İçeriğe geç
Musiki Üzerine

Augustinus · Musiki Üzerine

VI. Kitap

621. Bölüm

Öğretmen: Neredeyse yeterince uzun, hatta düpedüz çocukça bir biçimde, beş kitap boyunca zaman sürelerine ait ritimlerin izlerinde oyalandık. Bu boş uğraşımızı iyi niyetli insanların gözünde, belki hizmet için katlanılan emeğimiz kolayca mazur gösterir. Bu emeği şundan başka bir şey için üstlenmemiz gerektiğini düşünmedik: Tanrı'nın iyi bir yetenek bağışladığı gençler, ya da hangi yaşta olursa olsun insanlar, aceleye getirilmeden, bir tür basamaklarla, aklın önderliğinde, kendilerini bırakmaları zor olan bedenin hislerinden ve bedene ait edebiyattan koparılsınlar ve araya hiçbir tabiat girmeden insan zihinlerine hükmeden, her şeyin Tanrısı ve Rabbi olan tek Tanrı'ya, değişmez hakikatin aşkıyla bağlansınlar. O kitapları okuyan, bizim gramercilerin ve şairlerin ruhlarıyla, orada oturmayı seçtiğimiz için değil, yolculuğun zorunluluğu yüzünden haşır neşir olduğumuzu görecektir. Bu kitaba geldiğinde ise, umduğum ve yalvararak dilediğim gibi Tanrımız ve Rabbimiz amacımı ve irademi yönetir ve onu yöneldiği yere ulaştırırsa şunu anlayacaktır: Kendimiz de pek güçlü olmadığımızdan, henüz yeterince kanatlanmamışları daha serbest havalara doğru uçuruma atmaktansa zayıflarla birlikte yürümeyi tercih ettiğimiz bu değersiz yol, değersiz bir mülke çıkmıyor. Böylece, sanırım, ruhanî insanlardan biriyse, ya hiç ya da pek az kusur işlediğimize hükmedecektir. Gürültülü dil okullarından gelen ve alkışlayanların patırtısına bayağı bir hafiflikle sevinen geri kalan kalabalık ise bu yazılara rastlarsa, ya hepsini hor görecek ya da o beş kitabın kendisine yettiğini düşünecektir. Onların meyvesinin bulunduğu bu kitabı ise ya gereksiz diye bir kenara atacak ya da o gerekli kitaplardan sonraya kalabilirmiş gibi erteleyecektir. Bunları anlayacak eğitimi olmayan öteki kişilere gelince: Hıristiyan saflığının sırlarıyla yetişip en yüce sevgiyle tek ve hakiki Tanrı'ya yönelerek bütün çocukça şeylerin üstünden uçup geçmişlerse, onlara kardeşçe öğüt veriyorum: Bunlara inmesinler; burada zahmet çekmeye başladıklarında da kendi ağırlıklarından yakınmasınlar. Çünkü ayaklarına zor ve sıkıntılı gelen yolları bilmeseler bile, bilmedikleri yerleri uçarak da geçebilirler. Ama bunları, hem zayıf ya da alışmamış adımlarla burada yürüyemeyen hem de bunları bir kenara bırakıp üzerlerinden uçabilecekleri takva kanatlarına sahip olmayanlar okuyorsa, kendilerine uygun olmayan bir işe karışmasınlar. En şifalı dinin öğütleriyle ve Hıristiyan imanının yuvasında, dolambaçlı yolların değil yurdun kendisinin aşkıyla yanarak, bu yolculuğun zahmetinden ve tozundan havalanıp kurtulacakları kanatları beslesinler. Çünkü bu yazılar, dünyevî edebiyata kendini vermiş, büyük yanılgılara dolanmış, iyi yeteneklerini boş şeylerde aşındıran ve orada kendilerini neyin hoşnut ettiğini bilmeyen kişiler için yazıldı. Bunu fark etselerdi, o ağlardan hangi yoldan kaçacaklarını ve en mesut güvenliğin yerinin neresi olduğunu görürlerdi.

62
  1. M. Satis diu pene, atque adeo plane pueriliter per quinque libros in vestigiis numerorum ad moras temporum pertinentium morati sumus: quam nostram nugacitatem apud benevolos homines facile fortassis excuset officiosus labor; quem non ob aliud suscipiendum putavimus, nisi ut adolescentes, vel cujuslibet aetatis homines, quos bono ingenio donavit Deus, non praepropere, sed quibusdam gradibus a sensibus carnis atque a carnalibus litteris, quibus eos non haerere difficile est, duce ratione avellerentur, atque uni Deo et Domino rerum omnium, qui humanis mentibus nulla natura interposita praesidet, incommutabilis veritatis amore adhaerescerent. Illos igitur libros qui leget, inveniet nos cum grammaticis et poeticis animis, non habitandi electione, sed itinerandi necessitate versatos. Ad hunc autem librum cum venerit, si, ut spero et supplex deprecor, Deus et Dominus noster propositum meum voluntatemque gubernaverit, et eo quo est intenta perduxerit, intelliget non vilis possessionis esse vilem viam, per quam nunc cum imbecillioribus, nec nos ipsi admodum fortes, ambulare maluimus, quam minus pennatos per liberiores auras praecipitare. Ita nos, quantum arbitror, aut nihil aut non multum peccasse judicabit, si tamen de numero spiritualium virorum iste fuerit. Nam turba caetera de scholis linguarum tumultuantium, et ad plaudentium strepitum vulgari levitate laetantium, si forte irruerit in has litteras, aut contemnet omnes, aut illos quinque libros sufficere sibi arbitrabitur: istum vero in quo fructus illorum est, vel abjiciet quasi non necessarium, vel differet quasi post necessarium. Reliquos vero qui ad ista intelligenda eruditi non sunt, si sacramentis Christianae puritatis imbuti, in unum et verum Deum summa charitate nitentes, cuncta puerilia transvolaverunt, fraterne admoneo ne ad ista descendant, et cum hic laborare coeperint, de tarditate sua conquerantur, ignorantes itinera difficilia et molesta pedibus suis, volando se posse etiam ignorata transire. Si autem ii legunt qui et infirmis aut inexercitatis gressibus hac ambulare non possunt, et nullas pietatis alas habent, quibus ista neglecta praetervolent, non se inserant inconvenienti negotio; sed praeceptis saluberrimae religionis, et nido fidei Christianae pennas nutriant, quibus subvecti laborem ac pulverem hujus itineris evadant, magis ipsius patriae quam viarum flexuosarum amore flagrantes. His enim haec scripta sunt, qui litteris saecularibus dediti, magnis implicantur erroribus, et bona ingenia in nugis conterunt, nescientes quid ibi delectet. Quod si animadverterent, viderent qua effugerent illa retia, et quisnam esset beatissimae securitatis locus.
632. Bölüm

Öğretmen: Bu yüzden, dostum, ki şimdi konuşmam seninle, cisimlerden cisimsiz şeylere geçebilmemiz için istersen cevap ver: Şu dizeyi söylediğimizde, Deus creator omnium (Ey her şeyin yaratıcısı Tanrı), onu oluşturan bu dört iambosun ve on iki zamanın nerede olduğunu düşünürsün? Yalnız işitilen seste mi, yoksa kulaklara ait olan dinleyicinin hissinde de mi, söyleyenin eyleminde de mi; yoksa dize bilindiği için bu ritimlerin hafızamızda da bulunduğunu kabul etmek mi gerekir?

Öğrenci: Sanırım bunların hepsinde.

Öğretmen: Başka hiçbir yerde değil mi?

Öğrenci: Başka ne kaldığını görmüyorum; meğer bunların kendisinden çıktığı daha içte ve daha yüksekte bir güç bulunsun.

Öğretmen: Ben neyin tahmin edilebileceğini sormuyorum. Bu dört tür sana öyle görünüyorsa ki onlar kadar açık başka hiçbirini görmüyorsun, istersen onları birbirinden ayıralım ve her birinin ötekiler olmadan var olup olamayacağına bakalım. Sanırım hiçbir dinleyicinin bulunmadığı bir yerde, bir damlanın düşmesiyle ya da cisimlerin başka bir çarpışmasıyla havayı bu türden kısa sürelerle ve ölçülerle döven bir sesin bulunabileceğini inkâr etmeyeceksin. Bu olduğunda, sesin kendisinin bu ritimlere sahip olduğu o ilk türden başka, bu dördünden herhangi biri bulunur mu?

Öğrenci: Başka hiçbirini görmüyorum.

Öğretmen: Peki dinleyicinin hissinde bulunan öteki tür? Hiçbir şey ses vermezse var olabilir mi? Çünkü o kulakların, bir şey ses verirse algılama gücüne sahip olup olmadığını sormuyorum; ses yokken de bundan yoksun değildirler, yoksa sessizlik olduğunda sağırlardan hiç farkları kalmazdı. Sorduğum şu: Hiçbir şey ses vermese de ritimlerin kendisine sahipler mi? Çünkü ritimlere sahip olmak başka, ritimli bir sesi hissedebilmek başkadır. Bedenin hisseden bir yerine parmağınla dokunsan, kaç kez dokunulursa o sayı o kadar kez dokunuşla hissedilir; hissedildiği sırada hisseden o sayıdan yoksun değildir. Ama kimse dokunmadığında da içinde bulunup bulunmadığı —o his değil, o sayı— aynı şekilde sorulur.

Öğrenci: Henüz bir şey ses vermeden önce de hissin, kendi içinde kurulmuş böyle ritimlerden yoksun olduğunu kolay kolay söyleyemem; yoksa ne onların ahengiyle okşanır ne de saçmalıklarından incinirdi. Öyleyse bir şey ses verdiğinde akılla değil tabiatla onu onayladığımız ya da ondan tiksindiğimiz o şeye, her ne ise, hissin kendisinin ritmi diyorum. Çünkü bu onaylama ve onaylamama gücü, sesi işittiğim anda kulaklarımda meydana gelmiyor; kulaklar iyi seslere de kötülere de aynı şekilde açıktır.

Öğretmen: Bak bakalım, bu ikisini asla karıştırmamak gerekmez mi? Herhangi bir dize bazen daha kısa, bazen daha uzun söylenirse, ayakların aynı oranı korunsa da zorunlu olarak aynı zaman süresini kaplamaz. Dizenin kendi türüyle kulakları okşamasını, ahenkli olanı kabul edip saçmayı reddetmemizi sağlayan o güç sağlar. Ama hızlı söylendiğinde yavaş söylendiğinden daha kısa zamanda hissedilmesinde, kulakların sesle ne kadar süre dokunulduğundan başka hiçbir şeyin payı yoktur. Demek ki kulakların sesle dokunulduğundaki bu etkilenişi, dokunulmasalar olacağı gibi hiçbir şekilde değildir. Çünkü işitmek işitmemekten nasıl farklıysa, bu sesi işitmek de başka bir sesi işitmekten öyle farklıdır. Öyleyse bu etkileniş, onu meydana getiren sesin ölçüsü olduğu için ne onun ötesine uzar ne de berisinde kalır. Demek ki iambosta başka, tribrakhysta başkadır; daha uzun söylenen iambosta daha uzun, daha kısa söylenende daha kısadır; sessizlikte ise hiç yoktur. Bu etkileniş ritimli bir sesle meydana geliyorsa, kendisinin de ritimli olması zorunludur. Onu meydana getiren ses bulunmadıkça da var olamaz; çünkü suya basılan bir ize benzer: Bir cismi bastırmadan önce biçimlenmez, cismi çektiğinde de kalmaz. Kulaklarda bulunan, âdeta yargıçlık eden o tabiî güç ise sessizlikte de var olmaya devam eder; onu bize ses getirmez, aksine ses, ister onaylanacak ister onaylanmayacak olsun, onun tarafından karşılanır. Bu yüzden, yanılmıyorsam, bu ikisini ayırmak ve bir şey işitildiğinde kulakların etkilenişinin kendisinde bulunan ritimlerin sesle getirildiğini, sessizlikle götürüldüğünü kabul etmek gerekir. Bundan da şu çıkar: Sesin kendisinde bulunan ritimler, işitmede bulunan bu ritimler olmadan var olabilir; ama bunlar onlar olmadan var olamaz.

63
  1. M. Quamobrem tu, cum quo mihi nunc ratio est, familiaris meus, ut a corporeis ad incorporea transeamus, responde, si videtur, cum istum versum pronuntiamus, Deus creator omnium, istos quatuor iambos quibus constat, et tempora duodecim, ubinam esse arbitreris; id est, in sono tantum qui auditur, an etiam in sensu audientis qui ad aures pertinet, an in actu etiam pronuntiantis, an quia notus versus est, in memoria quoque nostra hos numeros esse fatendum est? D. In his omnibus puto. M. Nusquamne amplius? D. Quid aliud restet non video, nisi forte interior et superior aliqua vis sit unde ista procedunt. M. Non ego quaero quid suspicandum sit: quare si haec quatuor genera ita tibi apparent, ut nullum aliud videas quod aeque manifestum sit, discernamus ea, si placet, ab invicem, et videamus utrum singula esse sine invicem possint. Nam credo non te esse negaturum fieri posse, ut in aliquo loco aliquis sonus existat hujuscemodi morulis et dimensionibus verberans aerem vel stillicidio vel aliquo alio pulsu corporum, ubi nullus adsit auditor. Quod cum fit, num praeter illud primum genus, cum ipse sonus hos numeros habet, ullum horum quatuor reperitur? D. Nullum aliud video. 3. M. Quid iste alter, qui est in sensu audientis? potestne esse si nihil sonet? Non enim quaero utrum habeant illae aures vim percipiendi si quidquam sonuerit, qua utique non carent si desit sonus: nam et cum silentium est, nihil a surdis differunt ⟦?⟧; sed quaero utrum ipsos numeros habeant, etiamsi nihil sonet. Siquidem aliud est habere numeros, aliud posse sentire numerosum sonum. Nam et si sentientem corporis locum digito tangas, quotieslibet tangitur, toties sentitur tactu ille numerus: et cum sentitur, non eo caret sentiens: sed utrum insit etiam tangente nullo, non sensus ille, sed numerus, similiter quaeritur. D. Non facile dixerim carere sensum numeris talibus in se constitutis, etiam antequam aliquid sonet: non enim aliter aut eorum mulceretur concinnitate, aut absurditate offenderetur. Idipsum ergo quidquid est, quo aut annuimus aut abhorremus, non ratione sed natura, cum aliquid sonat, ipsius sensus numerum voco. Non enim tunc fit in auribus meis, cum sonum audio, haec vis approbandi et improbandi. Aures quippe non aliter bonis sonis quam malis patent. M. Vide potius ne ista duo sint minime confundenda. Nam si versus quilibet modo correptius, modo productius pronuntietur, spatium temporis non idem teneat necesse est, quamvis eadem pedum ratione servata. Ut ergo ipso suo genere aures mulceat, illa vis facit qua concinna adsciscimus, et absurda respuimus. Ut autem breviore tempore sentiatur cum celerius, quam cum tardius promitur, non interest aliquid nisi quamdiu aures tangantur sono. Affectio ergo haec aurium cum tanguntur sono, nullo modo talis est ac si non tangantur. Ut enim differt audire ab eo quod est non audire, ita differt hanc vocem audire ab eo quod est alteram audire. Haec igitur affectio nec ultra porrigitur, nec infra cohibetur; quoniam est mensura ejus soni qui facit eam. Altera est ergo in iambo, altera in tribracho; productior in productiore iambo, correptior in correptiore; nulla in silentio. Quae si numerosa voce fit, etiam ipsa numerosa sit necesse est. Neque esse potest, nisi cum adest effector ejus sonus: similis est enim vestigio in aqua impresso, quod neque ante formatur quam corpus impresseris, neque remanet cum detraxeris. Naturalis vero illa vis quasi judiciaria, quae auribus adest, non desinit esse in silentio, nec nobis eam sonus infert, sed ab ea potius, sive probandus, sive improbandus excipitur. Quare ista duo, nisi fallor, distinguenda sunt; et fatendum numeros qui sunt in ipsa passione aurium, cum aliquid auditur, sono inferri, auferri silentio. Ex quo colligitur numeros qui sunt in ipso sono, posse esse sine istis qui sunt in eo quod est audire, cum hi sine illis esse non possint.
643. Bölüm

Öğrenci: Katılıyorum.

Öğretmen: Öyleyse söyleyenin kullanımında ve işleyişinde bulunan bu üçüncü türe dikkat et ve bu ritimlerin hafızada bulunanlar olmadan var olup olamayacağına bak. Çünkü kendi içimizde, sessizce, düşünerek bazı ritimleri, sesle de yapılacakları zaman süresiyle yerine getirebiliriz. Bunların ruhun bir tür işleyişinde bulunduğu açıktır. Bu işleyiş hiçbir ses çıkarmadığı ve kulaklara hiçbir etkileniş getirmediği için, bu türün, biri seste, öteki işittiği sırada dinleyicide bulunan o iki tür olmadan var olabileceğini gösterir. Ama hafızanın yardımı olmadan var olabilir mi, bunu soruyoruz. Gerçi damarların atışında bulduğumuz ritimleri ruh yapıyorsa, soru çözülmüştür; çünkü bunların işleyişte bulunduğu açıktır ve bunlar için hafızadan hiçbir yardım almayız. Bunların işleyen ruha ait olup olmadığı belirsizse bile, gidip gelen solukla yaptığımız ritimler konusunda kimse şüphe etmez: Bunlar zaman aralıklarında ritimlerdir ve ruh onları öyle işler ki irade işe katılınca birçok şekilde değiştirilebilirler; yine de yapılmaları için hiçbir hafızaya gerek yoktur.

Öğrenci: Bu türün öteki üçü olmadan var olabileceği bana açık görünüyor. Damar atışlarının ve solunum aralıklarının bedenlerin mizacına göre çeşitli olduğundan şüphe etmesem de, bunların ruh işlediği için meydana geldiğini inkâr etmeye kim cüret eder? Bu akış bedenlerin farklılığına göre kimilerinde daha hızlı, kimilerinde daha yavaş olsa da, onu yapan ruh bulunmadıkça hiç yoktur.

Öğretmen: Öyleyse dördüncü türü, yani hafızada bulunan ritimleri de düşün. Bunları hatırlayarak çıkarıyorsak ve başka düşüncelere sürüklendiğimizde onları sanki kendi gizli yerlerinde saklıymış gibi yeniden bırakıyorsak, sanırım bunların ötekiler olmadan var olabileceği gizli değildir.

Öğrenci: Ötekiler olmadan var olduklarından şüphe etmiyorum; ama işitilmeseler ya da düşünülmeseler hafızaya emanet edilmezlerdi. Bu yüzden o ritimler sona erdiğinde de kalsalar, yine de onlar önce gelmiş olduğu için basılırlar.

64
  1. D. Assentior. M. Attende igitur hoc tertium genus, quod est in ipso usu et operatione pronuntiantis; et vide utrum possint esse hi numeri sine illis qui sunt in memoria. Nam et taciti apud nosmetipsos possumus aliquos numeros cogitando peragere ea mora temporis, qua etiam voce peragerentur. Illos in quadam operatione animi esse manifestum est, quae quoniam nullum edit sonum, nihilque passionis infert auribus, ostendit hoc genus sine illis duobus esse posse, quorum unum in sono est, alterum in audiente, quando audit. Sed utrum existeret, nisi adjuvante memoria, quaerimus. Quanquam si anima hos numeros agit, quos in venarum pulsu invenimus, soluta quaestio est: nam et in operatione hos esse manifestum est, et nihil ad eos adjuvamur memoria. Quod si de his incertum est, utrum operantis animae sint; de istis certe quos reciproco spiritu agimus, nulli dubium est, quin et temporum intervallis numeri sint, et eos sic anima operetur, ut etiam voluntate adhibita multis modis variari queant: nec tamen ut agantur, ulla opus est memoria. D. Videtur mihi hoc genus sine tribus caeteris esse posse. Quamvis enim pro temperatione corporum varios venarum pulsus, et respirationis intervalla fieri non ambigam; tamen operante anima fieri, negare quis audeat? Qui cursus etsi pro diversitate corporum aliis celerior est, aliis tardior; nisi tamen adsit anima quae id agat, nullus est. M. Considera igitur et quartum genus, eorum scilicet numerorum qui sunt in memoria: nam si eos recordatione depromimus, et cum in alias cogitationes deferimur, hos rursum relinquimus velut in suis secretis reconditos, non, opinor, occultum est eos esse posse sine caeteris. D. Non dubito eos esse sine caeteris; sed tamen nisi auditi vel cogitati, non mandarentur memoriae: et ideo quanquam illis desinentibus maneant, iisdem tamen praecedentibus imprimuntur.
654. Bölüm

Öğretmen: Sana karşı çıkmıyorum. Bu dört türden hangisini en üstün saydığını artık sormak isterdim; ama sanıyorum ki bunları ele alırken, nereden geldiğini bilmeden, karşımıza beşinci bir tür çıktı: Ritimlerin denkliğinden hoşlandığımızda ya da onlarda bir kusur işlendiğinde incindiğimizde, hissetmenin tabiî yargısının kendisinde bulunan tür. Çünkü sana görünen şeyi hor görmüyorum: Hissimiz, içinde gizli bazı ritimler olmadan bunu hiçbir şekilde yapamazdı. Yoksa bu kadar büyük bir gücün bu dört türden birine ait olduğunu mu düşünüyorsun?

Öğrenci: Ben bu türün hepsinden ayrılması gerektiğini düşünüyorum. Çünkü cisme atfedilen ses vermek başka; ruhun bedende seslerden etkilenmesi olan işitmek başka; ritimleri daha uzun ya da daha kısa işlemek başka; bunları hatırlamak başka; bütün bunlar hakkında onaylayarak ya da tiksinerek, sanki tabiî bir hakla hüküm vermek başkadır.

Öğretmen: Haydi şimdi söyle bana: Bu beşinden en üstün olanı hangisi?

Öğrenci: Sanırım bu beşincisi.

Öğretmen: Doğru düşünüyorsun; çünkü üstün olmasaydı onlar hakkında hüküm veremezdi. Ama yine soruyorum: Öteki dördünden en çok hangisini onaylıyorsun?

Öğrenci: Elbette hafızada olanı; çünkü ritimlerin orada, ses verdikleri, işitildikleri ya da işlendikleri zamandan daha kalıcı olduğunu görüyorum.

Öğretmen: Demek ki yapılmış olanları yapanların önüne koyuyorsun; çünkü az önce hafızada olanların ötekiler tarafından basıldığını söyledin.

Öğrenci: Önüne koymak istemezdim; ama daha kalıcı olanı daha az kalıcı olanın önüne nasıl koymayacağımı da görmüyorum.

Öğretmen: Bu seni etkilemesin. Çünkü ebedî şeylerin zamana bağlı şeylere tercih edilmesi gibi, daha uzun sürede silinen şeyler de daha kısa zamanda geçenlere tercih edilmez. Bir günlük sağlık, elbette birçok günlük hastalıktan daha iyidir. İstenecek şeyleri istenecek şeylerle karşılaştırırsak da, aynı şey birkaç günde yazılıp bir günde okunuyorsa, bir günlük okuma birçok günlük yazmadan daha iyidir. Aynı şekilde hafızadaki ritimler kendilerini basan ritimlerden daha uzun kalsalar da, onları bedende değil ruhta işlediğimiz ritimlerin önüne koymamak gerekir; çünkü ikisi de geçer: biri durmakla, öteki unutulmakla. Ama işlediğimiz ritimler, biz henüz durmadan da, ardından gelenlerin birbirini izlemesiyle götürülür gibi görünür: İlkler ikincilere, ikinciler üçüncülere ve böylece öncekiler geçip giderek sonrakilere yer bırakır; ta ki sonuncuları da duruşun kendisi yok edene kadar. Unutmakla ise birçok ritim birlikte, azar azar da olsa, silinir; çünkü bunlar da bir süre bile bütün kalmaz. Örneğin bir yıl sonra hafızada bulunmayan şey, bir gün sonra bile artık eksilmiştir; bu azalma hissedilmez. Yine de bu, yanlış olmayan bir çıkarımla anlaşılır; çünkü şey, yılın dolmasından bir gün önce birden bütünüyle uçup gitmez. Buradan da onun hafızaya yapıştığı andan itibaren kaymaya başladığı anlaşılır. Bir şeyi bir süre sonra, bütünüyle unutulup gitmeden önce hatırlayıp yeniden andığımızda çoğu zaman "belli belirsiz hatırlıyorum" dememiz de buradandır. Bu yüzden bu iki ritim türü de ölümlüdür. Yine de yapanlar haklı olarak yapılmışların önüne konur.

Öğrenci: Kabul ediyorum ve onaylıyorum.

65
  1. M. Non resisto tibi, et vellem jam quaerere, quod tandem horum quatuor generum praestantissimum judices: nisi arbitrarer dum illa tractamus, nescio unde apparuisse nobis quintum genus, quod est in ipso naturali judicio sentiendi, cum delectamur parilitate numerorum, vel cum in eis peccatur, offendimur. Non enim contemno quod tibi visum est, sine quibusdam numeris in eo latentibus hoc sensum nostrum nullo modo agere potuisse. An forte ad istorum quatuor aliquod genus hanc tantam vim pertinere arbitraris? D. Ego vero ab illis omnibus hoc genus distinguendum puto. Siquidem aliud est sonare, quod corpori tribuitur, aliud audire, quod in corpore anima de sonis patitur, aliud operari numeros vel productius vel correptius, aliud ista meminisse, aliud de his omnibus vel annuendo vel abhorrendo quasi quodam naturali jure ferre sententiam. 6. M. Age, nunc dic mihi quinque horum quod maxime excellat. D. Hoc quintum puto. M. Recte putas: non enim de illis posset, nisi excelleret, judicare. Sed rursus quaero, caeterorum quatuor quod maxime probes. D. Illud profecto quod est in memoria; quia video ibi diuturniores esse numeros, quam cum sonant, vel cum audiuntur, vel cum aguntur. M. Praeponis ergo factos facientibus: nam istos qui sunt in memoria, ab illis aliis imprimi paulo ante dixisti. D. Nollem praeponere: sed rursus quomodo non praeponam diuturniora minus diuturnis, non video. M. Non te istuc moveat. Non enim sicut aeterna temporalibus, ita ea quae diutius abolentur, iis quae breviore tempore transeunt, praeferenda sunt. Quia et sanitas unius diei profecto est melior quam multorum dierum imbecillitas. Et si optanda optandis comparemus, melior est unius diei lectio, quam plurium scriptio, si eadem res uno die legatur, quae pluribus scribitur. Ita numeri qui sunt in memoria, etsi diutius manent quam illi a quibus imprimuntur, non eos tamen anteponere oportet eis quos agimus, non in corpore, sed in anima: utrique enim praetereunt, alii cessatione, alii oblivione. Sed illi quos operamur, etiam nondum cessantibus nobis successione sequentium videntur auferri, dum primi secundis, et secundi tertiis, atque ita deinceps priores posterioribus praetereundo concedunt locum, donec ultimos perimat ipsa cessatio. Oblivione vero plures simul numeri, quamvis paulatim, absterguntur: nam nec ipsi aliquandiu manent integri. Quod enim post annum, verbi gratia, in memoria non invenitur, etiam post unum diem jam minus est: sed non sentitur ista diminutio: non tamen falso ex eo conjicitur, quia non utique pridie quam compleatur annus repente totum evolat: unde intelligi datur, ab illo tempore quo inhaeret memoriae, incipere labi. Hinc est illud quod plerumque dicimus, Tenuiter memini, cum aliquid post tempus recordando repetimus, antequam plane totum excidat. Quapropter utrumque hoc numerorum genus mortale est. Verumtamen facientes factis jure anteponuntur. D. Accipio, et probo.

