IV. Kitap
341. Bölüm
Öğretmen: Öyleyse veznin incelenmesine dönelim; onun ilerleyişi ve uzunluğu yüzünden seninle dize hakkında biraz konuşmak zorunda kaldım; dizeyi ele almanın yeri ise sonraya bırakıldı. Ama önce şunu soruyorum: Şairlerin ve onların yargıçları olan gramercilerin, vezni bitiren son hecenin uzun ya da kısa olmasının hiçbir önemi olmadığını düşünmelerini reddetmiyor musun?
Öğrenci: Tamamen reddediyorum; çünkü bana akla uygun görünmüyor.
Öğretmen: Rica ederim, söyle bana: Pirikiosta en küçük vezin hangisidir?
Öğrenci: Üç kısa.
Öğretmen: Öyleyse tekrarlanırken ne kadar susulmalı?
Öğrenci: Bir zaman, yani bir kısa hecenin aralığı.
Öğretmen: Haydi şimdi bu vezni sesle değil, el çırparak vur.
Öğrenci: Vurdum.
Öğretmen: Bir anapaistosu da bu biçimde vur.
Öğrenci: Bunu da yaptım.
Öğretmen: Arada ne fark gördün?
Öğrenci: Hiçbir fark.
Öğretmen: Peki? Neden böyle olduğunu söyleyebilir misin?
Öğrenci: Bana yeterince açık görünüyor. Birinde sessizliğe düşen pay, ötekinde son hecenin uzatılmasına düşüyor. Çünkü orada son kısa hece, burada son uzun hece aynı biçimde vurulur ve aynı uzunlukta bir aradan sonra başa dönülür. Ama orada pirikios ayağının aralığı dolana kadar, burada uzun hecenin aralığı dolana kadar durulur. Böylece ikisinde de araya giren ve ardından geri döndüğümüz duraklama eşittir.
Öğretmen: Öyleyse onların, veznin son hecesinin uzun ya da kısa olmasının hiçbir önemi olmadığını kabul etmeleri saçma değildi; çünkü son geldiğinde, biten veznin kendisi bakımından ardından sessizlik gelir. Yoksa onların bu konuda bir tekrarı ya da başa dönüşü göz önünde tutmaları gerektiğini mi düşünüyorsun; ardından söylenecek bir şey yokmuş gibi, yalnız veznin bitmesini değil?
Öğrenci: Artık son hecenin kayıtsızca kabul edilmesi gerektiğine katılıyorum.
Öğretmen: Doğru. Ama bu sessizlik yüzünden oluyorsa —çünkü son, bitiren kişi artık hiçbir ses çıkarmayacakmış gibi düşünülmüştür ve bu yüzden dinginliğin kendisindeki zaman aralığı pek geniş olduğundan oraya hangi hecenin konduğunun hiçbir önemi yoktur—, şu sonuç çıkmaz mı: Geniş aralık yüzünden tanınan bu son hece kayıtsızlığı şuna yarar ki orada ister kısa ister uzun hece bulunsun, kulaklar onu uzun sayar.
Öğrenci: Bunun sonuç olarak çıktığını açıkça görüyorum.
- M. Redeamus ergo ad metri considerationem, propter cujus progressum ac longitudinem de versu tecum aliquid agere coactus sum, cujus tractandi postea nobis est constitutus locus. Sed primo illud quaero, utrum non repudies, quod ultimam syllabam, quae metrum terminat, seu longa seu brevis sit, poetae atque horum judices grammatici nihil ad rem pertinere arbitrati sunt. D. Omnino repudio: non enim mihi videtur esse rationis. M. Dic mihi, obsecro, quod metrum sit in pyrrhichio minimum. D. Tres breves. M. Quantum ergo silendum est, dum repetitur? D. Unum tempus, quod est unius brevis syllabae spatium. M. Age, jam percute hoc metrum, non voce, sed plausu. D. Feci. M. Percute etiam hoc modo anapaestum. D. Et hoc feci. M. Quid tibi visum est interesse? D. Prorsus nihil. M. Quid? causam, cur ita sit, potesne dicere? D. Videtur mihi satis apparere: nam quod in illo ad silentium, hoc in isto ad productionem ultimae syllabae refertur; nam eodem modo ibi brevis ultima, ut hic longa, percutitur; et post tantumdem intervallum reditur ad caput. Sed ibi quiescitur donec spatium pyrrhichii pedis, hic donec longae syllabae impleatur. Ita in utroque par mora est, qua interposita remeamus. M. Non igitur absurde illi ultimam syllabam metri, seu longa seu brevis sit, nihil ad rem pertinere voluerunt: ubi enim finis est, silentium sequitur, quantum ad ipsum metrum attinet quod finitur. An eos in hac causa repetitionem ullam vel reditum ad caput considerare debuisse existimas, ac non tantummodo quia finitur, quasi deinceps nihil dicendum sit? D. Jam assentior, ultimam syllabam indifferenter esse accipiendam. M. Recte. Sed si hoc propter silentium fit, quoniam ita consideratus est finis, quasi deinceps nihil soniturus sit qui finierit, et ob hoc spatium temporis in ipsa quiete largissimum nihil distat quae ibi syllaba locetur; nonne illud est consequens, ut ipsa ultimae syllabae indifferentia, quae propter largum spatium conceditur, ad id proficiat, ut sive ibi brevis syllaba sive longa sit, eam sibi aures pro longa vindicent? D. Video plane esse consequens.
352. Bölüm
Öğretmen: Şunu da görüyor musun: En küçük pirikios vezninin, başa dönerken bir kısa hecenin aralığı kadar susulan üç kısa hece olduğunu söylediğimizde, bu vezni mi yoksa anapaistos ayaklarını mı tekrarladığımız arasında hiçbir fark yoktur?
Öğrenci: Bunu az önce o vuruşla zaten fark ettim.
Öğretmen: Öyleyse burada karışık olan her şeyin bir gerekçeyle ayırt edilmesi gerektiğini düşünmüyor musun?
Öğrenci: Kesinlikle düşünüyorum.
Öğretmen: Söyle bakalım: Bunları ayırt eden başka bir gerekçe görüyor musun? Yoksa en küçük pirikios vezni sana göründüğü gibi üç kısa hecede değil, beş kısa hecede mi olmalı? Çünkü bir ayak ve bir yarım ayaktan sonra, ayağı doldurmak için gereken yarım ayak süresince susmak ve sonra başa dönmek, ve bunu pirikiosta en küçük vezin saymak, gösterildiği gibi anapaistosla denkliği yüzünden bize izin verilmez. Bu yüzden karışıklıktan kurtulmak istiyorsak, iki ayak ve bir yarım ayaktan sonra o bir zaman susulmalıdır.
Öğrenci: Peki neden ardından susmanın gerekmediği iki pirikios, yani dört kısa hece, ardından susmanın gerektiği beş heceden daha çok pirikiosta en küçük vezin olmasın?
Öğretmen: Uyanık bir itiraz; ama anapaistos seni ondan nasıl dışlıyorsa prokeleusmatikosun da seni bundan dışlamasına dikkat etmiyorsun.
