İçeriğe geç
Musiki Üzerine

Augustinus · Musiki Üzerine

V. Kitap

501. Bölüm

Öğretmen: Dizenin ne olduğu eski bilginler arasında az uğraşla araştırılmadı; bunun meyvesi de eksik kalmadı. Çünkü mesele bulundu, sonrakilerin bilgisine yazıyla emanet edildi ve yalnız ağır ve kesin bir otoriteyle değil, akılla da sağlamlaştırıldı. Ritim ile vezin arasında bir fark olduğunu fark ettiler: Her vezin ritimdir, ama her ritim vezin değildir. Çünkü ayakların her kurallı bağlantısı ritimlidir; vezin de böyle bir bağlantıya sahip olduğuna göre, ritim (numerus), yani rhythmus olmaması hiçbir şekilde mümkün değildir. Ama kurallı ayaklarla olsa da belli bir son olmadan yuvarlanıp gitmek ile kurallı ayaklarla ilerleyip belli bir sonla sınırlanmak aynı şey değildir. Bu yüzden bu iki türün adlarla da ayırt edilmesi gerekiyordu: İlki artık kendine has adıyla yalnız ritim, ikincisi ise hem ritim hem de vezin diye anılsın diye. Öte yandan belli bir sonla kapanan ritimlerin, yani vezinlerin, bazılarında ortaya yakın bir bölünmenin hesabı gözetilmez, bazılarında ise özenle gözetilir; bu farkın da adlarla belirtilmesi gerekiyordu. Bu yüzden bu hesabın gözetilmediği ritim türüne has adıyla vezin denildi; gözetildiği türe ise dize (versus) adını verdiler. Bu adın kökenini, ilerledikçe belki aklın kendisi gösterecektir. Ama bunun, o vezinlere de dize demek serbest olmayacak biçimde buyrulduğunu sanma. Komşuluğun verdiği bir serbestlikle bir adı yerinden başka kullanmak başka, bir şeyi kendi adıyla söylemek başkadır. Ama adlardan bu kadar söz etmiş olalım; adlarda, artık öğrendiğimiz gibi, konuşanların uzlaşması ve eskiliğin otoritesi her şeydir. Geri kalanını, istersen, alışkanlığımız üzere araştıralım: his haber getirsin, akıl hükmetsin. Böylece o eski yazarların da bunları, şeylerin tabiatında bütün ve eksiksiz olarak bulunmayan şeylermiş gibi kurmadıklarını, akıl yürüterek bulduklarını ve adlandırarak işaretlediklerini anlarsın.

50
  1. M. Quid sit versus, inter doctos veteres non parva luctatione quaesitum est, nec fructus defuit. Nam inventa res est, et ad notitiam posterorum mandata litteris, gravi atque certa non tantum auctoritate, verum etiam ratione firmata est. Interesse igitur animadverterunt inter rhythmum et metrum aliquid, ut omne metrum rhythmus, non etiam omnis rhythmus metrum sit. Omnis enim legitima pedum connexio numerosa est; quam quoniam metrum habet, non esse numerus nullo modo potest, id est non esse rhythmus. Sed quoniam non est idem, quamvis legitimis pedibus, nullo tamen certo fine provolvi, et item legitimis progredi pedibus, sed certo fine coerceri; haec duo genera etiam vocabulis discernenda erant, ut illud superius rhythmus tantum proprio jam nomine, hoc autem alterum ita rhythmus ut metrum etiam vocaretur. Rursus, quoniam eorum numerorum qui certo fine clauduntur, id est metrorum, alia sunt in quibus non habetur ratio cujusdam divisionis circa medium, alia in quibus sedulo habetur; erat etiam haec differentia notanda vocabulis. Quapropter illud, ubi non habetur haec ratio, rhythmi genus proprie metrum vocatum est: hoc autem ubi habetur, versum nominaverunt. Cujus appellationis originem fortasse progredientibus nobis ratio ipsa monstrabit. Neque hoc ita praescriptum putes, ut illa etiam metra versus vocare non liceat. Sed aliud est cum abutimur nomine, licentia cujusdam vicinitatis; aliud, cum rem vocabulo suo enuntiamus. Sed nominum commemoratio hactenus facta sit; in quibus, ut jam didicimus, concessio interloquentium et vetustatis auctoritas totum valet. Caetera, si placet, more nostro investigemus sensu nuntio, indice ratione; ut illos etiam veteres auctores non instituisse ista quasi quae in natura rerum integra et perfecta non fuerint, sed ratiocinando invenisse, et appellando notasse cognoscas.
512. Bölüm

Öğretmen: Öyleyse önce sana şunu soruyorum: Ayak kulağı, biri kalkışta öteki inişte olan o iki kısmı birbirine ritimli bir ahenkle karşılık verdiği için değil de başka bir şey yüzünden mi okşar?

Öğrenci: Buna zaten daha önce inanmış ve bunu kesin olarak öğrenmiştim.

Öğretmen: Peki, ayakların bir araya getirilmesiyle kurulduğu açık olan vezin, bölünemeyen türden şeylerden mi sayılmalı? Oysa bölünmez hiçbir şey zaman içinde uzanamaz; bölünebilir ayaklardan oluşan bir şeyi bölünmez saymak da son derece saçma olur.

Öğrenci: Bu türün bölünmeyi kabul ettiğini hiçbir şekilde inkâr etmem.

Öğretmen: Peki, bölünmeyi kabul eden her şey, kısımları uyumsuz ve ahenksiz olmaktansa bir denklikle uyuştuğunda daha güzel değil midir?

Öğrenci: Hiç şüphe yok.

Öğretmen: Peki, denk bölünmenin kendisini hangi sayı meydana getirir? İki mi?

Öğrenci: Öyle.

Öğretmen: Öyleyse ayağın birbirine uyan iki kısma bölündüğünü ve tam da bu yüzden kulağı hoşnut ettiğini bulduk; vezinde de böylesini bulursak, böyle olmayanların önüne haklı olarak geçmez mi?

Öğrenci: Katılıyorum.

51
  1. M. Quare primum a te quaero, utrum ob aliud pes aurem mulceat, nisi quod in eo duae illae partes, quarum una in levatione, altera in positione est, numerosa sibi concinnitate respondent? D. Jam hoc quidem mihi ante persuasum est atque compertum. M. Quid? metrum, quod manifestum est pedum collatione confici, num ex eo rerum genere esse arbitrandum est quod dividi non potest; cum omnino et nihil individuum per tempus tendi queat, et quod ex dividuis pedibus constat, absurdissime individuum putetur? D. Nullo modo hoc genus divisionem recipere abnuerim. M. At omnia quae recipiunt divisionem, nonne pulchriora sunt si eorum partes aliqua parilitate concordent, quam si discordes et dissonae sint? D. Nulli dubium est. M. Quid? ipsius parilis divisionis qui tandem numerus auctor est? an dualis? D. Ita est. M. Ut ergo in duas partes concinentes dividi pedem et eo ipso aurem delectare comperimus; si etiam metrum tale inveniamus, nonne caeteris non talibus jure anteponetur? D. Assentior.
523. Bölüm

Öğretmen: Pek doğru. Öyleyse şuna cevap ver: Zamanın bir parçasıyla ölçtüğümüz her şeyde bir kısım önce gelir, bir kısım ardından gelir; biri başlatır, öteki bitirir. Önce gelip başlatan kısımla ardından gelip bitiren kısım arasında bir fark olması gerektiğini düşünmüyor musun?

Öğrenci: Fark olması gerektiğini düşünüyorum.

Öğretmen: Öyleyse şu dizenin iki kısmı arasında ne fark var, söyle: Biri Cornua velatarum, öteki vertimus antennarum (Yelkenli serenlerin uçlarını çeviriyoruz; Vergilius, Aeneis III 549). Aynı şairin yazdığı gibi obvertimus değil de dize şöyle söylenirse: Cornua velatarum vertimus antennarum; sık sık tekrarlandığında hangi kısmın önce, hangisinin sonra olduğu belirsizleşmez mi? Çünkü şöyle söylendiğinde de aynı dize hiç bozulmadan ayakta kalır: Vertimus antennarum cornua velatarum.

Öğrenci: Açıkça belirsizleştiğini görüyorum.

Öğretmen: Bundan kaçınılması gerektiğini düşünüyor musun?

Öğrenci: Düşünüyorum.

Öğretmen: Öyleyse bak bakalım, şurada bundan yeterince kaçınılmış mı? Dizenin bir kısmı, hem de önce gelen kısmı Arma virumque cano; ardından gelen kısmı Troiae qui primus ab oris. Bunlar birbirinden o kadar farklıdır ki sırayı çevirip şöyle söylersen: Troiae qui primus ab oris, arma virumque cano, başka ayaklar ölçmek zorunda kalırsın.

Öğrenci: Anlıyorum.

Öğretmen: Ama bak, bu kural ötekilerde de korunmuş mu? Başlatan kısım olan Arma virumque cano hangi ölçüdeyse, şunların da aynı ölçüde olduğunu görürsün: Italiam fato. / Litora multum ille et. / Vi superum saevae. / Multa quoque et bello. / Inferretque deos. / Albanique patres. Uzatmayalım: Ötekileri istediğin kadar izle; dizelerin bu ilk kısımlarını aynı ölçüde, yani beşinci yarım ayakta eklemlenmiş bulursun. Böyle olmaması pek nadirdir. Sonraki kısımlar da kendi aralarında bir o kadar denktir: Troiae qui primus ab oris. / Profugus Laviniaque venit. / Terris iactatus et alto. / Memorem Iunonis ob iram. / Passus dum conderet urbem. / Latio genus unde Latinum. / Atque altae moenia Romae.

Öğrenci: Apaçık.

Öğretmen: Öyleyse altı dörder zamanlık ayaktan oluştuğu pek iyi bilinen kahramanlık dizesini beş ve yedi yarım ayak iki üyeye böler. İki üyenin ahengi olmadan —ister bu ahenk, ister başka bir ahenk olsun— hiçbir dize olmaz. Bütün bunlarda aklın gözetilmesi gerektiğini gösterdiği şey şudur: İlk kısım sonrakinin, sonraki de ilkinin yerine konamamalıdır. Başka türlü olursa, ada yanlış bir kullanımla yüklenmedikçe, artık ona dize denmeyecektir; ama ritim ve vezin olacaktır. Dizelerle örülen uzun şiirlerin arasına böylelerini pek seyrek koymak yakışıksız değildir; az önce andığım şu dize böyledir: Cornua velatarum vertimus antennarum. Bu yüzden bana öyle geliyor ki dizeye, bazılarının sandığı gibi, belli bir sondan aynı ritmin başına dönüldüğü için dize (versus) denmemiştir; sanki ad, yoldan geri dönerken kendilerini çeviren (vertere) kişilerden alınmış gibi. Çünkü bunun dize olmayan vezinlerle de ortak olduğu açıktır. Ad belki daha çok zıddından bulunmuştur. Gramerciler lucror, conqueror gibi, r harfini bırakmayan fiile "bırakan fiil" (deponens) dedikleri gibi; ritimlerin kanunu bozulmadan hiçbiri ötekinin yerine konamayan iki üyeden oluşan şeye de, çevrilemediği için dize (versus) denmiş olabilir. Ama kelimenin bu iki kökeninden hangisini istersen onu onayla, ya da ikisini de onaylamayıp başkasını ara, ya da benimle birlikte bu türden soruların tamamını hor gör; bunun şimdiki işimizle ilgisi yok. Bu adla belirtilen şeyin kendisi yeterince açık olduğuna göre, kelimenin kökü için uğraşmaya gerek yok. Tabii buna söyleyecek bir şeyin yoksa.

Öğrenci: Hiçbir şey yok; ötekilere geç.

