüsünce yetkinleşmiş olup Tanrı'nın hoşuna giden her şeyin onun içinde Tanrı'nın hoşuna gittiği kutsal iyilik.
Quod autem filius loquitur, pater loquitur, quia patre loquente dicitur uerbum, quod filius est, aeterno more, si more dicendum est, loquente deo uerbum coaeternum. inest enim deo benignitas summa et sancta et iusta et quidam non ex indigentia, sed ex beneficientia ueniens amor in opera sua. propterea priusquam scriberetur: dixit deus: fiat lux, praecessit scriptura dicens: et spiritus dei superferebatur super aquam, quia, siue aquae nomine appellare uoluit totam corporalem materiam, ut eo modo insinuaret, unde facta et formata sunt omnia, quae in suis generibus iam dinoscere possumus, appellans aquam, quia ex humida natura uidemus omnia in terra per species uarias formari atque concrescere, siue spiritalem uitam quandam ante formam conuersionis quasi fluitantem, superferebatur utique spiritus dei, quia subiacebat scilicet bonae uoluntati creatoris quidquid illud erat quod formandum perficiendumque inchoauerat, ut dicente deo in uerbo suo: fiat lux, in bona uoluntate, hoc est bono placito eius pro modo sui generis maneret, quod factum est. et ideo rectum est, quod placuerit deo, scriptura dicente: et facta est lux. et uidit deus lucem quia bona est, ut, quemadmodum in ipso exordio inchoatae creaturae, quae caeli et terrae nomine propter id, quod de illa perficiendum erat, commemorata est, trinitas insinuatur creatoris — nam dicente scriptura: in principio fecit deus caelum et terram intellegimus patrem in dei nomine et filium in principii nomine, qui non patri, sed per se ipsum creatae primitus ac potissimum spiritali creaturae et consequenter etiam uniuersae creaturae principium est. dicente autem scriptura: et spiritus dei superferebatur super aquam, conpletam commemorationem trinitatis agnoscimus —, ita et in conuersione atque perfectione creaturae, ut rerum species digerantur, eadem trinitas insinuetur, uerbum dei scilicet et uerbi generator, cum dicitur: dixit deus, et sancta bonitas, in qua deo placet quidquid ei pro suae naturae modulo perfectum placet, cum dicitur: uidit deus quia bonum est.
1.7Ama neden kusurlu da olsa önce yaratık anılıyor, sonra Tanrı'nın Ruhu? Yazı önce "Yer ise görünmez ve düzensizdi, karanlık da enginin üzerindeydi" diyor, ardından "ve Tanrı'nın Ruhu suyun üzerinde dolaşıyordu" diye ekliyor. Muhtaç ve yoksul bir aşk, sevdiği şeylere boyun eğecek biçimde sevdiği için mi, Tanrı'nın kutsal iyi niyetinin ve muhabbetinin anlaşıldığı Ruhu anılırken onun üzerinde dolaştığı söylendi? Tanrı'nın yapacağı işleri iyiliğin bolluğundan değil de ihtiyacın zorunluluğundan sevdiği sanılmasın diye. Havari bunu hatırlayarak, sevgi hakkında konuşacağı zaman en üstün yolu göstereceğini söyler; başka bir yerde de "Mesih'in ilmi aşan sevgisi" der. Demek ki Tanrı'nın Ruhunu "üzerinde dolaşıyordu" diye sezdirmek gerektiğine göre, önce üzerinde dolaştığı söylenecek başlatılmış bir şeyin sezdirilmesi daha uygun oldu; bu üstte oluş yer bakımından değil, her şeyi aşan ve geride bırakan bir kudretledir.
Sed cur commemorata prius quamuis inperfecta creatura postea commemoratur spiritus dei prius dicente scriptura: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum, ac deinde inferente: et spiritus dei superferebatur super aquam? an, quia egenus atque indigus amor ita diligit, ut rebus, quas diligit, subiciatur, propterea, cum commemoraretur spiritus dei, in quo sancta eius beniuolentia dilectioque intellegitur, superferri dictus est, ne facienda opera sua per indigentiae necessitatem potius quam per abundantiam beneficientiae deus amare putaretur? cuius rei memor apostolus dicturus de caritate supereminentem uiam demonstraturum se ait et alio loco, supereminentem, inquit, scientiae caritatem Christi. cum ergo sic oporteret insinuari spiritum dei, ut superferri diceretur, commodius factum est, ut prius insinuaretur aliquid inchoatum, cui superferri diceretur, non enim loco, sed omnia superante ac praecellente potentia.
1.8Böylece o başlangıçtan yetkinleşip biçimlenen şeyler için de "Tanrı onun iyi olduğunu gördü" denir; çünkü yaratılan şey, yaratılmasını hoş gören o iyilikseverlik içinde hoşa gitti. Tanrı'nın yaratığını sevmesinin iki sebebi vardır: var olsun ve kalsın diye. Kalacak bir şey var olsun diye Tanrı'nın Ruhu suyun üzerinde dolaşıyordu; kalsın diye de Tanrı onun iyi olduğunu gördü. Işık için söylenen, her şey için söylenmiştir. Çünkü bazı şeyler zamanın bütün dönüp dolaşmasını aşmış olarak Tanrı'nın altında en geniş kutsallık içinde kalır; bazıları ise kendi zamanlarının ölçülerine göre kalır; bu sırada şeylerin gidip gelmesiyle çağların güzelliği dokunur.
Ita etiam rebus ex illa inchoatione perfectis atque formatis uidit deus, quia bonum est; placuit enim quod factum est in ea benignitate, qua placuit, ut fieret. duo quippe sunt, propter quae amat deus creaturam suam, ut sit et ut maneat. ut esset ergo, quod maneret, spiritus dei superferebatur super aquam; ut autem maneret, uidit deus, quia bonum est. et quod de luce dictum est, hoc de omnibus. manent enim quaedam supergressa omnem temporalem uolubilitatem in amplissima sanctitate sub deo, quaedam uero secundum sui temporis modos, dum per decessionem successionemque rerum saeculorum pulchritudo contexitur.
1.9Peki Tanrı'nın "Işık olsun" demesi ve ışığın olması bir günde mi söylendi, yoksa her günden önce mi? Kendisiyle birlikte ebedî Sözle söylediyse, elbette zaman dışında söylemiştir; zaman içinde söylediyse, kendisiyle birlikte ebedî Sözle değil, zamana bağlı bir yaratık aracılığıyla söylemiştir. Bu durumda ışık ilk yaratık olmayacaktır, çünkü onun aracılığıyla zaman içinde "Işık olsun" denecek bir yaratık zaten vardı. "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" diye söylenenin ise her günden önce yaratıldığı anlaşılır; öyle ki gök adıyla artık yaratılmış ve biçimlenmiş ruhanî yaratık anlaşılsın: Cisimler arasında en yüksek olan bu göğün göğü gibi. Çünkü onun yine gök diye adlandırdığı kubbe ikinci gün yaratıldı. Yer adıyla, görünmez ve düzensiz olan yerle ve karanlık enginle ise cisimsel cevherin kusurluluğu belirtilmiştir; zamana bağlı şeyler ondan meydana gelecekti, bunların ilki de ışık olacaktı.
Ama zamanlardan önce yarattığı yaratık aracılığıyla zaman içinde "Işık olsun" nasıl denebildiğini bulmak güçtür. Çünkü bunun bir ses çınlamasıyla söylendiğini düşünmüyoruz; böyle olan her şey cisimseldir. Yoksa Tanrı cisimsel cevherin o kusurluluğundan, "Işık olsun"u çınlatacağı cisimsel bir ses mi yarattı? O zaman ışıktan önce ses çıkaran bir cisim yaratılıp biçimlendirilmiş olur. Ama böyleyse, sesin içinde aktığı ve birbirini izleyen seslerin aralıklarının geçip gittiği bir zaman zaten vardı. Işık yaratılmadan önce, "Işık olsun"u çınlatacak sesin meydana geldiği bir zaman zaten var idiyse, o zaman hangi güne aitti? Çünkü bir ve aynı olan ilk gün, ışığın yaratıldığı andan itibaren sayılmaya başlanır. Yoksa hem "Işık olsun"u çınlatacak ses çıkaran cismin yaratıldığı, hem de ışığın kendisinin yaratıldığı bütün zaman aralığı o aynı güne mi aittir? Ama böyle her ses, konuşan tarafından işitenin cisimsel hissi için çıkarılır; çünkü bu his, hava çarpınca hissedecek biçimde yaratılmıştır. Peki Tanrı'nın kendisine böyle seslenip "Işık olsun" dediği, görünmez ve düzensiz olan o şey her ne idiyse, böyle bir işitmeye sahip miydi? Bu saçmalık düşünenin zihninden uzaklaşsın.
Öyleyse "Işık olsun" diye söylendiğini anladığımız şey, ebedî Tanrı tarafından birlikte ebedî Söz aracılığıyla, "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" dendiğinde zaten yaratmış olduğu ruhanî yaratıkta, yani o göğün göğünde ifade edilmiş, ruhanî ama yine de zamana bağlı bir hareket miydi? Yoksa bu söyleyiş yalnız sessiz değil, ruhanî yaratığın hiçbir zamansal hareketi de olmaksızın, onun zihnine ve aklına, Baba'yla birlikte ebedî olan Söz tarafından bir bakıma sabitlenmiş ve bir bakıma basılmış olarak mı anlaşılmalıdır; öyle ki cisimsel tabiatın aşağıdaki o karanlık kusurluluğu buna göre harekete geçsin, görünüşe dönsün ve ışık olsun? Ama şunu kavramak çok büyük ve son derece güç bir iştir: Tanrı zaman içinde buyurmadığı, hakikatin seyriyle bütün zamanları aşan yaratık da bunu zaman içinde işitmediği hâlde, değişmez Tanrı bilgeliğinin o yaratığa anlaşılır biçimde bastığı esasları, anlaşılır sözler gibi, aşağıdaki şeylere aktarmasıyla, zamana bağlı şeylerde onları biçimlendiren ya da yöneten zamana bağlı hareketlerin meydana geldiği nasıl söylenebilir? Eğer önce olması söylenen ve olan ışığın yaratılışta da ilk sırayı tuttuğu anlaşılmalıysa, o ışık aklî hayattır; aydınlanmak üzere Yaratıcı'ya dönmeseydi biçimsizce dalgalanırdı. Dönüp aydınlandığında ise Tanrı Sözünde "Işık olsun" diye söylenen gerçekleşti.