Öğrenci: Doğru söylüyorsun.
Öğretmen: Öyleyse beş kısa ve bir zamanlık sessizlikle bu ölçü uygun mu?
Öğrenci: Elbette uygun.
Öğretmen: Bana öyle geliyor ki ritimde, ritmin pirikiosla mı prokeleusmatikosla mı aktığının nasıl ayırt edilebileceğini söylediğimizi unuttun.
Öğrenci: İyi hatırlattın; bu ritimlerin el çırpışıyla birbirinden ayırt edilmesi gerektiğini bulmuştuk. Bu yüzden burada o prokeleusmatikostan da artık korkmuyorum; el çırparak onu pirikiostan ayırt edebilirim.
Öğretmen: Öyleyse anapaistosun da, o üç kısadan, yani ardından bir zaman susulması gereken bir pirikios ve bir yarım ayaktan ayırt edilmesi için aynı el çırpışının kullanılması gerektiğini neden görmedin?
Öğrenci: Artık anlıyorum, yola dönüyorum ve pirikiosta en küçük veznin, sessizlik de hesaba katılınca iki pirikiosun zamanını kaplayan üç kısa hece olduğunu doğruluyorum.
Öğretmen: Öyleyse kulakların şu türden ritmi onaylıyor mu:
Si aliqua bene vis, bene dic, bene fac, animus; si aliquid male vis, male dic, male fac, animus medium est.
(Ruh bir şeyi iyi isterse, iyi söyle, iyi yap; bir şeyi kötü isterse, kötü söyle, kötü yap: ruh ortadadır.)
Öğrenci: Yeterince onaylıyor; özellikle de vezinli pirikioslarla anapaistos ayakları karışmasın diye bunların nasıl el çırpılarak vurulması gerektiğini artık hatırladığım için.
Öğretmen: Şunlara da bak:
Si aliquid es, age bene; male qui agit, nihil agit, et ideo miser erit.
(Bir şeysen, iyi davran; kötü davranan hiçbir şey yapmış olmaz, bu yüzden de bedbaht olacaktır.)
Öğrenci: Bunlar da tatlılıkla içime süzülüyor; yalnız üçüncünün sonunun dördüncünün başıyla birleştiği bir yer dışında.
Öğretmen: Kulaklarından tam da bunu bekliyordum. Çünkü his, araya hiçbir sessizlik girmeden bütün hecelerden birer zaman beklediğinde boşuna rahatsız olmaz. Bu beklentiyi, önceki ünlünün uzun olmasını gerektirip onu iki zamana yayan t ile n, iki ünsüzün yan yana gelişi elbette boşa çıkarır; gramerciler bu türe "konumca uzun hece" derler. Ama son hecenin o kayıtsızlığı yüzünden kimse bu vezni suçlamaz; oysa temiz ve titiz kulaklar onu suçlayan olmasa da mahkûm ederler. Rica ederim bak: male qui agit, nihil agit yerine male qui agit, homo perit (kötü davranan insan mahvolur) dense ne kadar fark eder!
Öğrenci: Bu elbette duru ve kusursuz.
Öğretmen: Öyleyse şairlerin şarkı söyleme kolaylığı için gözetmediği şeyi biz musikinin temizliği için gözetelim. Ne zaman, örnek vermek için, ayağa sessizlikle karşılanacak hiçbir eksiği kalmayan vezinler araya koymamız gerekirse, son hece olarak aynı ritmin kanununun gerektirdiği heceleri koyalım; ta ki sondan başa, kulakları rahatsız ederek ve ölçüyü bozarak dönmeyelim. Yine de şairlere, bu tür vezinleri ardından söyleyecekleri hiçbir şey yokmuş gibi bitirmelerine ve bu yüzden son heceyi ister uzun ister kısa cezasız koymalarına izin verelim. Çünkü vezinler sürdürüldüğünde, son hece olarak yalnız veznin kendi hakkı ve düzeni gereği konması gereken heceyi koymaları gerektiği kulağın hükmüyle apaçık ispatlanır. Bu sürdürme ise ayağa, susmamızı gerektirecek hiçbir eksik kalmadığında olur.
Öğrenci: Anlıyorum; hissin hiçbir haksızlığa uğramayacağı böyle örnekler vereceğine söz vermene de sevindim.
- M. Videsne etiam illud, cum dicimus minimum metrum esse pyrrhichium tres breves syllabas, ut unius brevis spatio sileatur, dum ad initium revertimur; nihil interesse, utrum hoc metrum, an pedes anapaestos repetamus? D. Jam hoc quidem paulo ante illa percussione percepi. M. Nonne ergo quidquid hic est confusum, distinguendum aliqua ratione arbitraris? D. Omnino arbitror. M. Dic utrum aliam videas esse rationem, quae ista distinguat, nisi ut metrum pyrrhichium non illud sit minimum, quod tibi videbatur in tribus brevibus, sed in quinque. Post unum enim pedem ac semipedem silere mora semipedis ejus qui debetur implendo pedi, atque ita redire ad initium, et hoc minimum metrum in pyrrhichio constituere non nos sinit anapaesti parilitas, ut jam demonstratum est: quare post duos pedes et semipedem silendum est illud unum tempus, si confusione carere volumus. D. Cur enim non duo pyrrhichii sunt minimum metrum in pyrrhichio, et quatuor syllabae breves potius, post quas silere opus non sit, quam quinque post quas opus sit? M. Vigilanter quidem, sed non caves ne ab hoc te ita proceleusmaticus, ut ab illo anapaestus excludat. D. Verum dicis. M. Placet ergo hic modus in quinque brevibus, et silentio unius temporis? D. Placet vero. M. Videtur mihi oblitum esse te, quemadmodum in rhythmo dixerimus posse discerni utrum pyrrhichio an proceleusmatico curreretur. D. Bene admones: nam plausu istos numeros ab invicem distinguendos comperimus: quare jam neque hic istum proceleusmaticum metuo, quem plausu adhibito a pyrrhichio discernere potero. M. Cur igitur non eumdem plausum adhibendum vidisti, ut ab illis tribus brevibus, id est pyrrhichio et semipede, post quem oporteret unum tempus silere, discerneretur anapaestus? D. Jam intelligo, et in viam redeo, metrumque in pyrrhichio minimum tres syllabas breves, quae, annumerato silentio, duorum pyrrhichiorum tempus occupant, esse confirmo. M. Probant ergo aures tuae hoc genus numeri: Si aliqua, / Bene vis, / Bene dic, / Bene fac, / Animus, / Si aliquid, / Male vis, / Male dic, / Male fac, / Animus, / Medium est. D. Satis probant, praesertim cum jam recordatus sim quemadmodum eas plaudi oporteat, ne cum metro pyrrhichio anapaesti confundantur pedes. 3. M. Vide et ista: Si aliquid es, / Age bene, / Male qui agit, / Nihil agit, / Et ideo / Miser erit. D. Suaviter etiam ista se insinuant, nisi uno loco, ubi finis tertii cum initio quarti copulatur. M. Idipsum omnino est, quod a tuis auribus desideravi. Non enim frustra sensus offenditur, cum omnium syllabarum nullo interposito silentio tempora singula exspectat: quam exspectationem profecto fraudat concursus duarum consonantium, t et n, quae praecedentem vocalem longam esse cogunt, et in duo tempora extendunt; quod genus grammatici positione longam syllabam vocant. Sed propter illam ultimae syllabae indifferentiam, nemo criminatur hoc metrum, cum id sincerae atque severae aures etiam sine accusatore condemnent. Nam vide, quaeso, quantum interest, si pro eo quod est, Male qui agit, Nihil agit: Male qui agit, Homo perit, dicatur. D. Hoc sane liquidum atque integrum est. M. Hoc ergo nos observemus propter musicae sinceritatem, quod poetae non observant propter facilitatem canendi: ut quoties, exempli causa, nobis necesse est aliqua metra interponere, in quibus nihil debetur pedi quod silentio compensetur, eas ponamus ultimas syllabas quas lex ejusdem numeri flagitat: ne cum aliqua offensione aurium et falsitate mensurae, a fine ad initium redeamus; concedentes tamen illis ut ita metra talia finiant, quasi deinceps nihil dicturi, et ideo extremam syllabam seu longam seu brevem impune constituant: nam in continuatione metrorum apertissime convincuntur aurium judicio, non se debere ponere ultimam, nisi quae ipsius metri jure atque ratione ponenda est. Haec autem continuatio fit, cum pedi nihil debetur propter quod silere cogamur. D. Intelligo, et gratum habeo quod talia polliceris exempla, quibus nullam patiatur sensus injuriam.