52
  1. M. Recte sane. Quare jam illud responde, cum in omnibus quae aliqua temporis parte metimur, aliud praecedat, aliud subsequatur, aliud incipiat, aliud terminet; nihilne tibi videatur inter partem praecedentem atque incipientem, et illam quae subsequatur ac terminet, interesse oportere. D. Interesse arbitror. M. Dic ergo quid intersit inter has duas partes versus, quarum una est, Cornua velatarum; altera vero est, vertimus antennarum (Aeneid. lib. III, v. 549). Non enim ut idem poeta, obvertimus, sed si ita versus enuntietur, Cornua velatarum vertimus antennarum; nonne saepius repetendo efficitur incertum, quae pars prior sit, quae posterior? Neque enim minus idem stat versus, cum ita profertur: Vertimus antennarum cornua velatarum. D. Plane incertum fieri video. M. Censesne vitandum? D. Censeo. M. Vide igitur utrum hic satis vitatum sit. Una pars versus est et ea praecedens, Arma virumque cano; altera subsequens, Trojae qui primus ab oris; quae usque adeo inter se differunt, ut si ordinem vertas, et hoc modo pronunties, Trojae qui primus ab oris, arma virumque cano, alios pedes metiri necesse sit. D. Intelligo. M. At vide utrum ista ratio in aliis servata sit. Nam cujus dimensionis est pars incipiens, Arma virumque cano, ejusdem esse agnoscis, Italiam fato. Litora multum ille et. Vi superum saevae. Multa quoque et bello. Inferretque deos. Albanique patres. Ne multa, persequere caeteros quantum voles, has priores partes versuum ejusdem dimensionis invenies, id est quinto semipede articulatas. Rarissime omnino si non hoc ita est; ita ut posteriores sint istae non minus inter se pariles: Trojae qui primus ab oris. Profugus Laviniaque venit. Terris jactatus et alto. Memorem Junonis ob iram. Passus dum conderet urbem. Latio genus unde Latinum. Atque altae moenia Romae. D. Manifestissimum est. 4. M. Quinque igitur et septem semipedes versum heroicum in duo membra partiuntur, quem sex pedibus quaternorum temporum constare notissimum est: et sine concinnitate quidem duorum membrorum, sive ista, sive aliqua alia, versus nullus est. In quibus omnibus hoc ratio demonstravit esse servandum, ut non possit pars prior in posteriore, et posterior in priore loco poni. Quod si aliter fuerit, non jam versus, nisi nominis abusione, dicetur: erit autem rhythmus et metrum, qualia rarissime longis carminibus interponere quae versibus contexuntur, non indecorum est: quale idem ipsum est quod paulo ante commemoravi: Cornua velatarum vertimus antennarum. Quamobrem non mihi versus ex eo appellatus videtur, ut nonnulli putant, quod a certo fine ad ejusdem numeri caput reditur, ut nomen ductum sit ab iis qui se vertunt dum via redeunt; nam hoc illi cum his etiam metris, quae versus non sunt, apparet esse commune: sed magis fortasse a contrario nomen invenit, ut quemadmodum grammatici deponens verbum quod r litteram non deponit, sicuti est, lucror, et, conqueror, appellaverunt; ita quod duobus membris confit, quorum neutrum in alterius loco salva lege numerorum constituitur, quia verti non potest, versus vocetur. Sed utramlibet harum originem vocabuli tu licet probes, vel utramque improbes, et aliam quaeras, aut contemnas mecum totum hoc quaestionis genus; nihil ad hoc tempus pertinet. Cum enim satis res ipsa quae hoc nomine significatur, appareat, non est de verbi stirpe laborandum. Nisi quid habes ad haec. D. Ego vero nihil, sed perge ad caetera.
534. Bölüm

Öğretmen: Sırada dizenin sonunu araştırmak var. Çünkü onlar bunun da bir farkla tanınmasını ve belirgin olmasını istediler; daha doğrusu aklın kendisi bunu istedi. Ritmin yuvarlanıp gidişini sınırlayan sonun, zamanların eşitliği bozulmadan yine de göze çarpması, sonu oluşturmayan öteki kısımlarla karışmasından daha iyi değil mi?

Öğrenci: Daha belirgin olanın daha iyi olduğundan kim şüphe eder?

Öğretmen: Öyleyse bak bakalım: Bazılarının kahramanlık dizesinin belirgin sonunu spondeios ayağı saymaları doğru mu? Çünkü öteki beş yerde bunu da daktilosu da koymak serbesttir, sonda ise yalnız spondeiosu. Trokhaios sandıkları şey ise, vezinler hakkında yeterince konuştuğumuz son hece kayıtsızlığından olur. Ama bunlara göre iambik altılık ya dize olmayacak ya da sonun bu belirginliği olmadan dize olacak; ikisi de saçmadır. Çünkü ister pek bilgili insanlardan, ister orta ya da az eğitimlilerden hiç kimse şunun dize olduğundan hiç şüphe etmedi: Phaselus ille quem videtis, hospites (Gördüğünüz o kayık, ey yolcular; Catullus); bu ritimle kelimelerde biçimlenmiş başka her şeyin de. Öte yandan en ağır otoriteler, en usta olanlarla birlikte, belirgin bir sonu olmayan hiçbir şeyin dize sayılmaması gerektiğine hükmettiler.

Öğrenci: Doğru söylüyorsun. Bu yüzden bu sonun başka bir işaretinin aranması, spondeiosa konan bu işaretin onaylanmaması gerektiği kanaatindeyim.

Öğretmen: Peki, bu işaret her ne ise, ya ayağın ya zamanın farkında ya da ikisinde birden olduğundan şüphe ediyor musun?

Öğrenci: Başka nasıl olabilir?

Öğretmen: Öyleyse bu üçünden hangisini onaylıyorsun? Dizeyi gerekenden fazla uzayıp gitmesin diye sınırlamak yalnız zamanın ölçüsüyle ilgili olduğundan, ben bu işaretin zamandan başka bir yerden alınması gerektiğini düşünmüyorum. Sen başka türlü mü düşünüyorsun?

Öğrenci: Hayır, katılıyorum.

Öğretmen: Şunu da görüyor musun: Zaman burada ancak birinin daha uzun, ötekinin daha kısa olmasıyla bir fark taşıyabilir; dize sona erdiğinde de amaç onun daha uzağa gitmemesidir; öyleyse sonun işaretinin daha kısa zamanda olması gerekir.

Öğrenci: Görüyorum; ama eklediğin "burada" ne içindi?

Öğretmen: Elbette şunun için: Zaman farkını her yerde yalnız kısalık ve uzunlukta anlamayız. Yazla kış arasındaki farkın bir zaman farkı olmadığını mı söylersin, ya da bu farkı soğuğun ve sıcağın, nemin ve kuruluğun ya da bu türden başka bir şeyin gücünde değil de daha kısa ya da daha uzun sürede mi görürsün?

Öğrenci: Şimdi anlıyorum; aradığımız sonun işaretinin zamanın kısalığından çıkarılması gerektiğine katılıyorum.

Öğretmen: Öyleyse trokhaik denen şu dizeye dikkat et: Roma, Roma, cerne quanta sit deum benignitas (Roma, Roma, bak tanrıların iyiliği ne büyük). Onu ölç ve üyeleri ile ayaklarının sayısı hakkında ne bulduğunu söyle.

Öğrenci: Ayaklar hakkında kolayca cevap verebilirim: Yedi buçuk oldukları açık. Üyeler hakkında ise mesele yeterince açık değil; çünkü birçok yerde bir kelimenin bittiğini görüyorum. Yine de sanırım bu bölünüş sekizinci yarım ayaktadır; öyle ki önceki üye Roma, Roma, cerne quanta, sonraki ise sit deum benignitas olur.

Öğretmen: Sonrakinin kaç yarım ayağı var?

Öğrenci: Yedi.

Öğretmen: Seni tam da aklın kendisi götürdü. Eşitlikten daha iyi bir şey olmadığından ve bölerken onu aramak gerektiğinden, elde edilemiyorsa ona komşu olan aranmalıdır ki ondan pek uzağa sapmayalım. Bu yüzden bu dizenin toplam on beş yarım ayağı olduğundan, sekiz ve yediden daha eşit bölünemezdi; çünkü yedi ve sekizde de aynı komşuluk vardır. Ama öyle olsaydı, aklın kendisinin korunmasını buyurduğu gibi sonun işareti daha kısa zamanda korunmazdı. Dize şöyle olsaydı: Roma, cerne quanta sit tibi deum benignitas, yani bir üye şu yedi yarım ayakla başlasaydı: Roma, cerne quanta sit, öteki de şu sekiziyle bitseydi: tibi deum benignitas, dizeyi bir yarım ayak kapatamazdı; çünkü sekiz yarım ayak dört tam ayak eder. Aynı zamanda başka bir çirkinlik de çıkardı: Son üyede ilk üyedekiyle aynı ayakları ölçmezdik; ilk üye, bu sonun hakkı olan sonraki üyeden önce, daha kısa zamanın işaretiyle, yani yarım ayakla biterdi. Çünkü ilk üyede üç buçuk trokhaios ölçülürdü: Roma, cerne quanta sit; ötekinde dört iambos: tibi deum benignitas. Şimdi ise iki üyede de trokhaios ölçüyoruz ve dize bir yarım ayakla kapanıyor; böylece son, daha kısa sürenin işaretini taşıyor. Öncekinde dört trokhaios var: Roma, Roma, cerne quanta; sonrakinde ise üç buçuk: sit deum benignitas. Karşı bir şey söylemeye mi hazırlanıyorsun?

Öğrenci: Hiçbir şey; seve seve katılıyorum.

53
  1. M. Sequitur ut de versus termino requiramus. Nam et hunc aliqua differentia notatum atque insignitum esse voluerunt, vel potius ipsa ratio. An tu non arbitraris melius esse ut finis, quo provolutio numeri coercetur, non perturbata temporum aequalitate, tamen emineat, quam si cum caeteris partibus quae finem non faciunt, confundatur? D. Quis dubitat hoc esse melius, quod est evidentius? M. Considera ergo, utrum recte insignem finem versus heroici spondeum pedem quidam esse voluerint. Nam in quinque aliis locis vel hunc vel dactylum licet ponere; in fine autem non nisi spondeum; nam quod trochaeum putant, propter indifferentiam fit ultimae syllabae, de qua in metris satis locuti sumus. Sed secundum hos iambicus senarius aut non erit versus, aut erit sine ista finis eminentia; utrumque autem absurdum est. Nam neque quisquam unquam, sive doctissimorum hominum, sive mediocriter, vel etiam tenuiter eruditorum versum esse dubitavit, Phaselus ille quem videtis, hospites (Catullus); et quidquid in verbis est tali numerositate formatum: et gravissimi auctores eo quo peritissimi, nullum sine insigni fine versum putandum esse censuerunt. 6. D. Verum dicis. Quare aliam termini hujus notam quaerendam esse autumo, non hanc quae in spondeo ponitur approbandam. M. Quid hoc? num dubitas, quaecumque ista sit, aut in pedis esse, aut in temporis differentia, aut in utroque? D. Qui aliter potest? M. Quid tandem horum trium probas? Ego enim, quoniam idipsum finire versum ne longius quam oportet excurrat, non pertinet nisi ad temporis modum, non arbitror aliunde istam notam debere sumi quam ex tempore. An tibi aliud placet? D. Imo assentior. M. Videsne etiam illud, cum tempus hic differentiam habere non possit, nisi quod aliud est longius, aliud brevius; quia cum versus finitur, id agitur ne pergat longius, in breviore tempore notam finis esse oportere? D. Video quidem: sed quo pertinet quod additum est, Hic? M. Eo scilicet quod non ubique temporis differentiam in sola brevitate ac longitudine accipimus. An tu aestatis ac hiemis differentiam aut esse temporis negas, aut in spatio potius breviore vel longiore, ac non in vi frigoris calorisque constituis, vel humoris et siccitatis, et si quid tale aliud? D. Jam intelligo, et hanc quam quaerimus termini notam, a temporis brevitate ducendam esse consentio. 7. M. Attende igitur hunc versum, Roma, Roma, cerne quanta sit deum benignitas, qui trochaicus dicitur, et metire illum, atque responde quod inveneris de membris ejus et numero pedum. D. De pedibus quidem facile responderim: liquet enim eos septem et semis esse. De membris autem non satis aperta res est; multis enim locis partem orationis finiri video: verumtamen opinor esse istam partitionem in octavo semipede, ut praecedens membrum sit, Roma, Roma, cerne quanta; subsequens autem, sit deum benignitas. M. Quot semipedes habet? D. Septem. M. Ipsa ratio te duxit omnino. Cum enim nihil sit aequalitate melius, eamque in dividendo appetere oporteat; si minus potuerit obtineri, vicinitas ejus quaerenda est, ne ab ea longius aberremus. Itaque cum hic versus omnes quindecim semipedes habeat, non potuit aequius quam in octo et septem dividi: nam eadem est in septem et octo vicinitas. Sed ita non servaretur nota finis in tempore breviore, ut eam servandam ratio ipsa praecipit: nam si talis versus esset, Roma, cerne quanta sit tibi deum benignitas, ut inciperet membrum in his semipedibus septem, Roma, cerne quanta sit, et in his octo alterum terminaretur, tibi deum benignitas; non posset versum semipes claudere: octo enim semipedes quatuor integros pedes faciunt. Simul incideret alia deformitas, ut non eosdem pedes in membro extremo quos in primo metiremur, et prius membrum potius finiretur nota brevioris temporis, id est semipede, quam posterius, cui hic finis jure debetur. Nam in illo tres trochaei semis, Roma, cerne quanta sit; in hoc quatuor iambi scanderentur, tibi deum benignitas. Nunc vero et trochaeos in utroque membro scandimus, et semipede versus clauditur, ut spatii brevioris notam terminus teneat. Nam sunt in priore quatuor, Roma, Roma, cerne quanta; in posteriore autem tres semis, sit deum benignitas. An contradicere aliquid paras? D. Nihil omnino, et libenter assentior.