Quod ergo dixit deus: fiat lux. et facta est lux, in aliquo die dixit an ante omnem diem? si enim uerbo sibi coaeterno dixit, hoc utique intemporaliter dixit; si uero temporaliter dixit, non uerbo sibi coaeterno, sed per aliquam creaturam dixit temporalem. ac per hoc non erit prima creatura lux, quia iam erat, per quam temporaliter diceretur: fiat lux. atque illud ante omnem diem fecisse intellegitur, quod dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, ut caeli nomine intellegatur spiritalis iam facta et formata creatura, tamquam caelum caeli huius, quod in corporibus summum est. secundo enim die factum est firmamentum, quod rursus caelum appellauit. terrae autem nomine inuisibilis et inconpositae ac tenebrosa abysso inperfectio corporalis substantiae significata est, unde temporalia illa fierent, quorum prima esset lux. Quomodo autem per creaturam, quam fecit ante tempora, dici potuit temporaliter: fiat lux, inuenire difficile est. sono uocis enim non intellegimus dictum; nam quidquid est tale, corporeum est. an ex illa inperfectione substantiae corporalis fecit aliquam uocem corpoream, per quam sonaret: fiat lux? ergo aliquod uocale corpus ante lucem creatum atque formatum est. sed si ita est, iam erat tempus, per quod uox curreret sonorumque spatia sibi succedentium praeterirent. quodsi iam erat tempus, antequam fieret lux, in quo tempore uox fieret, qua sonaret "fiat lux", ad quem diem pertinebat illud tempus? unus enim dies idemque primus ille numerari incipit, quo facta est lux. an ad ipsum diem pertinet totum spatium temporis, et quo factum est uocale corpus, per quod sonaret "fiat lux", et quo facta est ipsa lux? sed omnis talis uox propter audientis corporalem sensum a loquente profertur; ita enim factus est, ut percusso aere sentiat. numquid itaque talem habebat auditum illud quidquid erat inuisibile et inconpositum, cui sic deus personaret ac diceret: fiat lux? abscedat itaque haec ab animo cogitantis absurditas. Utrum ergo spiritalis motus, sed tamen temporalis erat, quo dictum intellegimus "fiat lux," expressus ab aeterno deo per uerbum coaeternum in creatura spiritali, quam iam fecerat, cum dictum est: in principio fecit deus caelum et terram, id est, in illo caelo caeli? an et ista locutio non tantum sine aliquo sono, sed etiam sine ullo temporali motu spiritalis creaturae in eius mente atque ratione fixa quodam modo a uerbo patri coaeterno et quodammodo inpressa intellegitur, secundum quam moueretur et ad speciem conuerteretur inferior illa tenebrosa inperfectio naturae corporeae et fieret lux? sed multum est ac difficillimum capere, quomodo dicatur deo non temporaliter iubente neque id temporaliter audiente creatura, quae contemplatione ueritatis omnia tempora excedit, sed intellectualiter sibimet inpressas ab incommutabili dei sapientia rationes, tamquam intellegibiles locutiones, in ea, quae infra sunt, transmittente fieri temporales motus in rebus temporalibus uel formandis uel administrandis. si autem lux, quae primum dicta est, ut fiat, et facta est, etiam primatum creaturae tenere intellegenda est, ipsa est intellectualis uita, quae nisi ad creatorem inluminanda conuerteretur, fluitaret informiter. cum conuersa autem et inluminata est, factum est, quod in uerbo dei dictum est: fiat lux.
1.10Ama Baba'yla birlikte ebedî olan Söze zaman düşmediği için bunun zamansız söylendiği gibi, belki biri bunun aynı şekilde zamansız da yapılıp yapılmadığını sorar. Ama bu nasıl anlaşılabilir? Çünkü ışık yaratılıp karanlıktan ayrıldıktan ve gün ve gece adları konduktan sonra Yazı şöyle der: "Akşam oldu, sabah oldu, bir gün." Buradan, Tanrı'nın o işinin bir günlük süre boyunca yapıldığı görünür; o süre bitince akşama gelindi, ki akşam gecenin başlangıcıdır. Aynı şekilde gece süresi de bitince bütün gün tamamlandı; öyle ki ertesi gün için sabah olsun ve Tanrı o gün ardından başka bir şey yapsın.
Tersine, asıl çok şaşılacak olan şudur: Tanrı kendi Sözünün ebedî esasıyla, hiçbir hece süresi olmaksızın "Işık olsun" dediği hâlde, ışık neden bu kadar gecikmeyle, bir günlük süre geçip akşam oluncaya kadar oldu? Yoksa ışık çabucak mı oldu da günün zamanının gecikmesi, ışık karanlıktan ayrılırken ve ayrılan iki şey kendi adlarıyla işaretlenirken bu işte mi harcanabildi? Tanrı'nın bunu bile bizim söylememiz kadar süren bir gecikmeyle yapabilmesi şaşılacak şey olurdu. Çünkü ışıkla karanlığın ayrılması elbette ışığın yaratıldığı o işin kendisinde gerçekleşti; ışık, karanlıktan ayrılmadıkça var olamazdı.
Tanrı'nın ışığa gün, karanlığa gece demesi ise, bunu ses çınlamasıyla hece hece yapmış olsaydı bile, bizim "Işığa gün, karanlığa gece densin" dememiz kadar sürmez miydi? Meğer ki biri, Tanrı her şeyden büyük olduğu için onun ağzından çıkan pek az hecenin bile bütün bir günlük süreye yayılabileceğini sanacak kadar aklını yitirsin. Buna şu da eklenir: Tanrı ışığa gün, karanlığa gece derken bunu cisimsel bir ses çınlamasıyla değil, kendisiyle birlikte ebedî Sözle, yani değişmez bilgeliğin iç ve ebedî esaslarıyla yaptı. Çünkü yine sorulur: Bizim kullandığımız kelimelerle adlandırdıysa, hangi dilde adlandırdı? Kimsenin cisimsel bir işitmesinin bulunmadığı yerde geçip giden seslere ne gerek vardı? Buna bir cevap bulunmaz.
Yoksa şöyle mi demeli: Tanrı'nın bu işi çabucak tamamlandıktan sonra ışık, ardından gece gelmeksizin günlük süre tamamlanıncaya kadar durdu; ışığın ardından gelen gece de, gece zamanının süresi geçip bir ve ilk gün tamamlandıktan sonra ertesi günün sabahı oluncaya kadar sürdü? Ama bunu söylersem, bunu kesin olarak bilenlerin de kolayca fark edebilenlerin de bana gülmesinden korkarım: Bizde gece olduğu sırada, güneşin batıdan doğuya döndüğü yolun geçtiği dünya kısımlarını ışığın varlığı aydınlatır; bu yüzden yirmi dört saatin bütününde, bütün çevrenin dönüşü boyunca bir yerde gündüz, bir yerde gece eksik olmaz. Öyleyse Tanrı'yı, ışık o kısımdan başka bir kısma çekildiğinde kendisi için akşam olacak bir kısma mı koyacağız? Nitekim Vaiz denen kitapta da şöyle yazılmıştır: "Güneş doğar, güneş batar ve yerine götürür", yani doğduğu yere. Ardından şöyle der: "Doğarken oraya, güneye gider ve kuzeye dolanır." Demek ki güney kısmında güneş olduğunda bizde gündüz olur; dolanıp kuzey kısmına vardığında bizde gece olur; ama güneşin bulunduğu öteki kısımda gündüz yok değildir. Meğer ki gönlümüzü şairlerin uydurmalarına eğip güneşin denize daldığına, orada yıkandıktan sonra öteki taraftan sabahleyin yükseldiğine inanalım. Gerçi öyle olsaydı bile enginin kendisi güneşin varlığıyla aydınlanır ve orada gündüz olurdu. Çünkü sular onu söndüremediğine göre güneş suları da aydınlatabilirdi. Ama böyle bir şey düşünmek ucube bir şeydir. Üstelik güneş daha yoktu bile.
Bu yüzden, ilk gün ruhanî ışık yaratıldıysa, ardından gece gelsin diye o batar mı? Cisimsel ışık yaratıldıysa, güneş battıktan sonra göremediğimiz o ışık nedir, çünkü daha ne ay vardı ne de herhangi bir yıldız? Ya da o ışık her zaman göğün güneşin bulunduğu kısmındaysa, öyle ki güneşin ışığı değil de onun bir yoldaşı gibi ona ayırt edilemeyecek, seçilemeyecek kadar bağlıysa, bu meseleyi çözmenin aynı güçlüğüne geri döneriz; çünkü bu ışık da, güneşin yoldaşı gibi, onunla aynı biçimde batıdan doğuya dolanarak döner ve bizim bulunduğumuz bu kısım geceye kararırken dünyanın öteki kısmında bulunur. Buradan da —bu bizden uzak olsun— Tanrı'nın, kendisi için akşam olabilsin diye bu ışığın terk ettiği bir kısımda bulunduğuna inanmak zorunda kalınır. Yoksa Tanrı ışığı, insanı yaratacağı kısımda mı yaratmıştı? Bu yüzden mi ışık o kısımdan ayrılınca, oradan ayrılan o ışık öteki kısımda bulunduğu ve dönüşünü tamamlayıp sabahleyin yeniden doğacağı hâlde, akşam olduğu söylenir?