363. Bölüm
Öğretmen: Haydi şimdi sırayla şu pirikioslar hakkında da bilgi ver:
Quid erit homo qui amat hominem, si amet in eo fragile quod est? Amet igitur animum hominis, et erit homo aliquid amans.
(İnsanı seven insan ne olur, onda kırılgan olanı severse? Öyleyse insanın ruhunu sevsin; o zaman bir şeyi seven bir insan olur.)
Bunlar nasıl görünüyor?
Öğrenci: Pek tatlı ve pek kusursuz aktıklarından başka nasıl görünsün?
Öğretmen: Ya şunlar?
Bonus erit amor, anima bona sit: amor inhabitat, et anima domus. Ibi bene habitat, ubi bona domus; ubi mala, male.
(Ruh iyi olsun ki sevgi iyi olsun: Sevgi içinde oturur, ruh da evidir. Ev iyiyse orada iyi oturur; kötüyse kötü.)
Öğrenci: Bunları da sürdürülünce pek tatlı buluyorum.
Öğretmen: Şimdi üç buçuk ayağa bak:
Animus hominis est mala bonave agitans. Bona voluit, habet; mala voluit, habet.
(İnsanın ruhu kötüyü ya da iyiyi evirip çeviren şeydir. İyiyi istedi, ona sahiptir; kötüyü istedi, ona sahiptir.)
Öğrenci: Bunlar da araya bir zamanlık sessizlik girince hoş oluyor.
Öğretmen: Ardından dört tam pirikios geliyor; bunları dinle ve hükmet:
Animus hominis agit ut habeat ea bona, quibus inhabitet homo, nihil ubi metuitur.
(İnsanın ruhu, insanın içinde yaşayacağı, hiçbir şeyden korkulmayan o iyiliklere sahip olmaya çalışır.)
Öğrenci: Bunlarda da belli ve hoş bir ölçü var.
Öğretmen: Şimdi de dokuz kısa heceyi dinle; dinle ve hükmet:
Homo malus amat et eget; malus etenim ea bona amat, nihil ubi satiat eum.
(Kötü insan sever ve yoksun kalır; çünkü kötü, onu hiçbir şeyin doyurmadığı iyilikleri sever.)
Öğrenci: Şimdi beş pirikios söyle.
Öğretmen: Levicula fragilia bona / qui amat homo, similiter habet. (Önemsiz, kırılgan iyilikleri seven insan da onlar gibidir.)
Öğrenci: Bu artık yeter, onaylıyorum; şimdi bir yarım ayak ekle.
Öğretmen: Ekleyeyim: Vaga levia fragilia bona / qui amat homo, similis erit eis. (Gelip geçici, hafif, kırılgan iyilikleri seven insan onlara benzeyecektir.)
Öğrenci: Pek güzel; şimdi altı pirikios bekliyorum.
Öğretmen: Bunları da dinle: Vaga levicula fragilia bona / qui adamat homo, similis erit eis.
Öğrenci: Yeter; bir yarım ayak ekle.
Öğretmen: Fluida levicula fragilia bona / quae adamat anima, similis erit.
Öğrenci: Yeter ve güzel; şimdi yedi pirikios ver.
Öğretmen: Levicula fragilia gracilia bona / quae adamat animula, similis erit eis.
Öğrenci: Buna bir yarım ayak eklensin; çünkü bu zarif oldu.
Öğretmen: Vaga fluida levicula fragilia bona / quae adamat animula, fit ea similis eis. (Gelip geçici, akıp giden, önemsiz, kırılgan iyilikleri candan seven zavallı ruh onlara benzer.)
Öğrenci: Bu ufak tefek şeylerden artık kurtulmak için geriye sekiz ayak kaldığını görüyorum. Çünkü kulaklar söylediğini tabii bir ölçüyle onaylasa da, senin bu kadar çok kısa hece aramanı istemem; yanılmıyorsam bunları kelimeleri birleştirirken bir araya getirmek, aralarına uzun hece karıştırmak serbest olduğundaki kadar kolay değil.
Öğretmen: Hiç yanılmıyorsun. Buradan sonunda geçmemize izin verildiği için sevincimi sana kanıtlamak üzere, bu türden geriye kalan vezni daha mutlu bir sözle kuracağım: Solida bona bonus amat, et ea qui amat habet. / Itaque nec eget amor, et ea bona Deus est. (İyi insan sağlam iyilikleri sever; onları seven onlara sahiptir. Bu yüzden sevgi yoksun kalmaz; o iyilikler de Tanrı'dır.)
Öğrenci: Pirikios vezinlerini fazlasıyla, sonuna kadar dinledim. Ardından iambos vezinleri geliyor; bunların her biri için bana iki örnek yeter; onları hiç sözünü kesmeden dinlemek hoşuma gidiyor.