53_2Öğretmen: Öyleyse istersen şu kanunları sarsılmaz tutalım: Dizede, eşitliğe yönelen iki üyeli bölünüş eksik olmasın; şu dizede eksik olduğu gibi: Cornua velatarum obvertimus antennarum. Üyelerin eşitliği de bölünüşü, deyim yerindeyse, çevrilebilir kılmasın; şu dizede kıldığı gibi: Cornua velatarum vertimus antennarum. Bu çevrilebilirlikten kaçınılırken üyeler birbirinden çok da uzaklaşmasın; olabildiğince en yakın sayılarla neredeyse eşitlensinler. Öyle ki bu dizenin, sekiz yarım ayak önde, Cornua velatarum vertimus, dördü de ardında, yani antennarum, olacak biçimde bölünebileceğini söylemeyelim. Sonraki üyenin yarım ayakları da çift sayıda olmasın, tibi deum benignitas'ta olduğu gibi; yoksa tam bir ayakla biten dizenin, daha kısa zamanla işaretlenmiş bir sonu olmaz.

Öğrenci: Bunları artık kavradım ve gücümün yettiğince hafızama emanet ediyorum.

53_2
  1. M. Teneamus igitur has leges inconcussas, si placet, ut neque membrorum duorum tendens ad aequalitatem partitio versui desit, sicuti huic deest, Cornua velatarum obvertimus antennarum; neque ipsa aequalitas membrorum conversibilem, ut ita dicam, faciat partitionem, ut in hoc facit, Cornua velatarum vertimus antennarum; neque cum ista vitatur conversio, nimis a se membra discedant, sed quantum possunt proximis numeris prope aequentur, ne dicamus haec ita posse dividi, ut octo semipedes praecedant, Cornua velatarum vertimus, et quatuor subsequantur, id est, antennarum; nec membrum posterius paris numeri semipedes habeat, sicuti est, tibi deum benignitas, ne pleno pede versus finitus non habeat terminum breviore tempore notatum. D. Habeo jam ista, et mando memoriae quantum valeo.
545. Bölüm

Öğretmen: Dizenin tam bir ayakla bitmemesi gerektiğini artık kavradığımıza göre, hem üyelerin o kanunu hem de sonun bu işareti korunsun diye kahramanlık dizesini sence nasıl ölçmeliyiz?

Öğrenci: On iki yarım ayak olduğunu görüyorum. O çevrilebilirlikten kaçınmak için üyelerin altışar yarım ayağı olamaz; üç ve dokuz ya da dokuz ve üç olacak kadar birbirlerinden uzaklaşmaları da gerekmez; dize tam bir ayakla bitmesin diye sonraki üyeye çift sayıda yarım ayak da verilmemeli, yani sekiz ve dört ya da dört ve sekiz olmamalı. Öyleyse bölünüş beş ve yedi ya da yedi ve beş biçiminde yapılmalıdır. Çünkü bu sayıların ikisi de birbirine en yakın tek sayılardır ve üyeler, dört ve sekizde yaklaşacaklarından elbette daha çok birbirlerine yaklaşır. Bunu en sağlam biçimde tutmamı sağlayan şeyi de görüyorum: Kelime her zaman ya da hemen her zaman beşinci yarım ayakta biter; Vergilius'un ilk dizesinde Arma virumque cano, ikincisinde Italiam fato, üçüncüsünde Litora multum ille et, dördüncüsünde de Vi superum saevae olduğu gibi; bu, hemen bütün şiir boyunca böyle sürer.

Öğretmen: Doğru söylüyorsun. Ama hangi ayakları ölçeceğine bakmalısın ki artık sarsılmaz biçimde kurulmuş yukarıdaki kanunlardan hiçbirini çiğnemeye kalkışmayasın.

Öğrenci: Akıl bana yeterince açık görünse de yenilik kafamı karıştırıyor. Çünkü bu türde spondeios ve daktilostan başka ayak ölçmeyiz; kendisi yapamasa bile bunu işitmemiş kadar bilgisiz kimse yok gibidir. Şimdi bu pek yaygın alışkanlığa uymak istersem sonun o kanunu kaldırılmalıdır; çünkü önceki üye bir yarım ayakla, sonraki ise tam bir ayakla kapanırdı; olması gereken ise bunun tersiydi. Ama o kanunu kaldırmak son derece haksız olduğundan ve ritimlerde tam olmayan bir ayakla da başlayabileceğimizi artık öğrendiğimden, geriye burada spondeiosla birlikte daktilosun değil anapaistosun yer aldığına hükmetmemiz kalıyor. Öyle ki dize tek bir uzun heceyle başlasın; sonra ya iki spondeios, ya iki anapaistos, ya da dönüşümlü iki ayak ilk üyeyi bitirsin; ardından üç ayak da ikinci üyeyi —ya hepsi anapaistos, ya herhangi bir yerinde spondeios bulunarak, ya da hepsi spondeios olarak—; sonda da dizenin kurallı biçimde bittiği tek bir hece gelsin. Bunu da onaylıyor musun?

Öğretmen: Ben de bunun en doğru yol olduğuna hükmediyorum; ama bunlar halka kolay kabul ettirilmez. Çünkü alışkanlığın gücü öyle büyüktür ki, kökleşmiş bir alışkanlık yanlış bir kanaatten doğmuşsa, hakikate ondan daha düşman bir şey yoktur. Anlıyorsun ki dize yapmak bakımından, bu türde spondeiosla birlikte anapaistosun mu daktilosun mu konduğunun hiçbir önemi yoktur. Ama akla uygun biçimde ölçmek, ki kulakların değil zihnin işidir, bu ayrımı akıl dışı bir kanaatle değil, doğru ve kesin bir akılla yapar. Bu ayrım da ilk kez bizim tarafımızdan bulunmuş değildir; bu kökleşmiş alışkanlıktan çok daha önce fark edilmiştir. Bu yüzden, belki bunu işitecek olanlar, Yunan ya da Latin dilinde bu ilim dalının en bilgilileri olmuş kişileri okurlarsa pek şaşmazlar. Gerçi akla güç katmak için insanların otoritesine başvurulduğunda bu zayıflıktan utanılır; oysa her insandan elbette daha üstün olan aklın ve hakikatin kendi otoritesinden daha üstün hiçbir şey olmamalıydı. Bir heceyi uzatırken ya da kısaltırken eski insanların otoritesinden başka bir şey aramayız; biz de onların konuştuğu kelimelerle konuştuğumuza göre, o kelimeleri onlar nasıl kullandıysa öyle kullanmak isteriz. Çünkü böyle bir konuda hiçbir teamüle uymamak gevşekliktir, yeni bir teamül kurmak da başıboşluktur. Ama dize ölçerken bunun gibi insanların kökleşmiş arzusunu değil, şeylerin ebedî aklını düşünmek gerekir. Çünkü dizenin ölçülü uzunluğunu önce tabiatça kulakla hisseder, sonra ritimlerin akla uygun incelenmesiyle onaylarız. Dizenin öteki vezinlerden daha kesin biçimde sınırlanması gerektiğine hükmeden herkes, onun belirgin bir sonla kapanması gerektiğine de hükmeder; bu sonun daha kısa zamanda işaretlenmesi gerektiği de açıktır, çünkü son, zamanın uzunluğunu sınırlar ve bir bakıma dizginler.

54
  1. M. Quoniam igitur jam tenemus non debere versum finiri pleno pede, quomodo nobis heroicum versum metiendum putas, ut et membrorum lex illa servetur, et haec termini nota? D. Video duodecim esse semipedes; et quia propter illam conversionem vitandam senos semipedes habere membra non possunt; neque a se longe oportet discedere ut sint tres et novem, aut novem et tres; neque paris numeri semipedes posteriori membro dandi sunt ut sint octo et quatuor, aut quatuor et octo, ne pleno pede versus finiatur: in quinque et septem, aut septem et quinque divisio facienda est. Nam et hi numeri sunt ambo impares proximi, et certe propinquius sibi accedunt membra quam in quaternario et octonario numeris accederent. Quod ut firmissimum teneam, video partem orationis in quinto semipede semper aut pene semper terminari, ut est in primo Virgilii versu, Arma virumque cano: et in secundo, Italiam fato: et in tertio, Litora multum ille et: in quarto item, Vi superum saevae: atque ita deinceps in toto pene carmine. M. Verum dicis: sed videndum tibi est quos pedes metiaris, ut nihil superiorum legum jam inconcusse constitutarum violare audeas. D. Quanquam mihi satis ratio appareat, tamen novitate conturbor. Non enim solemus in hoc genere nisi spondeum pedem et dactylum scandere, quod nemo fere est tam indoctus quin audierit, etiamsi minus id facere possit. Hanc ergo pervulgatissimam consuetudinem nunc si sequi voluero, lex illa termini est abroganda; praecedens enim membrum semipede clauderetur, posterius autem pleno pede; quod contra esse debuit. Sed quia illam legem iniquissimum est tollere, et in numeris jam didici posse fieri ut a non pleno pede ordiamur; restat ut non hic dactylum cum spondeo, sed anapaestum locari judicemus; ut incipiat versus a longa una syllaba, deinde duo pedes vel spondei vel anapaesti vel alterni membrum superius terminent, tum tres rursus alterum, vel anapaesti vel quolibet loco spondeus, sive omnibus, et in fine una syllaba, qua versus legitime terminatur. Probasne et id? 10. M. Ego quoque rectissimum esse judico, sed non facile ista populo persuadentur. Tanta enim est vis consuetudinis, ut ea inveterata, si falsa opinione genita est, nihil sit inimicius veritati. Namque ad faciendum versum nihil interesse intelligis, utrum in hoc genere anapaestus cum spondeo, an dactylus collocetur: ad metiendum tamen rationabiliter, quod non aurium sed mentis est proprium, vera et certa ratione hoc, non irrationabili opinione discernitur: neque nunc a nobis primum inventum est, sed multo etiam hac inveterata consuetudine antiquius animadversum. Quare si eos legant qui vel in graeca vel in latina lingua disciplinae hujus doctissimi fuerunt, non mirabuntur nimis qui forte hoc audierint: quanquam pudet imbecillitatis, cum rationi roborandae hominum auctoritas quaeritur, cum ipsius rationis ac veritatis auctoritate, quae profecto est omni homine melior, nihil deberet esse praestantius. Non enim ut in producenda corripiendave syllaba non nisi auctoritatem veterum hominum quaerimus, ut quemadmodum sunt usi verbis quibus nos quoque loquimur, ita et nos utamur; quia in hujuscemodi re et nullam observationem sequi desidiae est, et novam instituere licentiae: ita in metiendo versu inveterata voluntas hominum, ac non aeterna rerum ratio cogitanda est; cum et moderatam ejus longitudinem prius naturaliter aure sentiamus, deinde approbemus rationabili consideratione numerorum, et eum insigni fine claudendum esse judicet quisquis judicat certius eum quam caetera metra esse finiendum, eumque finem in breviore tempore notandum esse manifestum sit; siquidem temporis longitudinem coercet et frenat quodammodo.
556. Bölüm

Öğretmen: Durum böyle olduğuna göre, dizenin sonraki üyesi tam olmayan bir ayakla bitmekten başka nasıl bitebilir? İlk üyenin başlangıcı ise ya tam bir ayak olmalıdır, şu trokhaik dizedeki gibi: Roma, Roma, cerne quanta sit deum benignitas; ya da bir ayak parçası, kahramanlık dizesindeki gibi: Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris. Bu yüzden, artık her şüphe kalktığına göre, istersen şu dizeyi de ölç ve bana üyeleri ve ayakları hakkında cevap ver: Phaselus ille quem videtis, hospites.