Uerum tamen quemadmodum sine tempore dictum est. quia in uerbum coaeternum patri non cadit tempus, utrum ita etiam sine tempore factum sit, quisquam forsitan quaerat. sed quomodo potest hoc intellegi, cum facta luce et diuisa a tenebris et inditis diei noctisque uocabulis dicat scriptura: et facta est uespera, et factum est mane dies unus? unde uidetur illud opus dei factum per spatium diei, quo peracto ad uesperam uentum est, quod est noctis initium. itemque peracto nocturno spatio conpletus est totus dies, ut mane fieret in alterum diem, in quo die deus aliud consequenter operaretur. Immo uero id ipsum permirabile est, cum deus nullo spatio syllabarum aeterna uerbi sui ratione dixerit: fiat lux, cur tanta mora facta sit lux, donec diei spatium praeteriret et uespera fieret. an forte cito quidem lux facta est, sed mora diurni temporis in eo consumi potuit, cum discerneretur a tenebris, atque utrumque discretum suis uocabulis signaretur? mirum, si et hoc uel tanta mora fieri potuit a deo, quanta dicitur a nobis. discretio quippe lucis et tenebrarum in ipso utique opere, cum lux fieret, consecuta est; non enim lux esse potuit, nisi discerneretur a tenebris. Quod autem uocauit deus lucem diem et tenebras noctem, quanta mora fieri poterat, etiam si hoc syllabatim per sonum uocis egisset, nisi quanta et a nobis dicitur "lux uocetur dies et tenebrae uocentur nox?" nisi forte quis ita desipiat, ut, quia super omnia magnus est deus, putet ore dei prolatas quamuis paucissimas syllabas per totum diei spatium potuisse distendi. huc accedit, quia uerbo sibi coaeterno, id est incommutabilis sapientiae internis aeternisque rationibus, non corporali uocis sono uocauit deus lucem diem et tenebras noctem. rursum enim quaeritur, si uerbis, quibus utimur, uocauit, qua lingua uocauerit, et quid opus erat sonis transeuntibus, ubi cuiusquam non erat corporalis ullus auditus. et non inuenitur. An dicendum est, quod, cum cito peractum esset hoc opus dei. tamdiu stetit lux non succedente nocte, donec diurnum spatium perageretur, et tamdiu mansit nox luci succedens, donec spatium nocturni temporis praeteriret, et mane fieret diei sequentis uno primoque transacto? sed, si hoc dixero, uereor, ne deridear et ab his, qui certissime cognouerunt, et ab his, qui possunt facillime aduertere, quod eo tempore, quo nox apud nos est, eas partes mundi praesentia lucis inlustret, per quas sol ab occasu in ortum redit, ac per hoc omnibus uiginti quattuor horis non deesse per circuitum gyri totius alibi diem, alibi noctem. numquidnam ergo in parte aliqua posituri sumus deum, ubi ei uespera fieret, cum ab ea parte in aliam partem lux abscederet? nam et in libro, qui appellatur Ecclesiastes, ita scriptum est: et oritur sol, et occidit sol, et in locum suum ducit, hoc est, in eum locum, unde ortus est. sequitur enim et dicit: ipse oriens illuc uadit ad austrum et circuit ad aquilonem. australis ergo pars cum habet solem, nobis dies est, cum autem ad partem aquilonis circumiens peruenit, nobis nox est; non tamen in alia parte non est dies, ubi praesentia solis est: nisi forte poeticis figmentis cor inclinandum est, ut credamus solem mari se inmergere atque inde lotum ex alia parte mane surgere. quamquam, si ita esset, abyssus ipsa praesentia solis inlustraretur, atque ibi esset dies. posset enim et aquas inluminare, quando ab eis non posset extingui. sed hoc monstrosum est suspicari. quid? quod etiam sol nondum erat. Quapropter, si spiritalis lux primo die facta est, numquidnam occidit, ut ei succederet nox? si autem corporalis, quaenam illa lux est, quam post occasum solis uidere non possumus, quia nec luna erat adhuc nec aliquae stellae? aut si semper in ea parte caeli est, in qua sol, ut non sit solis lux, sed quasi comes eius eidem ita coniuncta, ut discerni dinoscique non possit, ad eandem reditur difficultatem soluendae huius quaestionis, quia et ista lux eodem modo quo sol tamquam comes eius ab occasu in ortum circumiens redit et est in alia parte mundi, quo tempore pars ista, in qua sumus. tenebrescit in noctem. ex quo cogit, quod absit, in una parte credere deum fuisse, quam partem lux ista desereret, ut posset ei uespera fieri. an forte in ea parte lucem ⟦fecerat⟧, in qua facturus erat hominem, et ideo, cum ab ipsa parte lux discessisset, uespera facta dicitur, etiam cum in alia parte lux illa esset, quae inde discesserat, mane exortura peracto circuitu?
1.11Öyleyse gün yapmaya yetmiş olan ve gün diye de adlandırılan o ışık varken, güneş neden yeryüzünü aydınlatsın diye gündüzün hâkimiyeti için yaratıldı? Yoksa o önceki ışık yeryüzünden uzak yukarı bölgeleri mi aydınlatıyordu da yeryüzünde hissedilemiyordu; bu yüzden dünyanın aşağı kısımlarında gündüz onunla görünsün diye güneşin yaratılması mı gerekiyordu? Şu da söylenebilir: Güneş eklenince günün parıltısı arttı; böylece o ışıkla gün, şimdikinden daha az parlak sayılabilir. Birinin şunu da söylediğini biliyorum: Yaratıcı'nın işinde, "Işık olsun ve ışık oldu" dendiğinde önce ışığın tabiatı getirildi; sonra ise —ışık kaynakları hakkında söylenenler— Yaratıcı'nın her şeyi yapmayı uygun gördüğü günlerin sırasına göre o ışıktan ne yapıldığının anılmasıdır. Ama akşam olunca, sırayla gece geçsin diye ışığın bu tabiatının nereye geçtiğini ne o söyledi ne de bunun kolayca bulunabileceğini sanıyorum. Çünkü bu iş güneşin vazifesiyle yapılmadan önce —Yazı bunun dördüncü günden itibaren yapılmaya başlandığına tanıklık eder—, gece karanlığı ardından gelsin diye ışığın söndürüldüğüne, sabah olsun diye de yeniden yakıldığına inanmamalıyız.
Ut quid ergo factus est sol in potestatem diei, qui luceret super terram, si lux illa diei faciendo suffecerat, quae dies etiam uocata erat? an illa prior regiones superiores a terra longinquas inlustrabat, ut sentiri non posset in terris, atque ita oportebat solem fieri, per quem dies inferioribus mundi partibus adpareret? potest et hoc dici auctum esse fulgorem diei sole addito, ut per illam lucem minus fulgens dies, quam nunc est, fuisse credatur. etiam hoc a quodam dictum scio primum naturam lucis inductam in opere creatoris, cum dictum est: fiat lux. et facta est lux, postea uero — quod de luminaribus dicitur — quid ex ipsa luce factum sit fuisse commemoratum ordine dierum, quo uisum est creatori cuncta esse facienda: quae natura lucis quo transierit facta uespera, ut uicissim nox perageretur, nec ille dixit nec facile inueniri posse arbitror. neque enim extinctam esse credendum est, ut nocturnae tenebrae succederent, et rursus accensam, ut mane fieret, antequam hoc solis officio gereretur, quod a quarto die coepisse fieri eadem scriptura testatur.
1.12Bu olmadan önce, ilk yaratılan ışığın tabiatı kalıcı olduğu hâlde —eğer o zaman yaratılan ışık cisimsel ışık olarak anlaşılmalıysa—, üç gün ve üç gece hangi dönüşle birbirini izleyebildi? Bunu bulmak da açıklamak da güçtür. Meğer ki biri, Tanrı'nın, üçüncü gün yapıldığı yazılan, birinin ötekinden ayrılmasından önceki toprak ve su kütlesine karanlık dediğini söylesin; ya ışığın içine işleyemediği daha kalın cisimliliği yüzünden ya da bu kadar büyük bir kütlenin pek koyu gölgesi yüzünden; bir cismin bir yanında ışık varsa, öteki yanında bu gölgenin bulunması zorunludur. Çünkü herhangi bir cismin kütlesi ışığın bir yere ulaşmasına izin vermiyorsa, orada gölge vardır; önündeki cisim engellemeseydi aydınlanacağı ışıktan yoksun olan yerin tamamına gölge denir. Bu gölge, cismin kütlesine oranla, öteki yanda gündüzün kapladığı kadar yeryüzü alanını kaplayacak kadar büyük olursa, ona gece denir; çünkü her karanlık gece değildir. Nitekim geniş mağaralarda, karşıdaki kütle yüzünden ışığın gizli köşelerine sızamadığı yerlerde de elbette karanlık vardır, çünkü orada ışık yoktur ve o bütün alan ışıktan yoksun bir yerdir; ama böyle karanlıklar gece adını almamıştır; gece adı, gündüzün çekildiği yeryüzü kısmına onun ardından gelen karanlıklara verilir. Tıpkı her ışığa gün denmemesi gibi: Ayın, yıldızların, kandillerin, şimşeklerin ve böyle parlayan her şeyin ışığı vardır; ama gün, önce gelip çekildiğinde ardından gecenin geldiği ışığa denir.