65_2Öğretmen: Öyleyse şimdi kalan üçüne bak ve onlardan hangisinin en iyi olup ötekilere tercih edilmesi gerektiğini açıkla.

Öğrenci: Bu kolay değil. Çünkü yapanları yapılmışların önüne koymak gerektiğini söyleyen o kurala göre, zafer çelengini ses veren ritimlere vermek zorunda kalıyorum. Bunları işitirken hissederiz ve bunları hissederken bunlardan etkileniriz. Demek ki işittiğimizde kulakların etkilenişinde bulunanları bunlar yapar; hissederek taşıdığımız bu ritimler de yine hafızada başkalarını yapar ve kendi yaptıklarının haklı olarak önüne konur. Ama burada hem hissetmek hem hatırlamak ruha ait olduğundan, ruhta meydana gelen bir şeyi yine onda meydana gelen başka bir şeyin önüne koymam beni rahatsız etmez. Beni şaşırtan şu: Elbette cismanî olan ya da her nasılsa cisimde bulunan ses veren ritimler, hissettiğimizde ruhta bulunduğu görülen ritimlerden nasıl daha övgüye değer olabilir? Ama öte yandan, bunlar yaptığı, ötekiler de bunlardan meydana geldiği hâlde nasıl daha övgüye değer olmasınlar, bu da beni şaşırtıyor.

Öğretmen: Sen daha çok cismin ruhta bir şey yapabilmesine şaş. Belki bunu yapamazdı, eğer ruhun hiçbir zahmet çekmeden ve en büyük kolaylıkla canlandırıp yönettiği o beden, ilk günah yüzünden daha kötüye doğru değişip bozulmaya ve ölüme tabi olmasaydı. Yine de bu bedenin kendi türünde bir güzelliği vardır ve tam da bununla ruhun saygınlığını yeterince öne çıkarır; çünkü ruhun yarası da hastalığı da bir güzelliğin şerefinden yoksun kalmayı hak etmedi. Tanrı'nın en yüce Bilgeliği, insanı günahsız ama günahkârın durumuyla birlikte üstlendiğinde, bu yarayı şaşılacak ve söze sığmaz bir sırla üstlenmeye tenezzül etti. Çünkü insan olarak doğmayı, acı çekmeyi ve ölmeyi istedi. Bunların hiçbirini hak ettiği için değil, en üstün iyiliği yüzünden istedi. Öyle ki bizi pek haklı olarak bu durumlara düşüren kibirden, onun haksız yere katlandığı hakaretlerden daha çok sakınalım; o bizim için, borçlu olmadığı ölüme bile katlanabildiyse, biz de borçlu olduğumuz ölümü sükûnetle ödeyelim; böyle bir sırda azizlerin ve daha iyi olanların anlayabileceği daha gizli ve daha arınmış başka ne varsa onu da öğrenelim. Öyleyse ölümlü bedende işleyen ruhun cisimlerin etkilenişini hissetmesine şaşmamak gerekir. Ruh bedenden daha iyi olduğu için, onda meydana gelen her şeyin bedende meydana gelen her şeyden daha iyi olduğu da düşünülmemelidir. Çünkü sanırım doğrunun yanlışa tercih edilmesi gerektiğini düşünürsün.

Öğrenci: Bundan kim şüphe eder?

Öğretmen: Rüyada gördüğümüz ağaç doğru [yani gerçek] midir?

Öğrenci: Hiçbir şekilde.

Öğretmen: Ama onun sureti ruhta meydana gelir; şimdi gördüğümüz ağacınki ise cisimde meydana gelmiştir. Bu yüzden hem doğru yanlıştan, hem ruh bedenden daha iyi olduğuna göre, cisimdeki doğru ruhtaki yanlıştan daha iyidir. Ama bu, cisimde meydana geldiği ölçüde değil doğru olduğu ölçüde daha iyi olduğu gibi, o da belki ruhta meydana geldiği ölçüde değil yanlış olduğu ölçüde daha kötüdür. Tabii buna söyleyeceğin bir şey yoksa.

Öğrenci: Hiçbir şey yok.

Öğretmen: Sanırım daha iyi olmaktan çok konumuza daha yakın olan başka bir şey dinle. Yakışanın yakışmayandan daha iyi olduğunu inkâr etmeyeceksin.

Öğrenci: Hayır, kabul ediyorum.

Öğretmen: Ama bir kadına yakışan bir giysinin bir erkeğe yakışmayabileceğinden kim şüphe eder?

Öğrenci: Bu da açık.

Öğretmen: Öyleyse ritimlerin bu biçimi kulaklara akan seslere yakışıyor da, onları hissederek ve onlardan etkilenerek taşıyan ruha yakışmıyorsa, buna çok şaşmak mı gerekir?

Öğrenci: Sanmıyorum.

Öğretmen: Öyleyse bedenden daha iyi olan ruhta meydana gelseler bile, ses veren cismanî ritimleri onlardan meydana gelenlerin önüne koymakta neden tereddüt ediyoruz? Çünkü bedeni ruhun değil, ritimleri ritimlerin, yapanları yapılmışların önüne koyuyoruz. Cisimler bu tür ritimlerle ne kadar ritimliyse o kadar iyidir. Ruh ise beden aracılığıyla aldığı bu ritimlerden yoksun kalarak daha iyi olur; bedenin hislerinden yüz çevirip bilgeliğin ilahî ritimleriyle yeniden biçimlendiğinde. Kutsal Yazılarda böyle denir: "Bilgeliği ve sayıyı bilmek, incelemek ve aramak için dolaştım" (Vaiz 7, 26). Bunun, ahlaksız tiyatroların bile yankılandığı bu ritimler için söylendiği hiçbir şekilde düşünülmemelidir; sanırım ruhun bedenden almadığı, aksine en yüce Tanrı'dan alıp kendisinin bedene bastığı ritimler için söylenmiştir. Bunun nasıl bir şey olduğu ise burada incelenecek değildir.

65_2
  1. M. Jam ergo tria reliqua intuere, et eorum quoque quod sit optimum et caeteris praeferendum, edissere. D. Non est hoc facile. Nam ex illa regula qua factis facientes oportet anteferre, cogor sonantibus numeris palmam dare: hos enim sentimus audientes, et cum hos sentimus, hos patimur. Hi ergo faciunt eos qui sunt in aurium passione cum audimus: hi autem rursus quos sentiendo habemus, faciunt alios in memoria, quibus a se factis recte praeferuntur. Sed hic quia et sentire et meminisse animae est, non moveor, si aliquid quod in anima fit, alicui quod item in ea fit anteponam. Illud me conturbat, quomodo sonantes numeri, qui certe corporei sunt, vel quoquo modo in corpore, magis laudandi sint quam illi, qui, cum sentimus, in anima esse reperiuntur. Sed rursus conturbat quomodo non magis laudandi sint, cum hi faciant, illi ab his fiant. M. Mirare potius quod facere aliquid in anima corpus potest. Hoc enim fortasse non posset, si non peccato primo corpus illud quod nulla molestia et summa facilitate animabat et gubernabat, in deterius commutatum, et corruptioni subjaceret et morti: quod tamen habet sui generis pulchritudinem, et eo ipso dignitatem animae satis commendat, cujus nec plaga, nec morbus sine honore alicujus decoris meruit esse. Quam plagam summa Dei Sapientia mirabili et ineffabili sacramento dignata est assumere, cum hominem sine peccato, non sine peccatoris conditione suscepit. Nam et nasci humanitus, et pati et mori voluit. Nihil horum merito, sed excellentissima bonitate; ut nos caveremus magis superbiam, qua dignissime in ista cecidimus, quam contumelias quas indignus excepit; et animo aequo mortem debitam solveremus, si propter nos potuit etiam indebitam sustinere; et quidquid secretius atque purgatius in tali sacramento a sanctis et melioribus intelligi potest. Ergo animam in carne mortali operantem passionem corporum sentire non mirum est. Nec quia ipsa est corpore melior, melius putandum est omne quod in ea fit, quam omne quod fit in corpore. Credo enim tibi videri verum falso esse praeponendum. D. Quis dubitaverit? M. Num verum est arbor, quam videmus in somnis? D. Nullo modo. M. At ejus forma in anima fit, hujus autem, quam nunc videmus, in corpore facta est. Quare cum et verum falso, et anima corpore melior sit, verum in corpore melius est quam falsum in anima. Sed ut hoc in quantum verum, non in quantum in corpore fit, melius est; ita illud in quantum falsum, non in quantum in anima fit, fortasse est deterius. Nisi quid habes ad haec. D. Nihil equidem. M. Audi aliud quod sit, ut puto, vicinius quam melius. Neque enim negabis, quod decet esse melius, quam id quod non decet. D. Imo fateor. M. At in qua veste decens est mulier, in eadem virum indecentem esse posse, quis ambigat? D. Et hoc manifestum est. M. Quid si ergo forma ista numerorum decet in sonis, qui allabuntur auribus, et dedecet in anima, cum eos sentiendo ac patiendo habet, num magnopere mirandum est? D. Non opinor. M. Quid ergo dubitamus sonantes numeros atque corporeos praeponere iis qui ab ipsis fiunt, quamvis in anima fiant, quae corpore est melior? quia numeros numeris, efficientes factis, non corpus animae praeponimus. Corpora enim tanto meliora sunt, quanto numerosiora talibus numeris. Anima vero istis quae per corpus accipit, carendo fit melior, cum sese avertit a carnalibus sensibus, et divinis sapientiae numeris reformatur. Ita quippe in Scripturis sanctis dicitur: Circuivi ego, ut scirem et considerarem et quaererem sapientiam et numerum (Eccle. VII, 26). Quod nullo modo arbitrandum est de his numeris dictum, quibus etiam flagitiosa theatra personant: sed de illis, credo, quos non a corpore accipit anima, sed acceptos a summo Deo ipsa potius imprimit corpori. Quod quale sit, non hoc loco est considerandum.
665. Bölüm

Öğretmen: Yine de, ağaç hissederek bedenden ritim almadığı için —çünkü onda hiçbir his yoktur— ağacın hayatının bizimkinden daha iyi olduğu akla gelmesin diye şunu dikkatle düşünmek gerekir: İşitmek denen şey gerçekten de bedenin ruhta bir şey meydana getirmesinden başka bir şey değil midir? Ama ruhu, işleyen bedene herhangi bir şekilde malzeme olarak tabi kılmak son derece saçmadır. Çünkü ruh hiçbir zaman bedenden daha aşağı değildir; her malzeme de onu işleyenden daha aşağıdır. Öyleyse ruh hiçbir şekilde işleyen bedene tabi bir malzeme değildir. Beden onda bazı ritimler işleseydi öyle olurdu. Demek ki işittiğimizde, seslerde tanıdığımız ritimler ruhta ritimler meydana getirmez. Buna itirazın var mı?

Öğrenci: Öyleyse dinleyende olup biten nedir?

Öğretmen: O her ne ise, belki bulamayacağımız ya da açıklayamayacağımız bir şeydir; ama bu, ruhun bedenden daha iyi olduğundan şüphe etmemize yol açar mı? Ya da bunu kabul ettiğimizde, ruhu, işleyen ve ritim koyan bedene tabi kılabilir miyiz; öyle ki beden işleyen, ruh da ondan ve onda ritimli bir şeyin işlendiği malzeme olsun? Buna inanırsak ruhun daha aşağı olduğuna da inanmak zorundayız. Bundan daha sefil, daha iğrenç neye inanılabilir? Durum böyle olduğuna göre, Tanrı yardım etmeye tenezzül ettiği ölçüde, orada neyin saklı olduğunu tahmin etmeye ve anlatmaya çalışacağım. Ama bu, ikimizin ya da birimizin zayıflığı yüzünden istediğimiz gibi başarılamazsa, ya başka bir zaman daha berrak bir kafayla kendimiz araştırırız, ya daha anlayışlı olanlara araştırmaları için bırakırız, ya da gizli kalmasına sükûnetle katlanırız. Ama bu yüzden şu daha kesin şeyleri elimizden kaçırmamalıyız.

Öğrenci: Gücüm yeterse bunu sarsılmaz tutacağım; yine de bu gizli köşenin bize kapalı kalmamasını isterim.

Öğretmen: Ne düşündüğümü kısaca söyleyeyim. Sen ya beni izle, ya da duraksayıp tereddüt ettiğimi fark edersen, gücün yetiyorsa önüme geç. Ben bu bedenin ruh tarafından ancak yapanın yönelmesiyle canlandırıldığını düşünüyorum. Ruhun bedenden bir şeye uğradığını da sanmıyorum; aksine ruh, ilahî bir düzenle kendi hâkimiyetine tabi kılınmış olan bedenle ve bedende bir şeyler yapar. Ama bazen kolaylıkla, bazen güçlükle işler; ruhun liyakatine göre bedensel tabiat ona ne kadar çok ya da az boyun eğerse. Öyleyse bu bedene dışarıdan sokulan ya da karşısına çıkarılan cismanî şeyler ruhta değil bedenin kendisinde bir şey yapar; bu şey ruhun işine ya aykırı düşer ya da uyar. Bu yüzden ruh aykırı olana direndiğinde ve kendisine tabi malzemeyi güçlükle kendi işinin yollarına ittiğinde, güçlük yüzünden eyleme daha dikkatle yönelir. Dikkat yüzünden ruhtan gizli kalmayan bu güçlüğe hissetmek denir; buna da acı ya da zahmet adı verilir. Sokulan ya da yanına gelen şey uyduğunda ise ruh onu bütünüyle ya da gerektiği kadarını kolayca kendi işinin yollarına aktarır. Ruhun kendi bedenini dışarıdaki uygun bir cisme bağladığı bu eylem, dışarıdan gelen bir şey yüzünden daha dikkatle yapıldığı için gizli kalmaz; ama uygun olduğu için hazla hissedilir. Bedenin kayıplarını onaracak şeyler eksik olduğunda ise yoksunluk gelir; ruh eylemdeki bu güçlük yüzünden daha dikkatli olunca ve böyle bir işleyiş ondan gizli kalmayınca, buna açlık, susuzluk ya da böyle bir şey denir. Alınan şeyler fazla geldiğinde ve onların yükünden işleme güçlüğü doğduğunda, bu da dikkatsiz olmaz; böyle bir eylem gizli kalmayınca hazımsızlık hissedilir. Ruh fazlalığı dışarı atarken de dikkatle işler: Bu yumuşakça olursa hazla, sertçe olursa acıyla. Bedenin hastalıklı bozulmasını da dikkatle ele alır, kayıp dağılan bedene yardım etmeye çabalar; bu eylem gizli kalmadığında da ruhun hastalıkları ve rahatsızlıkları hissettiği söylenir.

66
  1. Verumtamen ne illud occurrat, arboris vitam meliorem esse quam nostram, quoniam non accipit sentiendo a corpore numeros (nullus enim ei sensus est); diligenter considerandum est utrum revera nihil sit aliud quod dicitur audire, nisi aliquid a corpore in anima fieri. Sed perabsurdum est fabricatori corpori materiam quoquo modo animam subdere. Nunquam enim anima est corpore deterior; et omnis materia fabricatore deterior. Nullo modo igitur anima fabricatori corpori est subjecta materies. Esset autem, si aliquos in ea numeros corpus operaretur. Non ergo, cum audimus, fiunt in anima numeri ab iis quos in sonis cognoscimus. An aliquid renuis? D. Quid est ergo quod in audiente contingit? M. Quidquid illud sit quod fortasse invenire aut explicare non possumus, num ad hoc valebit, ut animam corpore meliorem esse dubitemus? Aut cum hoc fatemur, poterimusne operanti corpori et numeros imponenti eam subdere; ut illud sit fabricans, haec autem materies de qua et in qua numerosum aliquid fabricetur? Quod si credimus, deteriorem illam credamus necesse est. Quo quid miserius, quid detestabilius credi potest? Quae cum ita sint, conabor equidem, quantum Deus adjuvare dignabitur, quidnam ibi lateat conjectare atque disserere. Sed si hoc propter utriusque aut alterius nostrum infirmitatem minus pro voluntate successerit, vel nos ipsi alias sereniores id investigabimus, vel intelligentioribus investiganda deferemus, vel aequo animo latere patiemur: non tamen ideo ista certiora de manibus debemus amittere. D. Tenebo istud inconcussum si potero, et tamen latebram istam non esse impenetrabilem nobis velim. 9. M. Cito dicam quid sentio: tu vero aut sequere, aut etiam praecede, si valebis, ubi me cunctari et haesitare animadverteris. Ego enim ab anima hoc corpus animari non puto, nisi intentione facientis. Nec ab isto quidquam illam pati arbitror, sed facere de illo et in illo tanquam subjecto divinitus dominationi suae: aliquando tamen cum facilitate, aliquando cum difficultate operari, quanto pro ejus meritis magis minusve illi cedit natura corporea. Corporalia ergo quaecumque huic corpori ingeruntur aut objiciuntur extrinsecus, non in anima, sed in ipso corpore aliquid faciunt, quod operi ejus aut adversetur, aut congruat. Ideoque cum renititur adversanti, et materiam sibi subjectam in operis sui vias difficulter impingit, fit attentior ex difficultate in actionem; quae difficultas propter attentionem, cum eam non latet, sentire dicitur, et hoc vocatur dolor aut labor. Cum autem congruit quod infertur, aut adjacet, facile totum id vel ex eo quantum opus est, in sui operis itinera traducit. Et ista ejus actio qua suum corpus convenienti extrinsecus corpori adjungit, quoniam propter quiddam adventitium attentius agitur, non latet; sed propter convenientiam, cum voluptate sentitur. At cum desunt ea quibus corporis detrimenta reficiat, egestas consequitur; et hac actionis difficultate cum fit attentior, et talis ejus operatio non eam latet, fames aut sitis, aut tale aliquid appellatur. Cum autem supersunt ingesta, et ex eorum onere nascitur difficultas operandi, neque hoc sine attentione fit; et cum talis actio non latet, cruditas sentitur: attente etiam operatur cum ejicit superfluum, si leniter, cum voluptate; si aspere, cum dolore. Morbidam quoque perturbationem corporis attente agit, succurrere appetens labenti atque diffluenti; et hac actione non latente morbos et aegrotationes sentire dicitur.

66_2Uzatmayayım: Bana öyle geliyor ki ruh bedende hissettiğinde bedenden bir şeye uğramaz; bedenin etkilenişleri içinde daha dikkatle eyler ve bu eylemler, ister uygunluk yüzünden kolay ister uygunsuzluk yüzünden zor olsun, ondan gizli kalmaz. Hissetmek denen şeyin tamamı budur. Ama hiçbir şey hissetmediğimiz sırada da içimizde bulunan bu his, bedenin bir aletidir. Ruh onu öyle bir ayarla yönetir ki benzeri benzerine katmak ve zararlı olanı itmek için, bedenin etkilenişlerine karşı dikkatle eylemeye bu alette daha hazır olsun. Sanırım gözlerde aydınlık bir şeyi, kulaklarda pek berrak ve pek hareketli havaya benzer bir şeyi, burunda puslu bir şeyi, ağızda nemli bir şeyi, dokunmada da topraksı ve âdeta çamurumsu bir şeyi harekete geçirir. Ama bunlar ister bu dağılımla ister başka bir dağılımla tahmin edilsin: İçerde bulunan şeyler, sağlığın birliği içinde, âdeta bir tür aile içi uzlaşmayla ruha boyun eğmişse, ruh bunları sükûnetle işler. Ama bedeni, deyim yerindeyse, bir başkalıkla etkileyen şeyler katılınca, her biri kendi yerine ve aletine uydurulmuş daha dikkatli eylemler ortaya koyar; o zaman görmek, işitmek, koklamak, tatmak ya da dokunarak hissetmek denir. Bu eylemlerle uygun olanı seve seve kendine katar, uygunsuz olana ise sıkıntıyla direnir. Sanırım ruh hissettiğinde bedenin etkilenişlerine karşı bu işleyişleri ortaya koyar; o etkilenişleri kendisi almaz.

Bu yüzden şimdi seslerin ritimleri araştırıldığına ve şüpheye düşen kulakların hissi olduğuna göre, öteki hislerin içinde daha fazla dolaşmamalı. Öyleyse konumuza dönelim ve sesin kulaklarda bir şey yapıp yapmadığına bakalım. Yoksa bunu inkâr mı edeceksin?

Öğrenci: Asla.

Öğretmen: Peki, aynı kulakların canlı bir organ olduğunu kabul etmiyor musun?

Öğrenci: Kabul ediyorum.

Öğretmen: Öyleyse bu organda havaya benzeyen şey, hava çarpılınca harekete geldiğinde, bu sesten önce sessizlikte kulakların bedenini hayatî bir hareketle canlı tutan ruh için ne düşünürüz? Canlandırdığı şeyi hareket ettirme işini bırakabilir mi, ya da kulağının dışarıdan harekete gelmiş havasını, o ses içeri süzülmeden önce hareket ettirdiği gibi mi hareket ettirir?

Öğrenci: Başka türlü hareket ettirmekten başkası düşünülemez.

Öğretmen: Öyleyse başka türlü hareket ettirmenin etkilenmek değil yapmak olduğunu kabul etmek gerekmez mi?

Öğrenci: Öyle.

Öğretmen: Öyleyse ruh hissettiğinde kendi hareketlerinin —ya da eylemlerinin, işleyişlerinin, ya da başka hangi adla daha uygun belirtilebilirlerse onların— kendisinden gizli kalmadığına inanmamız saçma değil.

Bu işleyişler de bedenlerin önceden gelen etkilenişlerine karşı ortaya konur: Mesela şekiller gözlerimizin ışığını kesintiye uğrattığında, ses kulaklara, buğular burna, tatlar damağa akınca; bedenin geri kalanına dışarıdan katı ve cisimli herhangi bir şey dokundurulunca; bedenin kendi içinde bir şey bir yerden bir yere göçüp geçince ya da bütün beden kendi ağırlığıyla ya da başka bir şeyin ağırlığıyla hareket ettirilince. Ruhun, bedenin önceden gelen etkilenişlerine karşı ortaya koyduğu işleyişler bunlardır; ruh bunları kendine katarken hoşlanır, onlara direnirken incinir. Ama kendi bu işleyişlerinden bir şeye uğradığında bedenden değil kendinden uğrar; yine de bunu açıkça kendini bedene uydururken yapar. Bu yüzden kendi katında daha az olur; çünkü beden her zaman ruhtan daha azdır.

Öyleyse ruh Rabbinden kölesine dönünce zorunlu olarak eksilir; kölesinden Rabbine dönünce de zorunlu olarak ilerler ve aynı köleye pek kolay bir hayat sağlar. Bu yüzden bu hayat en az zahmetli ve en az meşgaleli olandır; en büyük dinginlik içinde, hiçbir dikkatin ona çekilmediği bir hayattır; sağlık denen beden hâli gibi. Çünkü sağlık hiçbir dikkatimize ihtiyaç duymaz; o zaman ruh bedende hiçbir şey yapmadığı için değil, hiçbir şeyi daha kolay yapmadığı için. Çünkü bütün işlerimizde bir şeyi ne kadar zor işlersek o kadar dikkatle işleriz. Bu sağlık ise bu beden kendi belli zamanında ve düzeninde eski sağlamlığına geri getirildiğinde en sağlam ve en kesin hâlini alacaktır; bedenin bu dirilişine, tam olarak anlaşılmadan önce, kurtuluşa götüren bir imanla inanılır. Çünkü ruhun hem üstteki tarafından yönetilmesi hem de alttakini yönetmesi gerekir. Ruhun bütününe ve tamamına bakarsan, ondan üstte yalnız Tanrı, altta yalnız beden vardır. Öyleyse Rab olmadan bütün olamadığı gibi, köle olmadan da üstün olamaz. Rabbi ondan daha çok var olduğu gibi, kölesi de ondan daha az var olur. Bu yüzden ruh Rabbine yöneldiğinde O'nun ebedî şeylerini anlar ve daha çok var olur; ruh aracılığıyla köle de kendi türünde daha çok var olur. Ruh Rabbini ihmal edip, sürüklendiği bedensel arzuyla köleye yöneldiğinde ise ona gösterdiği hareketleri hisseder ve daha az var olur; yine de, kendi tabiatında en çok var olduğu zamanki kölesi kadar az değil. Ama bu köle, hanımının suçu yüzünden, o hanım suçtan önce daha çok var iken olduğundan çok daha az var olur.