Öğrenci: Bunun üyelerinin beş ve yedi yarım ayağa dağıldığını görüyorum: önceki üye Phaselus ille, sonraki quem videtis, hospites; ayaklarını da iambos olarak görüyorum.

Öğretmen: Ne o, dizeyi tam bir ayakla bitirmekten hiç sakınmıyor musun?

Öğrenci: Doğru söylüyorsun; aklım neredeydi bilmiyorum. Kim görmez ki burada da kahramanlık dizesinde olduğu gibi bir yarım ayakla başlamak gerekir? Bu türde böyle yapılınca dizeyi artık iamboslarla değil trokhaioslarla ölçeriz; öyle ki onu kurallı biçimde bir yarım ayak kapatsın.

Öğretmen: Söylediğin gibi. Ama asklepiades dedikleri şu dize hakkında ne cevap vermen gerektiğini düşün: Maecenas atavis edite regibus (Ey Maecenas, ata krallardan doğan; Horatius, Carmina I 1). Çünkü burada kelime altıncı hecede biter; hem de gelişigüzel değil, bu türün hemen bütün dizelerinde. Bu yüzden ilk üyesi Maecenas atavis, ikincisi edite regibus olur; bunun hangi gerekçeyle olduğu sorgulanabilir. Çünkü burada dörder zamanlık ayaklar ölçersen, ilk üyede beş, sonraki üyede ise dört yarım ayak olur; oysa kanun, dize tam bir ayakla bitmesin diye sonraki üyenin çift sayıda yarım ayaktan oluşmasını yasaklar. Geriye altışar zamanlık ayakları düşünmek kalıyor; bundan da iki üyenin de üçer yarım ayaktan oluştuğu sonucu çıkar. Çünkü önceki üyenin tam bir ayakla bitmesi için iki uzunla başlamak gerekir; sonra bütün bir koriambos dizeyi böler; öyle ki sonraki üye de başka bir koriambosla başlasın ve dizeyi iki kısa heceden oluşan bir yarım ayak kapatsın; çünkü bu kadar zaman, başa konan spondeiosla birlikte altı zamanlık bir ayağı doldurur. Tabii buna söyleyecek bir şeyin yoksa.

Öğrenci: Hiç yok.

Öğretmen: Öyleyse iki üyenin de eşit sayıda yarım ayaktan oluşmasını onaylıyorsun.

Öğrenci: Neden onaylamayayım? Burada o çevrilebilirlikten korkmaya gerek yok; çünkü sonraki üye öncekinin yerine konup ilk olan ikinci olursa, ayakların kanunu aynı kalmaz. Bu yüzden bu türde üyelere aynı sayıda yarım ayağın verilmemesi için hiçbir sebep yoktur; çünkü bu denklik hiçbir çevrilme kusuru olmadan korunabilir; daha belirgin sonun kanunu da, dize tam olmayan bir ayakla bittiği için korunmuş olur; bu da en sıkı biçimde gözetilmelidir.

55
  1. M. Quae cum ita sint, qui potest posterius ejus membrum nisi non pleno terminari pede? Prioris autem membri exordium aut plenum pedem esse, ut in illo trochaico, Roma, Roma, cerne quanta sit deum benignitas; aut partem pedis oportet, ut in heroico, Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris. Quapropter, omni jam dubitatione sublata, etiam istum versum metire, si placet, et mihi de membris ejus pedibusque responde, Phaselus ille quem videtis, hospites. D. Membra quidem hujus in quinque et septem semipedes video distributa, ut prius sit, Phaselus ille; posterius autem, quem videtis, hospites: pedes vero iambos cerno. M. Quid? ⟦?⟧ nihilne caves pede pleno versum terminare? D. Verum dicis, et ubi fuerim nescio. Quis enim non videret sicut in heroico exordiendum esse a semipede? quod cum in hoc genere fit, non jam iambis, sed trochaeis versum metimur, ut eum legitime semipes claudat. 12. M. Ita est ut dicis: sed vide quid tibi de hoc respondendum putes, quem asclepiadeum vocant, Maecenas atavis edite regibus (Horat. lib. I Carminum, ode 1). Nam pars orationis in sexta syllaba terminatur, neque inconstanter, sed in omnibus fere hujus generis versibus. Itaque ejus primum est membrum, Maecenas atavis: secundum, edite regibus; quod quanam ratione fiat dubitari potest. Si enim metiaris in hoc pedes quaternorum temporum, erunt quinque in priore, in posteriore autem membro quatuor semipedes: lex autem vetat membrum posterius pari numero constare semipedum, ne pleno pede versus terminetur. Restat ut pedes consideremus senorum temporum, ex quo fit ut membrum utrumque ternis semipedibus constet. Nam ut integro pede praecedens membrum finiatur, a duabus longis incipiendum est: deinde totus choriambus versum dividit, ut sequente etiam alio choriambo membrum posterius inchoetur, claudente versum semipede in duabus brevibus syllabis: tot enim tempora cum spondeo in capite locato implent sex temporum pedem. Nisi quid habes ad haec. D. Nihil prorsus. M. Placet ergo totidem semipedibus constare utrumque membrum. D. Cur non placeat? Neque enim metuenda est hic illa conversio, quia posito posteriore membro in praecedentis loco, ita ut quod est primum secundum fiat, non eadem lex manebit pedum. Quapropter nulla causa est cur idem semipedum numerus in hoc genere membris negetur; cum sine ullo conversionis vitio parilitas ista possit teneri, finis etiam insignioris lege servata, cum versus non pleno pede terminatur, quod constantissime servandum est.
567. Bölüm

Öğretmen: Meseleyi tam olarak gördün. Öyleyse akıl dizelerin iki türü olduğunu bulduğuna göre —birinde üyelerdeki yarım ayak sayısı aynıdır, ötekinde farklı—, istersen bu yarım ayak eşitsizliğinin, biraz daha karanlık ama son derece ince bir sayı hesabıyla nasıl bir tür denkliğe bağlandığını dikkatle inceleyelim. Sana soruyorum: İki ve üç dediğimde kaç sayı söylemiş olurum?

Öğrenci: Elbette iki.

Öğretmen: Demek ki iki de bir sayıdır, üç de bir sayıdır; başka hangisini söylersek o da öyle.

Öğrenci: Öyle.

Öğretmen: Bundan, birin herhangi bir sayıyla saçmaya düşmeden karşılaştırılabileceği sana açık görünmüyor mu? Çünkü birin iki olduğunu söyleyemeyiz; ama ikinin bir bakıma bir olduğunu söyleyebiliriz; aynı şekilde üçün ve dördün bir olduğu da yanlış olmaksızın söylenebilir.

Öğrenci: Katılıyorum.

Öğretmen: Başka bir şeye dikkat et. Söyle bana: İkiyi üç kez alırsan toplam ne eder?

Öğrenci: Altı.

Öğretmen: Altı ile üç aynı mı?

Öğrenci: Hiçbir şekilde.

Öğretmen: Şimdi üçü dört kez almanı ve toplamı söylemeni istiyorum.

Öğrenci: On iki.

Öğretmen: Görüyorsun ki on iki de dörtten fazla.

Öğrenci: Hem de çok fazla.

Öğretmen: Oyalanmadan bir kural koyalım: İkiden başlayarak herhangi iki sayı koyarsan, küçüğü büyüğüyle çarpınca sonuç büyüğü mutlaka aşar.

Öğrenci: Bundan kim şüphe eder? Çokluk bildiren sayılar arasında ikiden daha küçük ne var? Yine de bu sayıyı bin kez alırsam, bini iki katına çıkacak kadar aşar.

Öğretmen: Doğru söylüyorsun. Ama bir ile ondan büyük herhangi bir sayı koy ve onlarda yaptığımız gibi küçüğü büyüğüyle çarp; büyüğü aynı şekilde aşar mı?

Öğrenci: Elbette hayır; küçük büyüğe eşitlenir. Çünkü iki kere bir iki, on kere bir on, bin kere bir bin eder; hangi sayıyla çarparsam çarpayım, bir ona eşitlenmek zorundadır.

Öğretmen: Öyleyse birin öteki sayılarla bir tür eşitlik hakkı vardır; yalnız her sayı bir olduğu için değil, aynı zamanda her sayı kadar kez alındığında o sayı kadar ettiği için de.

Öğrenci: Apaçık.

Öğretmen: Haydi şimdi zihnini, dizede eşit olmayan üyeleri meydana getiren yarım ayak sayılarına çevir; ele aldığımız bu hesapla şaşılacak bir eşitlik bulacaksın. Sanırım üyelerinde eşit olmayan sayıda yarım ayak bulunan en küçük dize, dört ve üç yarım ayağı olan dizedir; şu gibi: Hospes ille quem vides (Gördüğün o yabancı). Bunun Hospes ille olan ilk üyesi ikişer yarım ayaklık iki eşit kısma kesilebilir; quem vides olan ikincisi ise bir kısmı iki yarım ayak, öteki bir yarım ayak taşıyacak biçimde bölünür. Birin bütün sayılarla sahip olduğu, yeterince ele aldığımız o eşitlik hakkı sayesinde bu, sanki iki ve iki gibidir. Bundan da bu bölünüşle önceki üyenin bir bakıma sonraki kadar olduğu sonucu çıkar. Bu yüzden dört ve beş yarım ayak olduğunda, şunda olduğu gibi: Roma, Roma, cerne quanta sit, bu böyle onaylanmaz; dolayısıyla bu dize olmaktan çok vezin olur; çünkü üyeler öyle eşitsizdir ki hiçbir kesişle hiçbir eşitlik kanununa bağlanamazlar. Sanırım görüyorsun: Önceki üyenin dört yarım ayağı, Roma, Roma, ikişer ikişer ayrılabilir; sonraki beşi, cerne quanta sit, ise iki ve üç yarım ayağa bölünür; burada hiçbir hakla eşitlik görünmez. Çünkü beş yarım ayak, iki ve üç olduğu için hiçbir şekilde dört kadar değer taşıyamaz; oysa yukarıda, daha kısa dizede üç yarım ayağın, bir ve iki olduğu için dört kadar değer taşıdığını bulmuştuk. Anlamadığın ya da hoşuna gitmeyen bir şey var mı?

Öğrenci: Hayır; hepsi hem açık hem de geçerli.

Öğretmen: Haydi şimdi beş ve üç yarım ayağı inceleyelim; şu küçük dize böyledir: Phaselus ille quem vides (Gördüğün o kayık). Bu eşitsizliğin bir eşitlik hakkıyla nasıl tutulduğunu görelim; çünkü bu türün yalnız vezin değil dize de olduğunda herkes uzlaşır. İlk üyeyi iki ve üç yarım ayağa, ikinciyi iki ve bire kestiğinde, ikisinde de eşit bulduğun parçaları birleştir; çünkü ilk üyede iki var, ikincide de iki var. Geriye iki parça kalıyor: biri önceki üyeden üç yarım ayak, öteki sonrakinden bir. Bunları da birleştiriyoruz, hem de pek uyumlu biçimde; çünkü birin bütün sayılarla bir ortaklığı vardır; toplamda bir ve üç dört eder, bu da iki ve iki kadardır. Demek ki bu kesişle beş ve üç yarım ayak da uyuma getirilir. Ama söyle, anladın mı?

Öğrenci: Evet, hem de pek onaylıyorum.