Ama o ilk ışık, ister dursun ister dolansın, yeryüzünün kütlesini her yandan sarıp kaplamışsa, ardından gecenin gelmesine izin vereceği bir yan yoktu; çünkü ona yer açmak için hiçbir yerden çekilmiyordu. Yoksa ışık bir yanda mı yaratıldı da dolanırken öteki yanda gecenin de ardından dolanmasına izin verdi? Çünkü bütün yeryüzünü henüz su kaplarken, sulu ve küre biçimli kütlenin bir yanında ışığın varlığıyla gündüz, öteki yanında ışığın yokluğuyla gece olmasına hiçbir şey engel değildi; bu gece de, akşam vaktinden itibaren ışığın başka bir yana kaydığı yana ışığın ardından gelirdi.
Öyleyse sular, önceden bütün yeryüzünü kapladıysa, nereye toplandı? Yani kara ortaya çıksın diye çekilen sular hangi yana toplandı? Toplanacakları çıplak bir toprak parçası var idiyse, kuru toprak zaten görünüyordu ve engin her yeri kaplamıyordu; yok eğer her şeyi kaplamışlarsa, toprağın kuruluğu görünsün diye toplanacakları yer neresiydi? Yoksa harman yerinde dövülmüş ekin savrulmak üzere kaldırılıp bir yığın hâlinde toplandığında, yayılmışken kapladığı yeri açıkta bıraktığı gibi, sular da yukarıya mı toplandı? Denizin düzlüklerinin her yerde eşit biçimde yayıldığını gören kim bunu söyleyebilir? Çünkü dalgalanan suyun dağlar gibi yükseldiği zamanlarda bile fırtınalar dinince yeniden düzleşir. Bazı kıyılar daha geniş açığa çıksa bile, bir yerden çekilen suyun gelip sonra yine çekildiği yere döneceği başka toprak alanlarının bulunmadığı söylenemez. Ama bütün yeryüzü tamamen dalgalı bir tabiatla örtülüyken, bazı kısımları açığa çıkarmak için su nereye çekilecekti? Yoksa daha seyrek bir su bir sis gibi toprağı mı örtüyordu da toplanmayla yoğunlaşıp kuru toprağın görünebileceği birçok kısmı açığa mı çıkardı? Gerçi toprak da enine boyuna çökerek, birbirine akan ve üşüşen suları alacak çukurlar sağlayabilir, kuru toprak da suyun çekildiği kısımlarda görünebilirdi.
Ama sisli bir görünüşün belirdiği yerde madde hiç de tamamen biçimsiz değildir.
Quod antequam fieret, quo circuitu sibi potuerint tres dies noctesque succedere lucis, quae primo facta est, permanente natura, si lux corporalis tunc facta intellegenda est, et inuenire et explicare difficile est. nisi forte molem terrenam et aquosam, antequam esset ab alterutro utrumque discretum, quod tertio die factum scribitur, tenebras deum appellasse quis dixerit propter crassiorem corpulentiam, quam lux penetrare non poterat, uel propter obscurissimam umbram tantae molis, quam necesse est, ut ex altera parte habeat corpus, ex alia parte lux fuerit. ad quem locum enim cuiuslibet corporis moles lucem peruenire non sinit, in eo loco umbra est, quoniam locus carens ea luce, qua inlustraretur, nisi inpediret corpus obpositum, hoc totum est, quod umbra dicitur. quae si pro mole corporis tam magna fuerit, ut occupet spatium terrae, quantum ex altera parte dies occupat, nox uocatur; neque enim omnes tenebrae nox. nam et in speluncis amplis, in quarum abdita lux inrumpere per obpositam molem non sinitur, sunt utique tenebrae, quia lux non est ibi, totumque illud spatium locus est carens luce; nec tamen tales tenebrae acceperunt uocabulum noctis, sed illae, quae in eam terrae partem succedunt, unde remouetur dies. sicut non omnis lux dies appellatur — nam et lunae lux est et siderum et lucernarum et coruscationum et quarumque rerum ita fulgentium - sed illa lux appellatur dies, cui nox praecedenti recedentique succedit. Sed si primaria lux illa undique terrae molem circumfusa contexerat, siue staret siue circumiret, non erat, ex qua parte admitteret noctem sibi succedere, quia nusquam ipsa discedebat, ut ei faceret locum. an ex una parte facta est, ut ipsa circumiens etiam noctem ex alia parte consequenter circumire permitteret? cum enim totam terram adhuc aqua tegeret, nihil inpediebat, ut aquosa et globosa moles ex una parte faceret diem lucis praesentia, ex alia noctem lucis absentia quae in eam partem succederet a tempore uespertino, ex qua lux in aliam declinaret. Quo ergo congregatae sunt aquae, si totam terram prius occupauerant? illae scilicet, quae detractae sunt, ut terra daretur, in quam partem congregatae sunt? si enim erat aliquid nudum terrae, quo congregarentur, iam adparebat arida nec totum abyssus occupabat; si autem totum texerant, quis erat locus, quo colligerentur, ut terrae ariditas adpareret? numquidnam in altum congregatae sunt, sicut fit, cum ad uentilandum in area messis trita subrigitur et congesta in aggerem nudat locum, quem diffusa contexerat? quis hoc dixerit, cum uideat usquequaque campos maris aequaliter fusos, quia etiam, cum aquae fluctuantis quidam uelut montes eriguntur, sedatis rursus tempestatibus conplanantur? et si qua litora nudantur latius, non potest dici nulla esse alia terrarum spatia, quo accedat id, quod aliunde decedit, unde in eum locum, ex quo recesserat, iterum accedat. cum autem tota omnino terra undosa natura cooperiretur, quo cederet, ut nudaret aliquas partes? an forte rarior aqua uelut nebula terras tegebat, quae congregatione spissata est, ut ex multis eas partibus, in quibus arida posset adparere, nudaret? quamquam et terra longe lateque subsidens potuit alias partes praebere concauas, quibus confluentes et conruentes aquae reciperentur, et adpareret arida ex his partibus, unde umor abscederet. Non est autem informis omni modo materies, ubi etiam nebulosa species adparuerit.
1.13Bu yüzden şu da sorulabilir: Tanrı suların ve toprakların bu göze görünen görünüşlerini ve keyfiyetlerini ne zaman yarattı? Çünkü altı günün hiçbirinde bu bulunmaz. Eğer bunu, bu ilk günlerin anılmasından önce yazılmış "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" sözündeki gibi her günden önce yaptıysa, yer kelimesinde artık biçimlenmiş toprak görünüşünü, üzerine dökülmüş suların da kendi cinslerinin artık görünür olan görünüşüyle belirmiş olduğunu anlamamız gerekir. Öyle ki Yazı'nın ardından söylediği "Yer ise görünmez ve düzensizdi, karanlık da enginin üzerindeydi; ve Tanrı'nın Ruhu suyun üzerinde dolaşıyordu" sözünde maddenin hiçbir biçimsizliğini düşünmeyelim; tersine, henüz yaratılmamış ışık olmaksızın, artık pek iyi bilinen keyfiyetleriyle kurulmuş toprak ve suyu anlayalım. Böylece yere, görecek biri olsa bile sularla kaplı olduğu için görülemediğinden "görünmez", henüz denizden ayrılmadığı, kıyılarla çevrilmediği, ürünleri ve hayvanlarıyla süslenmediği için de "düzensiz" dendiği anlaşılır. Böyleyse, şüphesiz cisimsel olan bu görünüşler neden her günden önce yaratıldı? Neden "Tanrı 'Toprak olsun' dedi ve toprak oldu" diye, aynı şekilde "Tanrı 'Su olsun' dedi ve su oldu" diye, ya da ikisi en aşağıdaki yerin bir tür kanunuyla birlikte tutuluyorsa ikisi birden: "Tanrı 'Toprak olsun' dedi ve öyle oldu" diye yazılmadı?
Et ideo quaeri adhuc potest, quando deus istas conspicuas aquarum terrarumque species qualitatesque creauerit; in nullo enim sex dierum hoc inuenitur. itaque si hoc ante omnem diem fecit, sicut ante istorum dierum primorum commemorationem scriptum est: in principio fecit deus caelum et terram, ut in terrae uocabulo intellegamus iam formatam terrenam speciem superfusis aquis ista iam uisibili specie sui generis declaratis, ut in eo, quod sequitur scriptura dicens: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum; et spiritus dei superferebatur super aquam, nullam opinemur informitatem materiae, sed terram et aquam sine luce, quae nondum erat facta. suis iam notissimis qualitatibus conditas, ut ideo terra inuisibilis dicta intellegatur, quod aquis cooperta non posset uideri, etiamsi esset, qui posset uidere, ideo uero inconposita. quia nondum a mari distincta et cincta litoribus et suis fetibus animalibusque decorata: si ergo ita est, cur istae species. quae procul dubio corporales sunt, ante omnem diem factae sunt? cur non scriptum est: dixit deus: fiat terra. et facta est terra, item: dixit deus: fiat aqua. et facta est aqua. uel utrumque communiter, si una quasi lege loci infimi continentur. dixit deus: fiat terra. et sic est factum?
1.14Bu yapıldığında neden "Tanrı onun iyi olduğunu gördü" denmedi?
Beni ikna eden düşünce şudur: Her değişebilir şeyin bir biçimsizlikten biçimlendiği açıktır; aynı zamanda hem Katolik iman buyurur hem de en kesin akıl öğretir ki hiçbir tabiatın maddesi, yalnız biçimlenmiş değil biçimlenebilir her şeyin de başlatıcısı ve Yaratıcısı olan Tanrı'dan başkasından gelemezdi; bir Yazı da bu madde hakkında Tanrı'ya "Evreni biçimsiz maddeden yaratan sen" der. Öyleyse bu madde, ruhanî bir basiretle, daha ağır kavrayışlı okuyuculara ya da dinleyicilere de uygun düşecek sözlerle anılmıştır: Günlerin sayılmasından önce söylenen "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" vb. sözlerle, "Ve Tanrı dedi" denene kadar; öyle ki ardından biçimlenmiş şeylerin sırası gelsin.