66_2
  1. Et ne longum faciam, videtur mihi anima cum sentit in corpore, non ab illo aliquid pati, sed in ejus passionibus attentius agere, et has actiones sive faciles propter convenientiam, sive difficiles propter inconvenientiam, non eam latere: et hoc totum est quod sentire dicitur. Sed iste sensus, qui etiam dum nihil sentimus, inest tamen, instrumentum est corporis, quod ea temperatione agitur ab anima, ut in eo sit ad passiones corporis cum attentione agendas paratior, similia similibus ut adjungat, repellatque quod noxium est. Agit porro, ut opinor, luminosum aliquid in oculis, aerium serenissimum et mobilissimum in auribus, caliginosum in naribus, in ore humidum, in tactu terrenum et quasi lutulentum. Sed sive hac sive alia distributione ista conjiciantur; agit haec anima cum quiete, si ea quae insunt in unitate valetudinis, quasi familiari quadam consensione cesserunt. Cum autem adhibentur ea quae nonnulla, ut ita dicam, alteritate corpus afficiunt; exserit attentiores actiones, suis quibusque locis atque instrumentis accommodatas: tunc videre, vel audire, vel olfacere, vel gustare, vel tangendo sentire dicitur; quibus actionibus congrua libenter associat, et moleste obsistit incongruis. Has operationes passionibus corporis puto animam exhibere cum sentit, non easdem passiones recipere. 11. Quapropter cum de sonorum numeris in praesentia quaeratur, et sensus aurium vocetur in dubium, non oportet per caetera diutius evagari. Referamus itaque nos ad id de quo agitur, et videamus utrum sonus in auribus aliquid faciat. An tu id negabis? D. Nihil minus. M. Quid? easdem aures animatum membrum esse nonne concedis? D. Concedo. M. Cum ergo id quod in eo membro simile est aeri, moveatur aere percusso; animam illam quae ante istum sonum vitali motu in silentio corpus aurium vegetabat, num putamus aut cessare posse ab opere movendi quod animat, aut eodem modo movere commotum extrinsecus aerem auris suae, quo movebat antequam ille illaberetur sonus? D. Non videtur nisi aliter. M. Hoc ergo aliter movere, nonne fatendum est facere esse, non pati? D. Ita est. M. Non igitur absurde credimus motus suos animam, vel actiones, vel operationes, vel si quo alio nomine commodius significari possunt, non latere cum sentit. 12. Hae autem operationes vel praecedentibus corporum passionibus adhibentur; ut sunt cum illae oculorum nostrorum lucem formae interpellant, aut in aures influit sonus, aut naribus exhalationes, palato sapores, caetero corpori quaelibet solida et corpulenta admoventur extrinsecus, vel in ipso corpore de loco in locum migrat aliquid sive transit, vel totum ipsum corpus suo alienove pondere movetur: hae sunt operationes quas adhibet anima praecedentibus passionibus corporis; quae delectant eam associantem, offendunt resistentem. Cum autem ab eisdem suis operationibus aliquid patitur, a seipsa patitur, non a corpore; sed plane cum se accommodat corpori: et ideo apud seipsam minus est, quia corpus semper minus quam ipsa est. 13. Conversa ergo a Domino suo ad servum suum, necessario deficit; conversa item a servo suo ad Dominum suum, necessario proficit, et praebet eidem servo facillimam vitam, et propterea minime operosam et negotiosam, ad quam propter summam quietem nulla detorqueatur attentio; sicut est affectio corporis quae sanitas dicitur: nulla quippe attentione nostra opus habet, non quia nihil tunc agit anima in corpore, sed quia nihil facilius agit. Nam in omnibus operibus nostris tanto quidquam attentius, quanto difficilius operamur. Haec autem sanitas tunc firmissima erit atque certissima, cum pristinae stabilitati, certo suo tempore atque ordine, hoc corpus fuerit restitutum; quae resurrectio ejus antequam plenissime intelligatur, salubriter creditur. Oportet enim animam et regi a superiore, et regere inferiorem. Superior illa solus Deus est, inferius illa solum corpus, si ad omnem et totam animam intendas. Ut ergo tota esse sine Domino, sic excellere sine servo non potest. Ut autem Dominus ejus magis est quam ipsa, ita servus minus. Quare intenta in Dominum intelligit aeterna ejus, et magis est, magisque est etiam ipse servus in suo genere per illam. Neglecto autem Domino intenta in servum carnali qua ducitur concupiscentia, sentit motus suos quos illi exhibet, et minus est: nec tamen tantum minus, quantum ipse servus, etiam cum maxime est in natura propria. Hic autem delicto dominae multo minus est quam erat, cum illa ante delictum magis esset.

66_3Bu yüzden ruh artık ölümlü ve kırılgan olan bedene büyük güçlükle ve dikkatle hükmeder. Ruha yanılgı da buradan gelir: Malzeme onun dikkatine boyun eğdiği için bedenin hazzını, hiçbir dikkate ihtiyaç duymayan sağlığın kendisinden daha değerli sayar. Kaygıyı güvenliğe tercih ettiğine göre, sıkıntılara dolanmasına şaşmamalı. Ama Rabbine dönen ruhta, O'ndan yüz çevirmemek için daha büyük bir kaygı doğar; ta ki uzun alışkanlıkla dizginsizleşmiş olan ve gürültülü hatıralarla onun dönüşünün arasına giren bedensel işlerin hücumu dinene kadar. Böylece dışarıya doğru sürüklendiği hareketleri yatışınca, içeride özgür bir inziva sürer; Sebt bununla belirtilir. Böylece yalnız Tanrı'nın kendi Rabbi olduğunu ve yalnız O'na en yüce özgürlükle kulluk edildiğini tanır. Ama o bedensel hareketleri istediği zaman ortaya koyduğu gibi, istediği zaman söndüremez. Çünkü günah onun elinde olduğu gibi günahın cezası da elinde değildir. Ruh gerçekten büyük bir şeydir; ama kendi şımarık hareketlerini bastırmaya kendi başına yeterli değildir. Çünkü daha güçlüyken günah işler; günahtan sonra da ilahî kanunla daha zayıf kılındığından, yaptığını geri almaya daha az güç yetirir. "Ben ne zavallı insanım! Beni bu ölüm bedeninden kim kurtaracak? Rabbimiz İsa Mesih aracılığıyla Tanrı'nın lütfu" (Romalılar 7, 24–25). Öyleyse ruhun, hızını koruyan ve henüz sönmemiş bir hareketine hafızada bulunuyor denir. Zihin başka bir şeye yöneldiğinde önceki hareket sanki zihinde yokmuş gibidir ve gerçekten de, yok olup gitmeden önce benzer şeylerin bir tür yakınlığıyla yenilenmezse azalır.

Ama buna karşı seni rahatsız eden bir şey olup olmadığını bilmek isterim.

Öğrenci: Bana inandırıcı şeyler söylüyorsun; karşı çıkmaya cüret edemem.

Öğretmen: Öyleyse hissetmenin kendisi, bedeni onda meydana gelmiş harekete karşı hareket ettirmek olduğuna göre, kemikler, tırnaklar ve saçlar kesildiğinde hissetmememizin sebebi sence şu değil midir: Bunlar bizde hiç yaşamadığı için değil —yoksa ne bir arada tutulur, ne beslenir, ne büyür, ne de döl üretmede güçlerini gösterirlerdi—; hareketli bir unsur olan serbest hava onlara, his denen o hareket karşısında yapılan hareket kadar hızlı bir hareketin ruh tarafından orada yapılabileceği ölçüde nüfuz etmediği için. Böyle bir hayatın ağaçlarda ve öteki bitkilerde de bulunduğu anlaşıldığına göre, onu yalnız akılla da üstün olan bizim hayatımızın değil, hayvan hayatının bile önüne koymak hiçbir şekilde yakışmaz. Çünkü en büyük duygusuzluk yüzünden hiçbir şey hissetmemek başka, bedenin en büyük sağlığı yüzünden hiçbir şey hissetmemek başkadır. Birinde bedenin etkilenişlerine karşı hareket ettirilecek aletler, ötekinde etkilenişlerin kendileri eksiktir.

Öğrenci: Onaylıyorum ve katılıyorum.

66_3
  1. Quocirca mortali jam et fragili, cum magna difficultate atque attentione dominatur. Hinc illi error incurrit, ut voluptatem corporis, quia ejus attentioni cedit materies, pluris aestimet quam ipsam sanitatem, cui attentione nulla opus est. Nec mirum, si aerumnis implicatur, praeponens curam securitati. Convertenti se autem ad Dominum, major cura oritur, ne avertatur; donec carnalium negotiorum requiescat impetus, effrenatus consuetudine diuturna, et tumultuosis recordationibus conversioni ejus sese inserens: ita sedatis motibus suis quibus in exteriora provehebatur, agit otium intrinsecus liberum, quod significatur sabbato; sic cognoscit solum Deum esse Dominum suum, cui uni summa libertate servitur. Non autem illos carnales motus, ut cum libet exserit, ita etiam cum libet exstinguit. Non enim sicut peccatum in ejus potestate est, ita etiam poena peccati. Magna quippe res est ipsa anima, nec ad opprimendos lascivos motus suos idonea sibi remanet. Valentior enim peccat, et post peccatum divina lege facta imbecillior, minus potens est auferre quod fecit. Infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis hujus? Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum (Rom. VII, 24, 25). Motus igitur animae servans impetum suum, et nondum exstinctus, in memoria esse dicitur: et cum in aliud intenditur animus, quasi non inest animo pristinus motus, et revera minor fit, nisi antequam intercidat, quadam similium vicinitate renovetur. 15. Sed velim scire utrum te adversus ista nihil moveat. D. Probabiliter mihi dicere videris, nec ausim resistere. M. Cum igitur ipsum sentire movere sit corpus adversus illum motum qui in eo factus est, nonne existimas ideo nos non sentire cum ossa et ungues et capilli secantur, non quia ista in nobis omnino non vivunt, non enim aliter aut continerentur aut nutrirentur aut crescerent, aut etiam vim suam in serenda prole monstrarent; sed quia minus libero aere penetrantur, mobili scilicet elemento, quam ut motus ibi possit ab anima fieri tam celer, quam est ille adversus quem fit cum sentire dicitur? Talis quaedam vita cum in arboribus atque stirpibus caeteris esse intelligatur, nullo modo eam non solum nostrae quae ratione etiam praepollet, sed ne ipsi quidem belluinae decet praeponere. Aliud est enim summa stoliditate, aliud summa sanitate corporis nihil sentire. Nam in altero instrumenta desunt, quae adversus passiones corporis moveantur, in altero ipsae passiones. D. Probo et assentior.
676. Bölüm

Öğretmen: Öyleyse benimle konumuza dön ve ritimlerin şu üç cinsinden —biri hafızada, biri hissetmede, biri seste olan— hangisinin sana üstün göründüğünü söyle.

Öğrenci: Sesi, ruhta bulunan ve bir bakıma yaşayan o ikisinin arkasına koyuyorum. Ama bu ikisinden hangisini daha üstün sayacağımdan emin değilim. Belki şöyle: Eylemde olan ritimleri hafızada olanların önüne koymamız gerektiğini başka bir sebeple değil, yalnız onlar yapan, bunlar ise onların yaptığı ritimler olduğu için söylemiştik. Aynı gerekçeyle, işitirken ruhta bulunan ritimleri de onlardan hafızada meydana gelenlerin önüne koymak gerekir; biraz önce de bana öyle görünmüştü.

Öğretmen: Cevabını saçma bulmuyorum. Ama hissetmede bulunan bu ritimlerin de ruhun işleri olduğu tartışıldığına göre, onları, ruh sessizlikte, hatırlamadan, zaman aralıkları boyunca ritimli bir şey yaptığında da eylemde olduklarını fark ettiğimiz ritimlerden nasıl ayırırsın? Şöyle mi: Onlar kendi bedenine doğru hareket eden ruhun ritimleridir, bunlar ise işitirken kendi bedeninin etkilenişlerine karşı hareket eden ruhun ritimleri?

Öğrenci: Bu ayrımı kabul ediyorum.

Öğretmen: Peki? Bedene doğru olanların, bedenin etkilenişlerine karşı olanlardan üstün sayılması görüşünde kalmalı mıyız?

Öğrenci: Sessizlikte olanlar bana, yalnız bedene doğru değil bedenin etkilenişlerine karşı da ortaya konanlardan daha özgür görünüyor.

Öğretmen: Ritimlerin beş cinsini birbirinden ayırdığımızı ve bunları bir tür değer basamaklarına göre sıraladığımızı görüyorum. İstersen onlara uygun adlar koyalım; böylece konuşmanın geri kalanında şeylerden çok kelime kullanmak zorunda kalmayız.

Öğrenci: Elbette isterim.

Öğretmen: Öyleyse birincilere "yargılayan" (iudiciales), ikincilere "ilerleyen" (progressores), üçüncülere "karşılayan" (occursores), dördüncülere "hatırlanan" (recordabiles), beşincilere "ses veren" (sonantes) ritimler denilsin.

Öğrenci: Anladım; bu adları seve seve kullanacağım.

67
  1. M. Redi ergo mecum ad propositum, atque responde de tribus illis generibus numerorum, quorum alterum in memoria est, alterum in sentiendo, alterum in sono, quodnam tibi videatur excellere. D. Sonum duobus illis postpono quae in anima sunt et vivunt quodammodo: sed horum duorum quod praestantius judicem, incertus sum, nisi forte quoniam illos qui sunt in actione, non ob aliud praeponendos iis qui sunt in memoria dixeramus, nisi quod illi facientes sunt, isti ab his facti; eadem ratione istos etiam qui dum audimus insunt in anima, oportet iis anteponere qui ab iisdem in memoria fiunt, sicuti et dudum mihi videbatur. M. Non puto absurdam responsionem tuam: sed quoniam disputatum est, hos etiam qui sunt in sentiendo numeros operationes esse animae; quomodo eos ab illis discernis, quos in actu esse animadvertimus, etiam cum in silentio non recordans agit aliquid anima per temporalia spatia numerosum? an quod illi sunt moventis sese animae ad corpus suum, hi vero in audiendo moventis sese animae adversus passiones corporis sui? D. Accipio istam differentiam. M. Quid? in sententia manendumne arbitraris, ut praestantiores illi judicentur qui sunt ad corpus, quam illi qui sunt adversus passiones corporis? D. Liberiores mihi videntur illi qui sunt in silentio, quam ii qui non solum ad corpus, sed ad passiones etiam corporis exseruntur. M. Distincta a nobis, et quibusdam meritorum gradibus ordinata video quinque genera numerorum, quibus, si placet, imponamus congrua vocabula, ne in reliquo sermone pluribus verbis quam rebus uti necesse sit. D. Placet vero. M. Vocentur ergo primi judiciales, secundi progressores, tertii occursores, quarti recordabiles, quinti sonantes. D. Teneo, et his nominibus utar libentius.
687. Bölüm

Öğretmen: Öyleyse şimdi dikkat et ve söyle bana: Bunlardan hangileri sana ölümsüz görünüyor? Yoksa hepsinin kendi zamanında kayıp gittiğini mi düşünüyorsun?

Öğrenci: Yalnız yargılayan ritimleri ölümsüz sayıyorum; ötekilerin ya yapılırken geçip gittiğini ya da unutkanlıkla hafızadan silindiğini görüyorum.

Öğretmen: Bunların ölümsüzlüğünden, ötekilerin yok oluşundan emin olduğun kadar emin misin? Yoksa bunların gerçekten ölümsüz olup olmadığını daha dikkatle araştırmak mı gerekir?

Öğrenci: Araştıralım elbette.

Öğretmen: Öyleyse söyle: Bir dizeyi, ayakların bire iki oranıyla birleştiği zaman kanununa uyduğum sürece biraz daha kısa ya da biraz daha uzun okursam, hissinin yargısını bir hileyle incitmiş olur muyum?

Öğrenci: Hiç de değil.

Öğretmen: Peki? Daha kısa ve sanki daha kaçak hecelerle çıkarılan bir ses, sürdüğünden fazla zaman kaplayabilir mi?

Öğrenci: Nasıl kaplasın?

Öğretmen: Öyleyse o yargılayan ritimler, bu ses veren ritimlerin yayıldığı aralık genişliğinde bir zaman bağıyla tutulsaydı, aynı iambos kanununa göre biraz daha uzun okunan ses veren ritimler hakkında yargıya varabilirler miydi?

Öğrenci: Hiçbir şekilde.

Öğretmen: Demek ki yargıda bulunarak hükmeden bu ritimlerin zamanların süresiyle tutulmadığı anlaşılıyor.

Öğrenci: Tamamen anlaşılıyor.

Öğretmen: Doğru onaylıyorsun. Ama hiçbir süreyle tutulmasalardı, iambik sesleri kurala uygun aralıklarla ne kadar uzatarak okursam okuyayım, yine de yargılamak için kullanılırlardı. Oysa şimdi bir heceyi yürüyen birinin —çok demeyeyim— üç adım atmasına yetecek bir sürede, ötekini bunun iki katında çıkarsam ve böylece ardı ardına bu kadar uzun iamboslar dizsem, bire iki oranının o kanunu yine de korunurdu; ama bu ölçüleri onaylamak için o tabii yargıyı kullanamazdık. Sana öyle görünmüyor mu?

Öğrenci: Öyle göründüğünü inkâr edemem; bence iş apaçık ortada.

Öğretmen: Öyleyse bu yargılayan ritimler de zaman aralıklarının belli sınırlarıyla tutulur; yargılarken bu sınırları aşamazlar, bu aralıkları aşan şeyi de yargılamaya erişemezler. Böyle tutuluyorlarsa nasıl ölümsüz olduklarını göremiyorum.

Öğrenci: Ben de ne cevap vereceğimi göremiyorum. Ama artık bunların ölümsüzlüğüne daha az güvensem de, buradan ölümlü oldukları nasıl ispat edilir, onu da anlamıyorum. Çünkü ne kadarlık aralıkları yargılayabiliyorlarsa, bunu her zaman yapabilmeleri mümkündür. Zira ötekiler gibi bunların da unutkanlıkla silindiğini söyleyemem; ses kulağa çarptığı sürece var olduklarını ve o karşılayan ritimler ne kadar uzanıyorsa o kadar uzandıklarını da, ilerleyen dediğimiz ritimler ne kadar sürüp ne kadar uzatılıyorsa o kadar sürdüklerini de söyleyemem; çünkü bunların ikisi de işleyişlerinin zamanıyla birlikte geçip gider. Bu yargılayan ritimler ise —ruhta da kalıp kalmadıklarını bilmiyorum— hiç değilse insan tabiatının kendisinde kalır ve kendilerine sunulan şeyler hakkında yargıda bulunmaya hazırdır. Yargılayabildikleri aralıklar belli bir kısalıktan belli bir uzunluğa kadar değişse de, bu sunulanlarda ritimli olanı onaylar, karışık olanı mahkûm ederler.

68
  1. M. Attende igitur deinceps, et dic mihi, quinam istorum immortales tibi videantur, an omnes suis temporibus labi atque occidere existimes. D. Judiciales solos immortales puto; caeteros video vel transire cum fiunt, vel de memoria oblivione deleri. M. Tam certus es de istorum immortalitate, quam de interitu caeterorum; an diligentius, utrum vere hi immortales sint, oportet quaerere? D. Quaeramus sane. M. Dic ergo, cum aliquanto correptius sive productius, dum serviam temporum legi qua simplo ad duplum pedes conveniunt, versum pronuntio, num offendo ulla fraude judicium sensus tui? D. Non omnino. M. Quid? sonus ille qui correptioribus et quasi fugacioribus syllabis editur, num potest plus temporis occupare quam sonat? D. Qui potest? M. Judiciales ergo illi numeri si vinculo temporis in tanto spatio tenerentur, quanto isti sonantes digesti sunt; possentne ad eorum sonantium qui paulo productius eadem iambica lege funduntur, aspirare judicium? D. Nullo modo. M. Igitur apparet hos mora temporum, qui judicando praesident, non teneri. D. Prorsus apparet. 18. M. Recte annuis. Sed si nulla tenerentur, quantolibet productius, legitimis intervallis iambicos proferrem sonos, nihilominus ad judicandum adhiberentur: nunc vero si ederem unam syllabam quanta mora peraguntur (ne multum dicam) tres passus incedentis, et aliam duplo, atque ita deinceps tam longos iambos ordinarem; simpli et dupli lex illa nihilosecius servaretur: nec tamen naturale illud judicium his dimensionibus approbandis adhibere possemus. An tibi non videtur? D. Negare non possum ita videri: nam mea quidem sententia res in aperto est. M. Tenentur ergo et hi judiciales nonnullis finibus temporalium spatiorum, quos in judicando excedere nequeunt, et quidquid excedit haec spatia, non assequuntur ut judicent: atque ita si tenentur, quomodo sint immortales non video. D. Nec ego video quid respondeam. Sed quanquam de immortalitate horum jam minus praesumam, non tamen quo pacto hinc mortales convincantur intelligo. Fieri enim potest, ut quantacumque spatia judicare possunt, semper id possint, quoniam non sicut caeteros, aut oblivione aboleri possum dicere, aut tamdiu esse vel in tantum extendi, quamdiu sonus appellitur et in quantum extenduntur occursores illi, aut quamdiu aguntur vel quantum producuntur quos progressores vocavimus; nam utrique cum ipso tempore operationis suae transeunt: hi autem judiciales, utrum et in anima nescio, in ipsa certe hominis natura manent, judicaturi de oblatis, quanquam a certa brevitate usque ad certam longitudinem varientur, approbando in his numerosa, et perturbata damnando.

68_2Öğretmen: Hiç değilse şunu kabul edersin: Kimi insanlar aksayan ritimlerden daha çabuk, kimileri daha geç rahatsız olur; çoğu da kusurlu ritimleri ancak kusursuzlarla karşılaştırarak, yani hem uygun olanları hem uygunsuz olanları dinledikten sonra yargılar.

Öğrenci: Kabul ediyorum.

Öğretmen: Bu farkın tabiattan, alıştırmadan ya da ikisinden birden değilse nereden doğduğunu düşünürsün?

Öğrenci: Ben de böyle düşünüyorum.

Öğretmen: Öyleyse soruyorum: Biri, bir başkasının yapamadığı daha uzun aralıkları yargılayıp onaylayabilir mi?

Öğrenci: Olabileceğine inanıyorum.

Öğretmen: Peki? Yapamayan kişi uygun biçimde alıştırma yapsa ve pek de ağır kavrayışlı olmasa, yapamaz mı?

Öğrenci: Yapar elbette.

Öğretmen: Bu kişiler daha uzun aralıkları yargılamakta, saatlerin, günlerin, hatta ayların ve yılların bir katlı ve iki katlı sürelerini —ki bunlar hiç değilse uykuyla kesintiye uğrar— o yargılayıcı hisle kavrayıp iamboslar gibi bir hareket işaretiyle onaylayacak kadar ilerleyebilirler mi?

Öğrenci: İlerleyemezler.

Öğretmen: Neden ilerleyemezler? Her canlıya, kendi cinsinde, bütünle orantılı bir yer ve zaman hissi verildiği için değil mi? Bedeni, parçası olduğu bütün cismin oranına göre o büyüklükte, ömrü de parçası olduğu bütün çağın oranına göre o uzunlukta olduğu gibi, hissi de bütünün oranına göre yaptığı ve kendisi bütünün bir parçası olan eylemine uygun düşer. Kutsal Yazılarda sık sık "gök ve yer" adıyla anılan bu evren de, her şey böyle orantılı olduğu için büyüktür. Bütün parçaları orantılı olarak küçültülse de bu kadar büyük olur, orantılı olarak büyütülse de yine bu kadar büyük olur. Çünkü yer ve zaman aralıklarında hiçbir şey kendi başına büyük değildir, ancak daha kısa bir şeye göre büyüktür; yine bunlarda hiçbir şey kendi başına kısa değildir, ancak daha büyük bir şeye göre kısadır. Bu yüzden insan tabiatına bedensel hayatın eylemleri için, böyle bir hayatın kullanımına ait aralıkların gerektirdiğinden daha büyük zaman sürelerini yargılayamayacağı bir his verilmişse, böyle bir insanın tabiatı ölümlü olduğuna göre, bu hissin de ölümlü olduğunu düşünüyorum. Alışkanlığa boşuna ikinci ve sanki sonradan işlenmiş bir tabiat denmez. Nitekim her türlü cismanî şeyi yargılamada alışkanlıkla edinilmiş adeta yeni hislerin, başka bir alışkanlıkla yok olup gittiğini görüyoruz.

68_2
  1. M. Saltem illud concedis, alios homines citius offendi claudicantibus numeris, alios tardius, et plerosque nonnisi ex comparatione integrorum judicare vitiosos, cum et illos congruos et illos incongruos audierint. D. Concedo. M. Unde tandem hanc differentiam putas existere, nisi aut natura, aut exercitatione, aut utroque? D. Sic arbitror. M. Quaero igitur utrum possit aliquis aliquando productiora intervalla judicare et approbare, quae alius non possit. D. Credo esse posse. M. Quid? ille qui non potest, si se exerceat congruenter, nec adeo tardus sit, nonne poterit? D. Poterit vero. M. Num in tantum possunt isti proficere ad productiora judicanda, ut horarum, vel dierum, vel etiam mensium annorumve dupla et simpla spatia, cum saltem somno interpediantur, sensu illa judiciaria possint comprehendere, et tanquam illos iambos motionis nutibus approbare? D. Non possunt. M. Quid ita non possunt, nisi quia unicuique animanti in genere proprio, proportione universitatis, sensus locorum temporumque tributus est; ut quomodo corpus ejus proportione universi corporis tantum est, cujus pars est, et aetas ejus proportione universi saeculi tanta est, cujus pars est; ita sensus ejus actioni ejus congruat, quam proportione agit universi totius, cujus haec pars est? Sic habendo omnia magnus est hic mundus, qui saepe in Scripturis divinis coeli et terrae nomine nuncupatur, cujus omnes partes si proportione minuantur, tantus est; et si proportione augeantur, nihilominus tantus est: quia nihil in spatiis locorum et temporum per seipsum magnum est, sed ad aliquid brevius; et nihil rursus in his per seipsum breve est, sed ad aliquid majus. Quapropter si humanae naturae ad carnalis vitae actiones talis sensus tributus est, quo majora temporum spatia judicare non possit, quam intervalla postulant ad talis vitae usum pertinentia; quoniam talis hominis natura mortalis est, etiam talem sensum mortalem puto. Non enim frustra consuetudo quasi secunda, et quasi affabricata natura dicitur. Videmus autem velut quosdam sensus novos in judicandis cujuscemodi rebus corporeis consuetudine affectos, alia consuetudine deperire.
698. Bölüm

Öğretmen: Ama bu yargılayan ritimler nasıl olursa olsun, ölümlü olup olmadıklarından şüphe etmemiz ya da bunu güçlükle araştırabilmemiz bakımından elbette üstündürler. Öteki dört cinsin ölümlü olduğu ise tartışma konusu bile değildir. Yargılayan ritimler bunların bazılarını, kendi yetki alanlarının ötesine uzandıkları için kavrayamasalar da, bu cinslerin kendisini denetimleri altına alırlar. Nitekim o ilerleyen ritimler de bedende ritimli bir işleyişe yöneldiklerinde, bu yargılayan ritimlerin gizli bir işaretiyle ölçülendirilir. Yürürken eşitsiz adımlardan, vururken darbelerin eşitsiz aralıklarından, yerken ya da içerken çenelerin eşitsiz hareketlerinden, kaşınırken tırnakların eşitsiz çekilişlerinden bizi alıkoyan; kısacası —başka birçok işi tek tek saymayayım— beden uzuvlarıyla bir şey yapmaya yöneldiğimiz her durumda bizi eşitsiz hareketlerden dizginleyip tutan ve sessizce bir tür denklik buyuran şey, işte o yargılayıcı bir şeydir. Ne olduğunu bilmiyorum, ama canlıyı yaratan Tanrı'yı bize sezdirir; bütün uygunluğun ve ahengin yaratıcısının O olduğuna inanmak elbette yerindedir.