56
  1. M. Rem ipsam omnino vidisti: quare jam quoniam comperit ratio versuum esse duo genera, unum in quo idem numerus semipedum, aliud in quo dispar in membris sit; diligenter consideremus, si placet, quonam modo ista imparilitas semipedum ad quamdam parilitatem referatur, obscuriore aliquantum, sed sane subtilissima ratione numerorum. Nam quaero ex te, cum duo et tria dicam, quot numeros dicam? D. Duos scilicet. M. Ergo et duo unus, et tria unus est numerus; et quemlibet alium dixerimus. D. Ita est. M. Nonne tibi ex hoc videtur unum cum quolibet numero non absurde posse conferri? Siquidem unum duo esse non possemus dicere; duo autem unum esse quodammodo: et item tria et quatuor unum esse, non falso dici potest. D. Assentior. M. Attende aliud: dic mihi, duo ter ducta quid faciunt in summa? D. Sex. M. Num sex et tria totidem sunt? D. Nullo modo. M. Nunc tria quater ducas velim, summamque respondeas. D. Duodecim. M. Vides item duodecim plures esse quam quatuor. D. Et longe sane. M. Jam ne immorer, figenda regula est: A duobus et deinceps quoslibet numeros duos constitueris, minor per majorem multiplicatus eum excedat necesse est. D. Quis hoc dubitaverit? Quid enim tam parvum in plurali numero quam duo? quem tamen numerum si millies duxero, ita excedet mille, ut duplum fiat. M. Verum dicis: sed constitue unum, et quemlibet deinde majorem numerum, et quemadmodum in illis faciebamus, minorem per majorem multiplica; num eodem modo major superabitur? D. Non plane, sed majori minor aequabitur. Nam unum bis, duo; et unum decies, decem; et unum millies, mille; et per quemlibet alium numerum multiplicavero, unum necesse est aequetur. M. Habet ergo unum cum caeteris numeris jus quoddam aequalitatis; non modo quod quicumque numerus est, unus est, sed etiam quod toties ductus tantumdem facit. D. Manifestissimum est. 14. M. Age nunc, refer animum ad semipedum numeros, quibus in versu fiunt membra inaequalia, et miram quamdam aequalitatem ista quam tractavimus ratione reperies. Nam, ut opinor, versus minimus inaequali semipedum numero in membris est duobus, habens semipedes quatuor et tres, ut in hoc, Hospes ille quem vides; cujus primum membrum quod est, Hospes ille, secari aequaliter potest in duas partes binorum semipedum: secundum autem quod est, quem vides, ita dividitur, ut una pars duos semipedes habeat, altera unum; quod ita est, quasi duo et duo sint, jure illo aequalitatis, de quo satis egimus, quod habet unum cum omnibus numeris. Ex quo fit ut ista divisione tantum sit quodammodo superius membrum quantum posterius. Itaque ubi fuerint quatuor et quinque semipedes, sicut hoc est, Roma, Roma, cerne quanta sit; non ita probatur, et propterea metrum erit potius quam versus, quia ita sunt membra inaequalia ut ad nullam aequalitatis legem sectione aliqua possint referri. Cernis quippe, ut opinor, superioris membri quatuor semipedes, Roma, Roma, in binos posse discedere: quinque autem posteriores, cerne quanta sit, in duos et tres semipedes dividi; ubi nullo jure apparet aequalitas. Neque enim possunt aliquo modo tantum valere quinque semipedes propter duos et tres, quantum quatuor valent; quomodo invenimus superius in breviore versu tantum valere tres semipedes propter unum et duo, quantum quatuor valent. An aliquid non es assecutus, aut non placet? D. Imo vero et manifesta omnia et rata sunt. 15. M. Age, nunc quinque et tres semipedes consideremus, qualis est ille versiculus, Phaselus ille quem vides: et videamus quomodo ista inaequalitas aliquo aequalitatis jure teneatur: nam hoc genus non solum metrum, sed etiam versum esse, omnes consentiunt. Itaque cum primum membrum in semipedes duos et tres secueris, et secundum in duos et unum, conjungas particulas quas in utroque pares inveneris, quia et in primo membro habemus duo, et in secundo; restant duae particulae, una in tribus semipedibus de priore membro, altera in uno de posteriore. Has ergo et sociabiliter jungimus, quia unum cum omnibus habet societatem; et in summa unum et tria quatuor fiunt, quod est tantumdem quantum duo et duo. Per hanc igitur sectionem etiam quinque et tres semipedes ad concordiam rediguntur. Sed responde utrum intellexeris. D. Ita vero, et admodum probo.
578. Bölüm

Öğretmen: Sırada beş ve yedi yarım ayak hakkında konuşmak var. O iki pek ünlü dize böyledir: kahramanlık dizesi ve halkın iambik dediği, kendisi de altılık olan dize. Çünkü Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris öyle bölünür ki ilk üyesi beş yarım ayaktan oluşan Arma virumque cano, ikincisi yedi yarım ayaktan oluşan Troiae qui primus ab oris olur. Phaselus ille quem videtis, hospites da ilk üyesini, Phaselus ille'yi, beş yarım ayakta, ikincisini, quem videtis, hospites'i, yedide taşır. Ama o kadar büyük bir ün, bu eşitlik kanunu karşısında güçlük çekiyor. Çünkü önceki beş yarım ayağı iki ve üçe, sonraki yediyi üç ve dörde böldüğümüzde, üçer yarım ayaklık parçalar birbirine uyar. Kalan iki parça, biri bir, öteki beş yarım ayak olacak biçimde uyuşsaydı, birin bütün sayılarla birleşebildiği o kanunla birleşir ve toplamda altı ederlerdi; üç ve üç de altı eder. Oysa şimdi iki ve dört bulunduğundan toplamı altı verirler elbette; ama bu türden bir yakınlıkla bağlanabilmeleri için iki, hiçbir eşitlik hakkıyla dört kadar değer taşımaz. Meğer biri, üç ve üç nasıl altı ediyorsa iki ve dört de altı ettiği için bunun bir denklik kuralına yettiğini söylesin. Bu gerekçeye karşı çıkılması gerektiğini düşünmüyorum, çünkü bu da bir tür eşitliktir. Ama beş ve üç yarım ayağın, beş ve yediden daha büyük bir uyumla uyuşmasından hoşlanmıyorum. Çünkü o dizenin adı bunlarınki kadar büyük değildir. Görüyorsun ki o dizede bir ve üç birleştirilince yalnız iki ve ikide olan kadar bir toplam bulunmakla kalmıyor; birin bütün öteki sayılarla o dostluğu yüzünden, bir ve üç birleştiğinde kısımlar, bunlarda olduğu gibi iki ve dört bağlandığından çok daha uyumlu oluyor. Sana karanlık gelen bir şey var mı?

Öğrenci: Hiç yok. Ama nedense şu beni rahatsız ediyor: Bu altılıklar öteki türlerden daha ünlü oldukları ve dizeler arasında bir tür önderliğe sahip oldukları söylendiği hâlde, üyelerin uyumunda ünü daha sönük olan o dizelerden daha eksik kalıyorlar.

Öğretmen: Gönlünü ferah tut. Sana bunlarda, bütün dizeler arasında yalnız onların hak ettiği kadar büyük bir uyum göstereceğim; öyle ki haksız yere üstün tutulmadıklarını göresin. Ama bu inceleme, çok daha hoş olsa da bir hayli uzun olduğundan, en sona kalmalıdır; öyle ki ötekiler hakkında yeterli görüneceği kadar tartıştıktan sonra, artık her kaygıdan kurtulmuş olarak bunların iç odalarını araştırmaya gelelim.

Öğrenci: Bu hoşuma gidiyor; ama önce ele aldığımız şeylerin artık açıklanmış olmasını isterdim ki onu daha rahat dinleyeyim.

Öğretmen: Daha önce tartıştığımız şeylerle karşılaştırılınca beklediğin şeyler daha tatlı gelir.

57
  1. M. Sequitur ut de quinque et septem semipedibus disseramus, quales sunt versus duo illi nobilissimi, heroicus et quem iambicum vulgo vocant, etiam ipse senarius. Nam, Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris, ita dividitur ut primum ejus membrum sit, Arma virumque cano, qui sunt quinque; et secundum, Trojae qui primus ab oris, qui sunt septem semipedes. Et, Phaselus ille quem videtis, hospites, primum membrum habet, Phaselus ille, in semipedibus quinque; secundum in septem, quem videtis, hospites. Sed tanta illa nobilitas in lege ista aequalitatis laborat. Cum enim superiores quinque semipedes in duos et tres diviserimus, posteriores autem septem in tres et quatuor; congruent sibi quidem particulae ternorum semipedum: sed si duae reliquae ita convenirent, ut una earum constaret uno semipede, alia quinque; conjungerentur lege illa qua unum cum omnibus numeris conjungi potest, et in summa sex fierent, quod sunt etiam tres et tres: nunc vero quia duo et quatuor inveniuntur, summam quidem reddent senariam; sed nullo aequalitatis jure tantum valent duo quantum quatuor, ut in hujuscemodi quasi necessitudine copulentur. Nisi forte quis dixerit satis esse ad aliquam regulam parilitatis, quod ut tres et tres, ita duo et quatuor sex fiunt. Cui rationi repugnandum non arbitror: est enim et haec aliqua aequalitas. Sed illud nollem, ut majore congruentia quinque et tres quam quinque et septem semipedes convenirent. Non enim tantum nomen est illius versus quantum istorum; et vides in illo non modo tantam summam inventam collatis uno et tribus, quanta est in duobus et duobus; sed etiam multo concordiores partes esse, cum junguntur unum et tria, propter illam unius cum caeteris omnibus numeris amicitiam, quam cum duo et quatuor copulantur, sicut in istis est. An tibi aliquid obscurum est? D. Nihil prorsus. Sed nescio quomodo me offendit, quod isti senarii cum sint celebratiores caeteris generibus, et principatum quemdam in versibus habere dicantur, aliquid in membrorum concordia minus habent quam illi famae obscurioris versus. M. Bono animo esto: nam ego tibi tantam in illis ostendam concordiam, quantam soli ex omnibus habere meruerunt, ut videas non injuria eos esse praelatos. Sed quia ipsa tractatio aliquanto est longior, quamvis omnino jucundior, restare nobis debet extrema, ut cum de caeteris, quantum satis videbitur, disputaverimus, jam omni cura liberati, ad horum scrutanda penetralia veniamus. D. Mihi vero placet: sed jam vellem ut ista quae priora suscepimus, explicata essent, ut jam illud audirem commodius. M. Istorum comparatione quae ante disseruimus, fiunt illa dulciora quae exspectas.
589. Bölüm

Öğretmen: Öyleyse şimdi bak bakalım: İlki altı, öteki yedi yarım ayak gösteren iki üyede, usulüne uygun bir dize olabilecek kadar eşitlik bulunuyor mu? Çünkü beş ve yedi yarım ayaktan sonra bunun incelenmesi gerektiğini görüyorsun. Örneği şudur: Roma, cerne quanta sit deum benignitas.

Öğrenci: İlk üyenin üçer yarım ayaklık kısımlara, ikincinin de üç ve dörde dağıtılabildiğini görüyorum. Bu yüzden eşitler birleştirilince altı yarım ayak eder; üç ve dört ise yedidir ve o sayıya eşit olmaz. Ama dördün bulunduğu kısımda iki ve ikiyi, üçün bulunduğu kısımda iki ve biri dikkate alırsak, ikişer taşıyan kısımlar birleşince toplam dört olur. Biri iki, öteki bir taşıyan kısımlar birleşince, birin öteki sayılarla uyumu yüzünden bunları da dört gibi alırsak, birlikte sekiz ederler ve altı toplamını, yedi olduklarında aştıklarından daha çok aşarlar.

Öğretmen: Söylediğin gibi. Bu yüzden bu bağlama türünü dizelerin kanunundan ayırıp, sıranın gerektirdiği gibi şimdi ilki sekiz, ikincisi yedi yarım ayaklı üyelere dikkat et. Bu bağlama aradığımız şeye sahiptir. Çünkü önceki üyenin yarısını, sonrakinin yarıya en yakın olan büyük kısmıyla birleştirince, ikisi de dörder yarım ayak olduğu için sekiz toplamını elde ediyorum. Geriye önceki üyeden dört, sonrakinden üç yarım ayak kalıyor. Oradan iki ile buradan iki birleşince dört eder. Oradan kalan iki ile buradan bir de, birin ötekilere denk olduğu o uyum kanununa göre birleşince bir bakıma dört yerine alınır. Böylece bu sekiz, yukarıdaki sekizle artık uyuşur.

Öğrenci: Ama bunun örneğini neden duymuyorum?

Öğretmen: Çünkü sık sık anıldı. Yine de yerinde atlandı sanmayasın diye, işte: Roma, Roma, cerne quanta sit deum benignitas; ya da şu: Optimus beatus ille qui procul negotio (En iyi kişi, işlerden uzak duran o mesut kişidir).

Bu yüzden şimdi dokuz ve yedi yarım ayağın bağlantısına bak; örneği şudur: Vir optimus beatus ille qui procul negotio (En iyi insan, işlerden uzak duran o mesut kişidir).

