Kavram
Attentio
- Yunanca
- προσοχή (prosokhē)
- Latince
- attentio; intentio (animi); attendere
- Almanca
- Aufmerksamkeit; Intention
- Fransızca
- attention; intention
- İngilizce
- attention
- Türkçe
- dikkat
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte attendere "kulak vermek, dikkat etmek"tir; De musica'da öğretmen öğrenciye sık sık attende ("dikkat et") der. VI. kitapta kelime teknik bir anlam kazanır: Daha aşağı olan beden daha üstün olan ruhta bir şey yapamayacağına göre, işitmek ve hissetmek ruhun bir edilginliği olamaz. Ruh bedeni hep canlandırır; bedende bir değişiklik olunca bu işleyişi güçleşir ya da kolaylaşır ve ruh "daha dikkatle" işler. Ruhtan gizli kalmayan bu dikkatli işleyişe hissetmek denir: güçse acı, uygunsa haz (VI 9–10). Sağlık hiçbir dikkat gerektirmeyen hâldir; ruhun bedensel şeylere fazla dikkat vermesi ise onu Tanrı'dan uzaklaştırır (VI 13–14).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| 1.–2. yy | Epiktetos | prosokhē: insanın kendi yargılarına sürekli dikkati | — |
| 387–391 | Augustinus | duyum, ruhun bedenin etkilenişlerine karşı dikkatle eylemesidir; ruh bedenden etkilenmez | Augustinus, De musica VI 9–14 |
| 397–401 | Augustinus | Confessiones XI: geçmiş hafızada, gelecek beklentide, şimdi dikkattedir (attentio); zaman ruhun yayılmasıdır (distentio animi) | — |
| 400–420 | Augustinus | De Trinitate XI 2: görmede cisim, görme ve bu ikisini birleştiren ruhun yönelmesi (intentio animi, irade) | — |
| 19.–20. yy | Brentano, Husserl | Intentionalität: bilincin her zaman bir şeye yönelmiş olması | — |
Dönüşüm: Gündelik "kulak vermek"ten ruhun etkin işleyişine; Augustinus'ta duyum kuramının ve zaman kuramının merkezine; Ortaçağ skolastiğinde intentio'nun bilgi kuramı terimine dönüşmesiyle modern "yönelimsellik"e.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | προσοχή (prosokhē) | "zihni bir şeye tutmak"; Stoacı ahlâkta insanın kendi üzerine sürekli dikkati (Epiktetos, Söylevler IV 12). |
| Latince | attentio; intentio animi | ad-tendere, "bir şeye doğru germek, uzatmak"; intendere "içe/bir hedefe doğru germek". Augustinus De musica VI 9–10'da duyumu ruhun bedendeki etkilenişlere karşı "daha dikkatle eylemesi" (attentius agere) ve bu eylemin ruhtan gizli kalmaması diye açıklar. |
| Almanca / Fransızca | Aufmerksamkeit / attention | |
| İngilizce | attention |
Türkçe karşılığı
dikkat. dikkat: Arapça "incelik, inceden inceye bakma"; Türkçede zihni bir şeye vermek anlamında yerleşmiştir ve attentio'nun "gerilip yönelme" anlamını en iyi karşılayan canlı kelimedir. yönelme / yönelim: intentio için daha uygundur, ama modern fenomenolojideki "yönelimsellik"i çağrıştırır. teveccüh: eski dilde aynı anlamı taşır, bugün "güler yüz, iltifat" anlamına kaymıştır. Bu yüzden attentio için dikkat, intentio için bağlama göre yönelme seçildi.
"Dikkat" demek Augustinus'un duyum kuramını bir psikoloji terimine indirgeme tehlikesi taşır; oysa onun için attentio ruhun bedene karşı etkin işleyişidir: Ruh bedenden etkilenmez, bedenin etkilenişlerine dikkatle karşılık verir. "Yönelim" demek ise kavramı Brentano ve Husserl'in diline çeker.
Atıf ve kaynak notu
Augustinus'un attentio'su ve intentio animi'si, Brentano'nun "yönelimsellik"i değildir: Augustinus'ta mesele bilincin nesnesi değil, ruhun bedeni yönetirken gösterdiği işleyiş ve çabadır. Kavramı modern bilinç felsefesiyle okumak geriye yansıtma olur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: dikkatle, dikkat, dikkate, dikkatin
Metinlerde işaretlendiği yerler
4 yer · 4 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.