Kendi işaretlerine göre değil, bedenin etkilenişlerine göre yapılan o karşılayan ritimler de, aralıklarını hafıza ne kadar koruyabiliyorsa o kadar bu yargılayan ritimlerin önüne yargılanmak üzere sunulur ve yargılanır. Çünkü zaman aralıklarından oluşan bu ritim, hafıza bize yardım etmezse hiçbir şekilde yargılanamaz. Ne kadar kısa olursa olsun her hecenin bir başı ve bir sonu vardır; başı bir zamanda, sonu başka bir zamanda ses verir. Demek ki o hece de ne kadar küçük olursa olsun bir zaman aralığına yayılır ve başından ortası yoluyla sonuna doğru uzanır. Böylece akıl, yer aralıkları gibi zaman aralıklarının da sonsuzca bölünebildiğini bulur; bu yüzden hiçbir hecenin sonu başıyla birlikte işitilmez. Öyleyse en kısa heceyi işitirken bile hafıza bize yardım etmezse, yani hecenin artık başı değil sonu ses verdiği anda, başın ses verdiği anda meydana gelen hareket ruhta kalmazsa, hiçbir şey işittiğimizi söyleyemeyiz. Çoğu zaman başka bir düşünceyle meşgulken yanımızda konuşanları işitmemiş gibi olmamız bundandır. Bu, ruhun o anda karşılayan ritimleri yapmamasından değildir; çünkü ses şüphesiz kulaklara ulaşır, ruh da kendi bedeninin etkilenişi karşısında boş duramaz ve bu etkileniş olmasaydı hareket edeceğinden başka türlü hareket etmekten geri kalamaz. Sebep şudur: Dikkat başka bir şeye yönelince hareketin hızı hemen söner; oysa kalsaydı elbette hafızada kalırdı ve biz de işittiğimizi hem bulur hem hissederdik. Ağır kavrayışlı bir zihin, aklın tek bir kısa hece hakkında bulduğunu pek izleyemese bile, iki hece konusunda hiçbir ruhun onları aynı anda işitemeyeceğinden kimse şüphe etmez. Çünkü birincisi susmadan ikincisi ses vermez; aynı anda ses veremeyen şey aynı anda nasıl işitilebilir? Yer aralıklarını kavramamıza ışınların yayılması yardım eder; bu ışınlar küçük gözbebeklerinden açıklığa fışkırır ve bedenimize o kadar aittir ki gördüğümüz uzaktaki şeylerde bile ruhumuz tarafından canlı tutulur. Nasıl onların yayılmasıyla yer aralıklarını kavramaya yardım görüyorsak, hafıza da, adeta zaman aralıklarının ışığı olduğundan, kendi cinsinde ne kadar uzatılabilirse o aralıkların o kadarını kavrar. Ama ses hiçbir eklemle bölünmeden kulakları uzun süre döver ve sonunda bir yerde biterek ona eklenen başka bir ses iki katı ya da aynı uzunlukta bir sürede çıkarılırsa, geçmiş ve akıp gitmiş ses geçerken ona yönelen dikkatle meydana gelmiş ruh hareketi, dikkatin aralıksız ardından gelen sese yönelmesiyle bastırılır, yani hafızada öylece kalmaz. Bu yüzden o yargılayan ritimler, zaman aralıklarına yerleşmiş ritimleri —kendi ilerleyişlerini bile ölçülendirdikleri ilerleyen ritimler hariç— ancak hafıza onlara bir hizmetçi gibi sunarsa yargılayabildiğine göre, onların da belli bir zaman aralığı boyunca uzandıklarını düşünmek gerekmez mi? Ama yargıladıkları şeyin hangi zaman aralıklarında bizden kaçtığı ya da hatırlandığı fark eder. Nitekim gözlere ait cisim biçimlerinde bile, onları gözlerimizin önünde çevirmezsek yuvarlak, kare ya da başka herhangi bir katı ve belirli şekli yargılayamaz, hatta hiç hissedemeyiz. Bir kısma bakılırken başka kısımda görülmüş olan unutulursa yargılayanın dikkati tamamen boşa çıkar; çünkü burada da bir zaman süresi geçer ve bu değişen süreyi hafızanın gözetmesi gerekir.

69
  1. Sed quoquo modo se habeant hi numeri judiciales, eo certe praestant quod dubitamus, vel difficile pervestigamus utrum mortales sint. De caeteris autem quatuor generibus nec quaestio est quin mortales sint; quorum etsi quosdam non comprehendunt, quia ultra ipsorum jura porrecti sunt, genera tamen ipsa suo examini vindicant. Nam et illi progressores cum aliquam in corpore numerosam operationem appetunt, latente istorum judicialium nutu modificantur. Quod enim nos vel ambulantes ab imparibus passibus, vel percutientes ab imparibus intervallis plagarum, vel edentes vel bibentes ab imparibus malarum motibus, scalpentes denique ab imparibus unguium ductibus; et ne per multas alias operationes percurram, quod nos in qualibet attentione agendi aliquid per corporis membra ab imparibus motibus refrenat et cohibet, et quamdam parilitatem tacite imperat; idipsum est judiciale nescio quid, quod conditorem animalis insinuat Deum: quem certe decet credere auctorem omnis convenientiae atque concordiae. 21. Et illi occursores numeri, qui certe non pro suo nutu, sed pro passionibus corporis aguntur, in quantum eorum intervalla potest memoria custodire, in tantum his judicialibus judicandi offeruntur atque judicantur. Numerus namque iste qui intervallis temporum constat, nisi adjuvemur in eo memoria, judicari a nobis nullo pacto potest. Quamlibet enim brevis syllaba, cum et incipiat, et desinat, alio tempore initium ejus, et alio finis sonat. Tenditur ergo et ipsa quantulocumque temporis intervallo, et ab initio suo per medium suum tendit ad finem. Ita ratio invenit tam localia quam temporalia spatia infinitam divisionem recipere; et idcirco nullius syllabae cum initio finis auditur. In audienda itaque vel brevissima syllaba, nisi memoria nos adjuvet, ut eo momento temporis quo jam non initium, sed finis syllabae sonat, maneat ille motus in animo, qui factus est cum initium ipsum sonuit; nihil nos audisse possumus dicere. Hinc est illud quod plerumque alia cogitatione occupati, coram loquentes non nobis videmur audisse: non quia occursores illos numeros non agit tunc anima, cum sine dubio sonus ad aures perveniat, et illa in passione corporis sui cessare non possit, nec possit nisi aliter moveri quam si illa non fieret; sed quia intentione in aliud subinde exstinguitur motionis impetus, qui si maneret, in memoria utique maneret, ut nos et inveniremus et sentiremus audisse. Quod si de una syllaba brevi minus sequitur mens tardior quod invenit ratio, de duabus certe nemo dubitat, quin eas simul nulla anima possit audire. Non enim sonat secunda, nisi prima destiterit: quod autem simul sonare non potest, simul audiri qui potest? Ut igitur nos ad capienda spatia locorum diffusio radiorum juvat, qui e brevibus pupulis in aperta emicant, et adeo sunt nostri corporis, ut quanquam in procul positis rebus quas videmus, a nostra anima vegetentur; ut ergo eorum effusione adjuvamur ad capienda spatia locorum: ita memoria, quod quasi lumen est temporalium spatiorum, quantum in suo genere quodammodo extrudi potest, tantum eorumdem spatiorum capit. Cum autem diutius aures pulsat sonus nullis distinctus articulis, et ab aliquo tandem fine conjunctus alter duplo, aut etiam tanto editur spatio; attentione in succedentem perpetuo sonum motus ille animi, qui attentione ad praeteritum et elapsum sonum cum transibat est factus, reprimitur, id est non ita remanet in memoria. Quapropter judiciales illi numeri, qui numeros in intervallis temporum sitos, exceptis progressoribus quibus etiam ipsum progressum modificant, judicare non possunt nisi quos eis tanquam ministra memoria obtulerit; nonne ipsi existimandi sunt per certum spatium temporis tendi? Sed interest quibus temporum spatiis vel excidat nobis, vel meminerimus quod judicant. Siquidem nec in ipsis corporum formis quae ad oculos pertinent, possumus rotunda vel quadra, vel quaecumque alia solida et determinata judicare, et omnino sentire, nisi ea ob oculos versemus: cum autem alia pars aspicitur, si exciderit quod est aspectum in alia, frustratur omnino judicantis intentio, quia et hic aliqua mora temporis fit; cui variatae opus est invigilare memoriam.

69_2Hatırlanan ritimlerin, yine hafızanın kendisi onları sunduğunda bu yargılayan ritimlerle yargılandığı ise çok daha açıktır. Çünkü karşılayan ritimler ancak hafıza onları ne kadar sunarsa o kadar yargılanıyorsa, başka şeylere yöneldikten sonra, sanki bir yere kaldırılmış gibi hatırlama yoluyla geri döndüğümüz ritimlerin hafızanın içinde yaşadığı çok daha açık görülür. Kendimizi hafızaya geri çağırdığımızda, bir bakıma kaldırdığımız şeyi aramaktan başka ne yaparız? Sönmemiş bir ruh hareketi benzer şeylerin vesilesiyle yeniden düşünceye gelir; hatırlama denen şey budur. Böylece bir zamanlar yaptığımız ritimleri ya yalnız düşüncede ya da uzuvların hareketinde de yeniden yaparız. Bunların düşünceye yeni gelmediğini, geri döndüğünü şuradan biliriz: Hafızaya emanet edilirken güçlükle tekrarlanıyorlardı ve onları izleyebilmek için önceden gösterilmeye ihtiyaç duyuyorduk. Bu güçlük kalkınca irademize kendiliğinden ve uygun biçimde, zamanlarına ve sıralarına göre birbiri ardınca öyle kolay sunulurlar ki daha sıkı yerleşmiş olanlar, biz başka bir şey düşünürken bile, adeta kendi işaretleriyle yapılır; bunların yeni olmadığını elbette hissederiz. Şimdiki ruh hareketinin daha önce de var olduğunu hissetmemizin, sanırım bir yolu daha vardır: tanımak. Hatırlarken, içinde bulunduğumuz eylemin taze ve elbette daha canlı hareketlerini, artık daha yatışmış hatırlanan hareketlerle bir tür iç ışıkla karşılaştırırız; böyle bir tanıma, yeniden tanıma ve hatırlamadır. Demek ki hatırlanan ritimler de yargılayan ritimler tarafından yargılanır; ama hiçbir zaman yalnız başlarına değil, onları sanki gizlendikleri yerden açığa çıkaran eylemdeki ritimler ya da karşılayan ritimler ya da ikisi birden eklenerek. Böylece artık silinmekte olan bu ritimler adeta yenilenmiş olarak yeniden hatırlanır. Karşılayan ritimler ancak hafıza onları yargılayanlara ne kadar yaklaştırırsa o kadar yargılandığı gibi, hafızadaki hatırlanan ritimler de karşılık olarak, onları gösteren karşılayan ritimler sayesinde yargılanabilir. Aradaki fark şudur: Karşılayan ritimlerin yargılanması için hafıza onların kaçıp giden taze izlerini sunar; hatırlanan ritimleri işiterek yargıladığımızda ise aynı izler, karşılayan ritimler geçerken adeta yeniden yeşerir. Ses veren ritimler hakkında ise ne söylemeye gerek var? İşitilirlerse karşılayan ritimlerin içinde yargılanırlar; işitilmedikleri bir yerde ses veriyorlarsa, bizim tarafımızdan yargılanamayacaklarından kim şüphe eder? Seslerde kulak aracılığıyla olduğu gibi, danslarda ve öteki görülür hareketlerde de, zamana ait ritimler söz konusu olduğunda, yine hafızanın yardımıyla aynı yargılayan ritimlerle ayırt edip yargıda bulunuruz.

69_2
  1. Recordabiles vero numeros multo evidentius est, quod eadem ipsa offerente memoria, judicamus his judicialibus. Nam si occursores, quantum ab ea offeruntur, tantum judicantur; multo magis ii, ad quos tanquam repositos post alias intentiones revocamur recordatione, in ipsa memoria vivere inveniuntur. Quid enim aliud agimus cum revocamus nos in memoriam, nisi quodammodo quod reposuimus quaerimus? Recurrit autem in cogitationem occasione similium motus animi non exstinctus, et haec est quae dicitur recordatio. Sic agimus numeros, vel in sola cogitatione, vel etiam in membrorum motu, quos jam egimus aliquando. Inde autem scimus non venisse, sed redisse illos in cogitationem, quia cum memoriae mandarentur, cum difficultate repetebantur, et indigebamus aliqua praemonstratione ut sequeremur: qua difficultate dempta, cum sese ipsi accommodate voluntati offerunt, consequenter temporibus atque ordine suo, tam facile ut qui vehementius inhaeserunt, etiam aliunde cogitantibus nobis, jam quasi proprio nutu peragantur, non eos utique novos esse sentimus. Est etiam aliud unde nos sentire arbitror praesentem motum animi aliquando jam fuisse, quod est recognoscere, dum recentes motus ejus actionis in qua sumus cum recordamur, qui certe vivaciores sunt, cum recordabilibus jam sedatioribus quodam interiore lumine comparamus: et talis agnitio, recognitio est et recordatio. Judicantur ergo et recordabiles numeri ab his judicialibus, nunquam soli, sed adjunctis activis, aut occursoribus, aut utrisque, qui eos tanquam e latebris suis in manifestum producant, et quasi redintegratos qui jam abolebantur, rursum recordantur. Ita cum occursores in tantum judicentur, in quantum eos memoria judicantibus admoverit, possunt vicissim et recordabiles qui sunt in memoria occursoribus eos exhibentibus judicari: ut hoc intersit, quod occursores ut judicentur, quasi recentia eorum fugientium vestigia offert memoria; recordabiles autem quando eos audiendo judicamus, quasi eadem vestigia occursoribus transeuntibus revirescunt. Jam porro de sonantibus numeris quid opus est dicere, cum in occursoribus judicentur, si audiantur? Si vero ibi sonant ubi non audiuntur, quis dubitet eos a nobis non posse judicari? Sane ut in sonis per instrumentum aurium, ita in saltationibus caeterisque visibilibus motibus, quod ad temporales numeros attinet, eadem adjuvante memoria iisdem numeris judicialibus dijudicamus.
709. Bölüm

Öğretmen: Durum böyle olduğuna göre, yapabilirsek bu yargılayan ritimlerin de ötesine geçmeye çalışalım ve daha üstün ritimler olup olmadığını araştıralım. Çünkü bunlarda artık zaman aralıklarını hiç görmesek de, bunlar ancak zaman aralığında meydana gelen şeyleri yargılamak için kullanılır; hatta bunların hepsini değil, yalnız hafızayla eklemlenebilenleri. Tabii buna karşı söylemek istediğin bir şey yoksa.

Öğrenci: Bu yargılayan ritimlerin gücü ve kudreti beni çok etkiliyor; çünkü bütün hislerin hizmetlerinin ulaştırıldığı yer bunlar gibi görünüyor. Bu yüzden ritimlerde bunlardan daha üstün bir şey bulunabilir mi, bilmiyorum.

Öğretmen: Daha dikkatle araştırmakla bir şey kaybetmeyiz. Ya insan ruhunda daha üstün ritimler buluruz, ya da onda bunlardan üstün ritim olmadığı açığa çıkarsa, bunların ruhtaki en yüksek ritimler olduğunu kesinleştiririz. Çünkü olmamak başka, herhangi bir insan ya da biz tarafından bulunamamak başkadır. Ben şöyle düşünüyorum: Ortaya koyduğumuz "Deus creator omnium" (Her şeyin yaratıcısı Tanrı) dizesi okunduğunda, onu o karşılayan ritimlerle işitir, hatırlanan ritimlerle tanır, ilerleyen ritimlerle söyler, bu yargılayan ritimlerle ondan hoşlanır, adını bilmediğim başka ritimlerle de değerlendiririz. Bu yargılayan ritimlerin adeta hükmü olan bu hoşlanma hakkında da, o daha gizli ritimlere göre başka ve daha kesin bir hüküm veririz. Yoksa hisle hoşlanmak ile akılla değerlendirmek sana bir ve aynı şey mi görünüyor?

Öğrenci: Farklı olduklarını kabul ediyorum. Ama önce adın kendisi beni rahatsız ediyor: Neden hoşlanmanın bulunduğu ritimler değil de aklın bulunduğu ritimler "yargılayan" diye adlandırılmasın? Sonra, aklın bu değerlendirmesinin, aynı ritimlerin kendileri hakkındaki daha dikkatli bir yargılamasından başka bir şey olmamasından da korkuyorum. Yani hoşlanmada başka, akılda başka ritimler olmasın; aynı ritimler bazen, yukarıda gösterildiği gibi hafıza onları sunduğunda, bedende yapılan şeyler hakkında, bazen de bedenden daha uzak ve daha saf olarak kendileri hakkında yargıda bulunsun.

Öğretmen: Adlar konusunda hiç tasalanma; bu bizim elimizdedir, çünkü adlar tabiata göre değil uzlaşmaya göre konur. Bunların aynı ritimler olduğunu düşünmen ve bunları iki ritim cinsi olarak kabul etmek istememen ise, yanılmıyorsam, ikisini de aynı ruhun yapmasından ileri geliyor. Ama şunu fark etmen gerekir: İlerleyen ritimlerde de aynı ruh bedeni hareket ettirir ya da bedene doğru hareket eder; karşılayan ritimlerde de aynı ruh bedenin etkilenişlerinin karşısına çıkar; hatırlanan ritimlerde de yine aynı ruh, bu hareketler bir bakıma yatışana kadar onların içinde adeta dalgalanır. Demek ki bu ritim cinslerini sayıp ayırırken tek bir tabiatın, yani ruhun hareketlerini ve durumlarını birbirinden seçiyoruz. Bedenin uğradığı şeylere doğru hareket etmek —hissetmede olan budur— başka, bedene doğru kendini hareket ettirmek —işlemede olan budur— başka, bu hareketlerden ruhta meydana gelmiş olanı tutmak —hatırlamak budur— başka olduğu gibi; bu hareketleri, ister ilk ortaya konduklarında ister hatırlamayla canlandırıldıklarında onaylamak ya da reddetmek —böyle hareketlerin ya da durumların uygunluğundan hoşlanmada ve saçmalığından rahatsız olmada olan budur— başka, bunların yerinde mi yoksa yersiz mi hoşa gittiğini değerlendirmek —akıl yürütmede olan budur— başkaysa, o üçü nasıl üç cinsse bunların da iki cins olduğunu kabul etmemiz gerekir. Hoşlanma hissinin kendisi bazı ritimlerle donatılmamış olsaydı eşit aralıkları hiçbir şekilde onaylayıp karışık olanları reddedemeyeceği bize doğru görünmüşse, bu hoşlanmanın üstüne konan aklın da, daha canlı bazı ritimler olmadan, kendisinin altındaki ritimler hakkında hiçbir şekilde yargıda bulunamayacağı haklı olarak düşünülebilir. Bunlar doğruysa, ruhta beş ritim cinsinin bulunduğu anlaşılıyor; bunlara ses veren dediğimiz cismanî ritimleri de eklersen, sıraya konmuş ve düzenlenmiş altı ritim cinsi bulursun. Şimdi istersen, başa geçmek için sinsice araya girmiş olan ritimlere "hissî" (sensuales) adı verilsin; "yargılayan" adı daha şerefli olduğundan, bunu daha üstün oldukları anlaşılan ritimler alsın. Gerçi "ses veren" adının da değiştirilmesi gerektiğini düşünüyorum; çünkü "cismanî" denirse, dansta ve öteki görülür hareketlerde olan ritimleri de daha açık anlatır. Tabii söylenenleri onaylıyorsan.

Öğrenci: Elbette onaylıyorum; çünkü bunlar bana hem doğru hem açık görünüyor. Adların bu düzeltilmesini de seve seve kabul ediyorum.

70
  1. Haec cum ita sint, conemur, si possumus, istos numeros judiciales transcendere, et quaeramus utrum sint superiores. In his enim quanquam spatia temporum jam minime videamus, non tamen adhibentur, nisi ad ea judicanda quae in spatio temporis fiunt; nec ipsa quidem omnia, sed quae possunt articulari memoriter. Nisi quid habes forte quod contra haec velis dicere. D. Movet me plurimum istorum judicialium vis atque potentia: ipsi enim mihi videntur esse ad quos omnium sensuum ministeria referuntur. Itaque his excellentius utrum quidquam in numeris inveniri possit, ignoro. M. Nihil deperit quod diligentius quaerimus. Aut enim inveniemus superiores in anima humana, aut hos in ea summos esse firmabimus, si tamen illud claruerit, nullos in ea esse praestantiores. Aliud est enim non esse, aliud non posse inveniri, sive ab ullo homine, sive a nobis. Sed ego puto cum ille a nobis propositus versus canitur, Deus creator omnium; nos eum et occursoribus illis numeris audire, et recordabilibus recognoscere, et progressoribus pronuntiare, et his judicialibus delectari, et nescio quibus aliis aestimare, et de ista delectatione quae quasi sententia est judicialium istorum, aliam secundum hos latentiores certiorem ferre sententiam. An tibi unum atque idem videtur delectari sensu, et aestimare ratione? D. Diversa esse fateor. Sed primo ipso moveor vocabulo, cur non potius isti vocentur judiciales quibus inest ratio, quam isti quibus inest delectatio. Deinde vereor ne nihil sit aliud aestimatio ista rationis, quam eorum de seipsis quaedam diligentior judicatio: ut non alii sint numeri in delectatione, alii in ratione; sed uni atque iidem alias judicent de iis quae aguntur in corpore, cum eos, ut supra demonstratum est, offert memoria; alias de seipsis remotius a corpore atque sincerius. 24. M. De vocabulis quidem nihil satagas; res in potestate est: placito enim, non natura imponuntur. Quod autem eosdem esse arbitraris, nec duo genera numerorum haec vis accipere; illud, ni fallor, te rapit, quod eadem anima utrumque agit. Sed animadvertere te opus est, et in progressoribus eamdem animam corpus movere vel ad corpus moveri; et in occursoribus hanc eamdem passionibus ejus ire obviam; et in recordabilibus istam ipsam, donec quodammodo detumescant, ipsis quasi fluctuare motionibus. Nos ergo in istis generibus numerandis et distinguendis unius naturae, id est, animae motus affectionesque dispicimus. Quare si ut aliud est ad ea quae corpus patitur moveri, quod fit in sentiendo; aliud movere se ad corpus, quod fit in operando; aliud quod ex his motibus in anima factum est continere, quod est meminisse; ita est aliud annuere, vel renuere his motibus, aut cum primitus exseruntur, aut cum recordatione resuscitantur, quod fit in delectatione convenientiae, et offensione absurditatis talium motionum sive affectionum; et aliud est aestimare utrum recte an secus ista delectent, quod fit ratiocinando: necesse est fateamur ita haec esse duo genera, ut illa sunt tria. Et si recte nobis visum est, nisi quibusdam numeris esset ipse delectationis sensus imbutus, nullo modo eum potuisse annuere paribus intervallis, et perturbata respuere: recte etiam videri potest ratio, quae huic delectationi superimponitur, nullo modo sine quibusdam numeris vivacioribus, de numeris quos infra se habet posse judicare. Quae si vera sunt, apparet inventa esse in anima quinque genera numerorum, quibus cum addideris corporales illos quos sonantes vocavimus, sex genera numerorum disposita et ordinata cognosces. Jam nunc, si placet, illi qui nobis subrepserant ad principatum obtinendum, sensuales nominentur, et judicialium nomen, quoniam est honoratius, hi accipiant qui excellentiores comperti sunt: quanquam et sonantium nomen mutandum putem, quoniam si corporales vocentur, manifestius significabunt etiam illos qui sunt in saltatione, et in caetero motu visibili. Si tamen ea quae dicta sunt probas. D. Probo sane: nam et vera et manifesta mihi videntur. Horum etiam emendationem vocabulorum libenter accipio.
7110. Bölüm

Öğretmen: Haydi şimdi aklın gücüne ve kudretine, işlerinden görebildiğimiz kadarıyla bak. Bu eseri üstlenmemizle en çok ilgili olanı söyleyeyim: Akıl önce iyi ölçülendirmenin ne olduğunu düşündü ve onun özgür ve kendi güzelliği gayesine yönelmiş bir harekette bulunduğunu gördü. Sonra cisimlerin hareketlerinde bir şeyin zamanın kısalığı ve uzunluğuyla, yani daha çok ya da daha az sürmesiyle değiştiğini, başka bir şeyin ise yer aralıklarının belli hız ve yavaşlık derecelerinde katedilmesiyle değiştiğini gördü. Bu ayrımı yapınca, zamanın süresinde olanın, ölçülü ve insan hissine uygun aralıklarla eklem eklem çeşitli ritimler meydana getirdiğini gördü ve bunların cinslerini ve düzenini dizelerin ölçülerine kadar izledi. En sonunda, başı kendisi olan ruhun bunları ölçerken, işlerken, hissederken ve tutarken ne yaptığına dikkat etti ve bütün bu ruhsal ritimleri cismanî ritimlerden ayırdı. Kendisinin de bütün bunları kendine ait bazı ritimler olmadan ne fark edebileceğini, ne ayırabileceğini, ne de doğru sayabileceğini anladı ve bu ritimleri bir tür yargılayıcı değerlendirmeyle aşağı mertebedeki ötekilerin önüne koydu.