- M. Age, nunc ordine de his quoque renuntia pyrrhichiis: Quid erit homo, / Qui amat hominem, / Si amet in eo / Fragile quod est? / Amet igitur / Animum hominis, / Et erit homo / Aliquid amans. Quid haec videntur? D. Quid nisi suavissime atque integerrime currere? M. Quid ista? Bonus erit amor, / Anima bona sit: / Amor inhabitat, / Et anima domus. / Ibi bene habitat, / Ubi bona domus; / Ubi mala, male. D. Etiam ista continuata suavissime accipio. M. Nunc tres semis pedes, vide: Animus hominis est / Mala bonave agitans. / Bona voluit, habet; / Mala voluit, habet. D. Haec quoque interposito unius temporis silentio, jucunda sunt. M. Sequuntur quatuor pleni pyrrhichii; hos accipe, et judica: Animus hominis agit / Ut habeat ea bona, / Quibus inhabitet homo, / Nihil ubi metuitur. D. In his quoque certa et jucunda mensura est. M. Audi jam nunc novem syllabas breves; audi et judica: Homo malus amat et eget; / Malus etenim ea bona amat, / Nihil ubi satiat eum. D. Prome nunc quinque pyrrhichios. M. Levicula fragilia bona / Qui amat homo, similiter habet. D. Jam hoc sat est, et probo; nunc adde semipedem. M. Faciam: Vaga levia fragilia bona / Qui amat homo, similis erit eis. D. Bene prorsus; et sex jam exspecto pyrrhichios. M. Et hos audi: Vaga levicula fragilia bona / Qui adamat homo, similis erit eis. D. Satis est; adde semipedem. M. Fluida levicula fragilia bona / Quae adamat anima, similis erit. D. Sat est, et bene est; da jam septem pyrrhichios. M. Levicula fragilia gracilia bona / Quae adamat animula, similis erit eis. D. Accedat his semipes; nam hoc eleganter se habet. M. Vaga fluida levicula fragilia bona / Quae adamat animula, fit ea similis eis. D. Octo pedes jam restare video, ut jam istas minutias evadamus. Quanquam enim approbent aures naturali quadam dimensione quod sonas, nolim te tamen tot breves syllabas quaerere; quas, ni fallor, contextas invenire in conjunctione verborum difficilius est, quam si eis miscere longas liceret. M. Nihil te fallit, et ut tibi probem gratulationem meam, quod hinc aliquando transire permittimur, metrum quod restat hujus generis sententia feliciore componam: Solida bona bonus amat, et ea qui amat habet. / Itaque nec eget amor, et ea bona Deus est. D. Habeo cumulatissime perlecta metra pyrrhichii. Sequuntur iambica, de quibus mihi singulis bina exempla sufficiunt, quae nulla interpellatione audire delectat.
374. Bölüm
Öğretmen: İsteğini yerine getireceğim. Ama şimdiye kadar geçtiğimiz bu vezinler kaç tane?
Öğrenci: On dört.
Öğretmen: İambos vezinlerinin kaç tane olacağını sanıyorsun?
Öğrenci: Onlar da on dört.
Öğretmen: Peki bunlarda iambos yerine tribrakhys koymak istesem, çeşitlilik daha çok biçimli olmaz mı?
Öğrenci: Bu elbette açık. Ama uzatmayalım diye bu örnekleri yalnız iamboslarla duymak istiyorum; çünkü her uzun hece yerine iki kısa konabileceği kolay bir bilgidir.
Öğretmen: İstediğini yapacağım; anlayışınla beni izleyerek emeğimi azalttığın için de sevinçliyim. Ama kulağını iambos veznine ver.
Öğrenci: Buradayım, başla.
Öğretmen: [Örnek dizeler kaynak metinde yoktur.]
- M. Geram tibi morem. Sed ista quae jam peregimus quot sunt? D. Quatuordecim. M. Quot etiam iambica fore credis? D. Aeque quatuordecim. M. Quid, si in eis velim pro iambo tribrachum ponere, nonne multiformior varietas erit? D. Manifestum est quidem: sed ego exempla ista in solis iambis audire cupio, ne longum faciamus: pro quavis enim longa syllaba duas breves posse poni, facilis disciplina est. M. Faciam quod vis, gratumque habeo quod intelligentia sequaci minuis laborem meum: sed aurem ad iambicum praebe. D. Istic sum, incipe. M. ⟦…⟧
385. Bölüm
Öğrenci: Sırada trokhaios var; trokhaios vezinlerini söyle, çünkü bunlar pek güzel oldu.
Öğretmen: Söyleyeceğim, iambos vezinlerindeki gibi: [Örnek dizeler kaynak metinde yoktur.]
- D. Trochaeus sequitur, prome trochaica: nam ista se habent optime. M. Faciam, et eodem modo quo iambica: ⟦…⟧
396. Bölüm
Öğrenci: Sırada spondeiosun geldiğini görüyorum; çünkü trokhaios da kulakları yeterince tatmin etti.
Öğretmen: Spondeiosun vezinleri şunlardır: [Örnek dizeler kaynak metinde yoktur.]
- D. Spondeum sequi video: nam et trochaeus satis auribus fecit. M. Haec sunt metra spondei: ⟦…⟧
407. Bölüm
Öğrenci: Spondeios hakkında da soracağım bir şey yok; tribrakhysa gelelim.
Öğretmen: Gerçekten öyle. Ama ele aldığımız önceki dört ayağın her biri on dörder vezin doğurduğuna göre —ki bunlar hep birlikte elli altı eder—, tribrakhystan daha fazlası beklenmeli. Çünkü onlarda yarım ayağın aralığı sessizlikte geçtiğinde bir heceden fazlası susulmaz. Bunda ise sustuğumuzda, yalnız bir kısa hecenin aralığı kadar mı susmak gerektiğini düşünüyorsun, yoksa iki kısanın süresi de sessizlikle geçirilebilir mi? Çünkü bunun bölünüşünün iki türlü olduğundan kimse şüphe etmez: Ya birle başlayıp ikiyle biter, ya da tersine ikiyle başlayıp birle son bulur. Bu yüzden onun yirmi bir vezin doğurması zorunludur.
Öğrenci: Pek doğru. Çünkü vezinler, iki zaman susacağımız dört kısayla başlar; sonra bir zaman sustuğumuz beş kısa gelir; üçüncü olarak susmanın gerekmediği altı kısa; dördüncü olarak yine iki zaman susulması gereken yedi kısa; sonra bir zaman susulan sekiz kısa; altıncı olarak hiç susulmayan dokuz kısa. Böylece birer hece eklenerek sekiz tribrakhys eden yirmi dört heceye varılınca, toplam yirmi bir vezin tamamlanır.
Öğretmen: Bu hesabı pek kolay izledin. Ama her yerde örnek vermemiz gerektiğini mi düşünüyorsun, yoksa o ilk dört ayağa verdiklerimizin ötekilere yeterince ışık tutacağını mı?
Öğrenci: Bence yeterli.
Öğretmen: Ben de şimdi seninkinden başka bir hüküm aramıyorum. Yine de pirikios vezinlerinde el çırpışı değiştirerek tribrakhysların da vurulabileceğini artık pek iyi bildiğine göre, soruyorum: Pirikiosun ilk vezni tribrakhys vezni de olabilir mi?
Öğrenci: Olamaz; çünkü vezin ayaktan büyük olmalıdır.
Öğretmen: Peki ikincisi?
Öğrenci: Olabilir; çünkü dört kısa, iki pirikios eder, bir tribrakhys ve bir yarım ayak eder; öyle ki orada hiç, burada iki zaman susarız.