Cur non dictum est, cum hoc factum esset, "uidit deus, quia bonum est"? Haec enim consideratio suasit, quoniam manifestum est omne mutabile ex aliqua informitate formari simulque illud et catholica fides praescribit et certissima ratio docet nullarum naturarum materiam esse potuisse nisi ab omnium rerum non solum formatarum, sed etiam formabilium inchoatore deo atque creatore, de qua etiam dicit ei quaedam scriptura: qui fecisti mundum ex materia informi, hanc materiam illis uerbis, quibus pro spiritali prudentia tardioribus etiam lectoribus uel auditoribus congrueretur, fuisse commemoratam, quibus ante dierum enumerationem dictum est: in principio fecit deus caelum et terram et cetera, donec diceretur: et dixit deus, ut deinceps formatarum rerum ordo consequeretur.
1.15Bu, biçimsiz madde zaman bakımından biçimlenmiş şeylerden önce olduğu için değildir; çünkü ikisi, kendisinden yapılan da yapılan da birlikte yaratılmıştır. Ses kelimelerin maddesidir, kelimeler ise biçimlenmiş sesi gösterir; ama konuşan önce biçimsiz bir ses çıkarıp sonra onu toplayıp kelimeler hâline biçimlendirmez. Aynı şekilde Yaratıcı Tanrı da biçimsiz maddeyi önceki bir zamanda yapıp sonra sırayla, bir tür ikinci bir düşünüşle her bir tabiata biçimlendirmiş değildir; çünkü maddeyi biçimlenmiş olarak yarattı. Ama bir şeyin kendisinden yapıldığı şey, zaman bakımından olmasa da bir tür köken bakımından ondan yapılan şeyden önce olduğu için, Yazı, Tanrı'nın yapmanın zamanlarında ayırmadığı şeyi konuşmanın zamanlarında ayırabildi. Sesi kelimelerden mi, yoksa kelimeleri sesten mi yaptığımız sorulsa, kelimelerin sesten yapıldığını cevap vermeyecek kadar ağır kavrayışlı biri kolay kolay bulunmaz; böylece konuşan ikisini birlikte yapsa da, neyi neden yaptığı tabiî bir dikkate yeterince açıktır. Bu yüzden Tanrı ikisini, hem biçimlendirdiği maddeyi hem onu biçimlendirdiği şeyleri birlikte yaptığına, Yazı'nın ikisini de söylemesi gerekip ikisini birlikte söyleyemeyeceğine göre, bir şeyin kendisinden yapıldığı şeyin ondan yapılan şeyden önce söylenmesi gerektiğinden kim şüphe eder? Çünkü madde ve suret dediğimizde de ikisinin birlikte var olduğunu anlarız, ama ikisini birlikte söyleyemeyiz. Bu iki kelimeyi söylerken zamanın kısalığı içinde birini ötekinden önce söylememiz nasıl gerekirse, anlatının uzunluğu içinde de, söylendiği gibi Tanrı ikisini birlikte yapmış olsa da, birini ötekinden önce anlatmak gerekti; öyle ki yapmada yalnız köken bakımından önce olan, anlatmada zaman bakımından da önce olsun. Çünkü biri hiçbir şekilde ötekinden önce olmayan iki şey bile birlikte adlandırılamazsa, birlikte anlatılmaları ne kadar daha az mümkündür! Demek ki bu biçimsiz maddenin, ne kadar hiçliğe yakın olursa olsun, ancak Tanrı tarafından yapıldığından ve ondan biçimlenmiş şeylerle birlikte yaratıldığından şüphe etmemeliyiz.
Non quia informis materia formatis rebus tempore prior est, cum sit utrumque simul concreatum, et unde factum est, et quod factum est — sicut enim uox materia uerborum est, uerba uero formatam uocem indicant, non autem qui loquitur prius emittit informem uocem, quam possit postea conligere atque in uerba formare: ita et deus creator non priore tempore fecit informem materiam et eam postea per ordinem quarumque naturarum quasi secunda consideratione formauit; formatam quippe creauit materiam — sed quia illud, unde fit aliquid, etsi non tempore, tamen quadam origine prius est, quam illud, quod inde fit, potuit diuidere scriptura loquendi temporibus, quod deus faciendi temporibus non diuisit. si enim quaeratur, utrum uocem de uerbis an de uoce uerba faciamus, non facile quisquam ita tardo ingenio reperitur, qui non potius uerba fieri de uoce respondeat: ita quamuis utrumque simul qui loquitur faciat, quid unde faciat, naturali adtentioni satis adparet. quamobrem, cum simul utrumque deus fecerit, et materiam, quam formauit, et res, in quas eam formauit, et utrumque ab scriptura dici oportuerit, nec simul utrumque dici potuerit, prius illud, unde aliquid factum est, quam illud, quod inde factum est, dici debuisse quis dubitet? quia etiam cum dicimus materiam et formam, utrumque simul esse intellegimus nec utrumque simul possumus enuntiare. sicut autem in breuitate temporis contingit, cum duo ista uerba proferimus, ut alterum ante alterum proferamus, ita in prolixitate narrationis alterum prius quam alterum narrandum fuit, quamuis utrumque, ut dictum est, simul fecerit deus, ut, quod sola origine prius est in faciendo, etiam tempore prius sit in narrando, quia duae res, quarum etiam altera nullo modo prior est, nominari simul non possunt, quanto minus simul narrari! non itaque dubitandum est ita esse utcumque istam informem materiam prope nihil, ut non sit facta nisi a deo et rebus, quae de illa formatae sunt, simul concreata sit.
1.16Ama "Yer ise görünmez ve düzensizdi, karanlık da enginin üzerindeydi; ve Tanrı'nın Ruhu suyun üzerinde dolaşıyordu" sözleriyle bu maddenin belirtildiği inanılır biçimde söyleniyorsa —öyle ki orada Tanrı'nın Ruhu hakkında söylenen dışında, geri kalan sözlerin görünür şeylerin adları olduğunu, ama daha ağır kavrayışlılara sezdirilebildiği kadarıyla o biçimsizliği sezdirmek için söylendiğini anlayalım; çünkü bu iki unsur, yani toprak ve su, bir şey yapmak için çalışanların ellerinde ötekilerden daha kolay işlenir, bu yüzden o biçimsizlik daha uygun olarak bu adlarla sezdiriliyordu—, eğer bu inandırıcı biçimde söyleniyorsa, ışığın bir yanını aydınlatıp öteki yanında karanlık yapacağı, böylece gündüz çekilince ardından gecenin gelebileceği biçimlenmiş bir kütle yoktu.
O ışığın yayılmasını ve çekilmesini gündüz ve gece olarak anlamak istersek, ne bunun neden böyle olacağının sebebini görürüz —çünkü bu değişimin kendilerine faydalı biçimde sunulacağı hayvanlar daha yoktu; sonradan onlar ortaya çıkınca bunun güneşin dönüşüyle sunulduğunu görüyoruz— ne de gündüz ile gecenin değişimi olsun diye ışığın bu yayılmasını ve çekilmesini kanıtlayabileceğimiz bir örnek akla gelir. Gözlerimizden ışın fırlatılması gerçi bir tür ışığın fırlatılmasıdır: Gözlerimize en yakın havaya baktığımızda daraltılabilir, aynı doğrultuda uzakta olan şeylere dikkat ettiğimizde de yayılabilir. Daraltıldığında uzaktaki şeyleri görmekten tamamen vazgeçmez, ama bakış onlara yayıldığındakinden elbette daha bulanık görür. Yine de görenin hissinde bulunan bu ışığın o kadar zayıf olduğu öğretilir ki dışarıdan bir ışıkla desteklenmedikçe hiçbir şey göremeyiz; ondan ayırt edilemediği için de, dediğim gibi, ışığın gündüze doğru yayılmasının ve geceye doğru çekilmesinin hangi örnekle gösterilebileceğini bulmak güçtür.
Sed si credibiliter dicitur eam significari illis uerbis: terra autem erat inuisibilis et inconposita, et tenebrae erant super abyssum; et spiritus dei superferebatur super aquam, ut excepto, quod ibi positum est de spiritu dei, cetera rerum quidem uisibilium uocabula, sed ad illam informitatem, ut tardioribus poterat, insinuandam dicta intellegamus, quia duo haec elementa, id est terra et aqua, ad aliquid faciendum operantium manibus tractabiliora sunt ceteris, et ideo congruentius istis nominibus illa insinuabatur informitas: si ergo hoc probabiliter dicitur, non erat aliqua formata moles, quam lux ex una parte inlustrans ex altera faceret tenebras, unde nox posset die discedente succedere. Emissionem uero contractionemque lucis illius si uelimus diem noctemque intellegere, nec causam uidemus, cur ita fieret — non enim iam erant animalia, quibus haec uicissitudo salubriter exhiberetur et quibus postmodum exortis per circuitum solis cernimus exhiberi — nec ullum occurrit exemplum, quo istam emissionem contractionemque lucis, ut diei noctisque uicissitudines fierent, probare possimus. iactus enim radiorum ex oculis nostris cuiusdam quidem lucis est iactus et contrahi potest, cum aerem, qui est oculis nostris proximus, intuemur, et emitti, cum ad eandem rectitudinem quae sunt longe posita adtendimus. nec sane, cum contrahitur, omnino cernere, quae longe sunt, desinit, sed certe obscurius, quam cum in ea obtutus emittitur. sed tamen ea lux, quae in sensu uidentis est, tam exigua docetur, ut, nisi adiuuetur extraria luce, nihil uidere possimus; et quia discerni ab ea non potest, quo exemplo demonstrari possit emissio in diem et contractio lucis in noctem, sicut dixi, reperire difficile est.