Şimdi akıl, zaman anlarını tartan ve bu tür ritimleri ölçülendirmeye işaretlerini sunan kendi hoşlanmasıyla birlikte böyle davranırken, duyulur ritimlilikte sevdiğimiz şey nedir? Bir tür denklikten ve eşit ölçülmüş aralıklardan başka bir şey mi? Pirikios, spondeios, anapaistos, daktylos, prokeleusmatikos ya da dispondeios ayağı, bir kısmını öteki kısmıyla eşit bir bölünmede karşılaştırmasaydı, bizi başka türlü hoşnut eder miydi? İambos, trokhaios ve tribrakhys ise, küçük kısımlarının büyük kısımlarını kendi büyüklüğünde iki eşit parçaya bölmesinden başka ne güzelliğe sahiptir? Altı zamanlık ayaklar da iki kurala göre de bölündükleri için değilse nereden daha tatlı ve daha neşeli ses verir? Bunlar ya üçer zaman taşıyan iki eşit kısma, ya da eşit parçalardan bir katlı bir kısma ve iki katlı bir kısma bölünür; öyle ki büyük kısım küçüğü iki kez içerir ve onun tarafından eşit olarak bölünür, iki zaman dört zamanı ikişer ikişer ölçüp keser. Beş ve yedi zamanlık o ayaklar ise neden dizelerden çok düzyazıya uygun görünür? Küçük kısımları büyük kısmı eşit parçalara bölmediği için değil mi? Yine de bunlar kendi cinslerinin düzeni içinde zamanın ritimliliğine neden kabul edilir? Beş zamanda küçük kısım büyük kısmın üç parçasıyla aynı büyüklükte iki parçaya, yedi zamanda da büyük kısmın dört parçasıyla aynı büyüklükte üç parçaya sahip olduğu için değil mi? Böylece bütün ayaklarda bir ölçü eklemiyle işaretlenmiş öyle bir en küçük kısım yoktur ki öteki kısımlar ona ellerinden geldiğince eşitlikle uymasın.

Haydi, birleşik ayaklarda —bu birleşme ritimlerde olduğu gibi özgür bir süreklilikle uzansın, vezinlerde olduğu gibi belli bir sonda geri çekilsin, ya da dizelerde olduğu gibi birbirine bir kurala göre uyan iki kola bölünsün— ayak ayağa eşitlikten başka neyle dosttur? Molossos ayağının ve ionikos ayaklarının ortadaki uzun hecesi, bölünerek değil söyleyenin ve tempo tutanın işaretiyle iki eşit ana bölünebilir; öyle ki aynı şekilde bölünen öteki ayaklara eklendiğinde bütün ayak üçer zamana uyar. Bu, eşitliğin hukuku hâkim olduğu için, yani bu hece iki zamanlık olduğundan iki zamanlık kenarlarına eşit olduğu için değilse neden böyledir? Aynı şey amfibrakhys dört zamanlık öteki ayaklara eklendiğinde neden yapılamaz? Orada ortası iki katlı, kenarları bir katlı olduğu için o kadar eşitlik bulunmadığından değil mi? Sessizlik aralıklarında his neden hiçbir hileyle incinmez? Aynı eşitlik hukukuna, sesle değilse bile, gereken zaman aralığıyla borç ödendiği için değil mi? Ardından sessizlik gelirse kısa hece de neden —uzlaşmayla değil, kulaklara hükmeden tabii yargının kendisiyle— uzun sayılır? Aynı eşitlik kanunu, daha uzun bir zaman aralığında sesi darlığa sıkıştırmamızı yasakladığı için değil mi? Bu yüzden işitmenin ve susmanın tabiatı, bir heceyi iki zamanın ötesine uzatmaya, böylece sessizlikle doldurulabilecek olanın sesle de doldurulmasına izin verir.

71
  1. M. Age, nunc aspice in vim potentiamque rationis, quantum ex operibus ejus aspicere possumus. Ipsa enim, ut id potissimum dicam quod ad hujus operis susceptionem attinet, primo quid sit ipsa bona modulatio consideravit, et eam in quodam motu libero, et ad suae pulchritudinis finem converso esse perspexit. Deinde vidit in motibus corporum aliud esse quod brevitate et productione temporis variaretur, in quantum magis esset minusve diuturnum, aliud localium spatiorum percussione in quibusdam gradibus celeritatis et tarditatis: qua divisione facta, illud quod in temporis mora esset, modestis intervallis, et humano sensui accommodatis articulatim varios efficeret numeros, eorumque genera et ordinem usque ad modulos versuum persecuta est. Postremo attendit quid in his moderandis, operandis, sentiendis, retinendis ageret anima cujus caput ipsa esset: hosque omnes animales numeros a corporalibus separavit: seque ipsam haec omnia neque animadvertere, neque distinguere, neque recte numerare sine quibusdam suis numeris potuisse cognovit, eosque caeteris inferioris ordinis judiciaria quadam aestimatione praeposuit. 26. Et nunc cum ipsa sua delectatione, quae in temporum momenta perpendit, et talibus numeris modificandis nutus suos exhibet, sic agit; quid est quod in sensibili numerositate diligimus? Num aliud praeter parilitatem quamdam et aequaliter dimensa intervalla? An ille pyrrhichius pes sive spondeus, sive anapaestus, sive dactylus, sive proceleusmaticus, sive dispondeus nos aliter delectaret; nisi partem suam parti alteri aequali divisione conferret? Quid vero iambus, trochaeus, tribrachus pulchritudinis habent, nisi quod minore sua parte majorem suam partem in tantas duas aequaliter dividunt? Jam porro sex temporum pedes, num aliunde blandius sonant atque festivius, nisi quod utraque lege partiuntur; scilicet aut in duas aequales partes terna tempora possidentes, aut in unam simplam ex aequalibus partem, et alteram duplam, id est, ut major habeat bis minorem, et eo modo ab illa dividatur aequaliter, duobus temporibus quatuor tempora in bina demetiente ac secante? Quid illi quinum septenumque temporum pedes? unde solutae orationi, quam versibus videntur aptiores, nisi quod eorum pars minor in partes aequales majorem non dividit? Et hi tamen ipsi unde admittuntur in sui generis ordine ad temporum numerositatem, nisi quia et in quinque temporibus tantas duas particulas habet pars minor, quantas major tres; et in septem tantas tres minor, quantas major quatuor? Ita in omnibus pedibus nulla pars minima est alicujus dimensionis articulo notata, cui non caeterae quanta possunt aequalitate consentiant. 27. Age, in conjunctis pedibus sive libera perpetuitate porrigatur ista conjunctio, sicut in rhythmis; sive ab aliquo certo fine revocetur, sicut in metris; sive etiam in duo membra quadam lege sibimet congruentia tribuatur, sicut in versibus; qua tandem alia re, nisi aequalitate pes pedi amicus est? Unde molossi, et ionicorum syllaba media quae longa est, non sectione, sed nutu ipso pronuntiantis atque plaudentis in duo paria momenta distribui potest; ut etiam ad terna tempora pes totus conveniat, quando caeteris qui eodem modo dividuntur, adjungitur; cur nisi aequalitatis jure dominante, quod scilicet aequalis est lateribus suis, quae binorum temporum sunt, cum et ipsa sit duum temporum? Cur idem fieri in amphibracho non potest, quando caeteris quatuor temporum adjungitur, nisi quia tanta ibi non invenitur aequalitas duplo medio, lateribus simplis? Cur in silentiorum intervallis nulla fraude sensus offenditur, nisi quia eidem juri aequalitatis, etiamsi non sono, spatio tamen temporis quod debetur, exsolvitur? Cur sequente silentio etiam brevis syllaba pro longa accipitur, non instituto, sed ipso naturali examine quod auribus praesidet; nisi quia in spatio temporis longiore sonum coarctare in angustias eadem illa aequalitatis lege prohibemur? Itaque syllabam ultra duo tempora producere, ut etiam sono impleatur quod silentio impleri potest, admittit natura audiendi et tacendi: ut autem

71_2Ama bir hece, kalan aralık sessiz işaretlerle doldurulurken iki zamandan azını kaplarsa, bu eşitliğe karşı bir tür hiledir; çünkü ikiden azda eşitlik olamaz. Yunanların periodos dediği çevrimlerin değişikliğe uğradığı ve dizelerin biçimlendiği kolların eşitliğinde ise aynı eşitliğe daha gizlice nasıl dönülür? Çevrimde kısa kolun eşit ayaklarla tempoya göre büyük kola uyması, dizede de ritimlerin daha gizli bir incelemesiyle eşitsiz kolların birleşmesinin eşitliğin gücüne sahip olduğunun bulunması yoluyla değil mi?

Öyleyse akıl araştırır ve yargılayıcılık payını kendine mal eden ruhun bedensel hoşlanmasını sorguya çeker: Zaman aralıklarındaki ritmin eşitliği onu okşadığına göre, işittiği herhangi iki kısa hece gerçekten eşit midir? Yoksa birinin, uzun hecenin ölçüsüne varmasa da ondan aşağı herhangi bir ölçüde daha uzun çıkarılıp böylece arkadaşını aşması mümkün müdür? Bu hoşlanma bunu hissetmediği ve eşitsiz şeylere eşitmiş gibi sevindiği hâlde, bunun mümkün olduğu inkâr edilebilir mi? Bu yanılgıdan ve eşitsizlikten daha çirkin ne vardır? Buradan, eşitliği taklit eden, ama onu gerçekleştirip gerçekleştirmediğini kavrayamadığımız, hatta belki gerçekleştirmediğini kavradığımız şeylerden sevincimizi çevirmemiz gerektiği öğüdünü alırız. Yine de bunların, taklit ettikleri ölçüde kendi cinslerinde ve kendi düzenlerinde güzel olduklarını inkâr edemeyiz.

71_2

minus quam duo tempora occupet syllaba, dum restat spatium tacitis nutibus, quaedam fraus aequalitatis est, quia minus quam in duobus esse aequalitas non potest. Jam vero in ipsa aequalitate membrorum qua variantur illi ambitus, quos Graeci περιόδους vocant, versusque figurantur, quomodo ad eamdem aequalitatem secretius reditur; nisi ut in ambitu brevius membrum majori aequalibus pedibus ad plausum conveniat, et in versu occultiore consideratione numerorum, ea quae inaequalia membra junguntur, vim aequalitatis habere inveniantur? 28. Quaerit ergo ratio, et carnalem animae delectationem, quae judiciales partes sibi vindicabat, interrogat, cum eam in spatiorum temporalium numeri aequalitas mulceat, utrum duae syllabae breves quascumque audierit vere sint aequales; an fieri possit, ut una earum edatur productius, non usque ad longae syllabae modum, sed infra quantumlibet, quo tamen excedat sociam suam. Num negari potest, fieri posse, cum haec delectatio ista non sentiat, et inaequalibus velut aequalibus gaudeat? quo errore et inaequalitate quid turpius? Ex quo admonemur ab his avertere gaudium, quae imitantur aequalitatem, et utrum impleant, comprehendere non possumus: imo quod non impleant fortasse comprehendimus; et tamen in quantum imitantur, pulchra esse in suo genere et ordine suo, negare non possumus.

7211. Bölüm

Öğretmen: Öyleyse bizden aşağı olanları kıskanmayalım; Tanrımızın ve Rabbimizin yardımıyla kendimizi altımızdaki şeylerle üstümüzdeki şeyler arasında öyle düzenleyelim ki aşağıdakilerden incinmeyelim, yalnız üsttekilerden hoşlanalım. Çünkü hoşlanma ruhun adeta ağırlığıdır; demek ki hoşlanma ruhu düzene sokar. "Hazinen neredeyse yüreğin de orada olacaktır" (Matta 6, 21): Hoşlanma neredeyse hazine oradadır; yürek neredeyse saadet ya da sefalet de oradadır. Peki üstteki şeyler, en yüksek, sarsılmaz, değişmez ve ebedî eşitliğin kaldığı şeyler değilse nedir? Orada hiçbir zaman yoktur, çünkü hiçbir değişkenlik yoktur. Zamanlar da ebediyeti taklit ederek oradan yapılır, düzenlenir ve ölçülendirilir: Göğün dönüşü aynı yere döner, gök cisimlerini aynı yere geri getirir; günlerle, aylarla, yıllarla, beşer yıllık devirlerle ve yıldızların öteki devirleriyle eşitliğin, birliğin ve düzenin kanunlarına boyun eğer. Böylece göktekilere tabi olan yeryüzü şeyleri, kendi zamanlarının devirlerini ritimli bir ardışıklıkla adeta evrenin şiirine katar.

Bunlarda pek çok şey bize düzensiz ve karışık görünür; çünkü liyakatlerimize göre onların düzenine dikilmişizdir ve ilahî takdirin bizim hakkımızda ne güzel şeyler yaptığını bilmeyiz. Örneğin biri çok geniş ve çok güzel bir sarayın bir köşesine heykel gibi yerleştirilse, o yapının güzelliğini hissedemez; çünkü kendisi de onun bir parçasıdır. Savaş düzenindeki bir asker de bütün ordunun düzenini göremez. Herhangi bir şiirde de heceler ses verdikleri süre kadar yaşayıp hissetselerdi, o ritimlilik ve örülmüş eserin güzelliği hiç hoşlarına gitmezdi; çünkü eser tek tek geçip giden bu hecelerden yapılıp tamamlandığı hâlde, onu bütünüyle göremez ve onaylayamazlardı. İşte Tanrı günah işleyen insanı çirkin olarak düzenledi, ama çirkin bir biçimde değil. Çünkü insan kendi iradesiyle çirkinleşti; Tanrı'nın buyruklarına uyarken sahip olduğu bütünü kaybetti ve parçaya yerleştirildi; öyle ki kanuna göre davranmak istemeyen kanunla sevk edilsin. Kanuna uygun yapılan her şey elbette adaletle yapılır; adaletle yapılan her şey de elbette çirkin bir biçimde yapılmış olmaz. Çünkü bizim kötü işlerimizde bile Tanrı'nın işleri iyidir. İnsan, insan olduğu ölçüde bir iyiliktir; zina ise zina olduğu ölçüde kötü bir iştir. Yine de çoğu zaman zinadan insan doğar; yani insanın kötü işinden Tanrı'nın iyi işi.

Öyleyse bunların söylenmesine sebep olan konumuza dönelim: Bu ritimler aklın güzelliğiyle üstündür. Bedene eğildiğimizde onlardan büsbütün kopsaydık, hissî ritimler ilerleyen ritimleri ölçülendiremezdi. İlerleyen ritimler de cisimleri hareket ettirerek zamanın duyulur güzelliklerini yapar; böylece ses veren ritimlerin karşısına çıkan karşılayan ritimler de yapılır. Aynı ruh bütün bunların hamlesini kabul ederek onları adeta kendi içinde çoğaltır ve hatırlanabilir kılar. Ruhun bu gücüne hafıza denir; bu hayatın en meşgul işlerinde büyük bir yardımcıdır.

Bu hafızanın, bedenin etkilenişlerine karşı yapılmış ruh hareketlerinden tuttuğu her şeye Yunanca phantasiai (imgeler) denir; Latince ne ad vermeyi tercih edeceğimi bilmiyorum. Bunları bilinmiş ve kavranmış şeyler yerine koymak, kanaatle sürülen hayattır ve yanılgının tam eşiğinde kurulmuştur. Ama bu hareketler birbirine çarpıp dikkatin farklı ve birbirine aykırı esintileriyle adeta çalkalandıklarında, birbirinden başka hareketler doğururlar. Bunlar artık, hislerden gelip bedenin etkilenişleriyle karşılaşmalar sonucu basılmış ve tutulan hareketler değildir, ama onlara benzerler; adeta imgelerin imgeleridir ve bunlara phantasmata (hayaller) denmesi uygun görülmüştür. Çünkü sık sık gördüğüm babamı bir türlü, hiç görmediğim dedemi başka türlü düşünürüm. Bunlardan birincisi imge, ikincisi hayaldir. Birincisini hafızada bulurum; ikincisini, hafızanın tuttuklarından doğan bir ruh hareketinde. Bunların nasıl doğduğunu bulmak da açıklamak da zordur. Yine de sanıyorum ki insan bedenlerini hiç görmemiş olsaydım, onları düşünürken görülür bir suretle hiçbir şekilde tasavvur edemezdim.

72
  1. Non ergo invideamus inferioribus quam nos sumus, nosque ipsos inter illa quae infra nos sunt et illa quae supra nos sunt, ita Deo et Domino nostro opitulante ordinemus, ut inferioribus non offendamur, solis autem superioribus delectemur. Delectatio quippe quasi pondus est animae. Delectatio ergo ordinat animam. Ubi enim erit thesaurus tuus, ibi erit et cor tuum (Matth. vi, 21): ubi delectatio, ibi thesaurus: ubi autem cor, ibi beatitudo aut miseria. Quae vero superiora sunt, nisi illa in quibus summa, inconcussa, incommutabilis, aeterna manet aequalitas? Ubi nullum est tempus, quia nulla mutabilitas est; et unde tempora fabricantur et ordinantur et modificantur aeternitatem imitantia, dum coeli conversio ad idem redit, et coelestia corpora ad idem revocat, diebusque et mensibus et annis et lustris, caeterisque siderum orbibus, legibus aequalitatis et unitatis et ordinationis obtemperat. Ita coelestibus terrena subjecta, orbes temporum suorum numerosa successione quasi carmini universitatis associant. 30. In quibus multa nobis videntur inordinata et perturbata, quia eorum ordini pro nostris meritis assuti sumus, nescientes quid de nobis divina providentia pulchrum gerat. Quoniam si quis, verbi gratia, in amplissimarum pulcherrimarumque aedium uno aliquo angulo tanquam statua collocetur, pulchritudinem illius fabricae sentire non poterit, cujus et ipse pars erit. Nec universi exercitus ordinem miles in acie valet intueri. Et in quolibet poemate si quanto spatio syllabae sonant, tanto viverent atque sentirent, nullo modo illa numerositas et contexti operis pulchritudo eis placeret, quam totam perspicere atque approbare non possent, cum de ipsis singulis praetereuntibus fabricata esset atque perfecta. Ita peccantem hominem ordinavit Deus turpem, non turpiter. Turpis enim factus est voluntate, universum amittendo quod Dei praeceptis obtemperans possidebat, et ordinatus in parte est, ut qui legem agere noluit, a lege agatur. Quidquid autem legitime, utique juste; et quidquid juste, non utique turpiter agitur: quia et in malis operibus nostris Dei opera bona sunt. Homo namque in quantum homo est, aliquod bonum est; adulterium autem in quantum adulterium est, malum opus est: plerumque autem de adulterio nascitur homo, de malo scilicet hominis opere bonum opus Dei. 31. Quamobrem ut nos ad propositum, propter quod haec sunt dicta, referamus, hi numeri rationis pulchritudine praeeminent, a quibus si prorsus abscinderemur, cum inclinamur ad corpus, progressores numeros sensuales non modificarent: qui rursus movendis corporibus agunt sensibiles temporum pulchritudines: atque ita sonantibus obvii etiam occursores numeri fabricantur; quorum omnium impetus ⟦?⟧ eadem anima excipiens, quasi multiplicat in seipsa, et recordabiles facit: quae vis ejus memoria dicitur, magnum quoddam adjutorium in hujus vitae negotiosissimis actibus. 32. Haec igitur memoria quaecumque de motibus animi tenet, qui adversus passiones corporis acti sunt, φαντασίαι graece vocantur; nec invenio quid eas latine malim vocare: quas pro cognitis habere atque pro perceptis opinabilis vita est, constituta in ipso erroris introitu. Sed cum sibi isti motus occursant, et tanquam diversis et repugnantibus intentionis flatibus aestuant, alios ex aliis motus pariunt; non jam eos qui tenentur ex occursionibus passionum corporis impressi de sensibus, similes tamen tanquam imaginum imagines, quae phantasmata dici placuit. Aliter enim cogito patrem meum quem saepe vidi, aliter avum quem nunquam vidi. Horum primum phantasia est, alterum phantasma. Illud in memoria invenio, hoc in eo motu animi, qui ex iis ortus est quos habet memoria. Quomodo autem oriantur haec, et invenire et explicare difficile est. Arbitror tamen, quod si nunquam humana corpora vidissem, nullo modo ea possem visibili specie cogitando figurare. Quod autem ex

72_2Gördüğüm şeyden yaptığımı ise hafızayla yaparım. Yine de hafızada imge bulmak başka, hafızadan hayal yapmak başkadır. Ruhun gücü bunların hepsine yeter. Ama doğru hayalleri bile bilinmiş şeyler yerine koymak en büyük yanılgıdır. Gerçi her iki cinste de bildiğimizi söylememizin saçma olmayacağı bir şey vardır: bu tür şeyleri hissetmiş olduğumuz ya da bu tür şeyleri tasavvur ettiğimiz. Nitekim bir babam ve bir dedem olduğunu gelişigüzel söylemiş olmam; ama onların, ruhumun imgede ya da hayalde tuttuğu şeylerin ta kendisi olduğunu söylersem tam bir delilik etmiş olurum. Oysa bazıları kendi hayallerinin peşinden öyle başıboş koşar ki bütün yanlış kanaatlerin tek kaynağı, imgeleri ya da hayalleri, hisle bilinen şeyler yerine koymaktır. Bu yüzden en çok bunlara direnelim; zihnimizi bunlara öyle uydurmayalım ki düşünce bunlarla meşgulken onları anlayışla gördüğümüzü sanalım.

Peki bu tür ritimler, zamana bağlı şeylere düşkün ruhta bulunuyorsa ve onları geçip giderek sürdürse de kendi cinslerinde bir güzellikleri varsa, ilahî takdir bu güzelliği neden kıskansın? Bu güzellik, Tanrı'nın en adil kanunuyla hak ettiğimiz cezalı ölümlülüğümüzden biçimlenir. Ama Tanrı bizi bu ölümlülükte, geri dönemeyecek ve O'nun merhameti elini uzatırken bedensel hislerin hazzından geri çağrılamayacak kadar terk etmedi. Çünkü böyle bir hoşlanma kaygan hislerden çektiğini hafızaya şiddetle çakar. Ruhun bedenle birlikte edindiği bu alışkanlığa, bedensel düşkünlük yüzünden Kutsal Yazılarda "ten" denir. Bu alışkanlık zihinle boğuşur; o zaman Havari'nin şu sözü söylenebilir: "Zihnimle Tanrı'nın kanununa, tenimle ise günahın kanununa kulluk ediyorum" (Romalılar 7, 25). Ama zihin ruhanî şeylere yükselip orada sabitlenip kalınca bu alışkanlığın hamlesi de kırılır ve yavaş yavaş bastırılarak söner. Onun peşinden gittiğimizde daha büyüktü; onu dizginlediğimizde ise tamamen yok olmasa da elbette daha küçüktür. Böylece ruhun özünün eksilmesi olan her şımarık hareketten belli adımlarla geri dönülür, hoşlanma aklın ritimlerine geri verilir ve bütün hayatımız Tanrı'ya döner; bedene sağlık ritimlerini verir, ondan sevinç almaz. Bu da dış insan bozulduğunda ve daha iyiye değiştiğinde gerçekleşecektir.

72_2

eo quod vidi facio, memoria facio: et tamen aliud est in memoria invenire phantasiam, aliud de memoria facere phantasma. Quae omnia vis animae potest. Sed vera etiam phantasmata habere pro cognitis, summus error est. Quanquam sit in utroque genere quod nos non absurde scire dicamus, id est, sensisse nos talia, vel imaginari nos talia. Patrem denique me habuisse et avum, non temere possum dicere: ipsos autem esse quos animus meus in phantasia vel in phantasmate tenet, dementissime dixerim. Sequuntur autem nonnulli phantasmata sua tam praecipites, ut nulla sit alia materies omnium falsarum opinionum, quam habere phantasias vel phantasmata pro cognitis, quae cognoscuntur per sensum. Quare his potissimum resistamus, nec eis ita mentem accommodemus, ut dum in his est cogitatio, intelligentia ea cerni arbitremur. 33. Cur autem si hujusmodi numeri qui sunt in anima rebus temporalibus dedita, habent sui generis pulchritudinem, quamvis eam transeundo actitent, invideat huic pulchritudini divina providentia, quae de nostra poenali mortalitate formatur, quam justissima Dei lege meruimus: in qua tamen nos non ita deseruit, ut non valeamus recurrere, et a carnalium sensuum delectatione, misericordia ejus manum porrigente, revocari. Talis enim delectatio vehementer infigit memoriae quod trahit a lubricis sensibus. Haec autem animae consuetudo facta cum carne, propter carnalem affectionem, in Scripturis divinis caro nominatur. Haec menti obluctatur, cum jam dici potest apostolicum illud: Mente servio legi Dei, carne autem legi peccati (Rom. VII, 25). Sed in spiritualia mente suspensa atque ibi fixa et manente, etiam hujus consuetudinis impetus frangitur, et paulatim repressus exstinguitur. Major enim erat cum sequeremur; non tamen omnino nullus, sed certe minor est cum eum refrenamus, atque ita certis regressibus ab omni lasciviente motu, in quo defectus essentiae est animae, delectatione in rationis numeros restituta ad Deum tota vita nostra convertitur, dans corpori numeros sanitatis, non accipiens inde laetitiam; quod corrupto exteriore homine, et ejus in melius commutatione continget.

7312. Bölüm

Öğretmen: Hafıza yalnız ruhun, ritimlerinden yukarıda söz ettiğimiz bedensel hareketlerini değil, kısaca söz edeceğim ruhanî hareketlerini de kabul eder. Bunlar ne kadar yalınsa o kadar az söz, ama o kadar çok berrak bir zihin ister. Duyulur ritimlerde kesin ve kalıcı olarak bulamadığımız, ama gölgesi düşmüş ve geçip gider hâlde tanıdığımız o eşitliği, bir yerde bilinmeseydi ruh hiçbir yerde arzulamazdı. Bu "bir yer" ise yer ve zaman aralıklarında değildir; çünkü yerler şişip yayılır, zamanlar geçip gider. Öyleyse sence nerededir? Yapabilirsen, lütfen cevap ver. Cisimlerin biçimlerinde olduğunu sanmazsın; açık bir incelemeyle onlara hiçbir zaman eşit demeye cesaret edemezsin. Zaman aralıklarında da değil; onlarda da gerekenden biraz daha uzun ya da daha kısa olup hissimizden kaçan bir şey olup olmadığını bilmeyiz. Soruyorum: Ona bakarak bazı cisimlerin ya da cisim hareketlerinin eşit olmasını arzuladığımız, ama daha dikkatle inceleyince onlara güvenmeye cesaret edemediğimiz o eşitlik sence nerededir?