Öğretmen: Öyleyse el çırpışı değiştirerek pirikios vezinlerinde on altı heceye kadar, yani beş tribrakhys ve bir yarım ayağa kadar tribrakhys örneklerine de sahipsin; bunlarla yetinmelisin. Ötekileri ister sesle ister bir el çırpışıyla kendi başına örebilirsin; tabii bu tür ritimlerin hâlâ kulak hissiyle araştırılması gerektiğini düşünüyorsan.
Öğrenci: Uygun göreceğimi yapacağım; geriye kalanlara bakalım.
- D. Nec de spondeo habeo quod requiram, veniamus ad tribrachum. M. Ita vero. Sed cum omnes quatuor superiores pedes, de quibus dictum est, quaterdena metra pepererint, quae fiunt simul sex et quinquaginta, plura sunt exspectanda de tribracho. In illis enim cum spatium semipedis in silentio est, plus una syllaba non siletur: in hoc autem cum silemus, num censes unius brevis syllabae spatio tantummodo sileri oportere, an et duarum brevium mora silentio contineri potest? quandoquidem nemo dubitaverit duplicem hujus esse divisionem: namque aut ab una incipit, et finitur ad duas, aut contra incipiens a duabus, una terminatur. Quare hunc necesse est viginti et unum metra procreare. D. Verissimum est. Nam incipiunt a quatuor brevibus, ut duo tempora sileamus: deinde quinque sunt, ubi unum silemus: tertio sex, ubi nihil silendum est: quarto septem, ubi rursus duo tempora silenda sunt: inde octo, ubi unum: sexto novem, ubi nullum. Atque ita cum singulae adduntur, donec ad viginti quatuor syllabas veniatur, qui octo sunt tribrachi, viginti unum omnino metra complentur. M. Expeditissime rationem secutus es: sed censesne ubique a nobis exempla esse promenda; an ea quae illis quatuor primis pedibus subjecimus, satis putandum est luminis caeteris esse praebitura? D. Meo quidem judicio satis. M. Nec ego nunc aliud requiro quam tuum. Verumtamen quoniam jam optime scis in pyrrhichiis metris mutato plausu posse tribrachos percuti; quaero, utrum pyrrhichii primum metrum possit etiam tribrachi metrum habere. D. Non potest: majus enim metrum oportet esse quam pedem. M. Quid, secundum? D. Potest: nam breves quatuor pyrrhichii duo sunt, tribrachus unus et semipes, ita ut ibi nullum, hic duo tempora sileamus. M. Mutato igitur plausu habes in pyrrhichiis etiam tribrachi exempla usque ad sedecim syllabas, id est usque ad quinque tribrachos et semipedem, quibus debes esse contentus: caetera enim potes vel voce vel aliquo plausu per te ipsum contexere. Si tamen adhuc aurium sensu explorandos hujuscemodi numeros arbitraris. D. Faciam equidem quod videbitur: videamus quae restant.
418. Bölüm
Öğretmen: Sırada bir kez bölünebilen daktilos var. Yoksa başka türlü mü düşünüyorsun?
Öğrenci: Hayır, öyledir.
Öğretmen: Öyleyse onun kaçta biri sessizlikte olabilir?
Öğrenci: Elbette yarısı.
Öğretmen: Peki biri, daktilostan sonra bir trokhaios koyup daktilosu doldurmak için kısa hecede eksik kalan bir zamanı susmak isterse? Ne cevap vereceğiz? Çünkü yarım ayağın aralığından daha az susulmaması gerektiğini söyleyemeyiz; yukarıda ele alınan akıl yürütme, yarım ayağın zamanından azının değil, fazlasının susulmaması gerektiğine bizi inandırmıştı. Çünkü koriambosta, koriambosun ardından bakkheios konduğunda, yarım ayaktan az susulur; bunun örneği fonticolae puellae idi. Burada, altı zamanı doldurmak için eksik kalan bir kısa hecenin aralığı kadar sustuğumuzu biliyorsun.
Öğrenci: Doğru söylüyorsun.
Öğretmen: Öyleyse daktilostan sonra bir trokhaios konduğunda bir zaman susmak da serbest olacak mı?
Öğrenci: Bunu kabul etmek zorunda kalıyorum.
Öğretmen: Öncekileri hatırlasaydın seni buna kim zorlardı? Başına gelen şu: Son hecenin kayıtsızlığı hakkında ve uzanacağı bir aralık kaldığında kulakların son heceyi, kısa olsa bile, nasıl uzun saydığı hakkında neyin gösterildiğini unuttun.
Öğrenci: Artık anlıyorum. Yukarıdaki akıl yürütmeden ve örneklerden öğrendiğimiz gibi, ardından sessizlik kaldığında kulaklar son kısa heceyi uzun sayıyorsa, daktilostan sonra trokhaios ya da spondeios konmasının hiçbir farkı olmayacaktır. Bu yüzden tekrar bir sessizlikle ayrılacaksa, iki zamanlık bir aralık susmamız için daktilostan sonra bir uzun hece koymak gerekir.
Öğretmen: Peki daktilostan sonra bir pirikios konsa, bunun doğru yapıldığını düşünür müsün?
Öğrenci: Doğru değil. Çünkü pirikios ile iambos arasında hiçbir fark yoktur: Ardından sessizlik kaldığı için kulakların uzun saydığı son hece yüzünden pirikiosun iambos sayılması zorunludur. Daktilosta kalkışın da inişin de üç zaman tutmaması gerektiğine göre, kalkışla inişin farklılığı yüzünden daktilostan sonra iambos konmaması gerektiğini kim anlamaz?
- M. Dactylus sequitur, qui semel dividi potest. An aliter putas? D. Imo ita est. M. Quota ergo ejus pars potest esse in silentio? D. Dimidia scilicet. M. Quid, si post dactylum trochaeo constituto, velit quispiam silere unum tempus, quod in brevi syllaba dactylo debetur implendo? quid respondebimus? Non enim possumus dicere minus quam spatium semipedis sileri non oportere. Ratio enim superius tractata non minus, sed amplius quam semipedis tempus silendum non esse persuaserat. Nam utique minus quam semipes siletur in choriambo, ubi post ipsum choriambum bacchius collocatur, cujus exemplum est, Fonticolae puellae. Unius enim brevis syllabae spatio hic nos silere cognoscis, quod sex temporibus debetur implendis. D. Verum dicis. M. Constituto ergo trochaeo post dactylum, licebitne etiam unum tempus silere? D. Ita cogor fateri. M. Quis te tandem cogeret, si meminisses superiorum? Hoc enim tibi accidit, quod de indifferentia ultimae syllabae, et quomodo sibi ultimam longam vindicent aures, ubi restat spatium quo porrigatur, etiamsi brevis sit, quid demonstratum fuerit oblitus es. D. Jam intelligo: nam utique si ultimam syllabam brevem, quando restat silentium, longam aures accipiunt, sicut superiore ratione exemplisque cognovimus; nihil intererit utrum post dactylum trochaeus, an spondeus locetur. Quamobrem cum repetitio distinguenda silentio est, unam longam syllabam oportet post dactylum ponere, ut duorum temporum spatio sileamus. M. Quid si pyrrhichius ponatur post dactylum, rectene fieri putas? D. Non recte: nam utrum idem sit, an iambus, nihil interest: siquidem pro iambo eum necesse est accipi propter ultimam, quam longam exigunt aures, quia restat silentium. Iambum autem non oportere poni post dactylum, propter diversitatem levationis et positionis, quarum neutram oportet in dactylo habere tria tempora, quis non intelligat?