1.17Ama Tanrı "Işık olsun" dediğinde ruhanî ışık yaratıldıysa, bu, her şeyin kendisi aracılığıyla yaratıldığı ve her insanı aydınlatan, Baba'yla birlikte ebedî olan o gerçek ışık olarak değil, hakkında "Her şeyden önce bilgelik yaratıldı" denebilen ışık olarak anlaşılmalıdır. Çünkü yaratılmamış, doğurulmuş olan o ebedî ve değişmez bilgelik, aydınlanıp ışık saçabilsinler diye ruhanî ve akıllı yaratıklara, kutsal ruhlara geçtiğinde, onlarda parlak bir aklın bir tür hâli meydana gelir; bu da Tanrı "Işık olsun" dediğinde yaratılan ışık olarak alınabilir. Tabii, "Başlangıçta Tanrı göğü ve yeri yarattı" diye yazılan yerde gök adıyla belirtilen ruhanî yaratık zaten var idiyse: cisimsel bir gök değil, cisimsel göğün cisimsiz göğü, yani her cismin üzerinde yer basamaklarıyla değil, tabiatının yüceliğiyle konmuş olan gök. Aydınlanacak olanla aydınlanmanın kendisinin nasıl birlikte meydana gelebildiğini ve yine de farklı zamanlarda anlatılması gerektiğini, biraz önce maddeyi ele alırken söyledik.
Ama bu ışığın ardından akşam olsun diye gelen geceyi nasıl anlayacağız? Yazı "Ve Tanrı ışıkla karanlığı birbirinden ayırdı" dediğine göre, böyle bir ışık ne tür karanlıklardan ayrılabildi? Hakikatin ışığından düşen günahkârlar ve ahmaklar zaten var mıydı da Tanrı onlarla aynı ışıkta kalanları, ışıkla karanlık arasında yapar gibi ayırdı ve ışığa gün, karanlığa gece diyerek kendisinin günahların yapıcısı değil, liyakatleri dağıtarak düzenleyen olduğunu mu gösterdi? Yoksa burada gün bütün zamanın adıdır ve bütün çağların akışını bu kelimeyle kapsar da bu yüzden mi "ilk gün" değil "bir gün" denmiştir? Çünkü "Akşam oldu, sabah oldu, bir gün" der; öyle ki "akşam oldu" sözüyle akıllı yaratığın günahı, "sabah oldu" sözüyle de onun yenilenmesi belirtilmiş görünsün.
Ama bu, peygamberane alegorinin tartışmasıdır; biz bunu bu konuşmada üstlenmedik. Çünkü şimdi Yazılar hakkında, gelecek şeylerin bilmecelerine göre değil, olmuş şeylerin asıl anlamına göre konuşmaya giriştik. Öyleyse yaratılmış ve kurulmuş tabiatların esasına göre ruhanî ışıkta akşamı ve sabahı nasıl bulacağız? Yoksa ışığın karanlıktan ayrılması, artık biçimlenmiş şeyin biçimsizden ayırt edilmesi, gün ve gece diye adlandırılması ise bir dağıtımın sezdirilmesi midir? Bununla Tanrı'nın hiçbir şeyi düzensiz bırakmadığı belirtilir: Şeylerin bir görünüşten başka bir görünüşe bir ölçüde geçerek değiştiği biçimsizliğin kendisi bile düzensiz değildir; zamana bağlı her şeyin birbirini izlediği yaratığın eksilmeleri ve ilerlemeleri de bütünün güzelliğine katkısız değildir. Çünkü gece, düzene konmuş karanlıktır.
Işık yaratıldığında "Tanrı ışığın iyi olduğunu gördü" denmesinin sebebine gelince: Bunu o günün bütün işlerinden sonra da söyleyebilirdi; yani "Tanrı 'Işık olsun' dedi ve ışık oldu. Tanrı ışıkla karanlığı ayırdı; Tanrı ışığa gün, karanlığa gece dedi" diye açıkladıktan sonra "Ve Tanrı onun iyi olduğunu gördü" deyip ardından, adlar koyduğu öteki işlerde yaptığı gibi, "Akşam oldu, sabah oldu" diye ekleyebilirdi. Burada böyle yapmamasının sebebi şudur: O biçimsizlik biçimlenmiş şeyden, kendisinde sona ermesin, artık cisimsel olan öteki yaratıklarla daha biçimlendirilmek üzere kalsın diye ayrılmıştı. Bu yüzden, o ayrımla ve adlarla ayrıldıktan sonra "Tanrı onun iyi olduğunu gördü" denseydi, bunların, artık kendi cinslerinde hiçbir şey eklenmesi gerekmeyen şeyler olarak yaratıldığının belirtildiğini anlardık. Ama yalnız ışığı böyle yetkinleştirmişti; bu yüzden "Tanrı ışığın iyi olduğunu gördü" dedi ve onu ayırmayla ve adlarla karanlıktan ayırdı. O zaman "Tanrı onun iyi olduğunu gördü" demedi; çünkü o biçimsizlik, ondan daha başka şeyler biçimlendirilsin diye ayrılmıştı. Nitekim bizim pek iyi bildiğimiz bu gece —onu yeryüzünün üzerinde güneşin dönüşü yapar—, ışık kaynaklarının dağıtılmasıyla gündüzden ayrıldığında, gündüz ile gecenin bu ayrılmasından sonra "Tanrı onun iyi olduğunu gördü" denir. Çünkü bu gece, kendisinden daha başka şeyler biçimlendirilecek biçimsiz bir cevher değil, gündüz ışığından yoksun, havayla dolu bir yer aralığıydı; bu geceye, daha güzel ya da daha belirgin olsun diye kendi cinsinde artık hiçbir şey eklenmesi gerekmiyordu. Işık kaynakları yaratılmadan önceki o üç günün tamamında ise akşam belki tamamlanmış bir işin sınırı, sabah da gelecek işin bir işareti olarak anlaşılabilir; bu saçma olmaz.
Si autem spiritalis lux facta est, cum dixit deus: fiat lux, non illa uera patri coaeterna intellegenda est, per quam facta sunt omnia, et quae inluminat omnem hominem, sed illa, de qua dici potuit: prior omnium creata est sapientia. cum enim aeterna illa et incommutabilis, quae non est facta, sed genita sapientia, in spiritales atque rationales creaturas sicut in animas sanctas se transfert, ut inluminatae lucere possint, fit in eis quaedam luculentae rationis adfectio, quae potest accipi facta lux, cum diceret deus: fiat lux, si iam erat creatura spiritalis, quae nomine caeli significata est in eo, quod scriptum est: in principio fecit deus caelum et terram, non corporeum caelum, sed caelum incorporeum caeli corporei, hoc est super omne corpus non locorum gradibus, sed naturae sublimitate praepositum. quo autem modo simul fieri potuit, et quod inluminaretur et ipsa inluminatio, ac diuerso tempore narranda fuerit, paulo ante diximus, cum de materia tractaremus. Sed huic luci succedentem noctem, ut uespera fieret, quo pacto intellecturi sumus? a tenebris uero qualibus talis lux diuidi potuit dicente scriptura: et diuisit deus inter lucem et tenebras? numquid iam erant peccatores et stulti decidentes a lumine ueritatis, inter quos et in eadem luce permanentes diuideret deus, tamquam inter lucem et tenebras, et lucem uocans diem ac tenebras noctem ostenderet se non operatorem peccatorum, sed ordinatorem distributione meritorum? an hic dies totius temporis nomen est et omnia uolumina saeculorum hoc uocabulo includit ideoque non dictus est primus, sed unus dies? et facta est enim uespera, et factum est, inquit, mane dies unus, ut per hoc, quod facta est uespera, peccatum rationalis creaturae, quod autem factum est mane, renouatio eius significata uideatur. Sed haec allegoriae propheticae disputatio est, quam non isto sermone suscepimus. instituimus enim de scripturis nunc loqui secundum proprietatem rerum gestarum, non secundum aenigmata futurarum. ergo ad rationem factarum conditarumque naturarum quomodo inuenimus uesperam et mane in luce spiritali? an diuisio quidem lucis a tenebris distinctio est iam rei formatae ab informi, appellatio uero diei et noctis insinuatio distributionis est, qua significetur nihil deum inordinatum relinquere atque ipsam informitatem, per quam res de specie in speciem modo quodam transeundo mutantur, non esse indispositam neque defectus profectusque creaturae, quibus sibimet temporalia quaeque succedunt, sine subplemento esse decoris uniuersi? nox enim ordinatae sunt tenebrae. Propterea uero cum facta esset lux, dictum est: uidit deus lucem quia bona est, cum hoc posset post omnia eiusdem diei dicere, id est, ut, cum explicasset "dixit deus: fiat lux. et facta est lux. et diuisit deus inter lucem et tenebras et uocauit deus lucem diem et tenebras uocauit noctem", tunc diceret: et uidit deus, quia bonum est, et deinceps adnecteret: et facta est uespera, et factum est mane, sicut in aliis operibus facit, quibus uocabula inponit. hic ergo propterea non ita fecit, quoniam a formata re ad hoc distincta est illa informitas, ut non in ea finis esset, sed adhuc formanda restaret per creaturas ceteras iam corporales. itaque si, posteaquam distincta essent illa diuisione et uocabulis, tunc diceretur: uidit deus, quia bonum est, haec facta acciperemus significari, quibus iam in suo genere nihil esset addendum; quia uero lucem solam ita perfecerat, uidit deus, inquit, lucem quia bona est et diuisione ac nominibus discreuit a tenebris. neque tunc dixit: uidit deus, quia bonum est; ad hoc enim erat informitas illa discreta, ut adhuc inde alia formarentur. namque ista nox, quae nobis notissima est — facit enim eam super terras solis circuitus —, quando per luminarium distributionem a die diuiditur, post ipsam diuisionem diei et noctis dicitur: uidit deus, quia bonum est. non enim haec nox informis aliqua substantia erat, unde adhuc alia formarentur, sed spatium loci plenum aere, carens lumine diurno: cui utique nocti iam nihil addendum esset in genere suo, quo esset speciosior siue distinctior. uespera autem in toto illo triduo, antequam fierent luminaria, consummati operis terminus non absurde fortasse intellegitur; mane uero tamquam futurae operationis significatio.