Öğrenci: Bence cisimlerden üstün olan yerdedir; ama ruhun kendisinde mi, yoksa ruhun da üstünde mi, bilmiyorum.

Öğretmen: Öyleyse dize yazanların kullandığı ritim ya da vezin sanatını ele alırsak, sence onların dizeleri yaparken uydukları bazı ritimleri var mıdır?

Öğrenci: Başka bir şey düşünemem.

Öğretmen: Bu ritimler hangileri olursa olsun, sana dizelerle birlikte geçip gidiyor mu, yoksa kalıyor mu görünüyor?

Öğrenci: Kalıyor elbette.

Öğretmen: Öyleyse bazı geçip giden ritimlerin bazı kalıcı ritimlerden yapıldığını kabul etmek mi gerekiyor?

Öğrenci: Akıl beni kabul etmeye zorluyor.

Öğretmen: Peki? Bu sanatın, sanatçının ruhunun bir durumundan başka bir şey olduğunu düşünür müsün?

Öğrenci: Öyle olduğuna inanıyorum.

Öğretmen: Bu durumun, bu sanatı bilmeyen kimsede de bulunduğuna inanır mısın?

Öğrenci: Hiçbir şekilde.

Öğretmen: Peki onu unutmuş olanda?

Öğrenci: Onda da yok; çünkü bir zamanlar bilmiş olsa da o da artık bilmeyendir.

Öğretmen: Peki biri ona sorular sorarak hatırlatırsa? Sence bu ritimler ona soru soranın kendisinden mi göç eder, yoksa o kişi içeride, kendi zihninde, kaybettiğinin kendisine geri verileceği bir şeye doğru mu hareket eder?

Öğrenci: Bence bunu kendi içinde yapar.

Öğretmen: Hangi hecenin kısa, hangisinin uzun okunacağı tamamen aklından çıkmışsa, soru sorarak bunun da ona hatırlatılabileceğini mi düşünürsün? Oysa insanların eski uzlaşması ve alışkanlığıyla hecelerin kimine daha kısa, kimine daha uzun süre verilmiştir. Bu tabiatla ya da ilimle sabit ve kararlı kılınmış olsaydı, yakın zamanın bilginleri eskilerin kısa okuduğu bazı heceleri uzun, uzun okuduklarını kısa okumazlardı.

Öğrenci: Bunun da mümkün olduğunu düşünüyorum; çünkü bir şey ne kadar unutulmuş olursa olsun, hatırlatan sorularla hafızaya geri dönebilir.

Öğretmen: Biri sorarak bir yıl önce akşam yemeğinde ne yediğini sana hatırlatabileceğini sanıyorsan şaşarım.

Öğrenci: Yapamayacağımı itiraf ediyorum; uzunluklarını tamamen unuttuğu heceler konusunda da o kişiye sorularla hatırlatılabileceğini artık düşünmüyorum.

Öğretmen: Neden böyle? "Italia" denen bu adın ilk hecesi kimi insanların isteğiyle kısa okunurken şimdi başkalarının isteğiyle uzun okunduğu için değil mi? Oysa bir ile ikinin üç etmemesini, ikinin bire iki kat oranında karşılık gelmemesini ölülerden kimse yapamadı, dirilerden kimse yapamaz, gelecek kuşaklardan kimse yapamayacak.

Öğrenci: Bundan daha açık bir şey yok.

Öğretmen: Peki, bir ve iki hakkında apaçık sorduğumuz gibi bu ritimlere ait öteki her şey de, unuttuğu için değil hiç öğrenmediği için bilmeyen birine sorulursa? Sence o da heceler dışında bu sanatı benzer şekilde öğrenemez mi?

Öğrenci: Kim şüphe eder?

Öğretmen: Öyleyse bu ritimler zihnine basılsın ve sanat denen o durumu meydana getirsin diye bu kişinin nereye doğru hareket edeceğini düşünürsün? Yoksa soru soran ona bu ritimleri verecek mi?

Öğrenci: Bence bu kişi de aynı şekilde bunu kendi içinde yapar; sorulan şeylerin doğru olduğunu anlar ve cevap verir.

Öğretmen: Haydi şimdi söyle: Böyle araştırılan bu ritimler sana değişebilir görünüyor mu?

Öğrenci: Hiçbir şekilde.

Öğretmen: Öyleyse ebedî olduklarını inkâr etmiyorsun.

Öğrenci: Aksine kabul ediyorum.

Öğretmen: Peki? Onlarda bir eşitsizliğin bizi aldatacağı korkusu içimize sızmayacak mı?

Öğrenci: Bana bunların eşitliğinden daha güvenilir hiçbir şey yok.

Öğretmen: Öyleyse ebedî ve değişmez olan şeyin ruha, tek ebedî ve değişmez Tanrı'dan başka nereden verildiğine inanmalı?

Öğrenci: Başka neye inanmak gerektiğini göremiyorum.

Öğretmen: Peki şu da açık değil mi: Başkası soru sorduğunda değişmez doğruyu anlamak için içeride Tanrı'ya doğru hareket eden kişi, bu hareketini hafızasında tutmazsa, dışarıdan hiç kimse hatırlatmadan o doğruyu görmeye geri çağrılamaz?

Öğrenci: Açıktır.

73
  1. Excipit autem memoria non solum carnales motus animi, de quibus numeris supra jam diximus; sed etiam spirituales, de quibus breviter dicam. Quo enim simpliciores sunt, eo verborum minus, sed plurimum serenae mentis desiderant. Aequalitatem illam quam in sensibilibus numeris non reperiebamus certam et manentem, sed tamen adumbratam et praetereuntem agnoscebamus, nusquam profecto appeteret animus nisi alicubi nota esset: hoc autem alicubi non in spatiis locorum et temporum; nam illa tument, et ista praetereunt. Ubi ergo censes, responde, quaeso, si potes. Non enim in corporum formis putas, quas liquido examine aequales nunquam dicere audebis; aut in temporum intervallis, in quibus similiter utrum sit aliquid aliquanto quam oportet productius vel correptius quod sensum fugiat, ignoramus. Illam quippe aequalitatem quaero ubi esse arbitreris, quam intuentes cupimus aequalia esse quaedam corpora vel corporum motus, et diligentius considerantes eis fidere non audemus. D. Ibi puto quod est corporibus excellentius; sed utrum in ipsa anima, an etiam supra animam nescio. 35. M. Si ergo quaeramus artem istam rhythmicam vel metricam, qua utuntur qui versus faciunt, putasne habere aliquos numeros, secundum quos fabricant versus? D. Nihil aliud possum existimare. M. Quicumque isti sunt numeri, praeterire tibi videntur cum versibus, an manere? D. Manere sane. M. Consentiendum est ergo, ab aliquibus manentibus numeris praetereuntes aliquos fabricari? D. Cogit me ratio consentire. M. Quid? hanc artem num aliud putas quam affectionem quamdam esse animi artificis? D. Ita credo. M. Credisne hanc affectionem etiam esse in eo, qui hujus artis imperitus est? D. Nullo modo. M. Quid? in illo qui oblitus est eam? D. Nec in illo quidem, quia et ipse imperitus est, etiamsi fuit peritus aliquando. M. Quid? si eum quisquam interrogando commemoret? remigrare ad eum putas illos numeros ab eo ipso qui interrogat; an illum intrinsecus apud mentem suam movere se ad aliquid, unde sibi quod amiserat redhibeatur? D. Apud semetipsum puto id agere. M. Num etiam quae corripiatur syllaba, quaeve producatur si penitus excidit, commoneri eum interrogando arbitraris; cum hominum prisco placito et consuetudine, aliis minor, aliis major mora syllabis data sit? Nam profecto si natura vel disciplina id fixum esset ac stabile, non recentioris temporis docti homines nonnullas produxissent quas corripuerunt antiqui, vel corripuissent quas produxerunt. D. Puto et hoc posse, quoniam quantumvis quidque excidat, potest interrogatione commemorante redire in memoriam. M. Mirum si opinaris, quovis interrogante posse te recordari quid ante annum coenaveris. D. Fateor me non posse, nec illum jam existimo de syllabis posse, quarum spatia penitus oblitus est, interrogando admoneri. M. Cur ita, nisi quia in hoc nomine quod Italia dicitur, prima syllaba pro voluntate quorumdam hominum corripiebatur, et nunc pro aliorum voluntate producitur? Ut autem unum et duo non sint tria, et ut duo uni non duplo respondeant, nullus mortuorum potuit, nullus vivorum potest, nullus posterorum poterit facere. D. Nihil manifestius. M. Quid si ergo isto modo quo de uno et de duobus apertissime quaesivimus, caetera omnia, quae ad illos numeros pertinent et ille interrogetur, qui non obliviscendo, sed quia nunquam didicit, imperitus est? nonne eum censes similiter hanc artem exceptis syllabis posse cognoscere? D. Quis dubitaverit? M. Quo igitur se etiam istum moturum putas, ut menti ejus imprimantur hi numeri, et illam faciant affectionem quae ars dicitur? an huic saltem ille interrogator eos dabit? D. Eo modo etiam istum arbitror apud semetipsum agere, ut ea quae interrogantur, vera esse intelligat atque respondeat. 36. M. Age, nunc dic mihi utrum hi numeri de quibus sic quaeritur, commutabiles esse tibi videantur. D. Nullo modo. M. Ergo aeternos esse non negas. D. Imo fateor. M. Quid? metus ille non suberit, ne aliqua nos in eis inaequalitas fallat? D. Nihil me omnino est de istorum aequalitate securius. M. Unde ergo credendum est animae tribui quod aeternum est et incommutabile, nisi ab uno aeterno et incommutabili Deo? D. Non video quid aliud credi oporteat. M. Quid tandem? illud nonne manifestum est, eum qui alio interrogante sese intus ad Deum movet, ut verum incommutabile intelligat; nisi eumdem motum suum memoria teneat, non posse ad intuendum illud verum, nullo extrinsecus admonente revocari? D. Manifestum est.
7413. Bölüm

Öğretmen: Öyleyse soruyorum: Bu kişi böyle şeylerin seyrinden nasıl uzaklaşır ki onu oraya hafızayla geri çağırmak gereksin? Yoksa başka bir şeye yönelmiş ruhun böyle bir dönüşe ihtiyaç duyduğunu mu düşünmeli?

Öğrenci: Öyle düşünüyorum.

Öğretmen: İstersen bakalım: Ruhun, değişmez ve en yüksek eşitliği seyretmekten yüz çevirecek kadar yönelebileceği şey ne olabilir? Çünkü üç cinsten fazlasını göremiyorum: Ruh buradan yüz çevirdiğinde ya eşit olan bir şeye, yani bu türden başka bir şeye, ya daha üstün olana ya da daha aşağı olana yönelir.

Öğrenci: Öteki ikisini araştırmak gerek; çünkü ebedî eşitlikten daha üstün ne olabilir, göremiyorum.

Öğretmen: Lütfen söyle, ona eşit olup da yine de başka bir şey olan ne olabilir, görüyor musun?

Öğrenci: Onu da göremiyorum.

Öğretmen: Öyleyse daha aşağı olanın ne olduğunu araştırmamız kalıyor. Ama önce ruhun kendisi aklına gelmiyor mu? Ruh o eşitliğin değişmez olduğunu kesinlikle kabul eder, ama kendisinin değiştiğini de bazen onu bazen başka bir şeyi seyretmesinden anlar; böylece başka başka şeylerin peşinden giderek, ebedî ve değişmez şeylerde hiç bulunmayan zamanın çeşitliliğini işler.

Öğrenci: Katılıyorum.

Öğretmen: Öyleyse ruhun ebedî şeyleri anladığı, zamana bağlı şeylerin —kendi içinde bile— bunlardan aşağı olduğunu anladığı ve aşağıdakilerden çok yukarıdakilerin arzulanması gerektiğini bildiği bu durum ya da hareket, sana basiret gibi görünmüyor mu?

Öğrenci: Başka bir şey gibi görünmüyor.

Öğretmen: Peki? Ruh ebedî şeylere bağlı kalması gerektiğini artık bildiği hâlde, onlara bağlı kalmanın henüz onda bunla birlikte bulunmamasını daha az dikkate değer mi buluyorsun?

Öğrenci: Aksine özellikle bunu incelememizi istiyorum ve bunun nereden ileri geldiğini bilmek istiyorum.

Öğretmen: Ruhumuzu en çok hangi şeylere yöneltip onlara büyük özen gösterdiğimize dikkat edersen bunu kolayca görürsün. Sanırım bunlar çok sevdiğimiz şeylerdir; yoksa sen başka şeyler mi düşünüyorsun?

Öğrenci: Başkalarını değil.

Öğretmen: Söyle lütfen, güzel olandan başkasını sevebilir miyiz? Gerçi bazıları çirkin şeyleri sever görünür —Yunanların halk arasında saprophiloi (çürük severler) dediği kimseler—; yine de bu şeylerin, çoğunluğun hoşuna gidenlerden ne kadar daha az güzel olduğu fark eder. Çünkü çirkinliği hissi incitecek şeyleri kimsenin sevmediği açıktır.

Öğrenci: Dediğin gibi.

Öğretmen: Öyleyse bu güzel şeyler ritimle hoşa gider; ritimde de eşitliğin arzulandığını gösterdik. Bu yalnız kulaklara ait olan ve cisimlerin hareketinde bulunan güzellikte değil, güzellik kelimesinin daha alışılmış biçimde kullanıldığı görülür biçimlerde de bulunur. İki yandaki eşleşen uzuvlar birbirine karşılık geldiğinde ve tek olanlar ortada durduğunda, öyle ki onlara her iki yandan eşit aralıklar korunduğunda, bunun ritimli bir eşitlikten başka bir şey olduğunu mu düşünürsün?

Öğrenci: Başka türlü düşünmüyorum.

Öğretmen: Bütün renklerin başı olan görülür ışığın kendisinde ne var? Çünkü cisimlerin biçimlerinde renk de bizi hoşnut eder. Işıkta ve renklerde gözlerimize uygun düşenden başka ne arzu ederiz? Nitekim aşırı parlaklıktan yüz çeviririz, çok karanlık şeyleri de görmek istemeyiz; seslerde de aşırı gürültülü olanlardan tiksindiğimiz, fısıltı gibi olanları da sevmediğimiz gibi. Bu, zaman aralıklarında değil, sesin kendisindedir; ses bu tür ritimlerin adeta ışığıdır ve renklerin zıddı karanlık olduğu gibi sesin zıddı da sessizliktir. Öyleyse bunlarda, tabiatımızın ölçüsüne göre uygun olanı arzulayıp, başka hayvanlara uygun düştüğünü gördüğümüz uygunsuz şeyleri reddettiğimizde, daha gizli yollarla eşite eşitin verildiğini anlayınca burada da bir tür eşitlik hukukuyla sevinmiyor muyuz? Bunu kokularda, tatlarda ve dokunma hissinde de fark etmek mümkündür; bunları daha ayrıntılı izlemek uzun sürer, ama incelemek pek kolaydır. Çünkü bu duyulur şeylerden hiçbiri yoktur ki bize eşitlik ya da benzerlikle hoş gelmesin. Eşitlik ya da benzerlik neredeyse orada ritimlilik vardır; çünkü hiçbir şey bir ve bir kadar eşit ya da benzer değildir. Tabii buna karşı bir diyeceğin yoksa.

Öğrenci: Tamamen katılıyorum.

Öğretmen: Peki? Yukarıdaki inceleme bizi, bu ruhun cisimlerden etkilenmediğine, cisimlerde etkin olduğuna ikna etmedi mi?

Öğrenci: Elbette ikna etti.

Öğretmen: Öyleyse bedeninin birbirini izleyen etkilenişlerine karşı etkin olma sevgisi, duyulur hazza duyduğu özenle dikkatini başka yere çekerek ruhu ebedî şeylerin seyrinden çevirir; bunu karşılayan ritimlerle yapar. Cisimler üzerinde işleme sevgisi de onu çevirir ve huzursuz kılar; bunu ilerleyen ritimlerle yapar. İmgeler ve hayaller de çevirir; bunu hatırlanan ritimlerle yapar. Son olarak bu tür şeylerin en boş bilgisine duyulan sevgi çevirir; bunu da içlerinde sanatın taklidiyle sevinen bir tür kurallar bulunan hissî ritimlerle yapar. Bunlardan merak (curiositas) doğar; merak, adındaki "kaygı" (cura) yüzünden bile kaygısızlığın düşmanıdır, boşluğu yüzünden de hakikate erişemez.

74
  1. M. Quaero ergo quonam iste ab hujuscemodi rerum contemplatione discedat, ut illum ad eam necesse sit memoria revocari. An forte in aliud intentus animus tali reditu indigere putandus est? D. Sic existimo. M. Videamus, si placet, quid tantum illud sit quo possit intendi, ut ab incommutabilis et summae aequalitatis contemplatione avertatur. Nam tribus generibus amplius nihil video. Aut enim ad aliquid par atque ad ejusmodi aliud se intendit animus, cum hinc avertitur, aut ad superius, aut ad inferius. D. De caeteris duobus quaerendum est: nam quid sit superius aeterna aequalitate non video. M. Videsne illud, obsecro, quidnam ei par esse possit, quod tamen aliud sit? D. Ne id quidem video. M. Restat ergo ut quaeramus, quid sit inferius. Sed nonne tibi prius ipsa anima occurrit, quae certe aequalitatem illam incommutabilem esse confitetur, se autem agnoscit mutari eo ipso quod alias hanc, alias aliud intuetur; et hoc modo aliud atque aliud sequens varietatem temporis operatur, quae in aeternis et incommutabilibus nulla est? D. Assentior. M. Haec igitur affectio animae vel motus, quo intelligit aeterna, et his inferiora esse temporalia, etiam in seipsa; et haec appetenda potius quae superiora sunt, quam illa quae inferiora sunt novit: nonne tibi prudentia videtur? D. Nihil aliud videtur. 38. M. Quid illud? num minus considerandum putas quod nondum in ea simul est aeternis inhaerere, cum jam in ea sit nosse his esse inhaerendum? D. Imo maxime ut id consideremus peto, et unde accidat scire cupio. M. Facile id videbis, si animadverteris quibus rebus maxime animum soleamus intendere, et magnam curam exhibere: nam eas opinor esse quas multum amamus: an tu alias opinaris? D. Nullas equidem alias. M. Dic, oro te, num possumus amare nisi pulchra? Nam etsi quidam videntur amare deformia, quos vulgo Graeci σαπροφίλους vocant, interest tamen quanto minus pulchra sint quam illa quae pluribus placent. Nam ea neminem amare manifestum est; quorum foeditate sensus offenditur. D. Ita est, ut dicis. M. Haec igitur pulchra numero placent, in quo jam ostendimus aequalitatem appeti. Non enim hoc tantum in ea pulchritudine quae ad aures pertinet, atque in motu corporum est, invenitur, sed in ipsis etiam visibilibus formis, in quibus jam usitatius dicitur pulchritudo. An aliud quam aequalitatem numerosam esse arbitraris, cum paria paribus bina membra respondent: quae autem singula sunt, medium locum tenent, ut ad ea de utraque parte paria intervalla serventur? D. Non aliter puto. M. Quid in ipsa luce visibili quae omnium colorum habet principatum, nam et color nos delectat in corporum formis; quid ergo aliud in luce et coloribus, nisi quod nostris oculis congruit, appetimus? Etenim a nimio fulgore aversamur, et nimis obscura nolumus cernere, sicut etiam in sonis et a nimium sonantibus abhorremus, et quasi susurrantia non amamus. Quod non in temporum intervallis est, sed in ipso sono, qui quasi lux est talium numerorum, cui sic est contrarium silentium, ut coloribus tenebrae. In his ergo cum appetimus convenientia pro naturae nostrae modo, et inconvenientia respuimus, quae aliis tamen animalibus convenire sentimus, nonne hic etiam quodam aequalitatis jure laetamur, cum occultioribus modis paria paribus tributa esse cognoscimus? Hoc in odoribus et in saporibus, et in tangendi sensu animadvertere licet, quae longum est enucleatius persequi, sed explorare facillimum: nihil enim est horum sensibilium, quod nobis non aequalitate aut similitudine placeat. Ubi autem aequalitas aut similitudo, ibi numerositas; nihil est quippe tam aequale aut simile quam unum et unum: nisi quid habes ad haec. D. Omnino assentior. 39. M. Quid? superior illa tractatio nonne persuasit nobis agere hanc animam in corporibus, non a corporibus pati? D. Persuasit sane. M. Amor igitur agendi adversus succedentes passiones corporis sui, avertit animam a contemplatione aeternorum, sensibilis voluptatis cura ejus avocans intentionem: hoc autem agit occursoribus numeris. Avertit etiam amor de corporibus operandi, et inquietam facit: hoc autem agit progressoribus numeris. Avertunt phantasiae atque phantasmata: et haec agit recordabilibus numeris. Avertit denique amor vanissimae cognitionis talium rerum: et hoc agit sensualibus numeris, quibus insunt quasi regulae quaedam artis imitatione gaudentes: et ex his curiositas nascitur ipso curae nomine inimica securitati, et vanitate impos veritatis.

74_2Hakikatten yüz çeviren eylemin genel sevgisi ise kibirden kaynaklanır; ruh bu kusur yüzünden Tanrı'ya kulluk etmektense Tanrı'yı taklit etmeyi yeğledi. Bu yüzden kutsal kitaplarda doğru olarak şöyle yazılmıştır: "İnsanın kibrinin başlangıcı Tanrı'dan ayrılmaktır"; ve: "Her günahın başlangıcı kibirdir." Kibrin ne olduğu, orada söylenen şu sözden daha iyi gösterilemezdi: "Toprak ve kül neye kibirlenir? Çünkü hayatında içini dışarı attı" (Sirak 10, 9–10, 14–15). Çünkü ruh kendi başına bir hiçtir; yoksa değişebilir olmaz ve özden eksilmeye uğramazdı. Kendi başına bir hiç olduğu, var olması ise Tanrı'dan geldiği için, kendi düzeninde kaldıkça zihinde ve vicdanda Tanrı'nın kendi huzuruyla canlanır. Demek ki bu iyiliği en içindedir. Bu yüzden kibirle şişmek onun için en dıştakine ilerlemek ve deyim yerindeyse boşalmak, yani gittikçe daha az var olmaktır. En dıştakine ilerlemek de en içtekini dışarı atmaktan, yani Tanrı'yı —yer aralığıyla değil, zihnin eğilimiyle— kendinden uzaklaştırmaktan başka nedir?

Ruhun bu arzusu, başka ruhları kendi altında tutmaktır: ilahî hukukla buna izin verilen hayvanların ruhlarını değil, akıl sahibi ruhları, yani kendi yakınlarını, aynı kanun altındaki arkadaşlarını ve ortaklarını. Kibirli ruh bunlar üzerinde iş görmeyi arzular; her ruh her cisimden ne kadar daha iyiyse, bu eylem de cisimler üzerindeki eylemden o kadar üstün görünür. Ama akıl sahibi ruhlar üzerinde beden aracılığıyla değil, doğrudan kendi kendisiyle yalnız Tanrı iş görebilir. Yine de günahlarımızın sonucu olarak ruhların ruhlar üzerinde bir şey yapmasına izin verilir: Onları birbirlerinin bedenleri aracılığıyla işaret vererek hareket ettirirler; ya yüz ifadesi ya da baş hareketi gibi tabii işaretlerle, ya da kelimeler gibi uzlaşmaya dayalı işaretlerle. Çünkü emredenler de ikna edenler de işaretlerle iş görür; ruhların ruhlar üzerinde ya da ruhlarla birlikte bir şey yaptığı, emir ve iknadan başka bir yol varsa o da öyle. Kibirle ötekilerden üstün olmak isteyenlerin, kendi kısımlarına ve bedenlerine bile güçlük ve acı olmadan hükmedememeleri haklı bir sonuçtur; kısmen kendi içlerinde akılsızdırlar, kısmen ölümlü uzuvlarla ağırlaşmışlardır. Öyleyse ruhların ruhlara karşı iş gördüğü bu ritimler ve hareketlerle, şan ve övgü arzulayarak o saf ve katışıksız hakikati seyretmekten yüz çevirirler. Çünkü kendi huzurunda gizlice adil ve dindar yaşayan ruhu mesut kılarak şereflendiren yalnız Tanrı'dır.

Öyleyse ruhun kendisine bağlı ve tabi ruhlar üzerinde ortaya koyduğu hareketler o ilerleyen ritimlere benzer; çünkü adeta kendi bedeni üzerinde iş görür. Bazı ruhları kendine katmak ya da tabi kılmak isteyerek ortaya koyduğu hareketler ise karşılayan ritimlerden sayılır. Çünkü adeta hislerde iş görerek, sanki dışarıdan yaklaştırılan şeyin kendisiyle bir olmasını, olamayanın da itilmesini amaçlar. Hafıza bu iki hareketi de kabul eder ve onları hatırlanabilir kılar; böyle eylemlerin imgeleri ve hayalleri içinde de benzer şekilde son derece çalkantılı biçimde kaynar. Bu eylemlerde neyin uygun neyin uygunsuz hareket ettiğini hisseden adeta denetçi ritimler de eksik değildir; bunlara da hissî demekten çekinmeyelim, çünkü ruhların ruhlara bu şekilde etki ettiği şeyler duyulur işaretlerdir. Ruh bu kadar çok ve bu kadar büyük yönelişlere dolanmışken hakikatin seyrinden yüz çevirmesine şaşılır mı? Bunlardan soluklandığı ölçüde hakikati görür; ama onları henüz yenmediği için onda kalmasına izin verilmez. Bu yüzden ruhun nerede durması gerektiğini bilmesiyle orada durabilmesi aynı anda olmaz. Yoksa buna karşı bir diyeceğin mi var?