Öğrenci: Bu uyumu kavramak kolay: Önceki üye dört ve beş, sonraki üç ve dört yarım ayağa bölünür. Öyleyse öncekinin küçük kısmı sonrakinin büyük kısmıyla birleşince sekiz eder; öncekinin büyük kısmı sonrakinin küçük kısmıyla birleşince de yine sekiz; çünkü o birleşme dört ve dört, bu ise beş ve üç yarım ayaktır. Buna şu da eklenir: Beşi iki ve üç yarım ayağa, üçü de iki ve bire bölersen, başka bir uyum görünür: iki ile iki, bir ile üç; çünkü bir, yukarıda anılan kanunla bütün sayılarla karşılaştırılabilir. Ama akıl beni aldatmıyorsa, üyelerin bağlanması hakkında araştıracağımız başka bir şey kalmadı; çünkü artık sekiz ayağa varıldı; yeterince öğrendiğimiz gibi dizenin bu sayıyı aşması caiz değildir. Bu yüzden şimdi, merakımı hem uyandırdığın hem de ertelediğin o altılık dizelerin, yani kahramanlık dizesiyle iambik ya da trokhaik dizenin sırlarını aç.

10. Bölüm

Öğretmen: Açacağım; daha doğrusu senin de benim de ortak olan akıl açacak. Ama hatırlıyor musun, vezinler hakkında konuşurken şunu söylemiş ve hissin kendisiyle de iyice onaylamıştık: Kısımları bir buçuk oranında uyuşan ayaklar —ister iki ve üçte, kretikos ya da paionlar gibi, ister üç ve dörtte, epitritoslar gibi— daha az zarif ses verdikleri için şairler tarafından dışlanmışlardır; bunlarla cümle kapanışları kurulduğunda düzyazının ciddiyetini daha uygun biçimde süslerler.

Öğrenci: Hatırlıyorum; ama bunlar nereye varıyor?

Öğretmen: Önce şunu anlamamızı istiyorum: Bu tür ayaklar şairlerin işinden ayrılınca, geriye yalnız kısımları eşit oranda uyuşan ayaklar —spondeios gibi—, iki kat oranında uyuşanlar —iambos gibi— ya da her iki oranda uyuşanlar —koriambos gibi— kalır.

Öğrenci: Öyle.

Öğretmen: Şairlerin malzemesi buysa ve düzyazı dizelere düşmansa, hiçbir dize bu türden ayaklar dışında yapılmamalıdır.

Öğrenci: Katılıyorum. Çünkü şiirlerin, dizelerle yapıldıklarında lirik şairlerin öteki vezinleriyle yapıldıklarından daha görkemli olduğunu görüyorum; ama bu gerekçenin nereye yöneldiğini hâlâ bilmiyorum.

58
  1. M. Nunc itaque considera, utrum in duobus membris quorum primum exhibeat semipedes sex, alterum septem, reperiatur ea aequalitas ut rite esse versus queat. Nam post quinque et septem semipedes hunc esse discutiendum vides. Hujus autem exemplum est: Roma, cerne quanta sit deum benignitas. D. Video primum membrum posse in partes distribui, quae habeant ternos semipedes, secundum in tres et quatuor. Quare junctis aequalibus fiunt sex semipedes, tres vero et quatuor septem sunt, et non aequantur illi numero. Sed si duo et duo in ea parte ubi quatuor sunt, et duo et unum in ea parte ubi tres sunt, consideremus, junctis partibus quae binos habent, fit summa quaternaria: junctis autem illis quarum in una duo sunt, in alia unum, si etiam ista tanquam sint quatuor accipiamus, propter unius cum caeteris numeris concordiam, octo simul fiunt, magisque excedunt summam senariam, quam cum septem fuissent. 18. M. Ita est, ut dicis: et ideo isto genere copulationis a lege versuum separato, attende, ut ordo postulat, in ea nunc membra, quorum primum habet octo semipedes, septem secundum. Ista vero copulatio habet quod quaerimus. Nam praecedentis membri partem dimidiam cum parte subsequentis majore, quae dimidiae proxima est, jungens, quoniam quaterni semipedes sunt, octonarii numeri summam facio. Restant ergo quatuor semipedes de priore, tres de posteriore membro. Duo inde, et duo hinc copulati, fiunt quatuor. Duo rursus inde residui, et unus hinc, ad legem illius convenientiae copulati, qua unum reliquis par est, quodammodo sumuntur pro quatuor. Ita jam octonarius superiori octonario congruit. D. Sed cur hujus exemplum non audio? M. Quia saepe commemoratum est: tamen ne suo loco praetermissum putes, ipsum est, Roma, Roma, cerne quanta sit deum benignitas; vel hoc etiam, Optimus beatus ille qui procul negotio. 19. Quare jam inspice novem et septem semipedum connexionem, cujus exemplum est: Vir optimus beatus ille qui procul negotio. D. Facilis est cognitu ista congruentia: superius enim membrum in quatuor et quinque, posterius in tres et quatuor semipedes dividitur. Pars ergo superioris minor cum parte posterioris majore conjuncta, octonarium numerum facit: et major superioris cum minore posterioris, item octonarium: nam illa conjunctio est quatuor et quatuor, ista quinque et tres semipedes. Huc accedit, quod quinque in duo et tres semipedes, tres autem in duo et unum si diviseris, apparet alia convenientia duorum cum duobus, et unius cum tribus, quia unum cum omnibus numeris superius commemorata lege confertur. Sed nisi me ratio fallit, nihil restat ulterius quod de membrorum copulatione requiramus: jam enim ad octo perventum est pedes, quem numerum versui, sicut satis cognovimus, non fas est excedere. Quare jam nunc illa senariorum versuum, heroici et iambici vel trochaici, quo intentionem meam et excitasti et distulisti, pande secreta. 20. M. Faciam, imo faciet ipsa ratio, quae mihi tibique communis est. Sed meministine, quaeso, cum ageremus de metris, dixisse nos et ipso sensu admodum probasse, illos pedes quorum partes ad sescuplum conveniunt, sive in duobus et tribus, ut est creticus vel paeones, sive in tribus et quatuor, ut epitriti, exclusos a poetis propter minoris venustatis sonum, solutae orationis severitatem decorare congruentius, cum his clausulae colligantur? D. Memini: sed quorsum haec spectant? M. Quoniam illud volo prius intelligamus, hujuscemodi pedibus a poetarum tractatione sejunctis, non remanere nisi eos quibus ad tantumdem, ut spondeus est; aut eos quibus ad duplum, ut iambus; aut eos quibus ad utrumque partes conveniunt, ut choriambus. D. Ita est. M. At si haec est poetarum materies, et soluta oratio versibus inimica est, non versus ullus nisi ex hoc genere pedum faciendus est. D. Assentior. Video enim poemata versibus quam aliis lyricorum poetarum metris fieri grandiora; sed adhuc quo ratio ista tendat, ignoro.

58_2Öğretmen: Acele etme. Şimdi altılık dizelerin üstünlüğünü tartışıyoruz; önce, elimden gelirse, sana en yakışıklı altılıkların ancak, bütün dizelerin de en ünlüsü olan şu iki türden olabileceğini göstermek istiyorum. Biri kahramanlık dizesidir, Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris gibi; alışkanlık bunu spondeios ve daktilosla, daha ince akıl ise spondeios ve anapaistosla ölçer. Öteki iambik denen ve aynı akılla trokhaik olduğu bulunan dizedir. Sanırım sana açıktır ki uzun heceler, araya kısalar girmezse seslerin sürelerini bir bakıma körleştirir; aynı şekilde kısalar da araya uzunlar girmezse fazla kesik ve âdeta titrek olur; zamanların eşitliğiyle kulakları doldursalar da ikisi de ölçülü değildir. Bu yüzden ne altı pirikios ya da altı prokeleusmatikos taşıyan dizeler kahramanlık dizesinin saygınlığına, ne de altı tribrakhys taşıyanlar trokhaik dizeninkine heves edebilir. Buna şu da eklenir: Aklın kendisinin ötekilerin önüne koyduğu bu dizelerde üyelerin sırasını tersine çevirirsen her şey öyle değişir ki zorunlu olarak başka ayaklar ölçmeye başlarız. Bu yüzden bunlar, deyim yerindeyse, hepsi kısa ya da hepsi uzun hecelerden oluşanlardan daha çevrilmezdir. Bu daha ölçülü dizelerde üyelerin beş ve yedi ya da yedi ve beş yarım ayakla düzenlenmesi de bu yüzden fark etmez; çünkü bu iki sıranın hiçbirinde dize, başka ayaklarla akıyormuş gibi görünecek kadar büyük bir değişiklik olmadan çevrilemez. Ötekilerde ise, şiire ilk üyeleri beşer yarım ayaklı dizelerle başlanmışsa, ilk üyeleri yedişer yarım ayaklı olanlar araya karıştırılmamalı; yoksa hepsini çevirmek serbest olur, çünkü onları çevrilmekten hiçbir ayak değişikliği alıkoymaz. Yine de kahramanlık dizelerinde, pek seyrek olarak, ayaklarının hepsi spondeios olan dizeler koymaya izin verilir; gerçi bizim bu sonraki çağımız bunu hiç onaylamadı. Trokhaik ya da iambik dizelerde ise herhangi bir yere tribrakhys koymak serbest olsa da, bu tür şiirlerde tamamı kısalara çözülmüş bir dize bulunması pek çirkin sayılmıştır.

Böylece epitritos ayakları altılık dize kanunundan çıkarılınca —yalnız düzyazıya daha uygun oldukları için değil, altı tane olurlarsa dispondeioslar gibi otuz iki zamanı aştıkları için de—; beş zamanlık ayaklar da, düzyazı onları cümle kapanışları için daha istekle kendine ayırdığı için çıkarılınca; molossoslar ve öteki altı zamanlıklar da, şiirlerde pek zarifçe yer alsalar bile, şimdi ele aldığımız bu zaman sayısından dışlanınca geriye bütün heceleri kısa olan ve pirikios, prokeleusmatikos ya da tribrakhys taşıyan dizelerle, bütün heceleri uzun olan ve spondeios taşıyan dizeler kalır. Bunlar altılık ölçüsüne kabul edilseler de, kısa ve uzunlarla çeşitlenen ve bu yüzden çok daha az çevrilebilen dizelerin saygınlığına ve ölçülülüğüne boyun eğmek zorundadırlar.

58_2
  1. M. Ne propera: disputamus enim jam de senariorum versuum excellentia, et prius tibi cupio demonstrare, si potero, decentissimos senarios, nisi duorum istorum generum esse non posse, quae omnium etiam sunt celeberrima; quorum unum est heroicum, ut, Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris, quod usus metitur spondeo et dactylo, subtilior ratio spondeo et anapaesto: alterum quod iambicum dicitur, et eadem ratione invenitur trochaicum. Nam credo tibi manifestum esse longis syllabis, nisi breves interponantur, obtundi quodam modo spatia sonorum; item nisi brevibus longae, nimis concisa et quasi tremula fieri; neutra esse temperata, quamvis temporum aequalitate aures impleant. Quamobrem nec illi versus qui sex pyrrhichios, et sex proceleumaticos habent, aspirant ad heroici dignitatem, nec illi ad trochaici qui sex tribrachos habent. Huc accedit, quia in istis quos caeteris ipsa ratio praeponit, si membra praeposteres, totum ita commutabitur, ut alios etiam pedes necessario metiamur. Itaque inconversibiliores, ut ita dicam, sunt quam illi qui aut omnibus brevibus, aut longis omnibus constant. Et ideo sive quinque et septem, sive septem et quinque semipedibus membra in his temperatioribus ordinentur, nihil interest: neutro enim horum ordine converti versus potest sine tanta commutatione, ut aliis pedibus currere videatur. In illis autem si carmen coeptum erit talibus versibus, quorum priora membra quinos semipedes habeant, non oportet eos miscere in quibus septeni priores sunt, ne jam liceat omnes convertere: non enim a conversione revocat ulla pedum commutatio. Sed tamen heroicis conceditur spondeos omnes rarissime interponere, quod quidem posterior aetas haec nostra minime probavit. Trochaicis autem sive iambicis, cum pedem tribrachum quolibet loco interponere liceat, habere tamen in hujuscemodi carminibus versum solutum in omnes breves, turpissimum judicatum est. 22. Remotis igitur epitritis pedibus a lege versuum senaria, non solum quod solutae orationi sunt aptiores, verum etiam quod si sex fuerint, triginta et duo tempora excedunt, sicut dispondei; remotis etiam quinum temporum pedibus, quod sibi eos libentius ad clausulas vindicavit oratio; molossis item et aliis temporum senum, quamvis in poematis venustissime vigeant, ab hoc de quo nunc agimus numero temporum exclusis; restant versus omnium brevium syllabarum, qui vel pyrrhichios vel proceleumaticos vel tribrachos habent, et omnium longarum qui spondeos. Qui quanquam admittantur ad senarium modum, dignitati tamen et temperationi horum qui brevibus longisque variantur, et ob hoc multo minus converti possunt, cedant necesse est.
5911. Bölüm