429. Bölüm
Öğretmen: Pek güzel ve tutarlı. Peki anapaistos hakkında ne düşünüyorsun? Gerekçe aynı mı?
Öğrenci: Tamamen aynı.
Öğretmen: Öyleyse istersen şimdi bakkheiosu inceleyelim. Bana onun ilk vezninin hangisi olduğunu söyle.
Öğrenci: Sanırım dört hecedir: bir kısa ve üç uzun. Bunlardan ikisi bakkheiosa aittir; sonuncusu ise bakkheiosla birlikte konabilen ayağın başlangıcına aittir; öyle ki o ayağa eksik kalan sessizlikte olur. Ama bunu bir örnekte kulaklarımla denemek isterdim.
Öğretmen: Örnek vermek elbette kolay; ama bunlardan öncekiler kadar zevk alabileceğini sanmıyorum. Çünkü bu beş zamanlık ayaklar, yedi zamanlıklar da öyle, ya eşit kısımlara ya bire iki ya da ikiye bir oranında bölünen ayaklar kadar tatlı akmaz; o ilk konuşmamızda yeterince ele aldığımız sesqui-oranlı hareketlerle eşit ya da katlı hareketler arasındaki fark bu kadar büyüktür. Bu yüzden bu ayakları, yani beş ve yedi zamanlıkları, şairler küçümsedikleri ölçüde düzyazı daha seve seve kullanır. Bunu istediğin örneklerde daha kolay görebilirsin; işte: Laborat magister docens tardos. (Ağır kavrayanlara öğreten hoca zahmet çeker.) Bunu araya üç zamanlık bir sessizlik koyarak tekrarla. Bunu daha kolay hissedesin diye üç ayaktan sonra bakkheiosla birlikte konabilen kretikosun başlangıcı olan bir uzun hece koydum. İlk vezin için, yani dört heceli vezin için örnek vermedim; tek bir ayak, ondan ve bir uzun heceden sonra ne kadar susman gerektiğini hissine hatırlatmaya yetmez diye. İşte şimdi onu da söylüyorum ve kendim tekrarlayacağım, benim sessizliğimde üç zamanı hissedesin diye: Labor nullus, / amor magnus. (Zahmet yok, sevgi büyük.)
Öğrenci: Bu ayakların düzyazıya daha uygun olduğu yeterince açık; ötekileri örneklerle dolaşmaya hiç gerek yok.
Öğretmen: Doğru söylüyorsun. Ama susulması gerektiğinde bakkheiostan sonra yalnız bir uzun hece konabileceğini mi düşünüyorsun?
Öğrenci: Elbette hayır; aynı bakkheiosun ilk yarım ayağı olan kısa ve uzun da konabilir. Çünkü aynı bakkheiosla birlikte konabildiği için kretikosu başlatmamız serbest olduysa, bunu bakkheiosun kendisiyle yapmak ne kadar daha serbest olur; hele kretikostan, bakkheiosun ilk kısmına zamanca eşit olanın tamamını koymadığımıza göre.
- M. Optime omnino atque sequaciter. Sed quid tibi tandem videtur de anapaesto? an eadem ratio est? D. Prorsus eadem. M. Jam ergo bacchium consideremus, si placet, et dic mihi quod primum ejus metrum est. D. Quatuor syllabas puto esse, unam brevem, et tres longas, quarum duae ad bacchium pertinent, una vero ultima ad inchoationem ejus pedis qui cum bacchio poni potest; ut id quod ei debetur, sit in silentio: in aliquo tamen exemplo vellem hoc auribus explorare. M. Facile quidem est exempla subjicere, quibus tamen non te arbitror ita ut superioribus posse delectari: nam isti quinum temporum pedes, ut etiam septenum, non tam suaviter currunt, quam ii qui aut in aequas partes dividuntur, aut in simplam et duplam, vel in duplam et simplam; tantum interest inter sesquatos motus et aequales aut complicatos, de quibus satis in primo illo nostro sermone tractavimus. Itaque hos pedes, quinque ac septem scilicet temporum, uti aspernantur poetae, ita soluta libentius assumit oratio: quod videri facilius in exemplis quae postulasti, potest: nam ista sunt, Laborat magister docens tardos. Hoc revolve interposito trium temporum silentio, quod ut sentires facilius, ideo post tres pedes longam syllabam posui, quod est initium cretici, qui cum bacchio poni potest. Nec ad primum metrum exemplum dedi quod est quatuor syllabarum, ne unus pes non esset satis ad commonendum sensum tuum, quantum post illum atque unam longam silere deberes. Quod ecce nunc edam, atque ipse repetam, ut in meo silentio tria tempora sentias: Labor nullus, / Amor magnus. D. Satis apparet solutae orationi hos esse congruentiores pedes, et nihil opus est exemplis caetera excurrere. M. Verum dicis: sed num tibi cum silendum est, una tantum longa videtur poni posse post bacchium? D. Non sane; sed etiam brevis et longa, qui ejusdem bacchii semipes primus est: nam si nobis inchoare creticum licuit, quia cum eodem bacchio poni potest; quanto magis id de ipso bacchio facere licebit, cum praesertim non totum de cretico posuerimus quod primae parti bacchii sit aequale temporibus?
4310. Bölüm
Öğretmen: Öyleyse istersen, ben dinleyip hükmederken, ötekileri kendin dolaş ve geriye kalan bütün ayaklarda, kalan kısım sessizlikle doldurulduğunda tam ayaktan sonra ne konduğunu anlat.