Öğrenci: Karşı çıkmaya cesaret edebileceğim hiçbir şey yok.

74_2
  1. Generalis vero amor actionis, quae avertit a vero, a superbia proficiscitur, quo vitio Deum imitari quam Deo servire anima maluit. Recte itaque scriptum est in sanctis Libris: Initium superbiae homini apostatare a Deo; et, Initium omnis peccati superbiae. Non potuit autem melius demonstrari quid sit superbia, quam in eo quod ibi dictum est: Quid superbit terra et cinis, quoniam in vita sua projecit intima sua? (Eccli. X, 9, 10, 14, 15.) Cum enim anima per seipsam nihil sit; non enim aliter esset commutabilis, et pateretur defectum ab essentia: cum ergo ipsa per se nihil sit, quidquid autem illi esse est, a Deo sit; in ordine suo manens, ipsius Dei praesentia vegetatur in mente atque conscientia. Itaque hoc bonum habet intimum. Quare superbia intumescere, hoc illi est in extima progredi, et ut ita dicam, inanescere, quod est minus minusque esse. Progredi autem in extima, quid est aliud quam intima projicere; id est, longe a se facere Deum, non locorum spatio, sed mentis affectu? 41. Iste autem animae appetitus est sub se habere alias animas; non pecorum, quas divino jure concessum est, sed rationales, id est, proximas suas, et sub eadem lege socias atque consortes. De his autem appetit operari anima superba, et tanto excellentior videtur haec actio quam illa de corporibus, quanto anima omnis omni corpore est melior. Sed operari de animis rationalibus, non per corpus, sed. per seipsum, solus Deus potest. Peccatorum tamen conditione fit, ut permittantur animae de animis aliquid agere, significando eas moventes per alterutra corpora, vel naturalibus signis, sicut est vultus vel nutus, vel placitis, sicut sunt verba. Nam et jubentes et suadentes signis agunt, et si quid est aliud praeter jussionem et suasionem, quo animae de animis vel cum animis aliquid agunt. Jure autem secutum est, ut quae superbia caeteris excellere cupierunt, nec suis partibus atque corporibus sine difficultate et doloribus imperent, partim stultae in se, partim mortalibus membris aggravatae. Et his igitur numeris et motibus quibus animae ad animas agunt, honores laudesque appetendo avertuntur a perspectione purae illius et sincerae veritatis. Solus enim honorat Deus animam beatam faciens in occulto coram se juste et pie viventem. 42. Motus igitur quos exserit anima de inhaerentibus sibi, et subditis animis, progressoribus illis sunt similes; agit enim tanquam de corpore suo. Illi autem motus quos exserit, aggregare sibi aliquas vel subdere cupiens, in occursorum numero deputantur. Agit enim tanquam in sensibus id moliens, ut unum secum fiat, quod velut extrinsecus admovetur, et quod non potest repellatur. Et hos utrosque motus excipit memoria, et recordabiles facit, simili modo in phantasiis et phantasmatibus actionum talium tumultuosissime exaestuans. Nec illi tanquam examinatores numeri desunt, qui sentiant quid in his actibus commode sive incommode moveatur, quos item sensuales appellare non pigeat, quia sensibilia signa sunt quibus hoc modo animae ad animas agunt. His tot et tantis intentionibus anima implicata, quid mirum, si a contemplatione veritatis avertitur? Et quantum quidem ab his respirat videt illam; sed quia nondum eas evicit, in illa manere non sinitur. Ex quo fit ut non simul habeat anima nosse in quibus consistendum sit, et posse consistere: sed numquid tu forte adversus haec? D. Nihil est quod contradicere audeam.
7514. Bölüm

Öğretmen: Öyleyse geriye ne kalıyor? Ruhun kirlenişini ve ağırlaşmasını elimizden geldiğince incelediğimize göre, şimdi ona Tanrı tarafından hangi eylemin buyrulduğunu görelim mi? Böylece arınmış ve yükünden kurtulmuş olarak dinginliğe geri uçsun ve Rabbinin sevincine girsin.

Öğrenci: Öyle olsun.

Öğretmen: Bu kadar ciltten oluşan, bu kadar otorite ve kutsallıkla donanmış İlahî Yazılar bizimle başka hiçbir şey yapmayıp yalnız Tanrımızı ve Rabbimizi bütün yüreğimizle, bütün ruhumuzla ve bütün zihnimizle, yakınımızı da kendimiz gibi sevmemizi sağlamaya çalışırken, sence benim burada daha uzun söz söylemem mi gerekir? Öyleyse insan eyleminin bütün o hareketlerini ve ritimlerini bu gayeye yöneltirsek, şüphesiz arınırız. Yoksa başka türlü mü düşünüyorsun?

Öğrenci: Başka türlü düşünmüyorum. Ama bu, işitmesi ne kadar kısaysa yapması o kadar zor ve çetindir.

Öğretmen: Öyleyse kolay olan ne? Renkleri, sesleri, pastaları, gülleri ve hafifçe yumuşak cisimleri sevmek mi? Ruh için bunları sevmek mi kolaydır? Oysa onlarda eşitlik ve benzerlikten başka bir şey aramaz ve biraz daha dikkatle bakınca ancak onların en uzak gölgesini ve izini tanır. Tanrı'yı sevmek mi zordur? Oysa ruh, henüz yaralı ve kirli hâliyle düşünürken bile, gücü yettiğince O'nda hiçbir eşitsizlik, kendisine benzemeyen hiçbir şey, yerlere bölünmüş hiçbir şey, zamanla değişmiş hiçbir şey sezmez. Yoksa yapı yığınları dikmek ve böyle işlerle yayılmak mı hoşa gider? Bunlarda ritimler hoşa gidiyorsa —çünkü başka bir şey bulamıyorum—, bunlarda eşit ve benzer denen neyle ilmin aklı alay etmez? Durum böyleyse, ruh o en gerçek eşitliğin kalesinden neden bunlara kayar ve kendi yıkıntılarıyla yeryüzü yapıları diker? Aldatmayı bilmeyen bunu vaat etmedi. "Çünkü boyunduruğum hafiftir" der (Matta 11, 30). Bu dünyanın sevgisi daha zahmetlidir. Çünkü ruh onda aradığını, yani sürekliliği ve ebediyeti bulamaz; zira en aşağı güzellik şeylerin geçişiyle tamamlanır ve onda süreklilik taklidi olan şey, en yüce Tanrı'dan ruh aracılığıyla geçirilir. Çünkü yalnız zamanla değişebilen suret, hem zamanla hem yerlerle değişen suretten öncedir. Öyleyse ruhlara Rab tarafından neyi sevmeleri gerektiği buyrulduğu gibi, Havari Yuhanna aracılığıyla neyi sevmemeleri gerektiği de buyrulmuştur: "Dünyayı sevmeyin; çünkü dünyada olan her şey tenin arzusu, gözlerin arzusu ve dünyevî ihtirastır" der (1. Yuhanna 2, 15–16).

Peki şöyle bir insan sana nasıl görünüyor: Bedenden çıkan, bedenin etkilenişlerine karşı olan ve bunlardan hafızada tutulan bütün o ritimleri bedensel hazza değil, yalnız bedenin sağlığına yöneltiyor; kendisine bağlanmış ruhlar üzerinde iş gören ya da onları kendine bağlamak için ortaya konan ve bunlardan hafızaya yerleşen bütün ritimleri kendi kibirli üstünlüğüne değil, o ruhların kendi faydasına yöneltiyor; her iki cinste de öteki geçip giden ritimlerin adeta yöneticileri ve denetçileri olarak histe hükmeden ritimleri de gereksiz ya da zararlı bir merak için değil, gerekli bir onaylama ya da reddetme için kullanıyor. Bu insan bütün bu ritimleri yapar ve hiçbirinin tuzağına düşmez, değil mi? Çünkü bedenin sağlığını, engellenmemek için seçer; bütün bu eylemleri de, ortak hukukun tabii bağı yüzünden kendisi gibi sevmesi buyrulan yakınının faydasına yöneltir.

Öğrenci: Büyük ve gerçekten pek insanca bir adamı övüyorsun.

75
  1. M. Quid ergo restat? An ut, quoniam sicut potuimus inquinationem et aggravationem animae consideravimus, videamus quaenam illi actio divinitus imperetur, qua purgata atque exonerata revolet ad quietem, et intret in gaudium Domini sui? D. Ita fiat. M. Quid me putas hinc diutius debere dicere, cum divinae Scripturae tot voluminibus et tanta auctoritate et sanctitate praeditis, nihil nobiscum aliud agant, nisi ut diligamus Deum et Dominum nostrum ex toto corde, ex tota anima, et ex tota mente; et diligamus proximum nostrum tanquam nosmetipsos? Ad hunc igitur finem si omnes illos humanae actionis motus, numerosque referamus, sine dubitatione mundabimur. An aliud existimas? D. Nihil equidem aliud. Sed quam hoc auditu breve est, tam factu difficile atque arduum. 44. M. Quid ergo facile est? an amare colores, et voces, et placentas, et rosas, et corpora leniter mollia? haeccine amare facile est animae, in quibus nihil nisi aequalitatem ac similitudinem appetit, et paulo diligentius considerans, vix ejus extremam umbram vestigiumque cognoscit; et Deum amare difficile est, quem in quantum potest, adhuc saucia et sordida cogitans, nihil in eo inaequale, nihil sui dissimile, nihil disclusum locis, nihil variatum tempore suspicatur? An exstruere moles aedificiorum, et hujuscemodi operibus delectat extendi, in quibus si numeri placent (non enim aliud invenio) quid in his aequale ac simile dicitur quod non derideat ratio disciplinae? Quod si ita est, cur ab illa verissima aequalitatis arce ad ista delabitur, et ruinis suis terrenas machinas erigit? Non hoc promissum est ab illo qui fallere ignorat. Jugum enim meum, inquit, leve est (Matth. XI, 30). Laboriosior est hujus mundi amor: Quod enim in illo anima quaerit, constantiam scilicet aeternitatemque, non invenit: quoniam rerum transitu completur infima pulchritudo, et quod in illa imitatur constantiam, a summo Deo per animam trajicitur: quoniam prior est species tantummodo tempore commutabilis, quam ea quae et tempore et locis. Sicut itaque praeceptum est animis a Domino quid diligant, ita per Joannem apostolum quid non diligant. Nolite, inquit, diligere mundum: quia omnia quae in mundo sunt, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et ambitio saeculi (I Joan. II, 15, 16). 45. Sed qualis tibi homo videtur, qui omnes illos numeros qui sunt de corpore, et adversus passiones corporis, et qui ex his memoria continentur, non ad carnalem voluptatem, sed ad salutem tantum corporis refert: omnesque illos qui de adjunctis animis operantur, vel qui ad adjungendas exseruntur, et qui ex his inhaerent memoriae, non ad superbam excellentiam suam, sed ad ipsarum animarum utilitatem redigit: illis etiam qui in utroque genere quasi moderatores exploratoresque caeterorum transeuntium in sensu praesident, non ad superfluam vel perniciosam curiositatem, sed ad necessariam probationem vel improbationem utitur: nonne et istos omnes numeros agit, et nullis eorum laqueis implicatur? Quandoquidem et salutem corporis ut non impediatur eligit, et omnes eas actiones ad utilitatem proximi revocat, quem propter communis juris naturale vinculum tanquam seipsum diligere jussus est. D. Magnum quemdam virum et vere humanissimum praedicas.

75_2Öğretmen: Öyleyse ruhu kirleten, akıldan aşağıda olan ve kendi cinslerinde güzel olan ritimler değil, aşağı güzelliğin sevgisidir. Ruh o güzellikte yalnız eşitliği —üstlendiğimiz eser için bundan yeterince söz edildi— değil, düzeni de sevdiği hâlde, kendi düzenini kaybetmiştir. Ama şeylerin düzeninden çıkmış değildir; çünkü böyle ruhların bulunmasının ve böyle bulunmasının en düzenli olduğu yerde ve biçimde bulunur. Çünkü düzeni tutmak başka, düzen tarafından tutulmak başkadır. Ruh, üstündekini, yani Tanrı'yı bütün varlığıyla sevip arkadaş ruhları da kendisi gibi sevdiğinde düzeni tutar. Bu sevginin faziletiyle aşağıdakileri düzene sokar ve aşağıdakilerle kirlenmez. Onu kirleten şey ise kötülük değildir; çünkü beden de Tanrı'nın yaratığıdır ve en aşağı da olsa kendi suretiyle süslenmiştir; ama ruhun değeri karşısında küçümsenir. Tıpkı altının değerinin en saf gümüşle karıştırılınca bile kirlenmesi gibi. Bu yüzden bizim cezalı ölümlülüğümüzden de hangi ritimler doğmuşsa, kendi cinslerinde güzel olduklarından onları ilahî takdirin yapıtı olmaktan dışlamayalım. Ama onların tadını çıkararak mesut olacakmışız gibi onları sevmeyelim de. Bunlar zamana bağlı olduğundan, dalgalar arasındaki bir tahtadan kurtulur gibi, ne yük sayıp atarak ne de sağlam zemin sanıp sarılarak, onları iyi kullanarak onlardan kurtulacağız. Buyrulduğu büyüklükteki yakın sevgisinden, Tanrı'ya bağlanmamız için en sağlam basamak meydana gelir; böylece yalnız O'nun düzenlemesiyle tutulmakla kalmaz, kendi düzenimizi de sarsılmaz ve kesin olarak tutarız.

Yoksa ruh düzeni, bu hissî ritimlerin de tanıklığıyla, sevmiyor mu? Öyle değilse birinci ayak neden pirikios, ikinci iambos, üçüncü trokhaios, ötekiler de sırayla öyle? Ama bunun hissi değil daha çok aklı izlediğini haklı olarak söyleyebilirsin. Peki şu da hissî ritimlere verilmemeli mi: Örneğin sekiz uzun hece on altı kısa hece kadar zaman kapladığı hâlde, aynı aralıkta kısaların uzunlarla karıştırılmasını beklemeleri? Akıl bu his hakkında yargıda bulunup ona prokeleusmatikos ayaklarının spondeios ayaklarına eşit olduğunu bildirdiğinde, burada düzenlemenin gücünden başka bir şeyin etkili olmadığını bulur. Çünkü uzun heceler ancak kısalarla karşılaştırıldığında uzundur, kısalar da ancak uzunlarla karşılaştırıldığında kısadır. Bu yüzden iambik dize ne kadar uzatılarak okunursa okunsun, bire iki kuralı kaybolmadığından adını da kaybetmez. Oysa pirikios ayaklarından oluşan dize, okuma süresi yavaş yavaş artırılınca, grameri değil musikiyi dinlersen, birdenbire spondeik olur. Ama daktilik ya da anapestik ise, uzun heceler araya karışmış kısalarla karşılaştırılarak hissedildiğinden, ne kadar yavaş okunursa okunsun adını korur. Yarım ayakların eklerinin başta sondaki kanunla korunmaması ve aynı tempoya uydurulsalar bile hepsinin kullanılmaması? Sonda bazen bir uzun yerine iki kısanın konması? Bunlar hissin kendisiyle ölçülendirilmez mi? Bunlarda da, öyle ya da böyle olsun hiçbir şey kaybetmeyen eşitlik sayısı değil, düzenin bağı bulunur. Zaman ritimlerinde aynı güce ait ötekileri saymak uzun sürer. Ama his görülür biçimleri de, gerektiğinin tersine yüz üstü ya da baş aşağı olduklarında ve benzeri durumlarda reddeder; bunlarda kınanan, kısımların denkliği yerinde durduğu için eşitsizlik değil, tersliktir. Son olarak bütün hislerimizde ve işlerimizde, alışılmamış ve bu yüzden hoşa gitmeyen birçok şeyi belli basamaklarla isteğimize alıştırıp önce katlanılabilir, sonra seve seve kabul ettiğimizde, hazzı düzenle örmüyor muyuz? Öncekiler ortadakilere, ortadakiler sonrakilere uyum içinde bağlanmamışsa tiksinmez miyiz?

Bu yüzden sevincimizi ne bedensel hazza, ne insanların şeref ve övgülerine, ne de bedene dışarıdan dokunan şeylerin araştırılmasına bağlayalım; Tanrı'yı en içimizde tutalım, sevdiğimiz her şey orada kesin ve değişmezdir. Böylece bu zamana bağlı şeyler yanımızdayken onlara dolanmayız; bedenin dışında olanlar da acı hissi uyandırmadan bizden uzaklaşır. Bedenin kendisi ise ya hiç ya da ağır olmayan bir acı hissiyle alınır ve yeniden biçimlenmek üzere ölümle kendi tabiatına geri verilir. Çünkü ruhun bedenin bir parçasına dikkat etmesi huzursuz meşgaleler doğurur; küllî kanunu ihmal ettiren özel bir işin sevgisini de doğurur; ama bu iş de Tanrı'nın yönettiği bütünden koparılamaz. Böylece kanunları sevmeyen kanunlara tabi olur.

75_2
  1. M. Non igitur numeri qui sunt infra rationem et in suo genere pulchri sunt, sed amor inferioris pulchritudinis animam polluit: quae cum in illa non modo aequalitatem, de qua pro suscepto opere satis dictum est, sed etiam ordinem diligat, amisit ipsa ordinem suum; nec tamen excessit ordinem rerum, quandoquidem ibi est, et ita est, ubi esse, et quomodo esse tales, ordinatissimum est. Aliud enim est tenere ordinem, aliud ordine teneri. Tenet ordinem, seipsa tota diligens quod supra se est, id est Deum, socias autem animas tanquam seipsam. Hac quippe dilectionis virtute inferiora ordinat, nec ab inferioribus sordidatur. Quod autem illam sordidat, non est malum, quia etiam corpus creatura Dei est, et specie sua quamvis infima decoratur, sed prae animae dignitate contemnitur; sicuti auri dignitas, etiam purgatissimi argenti commixtione sordescit. Quapropter quicumque de nostra quoque poenali mortalitate numeri facti sunt, non eos abdicemus a fabricatione divinae providentiae, cum sint in genere suo pulchri. Neque amemus eos, ut quasi perfruendo talibus beati efficiamur. His etenim, quoniam temporales sunt, tanquam tabula in fluctibus, neque abjiciendo quasi onerosos, neque amplectendo quasi fundatos, sed bene utendo carebimus. A dilectione autem proximi tanta quanta praecipitur, certissimus gradus fit nobis, ut inhaereamus Deo, et non teneamur tantum ordinatione illius, sed nostrum etiam ordinem inconcussum certumque teneamus. 47. An fortasse ordinem non diligit anima illis etiam numeris sensualibus attestantibus? Unde ergo primus pes est pyrrhichius, secundus iambus, tertius trochaeus, et deinceps caeteri? Sed jure hoc dixeris rationem potius secutam esse, non sensum. Quid itaque, illud nonne sensualibus numeris dandum est, quod cum tantum temporis occupent, verbi gratia, octo longae syllabae, quantum sexdecim breves, in eodem tamen spatio breves longis potius misceri exspectant? De quo sensu cum ratio judicat, et ei proceleusmatici pedes esse aequales spondeis pedibus renuntiantur, nihil aliud hic valere invenit, quam ordinationis potentiam, quia nec longae syllabae nisi brevium comparatione longae sunt, nec breves rursum breves sunt nisi comparatione longarum: ideoque iambicus versus quamlibet productius pronuntiatus, non amissa regula simpli et dupli, nec nomen amittit: at ille versus qui pyrrhichiis pedibus constat, paulatim addita pronuntiandi mora, fit repente spondiacus, si non grammaticam, sed musicam consulas. At vero si dactylicus aut anapaesticus sit, quoniam longae mixtarum brevium comparatione sentiuntur, qualibet mora pronuntietur, servat nomen suum. Quid additamenta semipedum non eadem lege in capite qua in fine servanda, nec omnia quamvis ad eumdem plausum coaptentur, adhibenda? quid duarum aliquando brevium potius, quam unius longae in fine positio? nonne ipso sensu modificantur? Nec in his aequalitatis numerus, cui nihil deperit, sive illud sive aliud sit, sed ordinis vinculum reperitur. Longum est percurrere caetera ad eamdem vim pertinentia in numeris temporum. Sed nempe etiam formas visibiles sensus ipse aspernatur, aut pronas contra quam decet, aut capite deorsum, et similia, in quibus non inaequalitas, manente partium parilitate, sed perversitas improbatur. Postremo in omnibus sensibus et operibus nostris, cum insolita pleraque, et ob hoc injucunda quibusdam gradibus appetitui nostro conciliamus, et ea primo tolerabiliter, deinde libenter accipimus; nonne ordine conteximus voluptatem, et nisi priora mediis, et media postremis concorditer nexa sint, abhorremus? 48. Quamobrem neque in voluptate carnali, neque in honoribus et laudibus hominum, neque in eorum exploratione quae forinsecus corpus attingunt, nostra gaudia collocemus, habentes in intimo Deum, ubi certum est et incommutabile omne quod amamus. Ita fit, ut et cum adsunt haec temporalia, non tamen eis implicemur, et sine sensu doloris quae extra corpus sunt, absint: ipsum autem corpus, aut nullo, aut non gravi sensu doloris adimatur, et reformandum naturae suae morte reddatur. Attentio namque animae ad corporis partem inquieta negotia contrahit, et universali lege neglecta privati cujusdam operis amor, quod ipsum tamen ab universitate quam Deus regit non potest alienari. Itaque subditur legibus qui non amat leges.
7615. Bölüm

Öğretmen: Cisimsiz ve hep aynı durumda kalan şeyler üzerine çoğu zaman büyük bir dikkatle düşünürken, o sırada bedenin kolay ve pek alışılmış herhangi bir hareketinde —örneğin gezinirken ya da ilahi söylerken— yaptığımız zamana bağlı ritimler, biz yapmasak var olmayacakları hâlde, bizim hiç haberimiz olmadan geçip gidiyorsa; boş hayallerimizle meşgulken de bunlar, biz yaptığımız hâlde hissetmeden benzer şekilde geçip gidiyorsa: Bu bozulabilir olan bozulmazlığı, bu ölümlü olan ölümsüzlüğü giydiğinde (1. Korintliler 15, 53), yani aynı şeyi daha açık söyleyeyim, Havari'nin dediği gibi Tanrı ölümlü bedenlerimizi içimizde kalan Ruh sayesinde dirilttiğinde (Romalılar 8, 11), o zaman tek Tanrı'ya ve dendiği gibi yüz yüze apaçık hakikate yönelmişken, bedenleri hareket ettirdiğimiz ritimleri hiçbir huzursuzluk duymadan ne kadar çok ve ne kadar sürekli olarak hissedecek ve onlarla sevineceğiz! Meğer ki ruhun, kendisi aracılığıyla iyi olan şeylerden sevinebildiği hâlde, kendisini iyi kılan şeylerden sevinemeyeceğine inanmak gereksin.

Ruhun, Tanrısının ve Rabbinin yardımıyla, kendisine karşı savaşan alışkanlığını yenip öldürerek aşağı güzelliğin sevgisinden kendini çekip çıkardığı, bu zaferle kendi içinde, onu kıskanan ve engellemek isteyen bu havanın güçleri üzerinde zafer kazanacağı ve kendi dayanağına ve sağlamlığına, Tanrı'ya uçtuğu bu eylem sana itidal denen fazilet gibi görünmüyor mu?

Öğrenci: Tanıyorum ve anlıyorum.

Öğretmen: Peki? Ruh bu yolda ilerleyip ebedî sevinçleri önceden sezer ve onlara neredeyse dokunur hâle gelince, aşağıdaki arkadaşlarına "Benim için ayrılıp Mesih'le birlikte olmak iyidir; ama bedende kalmam sizin için gereklidir" (Filipililer 1, 23–24) diyebilecek güçteyken, zamana bağlı şeyleri kaybetmek ya da herhangi bir ölüm onu korkutur mu?

Öğrenci: Öyle düşünmüyorum.

Öğretmen: Ama ruhun hiçbir sıkıntıdan ve ölümden korkmadığı bu durumuna cesaretten başka ne denmeli?

Öğrenci: Bunu da tanıyorum.

Öğretmen: Ruhun tek Tanrı'dan başka hiç kimseye kulluk etmemesini, en saf ruhlardan başkasıyla eşit olmayı istememesini, hayvanî ve cismanî tabiattan başkasına hükmetmeyi arzulamamasını sağlayan o düzenlemenin kendisi sence hangi fazilettir?

Öğrenci: Bunun adalet olduğunu kim anlamaz?

Öğretmen: Doğru anlıyorsun.