1.18Ama her şeyden önce, daha önce de üzerine çok şey söylediğimiz şeyi hatırlayalım: Tanrı, insanın ya da meleğin işlediği gibi ruhunun ya da bedeninin zamana bağlı hareketleriyle işlemez; kendisiyle birlikte ebedî olan Sözünün ebedî, değişmez ve sabit esaslarıyla ve, deyim yerindeyse, yine kendisiyle birlikte ebedî olan Kutsal Ruhunun bir tür kuluçkaya yatmasıyla işler. Nitekim Tanrı'nın Ruhu hakkında Yunanca ve Latincede "suların üzerinde dolaşıyordu" diye söylenen şeyin, İbraniceye yakın olan Süryanicenin anlayışına göre —bunu bilgili bir Süryani Hristiyanın açıkladığı aktarılır— "dolaşıyordu" değil de daha çok "kuluçkaya yatıyordu" diye anlaşılması gerektiği söylenir. Ama bu, bedendeki şişlerin ya da yaraların soğuk ya da uygun ısıda ılıtılmış sularla sıcak tutulması gibi değil, yumurtaların kuşlar tarafından kuluçkaya yatılması gibidir; orada ana bedenin o sıcaklığı, kendi cinsinde bir tür sevgi duygusuyla, civcivlerin biçimlenmesine de bir bakıma yardım eder. Öyleyse bu ilahî işlerin her bir gününde Tanrı'nın zamana bağlı sesleri varmış gibi bedenî bir biçimde düşünmeyelim. Çünkü Tanrı'nın bilgeliği zayıflığımızı üstlenip, Kudüs'ün çocuklarını bir tavuğun civcivlerini topladığı gibi kanatlarının altına toplamaya, her zaman küçük çocuklar kalalım diye değil, kötülükte bebek kalıp zihince çocuk olmaktan çıkalım diye geldi.
Karanlık ve gözlerimizden pek uzak olan konularda, bunlar hakkında yazılmış ilahî şeyler okursak ve bunlar, eğitildiğimiz iman zarar görmeden, türlü türlü görüşler doğurabiliyorsa, kendimizi bunlardan hiçbirine aceleci bir onaylamayla öyle atmayalım ki hakikat daha dikkatle incelenip o görüşü haklı olarak sarstığında biz de yıkılalım. O zaman ilahî Yazıların görüşü için değil, kendi görüşümüz için savaşmış oluruz; bizim olan görüşün Yazıların görüşü olmasını isteriz, oysa Yazıların görüşünün bizim görüşümüz olmasını istememiz gerekirdi.
Sed ante omnia meminerimus, unde iam multa diximus, non temporalibus quasi animi sui aut corporis motibus operari deum, sicut operatur homo uel angelus, sed aeternis atque incommutabilibus et stabilibus rationibus coaeterni sibi uerbi sui et quodam, ut ita dixerim, fotu pariter coaeterni sancti spiritus sui. nam et illud, quod per graecam et latinam linguam dictum est de spiritu dei, quod superferebatur super aquas, secundum syrae linguae intellectum, quae uicina est hebraeae — nam hoc a quodam docto christiano Syro fertur expositum — non superferebatur, sed fouebat potius intellegi perhibetur, nec sicut fouentur tumores aut uulnera in corpore aquis uel frigidis uel calore congruo temperatis, sed sicut oua fouentur ab alitibus, ubi calor ille materni corporis etiam formandis pullis quodammodo adminiculatur per quendam in suo genere dilectionis adfectum. non itaque per singulos dies istorum diuinorum operum tamquam temporales uoces dei carnaliter cogitemus. non enim ad hoc ipsa dei sapientia nostra infirmitate suscepta uenit ad conligendos sub alas suas filios Hierusalem quemadmodum gallina pullos suos, ut semper paruuli simus, sed ut malitia infantes mente esse pueri desinamus. Et in rebus obscuris atque a nostris oculis remotissimis, si qua inde scripta etiam diuina legerimus, quae possint salua fide, qua inbuimur, alias atque alias parere sententias, in nullam earum nos praecipiti adfirmatione ita proiciamus, ut, si forte diligentius discussa ueritas eam recte labefactauerit, corruamus, non pro sententia diuinarum scripturarum, sed pro nostra ita dimicantes, ut eam uelimus scripturarum esse, quae nostra est, cum potius eam, quae scripturarum est, nostram esse uelle debeamus.
1.19Varsayalım ki "Ve Tanrı 'Işık olsun' dedi ve ışık oldu" diye yazılan yerde biri cisimsel ışığın, bir başkası ruhanî ışığın yaratıldığını anladı. Ruhanî yaratıkta ruhanî bir ışık bulunduğundan imanımız şüphe etmez; gökte ya da göğün üstünde veya göğün önünde, ardından gecenin gelebileceği cisimsel bir ışığın bulunduğu ise, en kesin hakikatle çürütülmedikçe imana aykırı değildir. Çürütülürse, bunu ilahî Yazı söylemiyordu, insanın bilgisizliği öyle anlamıştı. Ama kesin bir akıl bunun doğru olduğunu ispat ederse, kutsal kitapların yazarının o sözlerle bunun mu, yoksa ondan daha az doğru olmayan başka bir şeyin mi anlaşılmasını istediği yine belirsiz kalacaktır. Eğer sözün geri kalan bağlamı onun bunu kastetmediğini kanıtlarsa, onun anlaşılmasını istediği öteki anlam bu yüzden yanlış olmayacak, tersine hem doğru hem de bilinmesi daha faydalı olacaktır. Ama Yazı'nın bağlamı yazarın bunun anlaşılmasını istediğine karşı çıkmıyorsa, başka bir şeyi de kastedip kastedemeyeceğini araştırmak kalacaktır. Başka bir şeyi de kastedebildiğini bulursak, hangisini istediği belirsiz kalacaktır; her iki görüşü de çevredeki bağlamın geri kalanı destekliyorsa, onun her ikisinin de anlaşılmasını istediğine inanmak yersiz olmaz.
Çünkü çoğu zaman olur ki Hristiyan olmayan biri de yeryüzü, gök, bu dünyanın öteki unsurları, yıldızların hareketi ve dönüşü, hatta büyüklükleri ve aralıkları, güneşin ve ayın belli tutulmaları, yılların ve mevsimlerin devirleri, hayvanların, çalıların, taşların tabiatları ve bunun gibi başka şeyler hakkında bir şeyi en kesin akılla ya da tecrübeyle bilir. Bir Hristiyanın bu konularda güya Hristiyan Yazılarına göre konuşurken öyle saçmaladığını işitmesi ki, deyim yerindeyse gök kadar büyük bir yanılgıya düştüğünü görüp gülmesini zor tutsun: Bu pek ayıp, zararlı ve en çok kaçınılması gereken bir şeydir. Yanılan bir insanla alay edilmesi o kadar can sıkıcı değildir; can sıkıcı olan, dışarıdakilerin bizim yazarlarımızın böyle şeyler düşündüğüne inanması ve kurtuluşları için çabaladığımız o insanların büyük zararına, bu yazarların cahil diye kınanıp reddedilmesidir. Çünkü Hristiyanlardan birini kendilerinin çok iyi bildiği bir konuda yanılırken ve boş görüşünü bizim kitaplarımıza dayanarak savunurken yakaladıklarında, kendileri tecrübe edebildikleri ya da şüphe götürmez hesaplarla kavrayabildikleri konularda yanlış yazılmış olduklarını düşündükleri o kitaplara, ölülerin dirilişi, ebedî hayat ümidi ve göklerin krallığı hakkında nasıl inanacaklar? Bu küstah ve pervasız kişilerin basiretli kardeşlere ne kadar sıkıntı ve keder verdiği yeterince söylenemez: Kendi çarpık ve yanlış kanaatleri yüzünden bizim kitaplarımızın otoritesine bağlı olmayan kişiler tarafından kınanıp mahkûm edilmeye başladıklarında, en hafif bir pervasızlık ve en açık bir yanlışlıkla söyledikleri şeyi savunmak için, onu kanıtlamak üzere aynı kutsal kitapları öne sürmeye çalışırlar; hatta tanıklık için işe yarayacağını düşündükleri birçok sözü oradan ezbere sayarlar; ama ne söylediklerini ne de neyi ileri sürdüklerini anlarlar.