Öğrenci: İstediğin şey artık sanırım pek kısa ve pek kolay. Bakkheios için söylenen, ikinci paion için de söylenebilir. Kretikostan sonra ise bir uzun hece de, bir iambos da, bir spondeios da koymak serbesttir; öyle ki ya üç, ya iki, ya da bir zaman susulur. Bu ayak için söylenen birinci ve son paion için de geçerlidir. Palimbakkheiostan sonra bir uzun ya da bir spondeios konması uygundur; bu yüzden bu vezinde de ya üç ya da bir zaman susulacaktır. Üçüncü paionun durumu da aynıdır. Elbette spondeios nereye konabiliyorsa anapaistos da oraya haklı olarak konur. Molossostan sonra ise, onun bölünüşü bakımından, ya dört zaman susmak için bir uzun, ya da iki zaman susmak için iki uzun koyarız. Ama bütün altı zamanlık ayakların onunla birlikte sıralanabileceği hem hisle hem akılla araştırıldığına göre, ondan sonra iambosa da yer olacak, susulacak üç zaman kalacaktır; kretikosa da yer olacak ve bir zaman susulacaktır; aynı koşulla bakkheiosa da. Kretikosun birinci, bakkheiosun ikinci hecesini iki kısaya çözersek, dördüncü paiona da yer olacaktır. Molossos için söylediğimi öteki altı zamanlık ayaklar için de söylerim. Prokeleusmatikosun ise, ondan sonra üç kısa koyduğumuz durum dışında, dört zamandan oluşan öteki ayaklarla aynı kurala bağlanması gerektiğini düşünüyorum. Bu durum, sessizlikle birlikte uzun sayılan son hece yüzünden, bir anapaistos koymuşuz gibidir. Birinci epitritosun ardına iambos, bakkheios, kretikos ve dördüncü paion doğru olarak eklenir. Bu, ikinci epitritos için de söylenmiş olsun; öyle ki ya dört ya da iki zaman susulur. Geriye kalan iki epitritosu ise spondeios ve molossos doğru olarak izleyebilir; spondeiosun ilk, molossosun ilk ya da ikinci hecesini iki kısaya çözmek serbesttir. Öyleyse bu vezinlerde ya üç ya da bir zaman susulacaktır. Geriye dispondeios kalıyor: Ondan sonra spondeios koyarsak dört, molossos koyarsak iki zaman susulacaktır; uzun heceyi, sonuncusu dışında, spondeiosta da molossosta da iki kısaya çözme serbestliği geçerlidir. Dolaşmamı istediğin şey işte bu; meğer ki bir şeyi düzeltesin.
11. Bölüm
Öğretmen: Hayır, ben değil sen düzelteceksin; hükmetmek için kulağını verdiğinde. Çünkü sana soruyorum: Şu vezni söyleyip el çırptığımda, Verus optimus; şunu da, Verus optimorum; şunu da, Veritatis inops; hissin bu üçüncüsünü öncekiler kadar hoş bulur mu? Bunları tekrarlayarak ve gereken sessizliklerle el çırparak kolayca hükmedecektir.
Öğrenci: Öncekileri hoş, bunu nahoş bulduğu açık.
Öğretmen: Öyleyse dikhoreiostan sonra iambos doğru konmaz.
Öğrenci: Öyle.
Öğretmen: Ötekilerden sonra ise doğru konabileceğine, araya konacak sessizliklerin bilgisiyle şu vezinleri tekrarlayan herkes katılır: Fallacem cave. / Malo castum cave. / Mutiloquum cave. / Fallaciam cave. / Et invidum cave. / Et infirmum cave. (Aldatıcıdan sakın. Kötü niyetle iffetli olandan sakın. Geveze olandan sakın. Aldatmacadan sakın. Kıskançtan da sakın. Zayıftan da sakın.)
Öğrenci: Söylediğini hissediyorum ve onaylıyorum.
Öğretmen: Şimdi şu vezin, araya iki zamanlık bir sessizlik konarak tekrarlandığında eşitsiz biçimde ilerlerken seni hiç rahatsız etmiyor mu, bir bak [örnek kaynak metinde yoktur]. Bu, şunlar gibi ses veriyor mu? Veraces regnant. / Sapientes regnant. / Veriloqui regnant. / Prudentia regnat. / Boni in bonis regnant. / Pura cuncta regnant. (Doğru sözlüler hükmeder. Bilgeler hükmeder. Hakikati söyleyenler hükmeder. Basiret hükmeder. İyiler iyiler arasında hükmeder. Temiz olan her şey hükmeder.)
Öğrenci: Tersine, bunlar eşit ve tatlı, o ise saçma ses veriyor.
Öğretmen: Öyleyse altı zamanlık ayaklardan kurulu vezinlerde şunu aklımızda tutacağız: Dikhoreiosu iambosla, antispastosu spondeiosla kapatmak kötüdür.
Öğrenci: Elbette aklımızda tutacağız.
- M. Jam ergo, si placet, me audiente atque judicante, tu ipse per caetera excurre, et quid ponatur post plenum pedem, quando silentio reliquum impletur in omnibus pedibus qui restant, exsequere. D. Brevissimum jam, opinor, atque facillimum est quod requiris: nam quod de bacchio dictum est, id etiam de secundo paeone dici potest. Post creticum autem et unam longam syllabam licet ponere, et iambum, et spondeum; ita ut aut tria tempora, aut duo, aut unum sileatur. Quod autem de hoc dictum est, id et in primum et in ultimum paeonem cadit. Jam post palimbacchium vel unam longam vel spondeum collocari decet, quocirca et in hoc metro aut tria tempora, aut unum silebitur. Eadem conditio est paeonis tertii. Sane ubicumque spondeus, ibi et anapaestus jure ponatur. Post molossum vero, quod ad ejus attinet divisionem, aut unam longam ut quatuor, aut duas ponimus ut duo tempora sileamus. Sed quoniam et sensu et ratione exploratum est, ordinari cum eo posse omnes senum temporum pedes, erit post eum locus et iambo, et tria tempora silenda remanebunt; erit et cretico, et unum tacebitur; hac conditione erit et bacchio. At si in duas breves primam cretici, et secundam bacchii solverimus, erit et paeoni quarto. Quod autem de molosso, id etiam de caeteris sex temporum pedibus dixerim. Jam proceleusmaticum arbitror ad caeteros qui quatuor temporibus constant, esse referendum, nisi cum tres breves post eum locamus. Quod ita est ac si anapaestum locemus, propter ultimam syllabam quae cum silentio longa accipi solet. Primo vero epitrito iambus recte subjungitur, et bacchius et creticus et paeon quartus. Hoc dictum sit et de secundo, ut tempora sileantur aut quatuor, aut duo. Duos autem reliquos epitritos recte possunt consequi spondeus et molossus: ita ut primam spondei, et primam vel secundam molossi in duas breves solvere liceat. Ergo in his metris aut tria tempora, aut unum tacebitur. Dispondeus restat, post quem si posuerimus spondeum, quatuor tempora silenda erunt; si molossum, duo, manente licentia solvendi longam in duas breves, vel in spondeo, vel in molosso, excepta ultima. Habes quod me excurrere voluisti. Nisi aliquid forte emendabis. 12. M. Imo non ego, sed tu, cum aurem ad judicandum adhibueris: nam quaero a te, utrum cum dico et plaudo istud metrum, Verus optimus; et hoc, Verus optimorum; et hoc, Veritatis inops: tam jucunde hoc tertium quam illa superiora tuus sensus accipiat; quod ea repetendo, et cum debitis silentiis plaudendo facile judicabit. D. Manifestum est quod jucunde illa, hoc injucunde accipiat. M. Non ergo recte post dichorium iambus ponitur. D. Ita est. M. Recte autem poni posse post caeteros assentitur quisquis haec metra cum disciplina interponendorum silentiorum repetierit. Fallacem cave. / Malo castum cave. / Mutiloquum cave. / Fallaciam cave. / Et invidum cave. / Et infirmum cave. D. Sentio quod dicis, et approbo. M. Vide etiam utrum te nihil offendat, cum interposito duorum temporum silentio, hoc metrum repetitum inaequale pergit ⟦…⟧. Num enim ita sonat ut ista? Veraces regnant. / Sapientes regnant. / Veriloqui regnant. / Prudentia regnat. / Boni in bonis regnant. / Pura cuncta regnant. D. Imo haec aequaliter et suaviter, illud autem absurde. M. Hoc ergo tenebimus in metris sex temporum pedum, dichorium iambo, antispastum spondeo male claudi. D. Tenebimus sane.