76
  1. Sed si de rebus incorporeis et eodem modo se semper habentibus, plerumque attentissime cogitantes, si quos forte illo tempore agimus numeros temporales in quolibet corporis motu, facili sane atque usitatissimo, sive deambulantes, sive psallentes, prorsus nobis ignorantibus transeunt, quamvis nobis non agentibus nulli essent: si denique in ipsis nostris inanibus phantasmatibus cum occupati sumus, similiter ista praetereunt agentibus nec sentientibus nobis, quanto magis quantoque constantius, cum corruptibile hoc induerit incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitatem (I Cor. XV, 53), id est, ut hoc idem planius eloquar, cum Deus vivificaverit mortalia corpora nostra, sicut Apostolus dicit, propter spiritum manentem in nobis (Rom. VIII, 11): quanto ergo tunc magis in unum Deum et perspicuam intenti veritatem, ut dictum est, facie ad faciem, numeros quibus agimus corpora, nulla inquietudine sentiemus, et gaudebimus? Nisi forte credendum est, animam cum de iis quae per ipsam bona sunt, gaudere possit, de iis ex quibus ipsa bona est, non posse gaudere. 50. Sed haec actio qua sese anima, opitulante Deo et Domino suo, ab amore inferioris pulchritudinis extrahit, debellans atque interficiens adversus se militantem consuetudinem suam, ea victoria triumphatura in semetipsa de potestatibus aeris hujus, quibus invidentibus et praepedire cupientibus, evolat ad suam stabilitatem et firmamentum Deum; nonne tibi videtur ea esse virtus quae temperantia dicitur? D. Agnosco et intelligo. M. Quid porro? cum in hoc itinere proficit, jam aeterna gaudia praesentientem ac pene prehendentem, num amissio rerum temporalium, aut mors ulla deterret jam valentem dicere inferioribus sociis: Bonum est mihi dissolvi, et esse cum Christo: manere autem in carne, necessarium propter vos? (Philipp. I, 23, 24.) D. Sic existimo. M. At ista ejus affectio qua nullas adversitates mortemve formidat, quid aliud quam fortitudo dicenda est? D. Et hoc agnosco. M. Jamvero ipsa ejus ordinatio qua nulli servit nisi uni Deo, nulli coaequari nisi purissimis animis, nulli dominari appetit nisi naturae bestiali atque corporeae, quae tandem virtus tibi esse videtur? D. Quis non intelligat hanc esse justitiam? M. Recte intelligis.
7716. Bölüm

Öğretmen: Ama şimdi şunu soruyorum: Yukarıda aramızda kararlaştırdığımıza göre basiret, ruhun nerede durması gerektiğini anladığı şeydir. Ruh oraya itidal yoluyla, yani sevgi denen, aşkın Tanrı'ya dönüşüyle ve bu dünyadan yüz çevirmesiyle yükselir; buna cesaret ve adalet de eşlik eder. Peki ruh, sevgisinin ve çabasının meyvesine kusursuz bir kutsanmayla ve bedeninin o kusursuz dirilişiyle de vardığında, hayaller kalabalığı hafızadan silinip Tanrı'nın yanında yalnız Tanrı için yaşamaya başladığında, yani Tanrı'nın bize şöyle vaat ettiği şey gerçekleştiğinde: "Sevgililer, şimdi Tanrı'nın çocuklarıyız; ne olacağımız ise henüz görünmedi. Biliyoruz ki O göründüğünde O'na benzeyeceğiz, çünkü O'nu olduğu gibi göreceğiz" (1. Yuhanna 3, 2) — soruyorum, andığımız bu faziletlerin o zaman da orada bulunacağını düşünüyor musun?

Öğrenci: Mücadele ettikleri sıkıntılar geçip gidince bunların orada nasıl bulunabileceğini göremiyorum: ancak sıkıntılarda neyin peşinden gideceğini seçen basiretin, ancak sıkıntılardan aşkı çeviren itidalin, ancak sıkıntılara katlanan cesaretin, ancak sıkıntılarda, yani arzuladığına henüz erişmemişken en mesut ruhlarla eşit olmayı ve aşağı tabiata hükmetmeyi isteyen adaletin.

Öğretmen: Cevabın büsbütün saçma değil; bazı bilginlerin de böyle düşündüğünü inkâr etmiyorum. Ama ben hiçbir otoritenin önüne geçemediği Kitaplara başvurunca şöyle denmiş olduğunu buluyorum: "Tadın ve görün, Rab ne kadar tatlıdır" (Mezmurlar 33, 9). Havari Petrus da bunu şöyle araya katmıştır: "Rabbin tatlı olduğunu tattıysanız" (1. Petrus 2, 3). Ruhu bu dönüşün kendisiyle arındıran bu faziletlerde olup bitenin bu olduğunu düşünüyorum. Çünkü zamana bağlı şeylerin sevgisi, ebedî şeylerin bir tatlılığı olmasaydı yenilemezdi. Ama mezmurda söylenene varıldığında: "İnsanoğulları kanatlarının gölgesinde umut bulacak; evinin bolluğuyla sarhoş olacaklar ve onlara hazzının selinden içireceksin; çünkü hayat pınarı sendedir" — burada artık Rabbin tadılınca tatlı olacağı söylenmiyor; ebedî pınarın nasıl bir taşkınlığının ve bolluğunun övüldüğünü görüyorsun; onu bir tür sarhoşluk bile izler. Bana öyle geliyor ki bu adla dünyevî boşlukların ve hayallerin o unutuluşu şaşılacak biçimde anlatılıyor. Sonra mezmur sözü sürdürür ve der ki: "Senin ışığında ışığı göreceğiz. Seni bilenlere merhametini uzat." "Işıkta" sözünü, Tanrı'nın Bilgeliği olan ve sık sık ışık diye anılan Mesih'te diye anlamak gerekir. Öyleyse "göreceğiz" ve "seni bilenlere" dendiğine göre orada basiret olacağı inkâr edilemez. Yoksa basiretin bulunmadığı yerde ruhun gerçek iyiliği görülebilir ve bilinebilir mi?

Öğrenci: Artık anlıyorum.

Öğretmen: Peki? Yüreği doğru olanlar adaletsiz olabilir mi?

Öğrenci: Bu adla çoğu zaman adaletin kastedildiğini tanıyorum.

Öğretmen: Öyleyse aynı peygamber hemen ardından "Ve adaletini yüreği doğru olanlara" diye okurken başka neyi hatırlatıyor?

Öğrenci: Açıktır.

Öğretmen: Haydi devam edelim. Yukarıda ruhun kibir yüzünden kendi gücüne ait bazı eylemlere kaydığını ve küllî kanunu ihmal ederek bazı özel işler yapmaya düştüğünü —buna Tanrı'dan ayrılmak denir— yeterince ele aldığımızı hatırla lütfen.

Öğrenci: Hatırlıyorum elbette.

Öğretmen: Öyleyse ruh, bu artık hiçbir zaman hoşuna gitmesin diye çalıştığında, sana aşkını Tanrı'ya sabitleyip her kirden uzak, son derece ölçülü, iffetli ve güvenli yaşıyor gibi görünmüyor mu?

Öğrenci: Elbette öyle görünüyor.

Öğretmen: Peygamberin bunu da nasıl eklediğine bak: "Kibrin ayağı bana gelmesin." "Ayak" derken ayrılmanın ya da kaymanın kendisini anlatır; ruh bundan kendini tutarak Tanrı'ya bağlı kalır ve ebediyen yaşar.

Öğrenci: Kabul ediyorum ve izliyorum.

Öğretmen: Öyleyse geriye cesaret kalıyor. Ama itidal nasıl hür iradedeki kaymaya karşı güç gösteriyorsa, cesaret de zora karşı güç gösterir; insan yeterince güçlü değilse bu zor onu, devrilip en sefil hâlde yere serileceği şeylere zorlayabilir. Bu zor Kutsal Yazılarda uygun olarak "el" adıyla anlatılır. Bu zoru da günahkârlardan başka kim uygulamaya çalışır? Ruh o zaman bu şeyin kendisiyle sağlamlaştırılıp Tanrı'nın dayanağıyla korunduğunda, öyle ki bu hiçbir yerden hiçbir şekilde başına gelemez, sabit ve deyim yerindeyse etkilenmez bir güç taşır. Sen itiraz etmezsen buna haklı olarak cesaret denir; bence şu eklendiğinde de ondan söz edilmektedir: "Günahkârların eli beni sarsmasın" (Mezmurlar 35, 8–12).

77
  1. Sed illud jam quaero, cum prudentiam superius eam esse constiterit inter nos, qua intelligit anima ubi ei consistendum sit, quo sese attollit per temperantiam, id est, conversionem amoris in Deum, quae charitas dicitur, et aversionem ab hoc saeculo, quam etiam fortitudo et justitia comitantur; utrum existimes cum ad suae dilectionis et conatus fructum perfecta sanctificatione pervenerit, perfecta etiam vivificatione illa corporis sui, et deletis de memoria phantasmatum turbis, apud Deum ipsum solo Deo vivere coeperit, cum impletum fuerit, quod divinitus nobis hoc modo promittitur: Dilectissimi, nunc filii Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus. Scimus quia cum apparuerit, similes illi erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III, 2): quaero ergo, utrum existimes has ibi virtutes quas commemoravimus, etiam tunc futuras. D. Non video, cum adversa praeterierint, quibus obluctatur, quomodo aut prudentia ibi esse possit, quae non eligit quid sequatur nisi in adversis; aut temperantia, quae amorem non avertit nisi ab adversis; aut fortitudo, quae non tolerat nisi adversa; aut justitia, quae non appetit aequari beatissimis animis, et inferiori naturae dominari, nisi in adversis, id est, nondum assecuta idipsum quod appetit. 52. M. Non usquequaque absurda est responsio tua; et quibusdam doctis visum hoc esse, non nego. Sed ego consulens Libros, quos nulla antecellit auctoritas, ita invenio dictum esse: Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus (Psal. XXXIII, 9). Quod apostolus etiam Petrus sic interposuit: Si tamen gustastis, quoniam suavis est Dominus (I Petr. II, 3). Hoc esse arbitror quod agitur in his virtutibus quae ipsa conversione animam purgant. Non enim amor temporalium rerum expugnaretur, nisi aliqua suavitate aeternarum. Ubi autem ventum fuerit ad illud quod canitur: Filii autem hominum sub tegmine alarum tuarum sperabunt; inebriabuntur ab ubertate domus tuae, et torrente voluptatis tuae potabis eos; quoniam apud te est fons vitae: non jam gustatu suavem fore Dominum dicit; sed vides quae inundatio et affluentia praedicetur fontis aeterni; quam etiam ebrietas quaedam consequitur: quo nomine mihi videtur mirabiliter significari oblivio illa saecularium vanitatum atque phantasmatum. Contexit deinde caetera, et dicit: In lumine tuo videbimus lumen. Praetende misericordiam tuam scientibus te. In lumine, scilicet in Christo accipiendum, qui Sapientia Dei est, et lumen toties appellatur. Ubi ergo dicitur, Videbimus, et, scientibus te, negari non potest futuram ibi esse prudentiam. An videri verum bonum animae et sciri potest, ubi nulla prudentia est? D. Jam intelligo. 53. M. Quid? recti corde possunt esse sine justitia? D. Recognosco isto nomine crebrius significari justitiam. M. Quid ergo admonet aliud propheta idem consequenter, cum canit: Et justitiam tuam his qui recto sunt corde? D. Manifestum est. M. Age deinceps, recordare, si placet, satis nos superius tractasse, superbia labi animam ad actiones quasdam potestatis suae, et universali lege neglecta in agenda quaedam privata cecidisse, quod dicitur apostatare a Deo. D. Memini vero. M. Cum ergo id agit ne ulterius id delectet aliquando, nonne tibi videtur amorem suum figere in Deo, et ab omni inquinamento temperatissime et castissime et securissime vivere? D. Videtur sane. M. Vide etiam quemadmodum id quoque adjungat propheta, dicens: Non veniat mihi pes superbiae. Pedem enim appellans discessum ipsum lapsumve significat, a quo anima temperando, inhaerens Deo vivit in aeternum. D. Accipio et sequor. 54. M. Restat igitur fortitudo. Sed ut temperantia contra lapsum qui est in libera voluntate; sic fortitudo contra vim valet, qua etiam cogi quis potest, si minus fortis sit ad ea quibus evertatur, et miserrimus jaceat. Haec autem vis decenter in Scripturis manus nomine significari solet. Qui porro hanc vim, nisi peccatores conantur inferre? Quod tunc per idipsum communitur anima, et custoditur firmamento Dei, ut hoc illi nullo modo undecumque possit accidere; potentiam quamdam stabilem, et, ut ita dicam, impassibilem gerit, quae, nisi quid tibi displicet, recte fortitudo nominatur, et eam dici arbitror cum adjungitur: Neque manus peccatorum dimoveat me (Psal. XXXV, 8-12).

77_2Öğretmen: Ama bu sözlerde bu ya da başka bir şey anlaşılmalı olsun; o kusursuzluk ve saadet içinde bulunan ruhun hakikati seyrettiğini, lekesiz kaldığını, hiçbir sıkıntıya uğrayamayacağını, yalnız Tanrı'ya tabi olup öteki tabiatların üstünde durduğunu inkâr edecek misin?

Öğrenci: Aksine onun başka türlü en kusursuz ve en mesut olabileceğini görmüyorum.

Öğretmen: Öyleyse ruhun bu seyri, kutsanması, etkilenmezliği ve düzenlenmesi ya o dört faziletin kusursuz ve tamamlanmış hâlidir; ya da, işler uyuştuğuna göre adlar üzerinde boşuna yorulmayalım diye, ruhun zahmetler içindeyken kullandığı bu faziletlerin yerine ebedî hayatta ona bu türden bazı güçler umulmalıdır.

77_2
  1. Sed sive hoc sive aliud in his verbis intelligendum sit, tu negabis in illa perfectione ac beatitate animam constitutam, et conspicere veritatem, et immaculatam manere, et nihil molestiae pati posse, et uni Deo subdi, caeteris vero supereminere naturis? D. Imo aliter eam perfectissimam et beatissimam esse posse non video. M. Haec ergo contemplatio, sanctificatio, impassibilitas, ordinatio ejus, aut illae sunt quatuor virtutes perfectae atque consummatae; aut ne de nominibus cum res conveniant, frustra laboremus, pro istis virtutibus, quibus constituta in laboribus utitur anima, tales quaedam potentiae in aeterna ei vita sperandae sunt.
7817. Bölüm

Öğretmen: Biz yalnız, üstlendiğimiz bu tartışmayla en çok ilgili olanı hatırlayalım: Tanrı'nın her şeyi yarattığı ve yönettiği takdiri aracılığıyla, günahkâr ve dertli ruh bile ritimlerle hareket ettirilir ve bedenin en aşağı bozuluşuna kadar ritimler yapar. Bu ritimler elbette gittikçe daha az güzel olabilir, ama güzellikten tamamen yoksun olamaz. En yüce iyi ve en yüce adil olan Tanrı ise, ister ruhun mahkûmiyetiyle, ister geri dönüşüyle, ister sebatıyla yapılsın, hiçbir güzelliği kıskanmaz. Ritim birden başlar, eşitlik ve benzerlikle güzeldir, düzenle birleşir. Bu yüzden, ne ise o olmak için birliği arzulamayan, gücü yettiğince kendine benzemeye çalışmayan, kendine özgü düzeni yerlerde ya da zamanlarda korumayan ya da bedende bir dengeyle sağlığını tutmayan hiçbir tabiat bulunmadığını kabul eden herkes, var olan her şeyin, ne ölçüde varsa o ölçüde, tek bir ilkeden, ona eşit ve benzer olan suret aracılığıyla, O'nun iyiliğinin zenginliğiyle yapıldığını ve kurulduğunu da kabul etmelidir. Bu iyilik sayesinde Bir ile Bir'den olan Bir, deyim yerindeyse en aziz sevgiyle birbirine bağlanır.

Bu yüzden ortaya koyduğumuz "Deus creator omnium" (Her şeyin yaratıcısı Tanrı) dizesi yalnız ritimli sesiyle kulaklara değil, düşüncesinin sağlamlığı ve doğruluğuyla ruha çok daha hoş gelir. Meğer ki seni, yumuşak söyleyeyim, her şeye gücü yeten Tanrı'nın bunu yaptığı söylendiği hâlde hiçten bir şeyin olamayacağını söyleyenlerin ağır kavrayışı rahatsız etmesin. Yoksa bir usta, sanatındaki akla dayalı ritimlerle alışkanlığındaki hissî ritimleri işleyebilir; hissî ritimlerle, işlerken uzuvlarını hareket ettirdiği ve artık zaman aralıklarının ait olduğu ilerleyen ritimleri; bunlarla da yer aralıklarıyla ritimli olan görülür biçimleri tahtadan yapabilir de, Tanrı'nın işaretlerine hizmet eden şeylerin tabiatı tahtanın kendisini topraktan ve öteki unsurlardan yapamaz mı? Unsurların kendisini de hiçten yapamaz mıydı? Aksine ağacın yere ait ritimlerinden önce zamana ait ritimlerin gelmesi zorunludur. Çünkü kendi tohumuna göre belli zaman ölçüleriyle bir araya gelip büyümeyen, filiz vermeyen, havaya fışkırmayan, yaprak açmayan, güçlenmeyen ve ister meyveyle ister tahtanın kendisinin en gizli ritimleriyle tohumun gücünü yeniden geri getirmeyen hiçbir bitki türü yoktur. Uzuvlar arasındaki aralıkların ritimli bir denkliği gözlere çok daha fazla sunduğu hayvan bedenleri için bu ne kadar daha doğrudur! Yoksa bunlar unsurlardan olabilir de, unsurların kendisi hiçten olamaz mıydı? Sanki onlarda topraktan daha değersiz ve daha aşağılık bir şey varmış gibi! Oysa toprak önce cismin genel suretine sahiptir; onda bir birliğin, ritimlerin ve düzenin bulunduğu kanıtlanır. Çünkü onun ne kadar küçük olursa olsun her parçacığı, bölünmez bir noktadan uzunluğa doğru uzanmak, üçüncü olarak genişlik ve dördüncü olarak cismi dolduran derinlik almak zorundadır. Birinciden dördüncüye kadar bu ilerleme ölçüsü nereden gelir? Uzunlukta, genişlikte ve derinlikte bulunan kısımların eşitliği nereden gelir? Uzunluğun bölünmez noktaya olan oranı ne ise genişliğin uzunluğa, derinliğin de genişliğe olan oranının o olmasını sağlayan bir tür eş-oranlılık (corrationalitas; analogia'yı böyle adlandırmayı tercih ettim) nereden gelir? Soruyorum, bunlar ritimlerin, benzerliğin, eşitliğin ve düzenin o en yüce ve ebedî başlangıcından değilse nereden gelir? Bunları topraktan alırsan geriye hiçbir şey kalmaz. Bu yüzden her şeye gücü yeten Tanrı toprağı yaptı ve toprak hiçten yapıldı.

Peki? Toprağın öteki unsurlardan ayrıldığı suretin kendisi de, aldığı ölçüde bir şey olduğunu göstermiyor mu? Hiçbir parçası bütüne benzemez değil midir ve aynı parçaların bağlantısı ve ahengiyle kendi cinsinde en sağlıklı en aşağı yeri tutmaz mı? Onun üzerine suların tabiatı dökülür; o da birliğe yönelir, parçalarının daha büyük benzerliği yüzünden daha güzel ve daha saydamdır, düzeninin ve sağlığının yerini korur. Havanın tabiatı hakkında ne diyeyim? Çok daha kolay bir kucaklaşmayla birliğe yönelir; sulardan, suların topraktan olduğu kadar daha güzeldir ve sağlık bakımından o kadar üstündür. Bütün görülür cisimlerin evreninin sınırlandığı göğün en yüksek çemberi hakkında ne diyeyim? Bu cinste en yüksek suret ve yerin en sağlıklı üstünlüğü ondadır. Bedensel hissin hizmetiyle saydığımız bütün bunlar ve bunlarda bulunan her şey, bir tür durağanlık içinde görünen yere ait ritimleri, kendilerinden önce içte ve sessizlikte hareket hâlinde olan zamana ait ritimler gelmedikçe ne alabilir ne de tutabilir.

78
  1. Nos tantum meminerimus, quod ad susceptam praesentem disputationem maxime pertinet, id agi per providentiam Dei, per quam cuncta creavit et regit, ut etiam peccatrix et aerumnosa anima numeris agatur, et numeros agat usque ad infimam carnis corruptionem: qui certe numeri minus minusque pulchri esse possunt, penitus vero carere pulchritudine non possunt. Deus autem summe bonus, et summe justus, nulli invidet pulchritudini, quae sive damnatione animae, sive regressione, sive permansione fabricatur. Numerus autem et ab uno incipit, et aequalitate ac similitudine pulcher est, et ordine copulatur. Quamobrem quisquis fatetur nullam esse naturam, quae non ut sit quidquid est, appetat unitatem, suique similis in quantum potest esse conetur, atque ordinem proprium vel locis vel temporibus, vel in corpore quodam libramento salutem suam teneat: debet fateri ab uno principio per aequalem illi ac similem speciem divitiis bonitatis ejus, qua inter se unum et de uno unum charissima, ut ita dicam, charitate junguntur, omnia facta esse atque condita quaecumque sunt, in quantumcumque sunt. 57. Quare ille versus a nobis propositus, Deus creator omnium, non solum auribus sono numeroso, sed multo magis est animae sententiae sanitate et veritate gratissimus. Nisi forte movet te tarditas eorum, ut mitius loquar, qui negant de nihilo fieri posse aliquid, cum id omnipotens Deus fecisse dicatur. An vero faber potest rationabilibus numeris qui sunt in arte ejus, sensuales numeros qui sunt in consuetudine ejus operari; et sensualibus numeris progressores illos quibus membra in operando movet, ad quos jam intervalla temporum pertinent, et his rursus formas visibiles de ligno fabricari, locorum intervallis numerosas: et rerum natura Dei nutibus serviens, ipsum lignum de terra et caeteris elementis facere non potest; et ipsa elementa ⟦?⟧ non poterat de nullo? imo et arboris locales numeros, temporales numeri antecedant necesse est. Nullum est enim stirpium genus quod non certis pro suo semine dimensionibus temporum et coalescat, et germinet, et in auras emicet, et folia explicet, et roboretur, et sive fructum, sive ipsius ligni occultissimis numeris vim rursus seminis referat: quanto magis animalium corpora, in quibus intervalla membrorum numerosam parilitatem multo magis aspectibus offerunt? An ista de elementis fieri possunt, et ipsa elementa non potuerunt fieri de nihilo? Quasi vero quidquam sit in eis vilius et abjectius quam terra est. Quae primo generalem speciem corporis habet, in qua unitas quaedam et numeri et ordo esse convincitur. Namque ab aliqua impertili nota in longitudinem necesse est porrigatur quaelibet ejus quantumvis parva particula, tertiam latitudinem sumat, et quartam altitudinem qua corpus impletur. Unde ergo iste a primo usque ad quartum progressionis modus? Unde et aequalitas quoque partium, quae in longitudine et latitudine et altitudine reperitur? Unde corrationalitas quaedam (ita enim malui analogiam vocare), ut quam rationem habet longitudo ad impertilem notam, eamdem latitudo ad longitudinem, et ad latitudinem habeat altitudo? Unde, quaeso, ista, nisi ab illo summo atque aeterno principatu numerorum et similitudinis et aequalitatis et ordinis veniunt? Atqui haec si terrae ademeris, nihil erit. Quocirca omnipotens Deus terram fecit, et de nihilo terra facta est. 58. Quid porro? ipsa species qua item a caeteris elementis terra discernitur, nonne et unum aliquid quantum accepit ostentat, et nulla pars ejus a toto est dissimilis, et earumdem partium connexione atque concordia suo genere saluberrimam sedem infimam tenet? Cui superfunditur aquarum natura, nitens et ipsa ad unitatem, speciosior et perlucidior propter majorem similitudinem partium, et custodiens locum ordinis et salutis suae. Quid de aeris natura dicam, multo faciliore complexu ad unitatem nitente, et tanto speciosiore aquis, quam illae terris sunt, tantoque superiore ad salutem? Quid de coeli supremo ambitu, quo tota universitas visibilium corporum terminatur, et summa in hoc genere species, ac saluberrima loci excellentia? Ista certe omnia quae carnalis sensus ministerio numeramus, et quaecumque in eis sunt, locales numeros qui videntur esse in aliquo statu, nisi praecedentibus intimis et in silentio temporalibus numeris qui sunt in motu, nec accipere illos possunt, nec habere.

78_2Zaman aralıklarında çevik olan bu ritimlerin de önünden, her şeyin Rabbine hizmet eden hayat hareketi gider ve onları ölçülendirir; bu hareket kendi ritimlerinin aralıklarını zamana göre bölünmüş olarak taşımaz, zamanları kudretiyle sağlar. Onun da üstünde mesut ve kutsal ruhların akla dayalı ve akılla kavrayan ritimleri vardır; bunlar, onsuz ağaçtan bir yaprağın düşmediği ve saçlarımızın onunla sayılı olduğu Tanrı'nın kanununun kendisini, araya hiçbir tabiat girmeden kabul eder ve yeryüzünün ve yeraltının hukukuna kadar iletir.

Bu kadar büyük şeyler hakkında, bu kadar küçük biri olarak, elimden geleni elimden geldiğince seninle konuştum. Yazıya geçirilmiş bu konuşmamızı okuyanlar varsa, bunun, her şeyin kendisinden, kendisiyle ve kendisinde olduğu tek ve en yüce Tanrı'nın aynı özden ve değişmez Teslis'ine iki Ahdin otoritesine uyarak tapan ve O'nu inanarak, umarak ve severek yücelten kimselerden çok daha zayıf olanlar için yazıldığını bilsinler. Çünkü onlar insan akıl yürütmelerinin kıvılcımlarıyla değil, sevginin en güçlü ve en alevli ateşiyle arınırlar. Biz ise sapkınların akıl ve ilim vaadiyle aldattığı kimseleri ihmal etmemek gerektiğini düşündüğümüzden, yolların kendisini inceleyerek, onları uçarken dikkate almaya tenezzül etmeyen kutsal kişilerden daha ağır ilerliyoruz. Yine de bunu yapmaya cesaret edemezdik, eğer en iyi anne olan Katolik Kilisesinin, çocukluk çalışmalarıyla konuşma ve tartışma yetisini yeterince edinmiş birçok dindar evladının, sapkınları çürütme zorunluluğu yüzünden aynı şeyi yaptığını görmeseydik.

78_2

Illos itidem temporum intervallis agiles praecedit et modificat vitalis motus, serviens Domino rerum omnium, non temporalia habens digesta intervalla numerorum suorum, sed tempora ministrante potentia; supra quam rationales et intellectuales numeri beatarum animarum atque sanctarum, legem ipsam Dei, sine qua folium de arbore non cadit, et cui nostri capilli numerati sunt, nulla interposita natura excipientes, usque ad terrena et inferna jura transmittunt. 59. Quae potui et sicut potui de tantis tantillus tecum contuli. Sermonem autem hunc nostrum mandatum litteris si qui legunt, sciant multo infirmioribus haec esse scripta, quam sunt illi qui unius summi Dei consubstantialem et incommutabilem Trinitatem, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia duorum Testamentorum auctoritatem secuti venerantur et colunt eam credendo, sperando et diligendo. Hi enim non scintillantibus humanis ratiocinationibus, sed validissimo et flagrantissimo charitatis igne purgantur. Nos autem dum negligendos esse non existimamus quos haeretici rationis et scientiae fallaci pollicitatione decipiunt; tardius incedimus, consideratione ipsarum viarum, quam sancti viri qui eas volando non dignantur attendere. Quod tamen facere non auderemus, nisi multos pios Ecclesiae catholicae matris optimae filios, qui puerilibus studiis loquendi ac disserendi facultatem quantum satis est consecuti essent, eadem refellendorum haereticorum necessitate fecisse videremus.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…