Öğretmen: Ama şu sorulabilir: O ince aklın anapaistosla ölçtüğü altılıklar ile trokhaiosla ölçtüğü altılıklar, birincisinde daktilos, ötekinde iambos ölçülseydi olacaklarından neden daha iyi dizeler sayılmıştır? Şimdi ritimlerden söz ettiğimize göre, hükmü peşinen vermeden diyelim ki dize şöyle olsaydı: Troiae qui primus ab oris arma virumque cano; ya da öteki türden şöyle: Qui procul malo pius beatus ille (Kötülükten uzak duran dindar kişi mesuttur). Bunların ikisi de ne daha az altılık, ne kısa ve uzun hecelerin karışımı bakımından daha az ölçülü olurdu, ne de daha çok çevrilebilirdi; ikisinde de üyeler, kelime hem beşinci hem yedinci yarım ayakta bitecek biçimde düzenlenmiştir. Öyleyse şöyle olanlar neden bunlardan daha iyi sayılsın: Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris. / Beatus ille qui procul pius malo? Bu soruda belki daha kolay ve daha akla yatkın olarak şunu söylerdim: Bunlar tesadüfen önce fark edilip sık kullanılmış olabilir. Ya da bu tesadüf değilse, sanırım kahramanlık dizesinin iki kısa ve bir uzunla değil de iki uzunla kapanması daha iyi görüldü, çünkü kulaklar uzunlarda daha rahat dinlenir; öteki dizenin de son yarım ayağında kısa yerine uzun hece bulunması. Durum şudur: Bunlardan hangisi önce seçilmiş olsaydı, aynı üyelerin sırası ters çevrilerek yapılabilecek ötekilerin yerini zorunlu olarak alacaktı. Bu yüzden örneği Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris olan dize daha iyi sayıldıysa, artık bunu çevirerek başka bir tür yapmak yersiz olurdu; şunun gibi: Troiae qui primus ab oris, arma virumque cano. Bu trokhaik tür için de geçerlidir. Çünkü Beatus ille qui procul negotio (İşlerden uzak duran mesuttur) daha saygınsa, bu ters çevrilerek yapılacak tür, yani Qui procul negotio beatus ille, elbette yapılmamalıdır. Yine de biri cesaret edip böyle dizeler yaparsa, bunlardan daha aşağı başka altılık türleri yapmış olacağı açıktır.

Ne var ki bütün altılıkların bu en güzelleri, ikisi de saflıklarını insanların başıboşluğuna karşı koruyamadı. Çünkü şairler trokhaik türde, yalnız altılıkta değil, en küçüğünden sekiz ayaklı en büyüğüne kadar, ritimlerde kullanılan bütün dört zamanlık ayakların karıştırılması gerektiğini düşündüler. Yunanlar sözü edilen bu daha uzun ayakları, dize bir yarım ayakla başlıyorsa dönüşümlü yerlere, birinci, üçüncü ve böyle devam eden yerlere; tam bir trokhaiosla başlıyorsa ikinci, dördüncü ve aralıkları koruyarak böyle devam eden yerlere koyarlar. Bu bozulma katlanılabilir olsun diye, el çırparken her ayağı biri kalkışa, öteki inişe ait iki kısma bölmediler; bir ayağı kaldırıp ötekini indirerek el çırpışı epitritosların bölünüşüne bağladılar; altılığa bu yüzden üç ölçülük (trimetrum) derler. Hiç değilse buna sürekli uyulsaydı, epitritos ayakları şiirden çok düzyazıya ait olsa ve artık altılık değil üçlük bir dize ortaya çıksa da, ritimlerin o eşitliği yine de hiçbir şekilde sarsılmazdı. Oysa şimdi dört zamanlık ayakları, sözü edilen yerlere konduğu sürece, yalnız hepsine değil, istenilen herhangi birine ve istenildiği kadar sık koymak serbesttir. Bizim eski şairlerimiz ise bu tür ayakları araya karıştırırken yerlerin aralıklarını bile koruyamadılar. Bu yüzden bu türde şairler bu bozulma ve başıboşlukla, istedikleri düşünülmesi gereken şeye açıkça ulaştılar: Sahne oyunlarındaki şiirlerin düzyazıya pek benzemesine. Ama altılıklar arasında neden bu dizelerin daha çok saygınlık kazandığı yeterince söylendiğine göre, şimdi altılıkların kendilerinin, başka herhangi bir ayak sayısıyla kurulan öteki dizelerden neden daha iyi olduğunu görelim. Tabii buna karşı söyleyeceğin bir şey yoksa.

Öğrenci: Tamamen katılıyorum. Az önce merakımı iyice uyandırdığın o üye eşitliğini, artık caizse, öğrenmeyi şiddetle bekliyorum.

59
  1. Sed quaeri potest cur meliores versus judicati sint senarii, in quibus anapaestum subtilis illa ratio metitur, et ii in quibus trochaeum, quam si dactylum ibi, et hic iambum metiretur. Sine praejudicio enim sententiae, quoniam nunc de numeris agimus, si versus ita esset: Trojae qui primus ab oris arma virumque cano, vel de illo genere: Qui procul malo pius beatus ille; uterque horum nec minus senarius esset, nec minus brevium longarumque syllabarum temperatione moderatus, nec magis converti poterat; et in utroque membra ita ordinata sunt, ut et in quinto et in septimo semipede pars orationis terminetur: cur ergo meliores istis putentur, si potius ita sint, Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris. Beatus ille qui procul pius malo? In qua quaestione facilius et proclivius dixerim forte evenisse, ut isti prius animadverterentur et frequentarentur; aut si id non est fortuitum, melius credo visum fuisse, ut heroicus duabus longis, quam duabus brevibus et longa clauderetur, quod in longis aures commodius acquiescunt: ille autem alter in finali semipede longam syllabam potius haberet quam brevem. Res quidem sic se habet, ut quicumque horum priores eligerentur, necessario aliis auferrent locum, qui membris iisdem praeposteratis fieri possent. Quocirca si melior judicatus est, cujus exemplum est, Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris; inepte jam fieret isto converso aliud genus, sicuti est, Trojae qui primus ab oris, arma virumque cano. Quod etiam de trochaico genere intelligendum est. Nam si est honestior, Beatus ille qui procul negotio: quod genus isto praeposterato fieret, ut est, Qui procul negotio beatus ille, fieri profecto non oportet: tamen si quis audeat et faciat tales versus, manifestum est eum alia genera senariorum esse facturum, quibus sint ista meliora. 24. Hi ergo senariorum omnium pulcherrimi non potuerunt ambo obtinere sinceritatem suam adversus hominum licentiam. Nam in trochaico genere, non senario solo, sed unde minus incipit usque ad magnitudinem extremam quae octo pedes habet, miscendos poetae putaverunt quatuor temporum pedes omnes, qui adhibentur ad numeros: et Graeci quidem alternis locis, primo et tertio, et ita deinceps, si a semipede versus incipit; sin ab integro trochaeo, secundo et quarto loco, atque ita deinceps servatis intervallis, memorati longiores collocantur pedes. Quae corruptio ut tolerabilis fieret, non singulos pedes in duas partes, quarum una levationis, altera positionis est, plaudendo diviserunt; sed unum pedem levantes, alterum ponentes, unde ipsum senarium trimetrum vocant, ad epitritorum divisionem plausum retulerunt. Sed si hoc saltem constanter teneretur, quamvis pedes epitriti magis orationis sint quam poematis, nec jam senarius, sed ternarius versus inveniretur; non tamen omnimodo illa numerorum labefactaretur aequalitas. Nunc vero quatuor temporum pedes, dummodo in locis memoratis ponantur, licet non solum in omnibus ponere, sed ubi libet eorum, et quoties libet. Nostri vero veteres nec ipsa locorum intervalla intermiscendis hujuscemodi pedibus servare potuerunt. Quare in hoc genere poetae ista corruptione atque licentia plane assecuti sunt, quod eos voluisse arbitrandum est, ut essent in fabulis poemata solutae orationi simillima. Sed quoniam satis dictum est cur inter senarios isti versus magis nobilitati sint, nunc videamus cur ipsi senarii meliores sint versus quam caeteri in quolibet alio pedum numero constituti. Nisi quid habes adversus ista quae disseras. D. Prorsus assentior: et jam illam membrorum aequalitatem, cui me attentissimum paulo ante reddidisti, si vel nunc fas est, cognoscere vehementer exspecto.
6012. Bölüm

Öğretmen: Öyleyse kendini bütünüyle ver ve cevap ver: Herhangi bir uzunluğun istenilen sayıda kısma kesilebileceği sana açık görünüyor mu?

Öğrenci: Buna yeterince inanıyorum. Çizgi denen her uzunluğun kendi yarısına sahip olduğundan ve bu yüzden çapraz bir kesişle iki çizgiye ayrılabileceğinden şüphe edilemeyeceğini düşünüyorum. Bu kesişle meydana gelen iki çizgi de şüphesiz çizgi olduğuna göre, onlarda da bunun yapılabileceği açıktır. Bu yüzden ne kadar küçük olursa olsun her uzunluk istenilen sayıda kısma kesilebilir.

Öğretmen: Pek çabuk ve pek doğru. Şimdi şuna bak: Genişliğe doğru uzatılacak her uzunluğun, kendisinden doğan genişliğin karesinin kapladığı kadar değer taşıdığı doğru biçimde ileri sürülebilir mi? Çünkü genişliğe doğru, çıkış noktası olan çizginin uzunluğundan daha az ya da daha fazla ilerlenirse kare olmaz; o kadar ilerlenirse kareden başka bir şey olmaz.

Öğrenci: Anlıyorum ve katılıyorum; bundan daha doğru ne olabilir?

Öğretmen: Öyleyse sanırım şunun da çıktığını görüyorsun: Çizgi yerine uzunlamasına dizilmiş eşit çakıl taşları konursa, o uzunluk, taşlar aynı sayıyla çarpılmadıkça kare biçimine ulaşmaz. Örneğin iki taş koyarsan, genişliğe iki taş daha eklemedikçe kare yapamazsın; üç taş koyarsan altı eklemek gerekir, ama yine genişliğe doğru, üçer üçer iki sıra hâlinde dağıtılmış olarak; çünkü uzunluğa eklenirlerse hiçbir şekil olmaz, genişliği olmayan uzunluk şekil değildir. Öteki sayıları da aynı oranla düşünebiliriz: İki kere iki ve üç kere üç sayılarda nasıl kare şekiller meydana getiriyorsa, dört kere dört, beş kere beş, altı kere altı da öyle; ötekilerde de sonsuza kadar böyle.

Öğrenci: Bunlar da geçerli ve açık.

Öğretmen: Şimdi dikkat et: Zamanın bir uzunluğu var mı?

Öğrenci: Bir uzunluğu olmayan hiçbir zaman bulunmadığından kim şüphe eder?

Öğretmen: Peki, bir dize bir zaman uzunluğu kaplamayabilir mi?

Öğrenci: Hayır, kaplaması zorunludur.

Öğretmen: O uzunlukta çakıl taşlarının yerine neyi koymamız daha iyi olur: zorunlu olarak iki kısma, yani kalkış ile inişe dağıtılan ayakları mı, yoksa her biri tek bir kalkışı ya da inişi tutan yarım ayakların kendilerini mi?

Öğrenci: O taşların yerine yarım ayakların konmasını daha uygun buluyorum.

Öğretmen: Haydi şimdi, kahramanlık dizesinin kısa üyesinin kaç yarım ayağı olduğunu hatırla.

Öğrenci: Beş.

Öğretmen: Örnek ver.

Öğrenci: Arma virumque cano.