Ponamus enim in eo, quod scriptum est: et dixit deus: fiat lux. et facta est lux, alium sensisse lucem corporalem factam et alium spiritalem. esse spiritalem lucem in creatura spiritali fides nostra non dubitat; esse autem lucem corporalem caelestem aut etiam super caelum uel ante caelum, cui succedere nox potuerit, tamdiu non est contra fidem, donec ueritate certissima refellatur. quod si factum fuerit. non hoc habebat scriptura diuina, sed hoc senserat humana ignorantia. si autem hoc uerum esse certa ratio demonstrauerit, adhuc incertum erit, utrum hoc in illis uerbis sanctorum librorum scriptor sentiri uoluerit, an aliud aliquid non minus uerum. quodsi cetera contextio sermonis non hoc eum uoluisse probauerit, non ideo falsum erit aliud, quod ipse intellegi uoluit, sed et uerum et quod utilius cognoscatur. si autem contextio scripturae hoc uoluisse intellegi scriptorem non repugnauerit, adhuc restabit quaerere, utrum et aliud non potuit. quodsi et aliud potuisse inuenerimus, incertum erit, quidnam eorum ille uoluerit; et utrumque sentiri uoluisse non inconuenienter creditur, si utrique sententiae cetera circumstantia subfragantur. Plerumque enim accidit, ut aliquid de terra, de caelo, de ceteris mundi huius elementis, de motu et conuersione uel etiam magnitudine et interuallis siderum, de certis defectibus solis ac lunae, de circuitibus annorum et temporum, de naturis animalium, fruticum, lapidum atque huiusmodi ceteris etiam non christianus ita nouerit, ut certissima ratione uel experientia teneat. turpe est autem nimis et perniciosum ac maxime cauendum, ut christianum de his rebus quasi secundum christianas litteras loquentem ita delirare audiat, ut, quemadmodum dicitur, toto caelo errare conspiciens risum tenere uix possit. et non tam molestum est, quod errans homo deridetur, sed quod auctores nostri ab eis, qui foris sunt, talia sensisse creduntur et cum magno eorum exitio, de quorum salute satagimus, tamquam indocti reprehenduntur atque respuuntur. cum enim quemquam de numero christianorum in ea re quam optime norunt errare conprehenderint et uanam sententiam suam de nostris libris adserere, quo pacto illis libris credituri sunt de resurrectione mortuorum et de spe uitae aeternae regnoque caelorum, quando de his rebus, quas iam experiri uel indubitatis numeris percipere potuerunt, fallaciter putauerint esse conscriptos? quid enim molestiae tristitiaeque ingerant prudentibus fratribus temerarii praesumtores, satis dici non potest, quod, si quando de praua et falsa opinatione sua reprehendi et conuinci coeperint ab eis, qui nostrorum librorum auctoritate non tenentur, ad defendendum id, quod leuissima temeritate et apertissima falsitate dixerunt, eosdem libros sanctos, unde id probent, proferre conantur uel etiam memoriter, quae ad testimonium ualere arbitrantur, multa inde pronuntiant uerba, non intellegentes neque quae loquuntur neque de quibus adfirmant.
1.20Bunu göz önünde tutmak ve gözetmek için Tekvin kitabını, elimden geldiğince türlü yollardan açıkladım ve alıştırmamız için karanlık konmuş sözler hakkında görüşler ileri sürdüm; belki daha iyi olan başka bir açıklamaya karşı önyargıyla tek bir şeyi pervasızca ileri sürmeden; öyle ki herkes kendi küçük ölçüsünce kavrayabildiğini seçsin. Yazı'yı anlayamadığı yerde ise şerefi Tanrı'ya, korkuyu kendine versin. Ama ele aldığımız Yazı sözleri bu kadar çok yoldan açıklanabildiğine göre, dünyevî edebiyatla şişinmiş olup bütün dindar yürekleri beslesin diye böyle konmuş bu sözleri cahilce ve kaba bir şeymiş gibi hırpalayanlar artık kendilerini tutsunlar; onlar kanatsız olarak yerde sürünür ve uçacak kuşların yuvalarıyla alay ederler. Ama bazı zayıf kardeşler daha tehlikeli biçimde yanılırlar: Bu dinsizlerin göksel cisimlerin hesapları ya da bu dünyanın unsurlarına dair herhangi bir mesele hakkında ince ve bolca konuştuklarını işittiklerinde akılları uçar; iç çekerek onları kendilerinden üstün tutar ve büyük sayarlar; en kurtarıcı dindarlığın kitaplarına bıkkınlıkla döner, tatlılıkla içmeleri gereken şeylere güçlükle, zar zor dokunurlar; ekinin sertliğinden tiksinir, dikenlerin çiçeklerine ağız açarlar. Çünkü Rab'bin ne kadar tatlı olduğunu görmeye vakit bulmazlar, Sebt günü de acıkmazlar; bu yüzden Rab'den aldıkları yetkiyle başakları koparmaya, onları ellerinde ovuşturup ezdikten sonra temizleyip yiyeceğe ulaşıncaya kadar uğraşmaya üşenirler.
Ad hoc enim considerandum et obseruandum libri Geneseos multipliciter, quantum potui, enucleaui protulique sententias de uerbis ad exercitationem nostram obscure positis, non aliquid unum temere adfirmans cum praeiudicio alterius expositionis fortasse melioris, ut pro suo modulo eligat quisque quod capere possit: ubi autem intellegere non potest scripturam, deo det honorem, sibi timorem. sed cum tam multis exitibus uerba scripturae, quae tractauimus, exponantur, cohibeant se tandem, qui litteris inflati saecularibus haec ita posita, ut omnia pia corda nutriant, uelut inperitum atque inpolitum aliquid exagitant, sine pennis in terra reptantes et uolaturarum auium nidos inridentes. periculosius autem errant quidam infirmi fratres, qui cum istos inpios de caelestium corporum numeris uel de quibuslibet elementorum mundi huius quaestionibus subtiliter et copiose disserere audiunt, euanescunt et eos sibi cum suspirio praeponentes et magnos putantes saluberrimae pietatis libros cum fastidio repetunt et quos dulciter haurire deberent uix patienter adtingunt, a segetis asperitate abhorrentes et spinarum floribus inhiantes. non enim uacant uidere. quam suauis est dominus, nec in sabbato esuriunt; atque ideo pigri sunt potestate a domino accepta uellere spicas et tamdiu uersari manibus contritasque purgare, donec ad escam perueniant.
1.21Biri diyecek ki: "Bu tartışmayı bu kadar döverek sen ne tane çıkardın? Neyi savurdun? Neden neredeyse her şey hâlâ meselelerin içinde gizli kalıyor? Pek çok biçimde anlaşılabileceğini tartıştığın şeylerden birini kesin olarak ileri sür." Ona şu cevabı veririm: Ben tam da o yiyeceğe tatlılıkla ulaştım. Öğrendim ki insan, kurtuluşumuzun kitaplarına iftira atmaya çalışan kişilere imana göre verilmesi gereken cevabı vermekte tereddüt etmemelidir. Yani onların tabiat hakkında doğru delillerle ispat edebildikleri her şeyin bizim Yazılarımıza aykırı olmadığını gösterelim; kendi kitaplarından herhangi birinden bu Yazılarımıza, yani Katolik imana aykırı ne öne sürerlerse, onun da en yanlış şey olduğunu ya bir yolunu bulup gösterelim ya da hiç şüphe etmeden buna inanalım. Böylece içinde bilgeliğin ve ilmin bütün hazinelerinin gizli olduğu Aracımıza öyle sarılalım ki ne sahte felsefenin gevezeliğiyle ayartılalım ne de sahte dinin batıl inancıyla korkutulalım. İlahî kitapları okurken, az sözden çıkarılan ve Katolik imanın sağlamlığıyla korunan bu kadar çok doğru anlayış arasında, en çok, okuduğumuz yazarın kastettiği kesin olarak görünen anlayışı seçelim; bu gizliyse, en azından Yazı'nın bağlamının engel olmadığı ve sağlam imanla uyuşan anlayışı; Yazı'nın bağlamı da ele alınıp incelenemiyorsa, hiç değilse yalnız sağlam imanın buyurduğu anlayışı. Çünkü yazarın en çok neyi kastettiğini ayırt edememek bir şeydir, dindarlık kuralından sapmak başka bir şey. İkisinden de kaçınılırsa, okuyanın meyvesi kusursuzdur; ama ikisinden birden kaçınılamıyorsa, yazarın iradesi belirsiz olsa bile, sağlam imana uygun bir görüş çıkarmış olmak faydasız değildir.
Dicet aliquis: quid tu tanta tritura dissertationis huius, quid granorum exuisti? quid euentilasti? cur propemodum in quaestionibus adhuc latent omnia? adfirma aliquid eorum, quae multa posse intellegi disputasti. cui respondeo ad eum ipsum me suauiter cibum peruenisse, quod didici non haerere hominem in respondendo secundum fidem, quod respondendum est hominibus, qui calumniari libris nostrae salutis adfectant, ut, quidquid ipsi de natura rerum ueracibus documentis demonstrare potuerint, ostendamus nostris litteris non esse contrarium, quidquid autem de quibuslibet suis uoluminibus his nostris litteris, id est catholicae fidei contrarium protulerint, aut aliqua etiam facultate ostendamus aut nulla dubitatione credamus esse falsissimum, atque ita teneamus mediatorem nostrum, in quo sunt omnes thesauri sapientiae atque scientiae absconditi, ut neque falsae philosophiae loquacitate seducamur neque falsae religionis superstitione terreamur. et cum diuinos libros legimus in tanta multitudine uerorum intellectuum, qui de paucis uerbis eruuntur et sanitate catholicae fidei muniuntur, id potissimum deligamus, quod certum adparuerit eum sensisse, quem legimus; si autem hoc latet, id certe, quod circumstantia scripturae non inpedit et cum sana fide concordat; si autem et scripturae circumstantia pertractari ac discuti non potest, saltem id solum, quod fides sana praescribit. aliud est enim, quid potissimum scriptor senserit, non dinoscere, aliud autem a regula pietatis errare. si utrumque uitetur, perfecte se habet fructus legentis; si uero utrumque uitari non potest, etiam si uoluntas scriptoris incerta sit, sanae fidei congruam non inutile est eruisse sententiam.