Öğretmen: Öyleyse öteki yedi yarım ayağın bu beşle bir eşitlik içinde uyuşmasından başka bir şey istiyor musun?

Öğrenci: Başka hiçbir şey.

Öğretmen: Peki, yedi yarım ayak kendi başına bir dizeyi tamamlayabilir mi?

Öğrenci: Tamamlayabilir; çünkü sondaki sessizlik de sayılınca ilk ve en küçük dizenin bu kadar yarım ayağı vardır.

Öğretmen: Doğru söylüyorsun. Ama dize olabilmesi için iki üyeye nasıl bölünür?

Öğrenci: Elbette dört ve üç yarım ayağa.

Öğretmen: Öyleyse bu kısımların her birini kare kanununa göre çarp ve dört kere dördün kaç ettiğine bak.

Öğrenci: On altı.

Öğretmen: Üç kere üç?

Öğrenci: Dokuz.

Öğretmen: Hepsi birlikte?

Öğrenci: Yirmi beş.

Öğretmen: Demek ki iki üyeye sahip olabilen yedi yarım ayak, her bir üyesi kare hesabına bağlanınca toplamda yirmi beş sayısını meydana getirir; bu da kahramanlık dizesinin bir kısmıdır.

Öğrenci: Öyle.

Öğretmen: Öyleyse beş yarım ayağa sahip öteki kısım iki üyeye bölünemediğine ve bir eşitlikle uyuşması gerektiğine göre, bütünüyle kareye çıkarılması gerekmez mi?

Öğrenci: Bundan başka hiçbir şey düşünmüyorum; artık nihayet şaşılacak eşitliği tanıyorum. Çünkü beş kere beş de aynı yirmi beşi tamamlıyor. Demek ki altılık dizelerin ötekilerden daha ünlü ve daha saygın olması haksız değil; çünkü bunların eşit olmayan üyelerdeki eşitliği ile ötekilerin hepsininki arasında ne büyük bir fark olduğu sözle zor anlatılır.

60
  1. M. Totus ergo adesto, atque responde, utrum tibi videatur quaelibet longitudo posse in quotlibet partes secari. D. Satis mihi ista persuasa sunt: nec dubitari posse arbitror, quin omnis longitudo quae linea dicitur, habeat dimidiam sui partem, ac per hoc in duas lineas decussatim secari queat: et quia ipsae duae lineae quae ista sectione fiunt, procul dubio lineae sunt, etiam in ipsis hoc fieri posse manifestum est. Itaque et quantulacumque longitudo in quotlibet partes secari potest. M. Expeditissime atque verissime. Quare nunc illud vide, utrum recte asseveretur, omnem longitudinem ad latitudinem porrigendam, quae ab ipsa oritur, tantum valere quantum latitudinis quadratum occupat. Si enim minus aut amplius in latum spatium proceditur quam longa est linea unde proceditur, quadratum non fit; sin tantum, nihil aliud quam quadratum fit. D. Intelligo et assentior: quid enim verius? M. Illud ergo jam sequi, ut opinor, vides, ut si pro linea in longum ordinati calculi pares ponantur, non perveniat illa longitudo ad quadratam formam, nisi per eumdem numerum multiplicati calculi fuerint: ut si verbi gratia duos calculos ponas, quadratum non facias, nisi aliis duobus ad latitudinem adjunctis: sin tres, sex adjungendi sunt, sed terni distributi ad duos ordines similiter in latitudinem: si enim ad longitudinem additi fuerint, nulla figura fit. Longitudo enim sine latitudine figura non est. Atque ita proportione licet considerare alios numeros: ut enim bis bina, et ter terna quadratas figuras in numeris faciunt, ita quater quaterna, quinquies quina, sexies sena, atque ita per infinitum in caeteris. D. Etiam ista rata et manifesta sunt. M. Attende nunc utrum sit aliqua temporis longitudo. D. Quis dubitaverit nullum esse tempus sine aliqua longitudine? M. Quid? versus potestne non obtinere aliquam temporis longitudinem? D. Imo necesse est obtineat. M. Quid in ea longitudine pro calculis melius collocamus? pedesne, qui in duas partes, id est levationem et positionem, necessario distribuuntur; an ipsos semipedes potius, qui singulas levationes positionesque obtinent? D. Semipedes congruentius judico pro illis calculis poni. 26. M. Age, nunc commemora membrum versus heroici brevius, quot semipedes habeat. D. Quinque. M. Dic exemplum. D. Arma virumque cano. M. Num igitur aliud desideras, nisi ut alii septem semipedes cum istis quinque aliqua aequalitate conveniant? D. Nihil prorsus aliud. M. Quid? septem semipedes possuntne aliquem versum complere per se? D. Possunt vero: nam tot semipedes habet primus ac minimus versus, annumerato in fine silentio. M. Recte dicis: sed ut versus esse possit, quomodo in duo membra dividitur? D. In quatuor scilicet et tres semipedes. M. Duc ergo in legem quadrati has partes singulas, et vide quid faciant quatuor quater. D. Sexdecim. M. Quid tria ter? D. Novem. M. Quid totum simul? D. Viginti quinque. M. Septem ergo semipedes quoniam possunt habere duo membra, singulis membris suis ad quadratorum rationem relatis, vigesimum quintum numerum in summa faciunt; et est una pars versus heroici. D. Ita est. M. Altera igitur pars quae habet quinque semipedes, quoniam non potest in duo membra dividi, et debet aliqua aequalitate concinere, nonne tota in quadratum ducenda est? D. Nihil aliud omnino censeo, et jam tandem agnosco aequalitatem mirabilem. Quinque enim quinquies ducta eadem viginti quinque consummant. Nec ergo immerito senarii versus caeteris celebratiores nobilioresque facti sunt: dici enim vix potest quantum inter illorum aequalitatem in membris imparibus, et aliorum omnium intersit.
6113. Bölüm

Öğretmen: Demek ki vaadim seni aldatmadı; daha doğrusu ikimizin de izlediği akıl bizi aldatmadı. Bu konuşmayı artık bir yerde bağlamak için şunu söyleyeyim: Vezinler neredeyse sayısız olsa da, dizenin ancak birbirine ahenkle uyan iki üyeyle olabileceğini elbette görüyorsun. Bu üyeler ya aynı sayıda yarım ayakla, ama çevrilemez biçimde biter, Maecenas atavis edite regibus gibi; ya da yarım ayak sayıları farklı olsa da bir eşitlikle birleşirler: dört ve üç, beş ve üç, beş ve yedi, altı ve yedi, sekiz ve yedi ya da yedi ve dokuz gibi. Çünkü dize tam bir ayakla da başlayabilir, Optimus beatus ille qui procul negotio trokhaik dizesi gibi; tam olmayan bir ayakla da, Vir optimus beatus ille qui procul negotio gibi; ama tam olmayan bir ayaktan başkasıyla hiçbir şekilde bitemez. Bu tam olmayan ayaklar ister tam bir yarım ayak taşısın, şimdi koyduğum dize gibi; ister yarım ayaktan azını, o koriambik dizedeki son iki kısa gibi, Maecenas atavis edite regibus; ister yarımdan fazlasını, aynı dizenin başındaki ilk iki uzun ya da öteki koriambik dizenin sonundaki bakkheios gibi —örneği şudur: Te domus Evandri, te sedes celsa Latini (Seni Euandros'un evi, seni Latinus'un yüce tahtı...)—; bütün bu tam olmayan ayaklara yarım ayak denir.

Ayrıca dizelerle yalnız, epik ya da komedi şairlerininki gibi içinde tek bir türün korunduğu şiirler yapılmaz. Lirik şairler, Yunanların periodoi dediği o dolanımları yalnız dize kanununa bağlı olmayan vezinlerle değil, dizelerle de yaparlar. Çünkü Flaccus'un şu dizeleri: Nox erat et caelo fulgebat luna sereno / inter minora sidera (Geceydi; ay, küçük yıldızlar arasında açık gökte parlıyordu; Horatius, Epodi 15), dizelerden oluşan iki üyeli bir dolanımdır. Bu iki dize, ikisi de altı zamanlık ayaklara bağlanmadıkça birbirine uyamaz; çünkü kahramanlık ölçüsü iambik ya da trokhaik ölçüyle ahenk kurmaz: Ondaki ayaklar eşit, bunlardakiler iki kat oranında bölünür. Öyleyse dolanımlar ya dizesiz, tamamen vezinlerle yapılır, vezinlerin kendisini ele alırken önceki konuşmada tartışılanlar gibi; ya yalnız dizelerle yapılır, şimdi sözü edilenler gibi; ya da hem dizelerle hem öteki vezinlerle karıştırılarak; şunun gibi: Diffugere nives, redeunt iam gramina campis / arboribusque comae (Karlar dağıldı; artık otlar tarlalara, yapraklar ağaçlara dönüyor; Horatius, Carmina IV 7). Dizelerin öteki vezinlerle ya da büyük üyelerin küçüklerle hangi sırayla yerleştirildiği, kulakların hazzı bakımından hiç fark etmez; yeter ki dolanım iki üyeliden kısa, dört üyeliden uzun olmasın. Ama karşı söyleyeceğin bir şey yoksa bu tartışmanın sonu gelsin. Böylece bundan sonra, musikinin zaman ritimlerinde bulunan bu kısmına ait olan konusunda, onun hissedilen bu izlerinden, her cisimden uzak olduğu asıl yuvalarına, gücümüzün yettiği kadar keskin bir kavrayışla varalım.

61
  1. M. Non te ergo fefellit pollicitatio mea, vel potius ipsa nos, quam uterque nostrum sequitur, ratio. Quare ut istum jam sermonem concludamus aliquando, cernis certe cum sint metra pene innumerabilia, versum tamen esse non posse, nisi duobus membris sibimet concinnatis, aut totidem semipedibus, sed non conversibilibus terminatis, ut est, Maecenas atavis edite regibus; aut dispari numero etiam semipedum, sed tamen aliqua aequalitate conjunctis, ut sunt quatuor et tres, aut quinque et tres, vel quinque et septem, aut sex et septem, aut octo et septem, vel septem et novem. A pleno enim pede trochaicus, ut est, Optimus beatus ille qui procul negotio; et a non pleno potest versus exordiri, ut est, Vir optimus beatus ille qui procul negotio: terminari autem nisi non pleno prorsus non potest. Sed isti non pleni pedes, sive integros semipedes habeant, sicuti est iste quem nunc posui; sive minus quam dimidium pedem, sicut in illo choriambico duae ultimae breves, Maecenas atavis edite regibus; sive plus quam dimidium, ut in ejus capite duae primae longae, aut in fine alterius choriambici bacchius, cujus exemplum est, Te domus Evandri, te sedes celsa Latini: omnes ergo isti non pleni pedes semipedes nuncupantur. 28. Jam vero non solum talia poemata versibus fiunt, ut in his unum genus teneatur, qualia Epicorum poetarum sunt, vel etiam Comicorum; sed illos quoque ambitus quos περιόδους Graeci vocant, non tantum illis metris quae lege versuum non tenentur, Lyrici poetae faciunt, sed etiam versibus. Nam ille Flacci, Nox erat, et caelo fulgebat luna sereno Inter minora sidera (Horat. Epod. ode 15), bimembris ambitus est, et versibus constans. Qui duo versus sibimet convenire non possunt, nisi uterque ad senorum temporum referatur pedes. Nam modus heroicus cum modo iambico vel trochaico non concinit, quia illi pedes ad tantumdem, hi ad duplum partiuntur. Fiunt ergo ambitus aut omnibus metris non cum versibus, ut illi sunt de quibus in superiori sermone disputatum est, cum de ipsis metris ageremus; aut tantum versibus, ut ii de quibus nunc dictum est; aut ut et versibus, et aliis metris temperentur, quale illud est: Diffugere nives, redeunt jam gramina campis, Arboribusque comae (Id. lib. IV Carminum, ode 7). Quo autem ordine locentur vel versus cum aliis metris, vel majora membra cum minoribus, nihil interest ad aurium voluptatem, dummodo non brevior quam bimembris, non amplior quam quadrimembris sit ambitus. Sed jam si nihil habes quod contradicas, finis sit hujus disputationis, ut deinceps quod ad hanc partem musicae attinet quae in numeris temporum est, ab his vestigiis ejus sensibilibus, ad ipsa cubilia, ubi ab omni corpore aliena est, quanta valemus sagacitate veniamus.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…