43_2Öğretmen: Peki? Ayağın kalkış ve inişle iki kısma bölündüğünü, öyle ki ortada bir ya da iki hece varsa bunların ya yalnız ön kısma ya yalnız arka kısma verildiğini, ya da ikisine paylaştırıldığını fark edersen, bunun neden böyle olduğuna dair gerekçeyi onaylamaz mısın?
Öğrenci: Bunu elbette biliyorum, doğrudur da; ama bunun konuyla ne ilgisi var?
Öğretmen: Söyleyeceğime de dikkat et; o zaman aradığın şeyi daha kolay göreceksin. Sanırım şu sana açıktır: Bazı ayakların orta hecesi yoktur, pirikios ve öteki iki heceliler gibi. Bazılarında ise orta kısım, aralık bakımından ya ilk kısma, ya son kısma, ya ikisine, ya da hiçbirine uyar. İlk kısma uyar: anapaistosta, palimbakkheiosta ya da birinci paionda olduğu gibi. Son kısma uyar: daktilosta, bakkheiosta ya da dördüncü paionda olduğu gibi. İkisine uyar: tribrakhysta, molossosta, koriambosta ya da herhangi bir ionikosta olduğu gibi. Hiçbirine uymaz: kretikosta, ikinci ve üçüncü paionda, diiambosta, dikhoreiosta ya da antispastosta olduğu gibi. Çünkü üç eşit kısma bölünebilen ayaklarda orta kısım hem ilk hem son kısımla uyuşur; bölünemeyenlerde ise ya yalnız ilkle, ya yalnız sonla, ya da hiçbiriyle uyuşmaz.
Öğrenci: Bunu da aynı biçimde biliyorum ve nereye vardığını bekliyorum.
Öğretmen: Şuraya varmaktan başka nereye varır sence: Dikhoreiostan sonra iambosun sessizlikle birlikte konmasının kötü olduğunu, çünkü iambosun dikhoreiosun ortası olduğunu, bu ortanın da ne ilk ne son kısma eşit olduğunu ve bu yüzden kalkış ve inişle uyuşmadığını görmen. Antispastostan sonra sessizlikle birlikte konmaktan aynı biçimde hoşlanmayan spondeios için de bu anlaşılır. Buna karşı söyleyecek bir şeyin var mı?
Öğrenci: Hiçbir şeyim yok; yalnız şu var: Bu ayaklar böyle yerleştirildiğinde kulakların rahatsız olması, bu ayaklar öteki altı zamanlık ayaklardan sonra sessizlikle konduğunda işitmeyi sevindiren tatlılıkla karşılaştırılınca ortaya çıkar. Çünkü ötekileri söylemeden, örnekler vererek dikhoreiostan sonra iambosun ya da antispastostan sonra spondeiosun sessizlikle birlikte konunca nasıl ses verdiğini bana sorsaydın, ne hissettiğimi söyleyeyim, belki onaylar ve överdim.
Öğretmen: Sana elbette karşı çıkmıyorum. Yine de bu yerleşimin, söylediğin gibi daha iyi ses veren o ritimlerle karşılaştırıldığında rahatsız etmesi bana yeter. Çünkü bu yüzden reddedilmelidir: Bu yarım ayaklarla kapanınca daha hoş aktığını kabul ettiğimiz ayaklar da aynı türden olduğuna göre, bu yerleşimin onlardan ayrı düşmemesi gerekirdi. Ama bu gerekçeye göre ikinci epitritostan sonra da iambosun sessizlikle birlikte konmaması gerektiği sana açık görünmüyor mu? Çünkü bu ayakta da iambos ortadaki yeri öyle tutar ki ne ön ne arka kısmın zamanlarına eşit olur.
Öğrenci: Yukarıdaki gerekçe bunu kabul etmeye beni zorluyor.
- M. Quid? causam cur ita sit nonne approbabis, si animadverteris levatione ac positione in duas partes dividi pedem, ita ut si qua in eo syllaba media est, vel una vel duae, aut uni parti attribuantur priori vel posteriori, aut in utramque partiantur? D. Novi quidem istuc, et verum est: sed quid ad rem? M. Hoc quoque attende quod dicam, tum videbis facilius quod requiris. Nam manifestum tibi esse arbitror, alios esse sine mediis syllabis pedes, ut pyrrhichius, et caeteri binarum syllabarum; alios in quibus medium aut primae parti, aut extremae, aut utrique, aut neutri, spatio conveniat; primae, ut in anapaesto, vel in palimbacchio, vel in paeone primo: extremae, ut in dactylo vel in bacchio, vel in paeone quarto: utrique, ut in tribracho, sive in molosso, sive in choriambo, sive in quolibet ionico: neutri, ut in cretico, sive in paeonibus secundo et tertio, sive in diiambo, dichorio, antispasto. Nam qui pedes in tres aequales partes dividi possunt, media pars in his convenit cum prima et extrema; qui autem non possunt, aut cum prima tantum, aut cum extrema, aut cum neutra. D. Et hoc aeque scio, et quo tendat exspecto. M. Quo tandem putas, nisi ut videas iambum post dichorium ideo male poni cum silentio, quia medium ejus est, nec primae parti aequale nec extremae, et idcirco a levatione ac positione discordat? Hoc etiam de spondeo intelligitur, qui similiter post antispastum cum silentio non amat poni. An quidquam tibi adversum ista dicendum est? D. Mihi vero nihil; nisi quod ista offensio quae fit auribus, cum ita hi pedes collocantur, in comparatione fit ejus suavitatis, quae oblectat auditum, cum post caeteros senum temporum hi cum silentio ponuntur pedes. Nam si aliis tacitis me consuleres quemadmodum sonarent, exemplis subjectis, aut post dichorium iambus, aut post antispastum spondeus, cum silentio positi; dicam quod sentio, fortasse approbarem et laudarem. M. Non equidem resisto tibi. Satis est mihi tamen, quod haec collocatio in comparatione illorum numerorum, sed melius sonantium, sicut dicis, offendit: eo enim est improbanda, quod cum ejusdem generis etiam illi sint pedes, quos his semipedibus clausos labi jucundius confitemur, ab iis discrepare non debuit. Sed nonne tibi videtur secundum istam rationem, nec post epitritum secundum iambum cum silentio poni oportere? Nam et in hoc pede iambus ita medium locum tenet, ut nec prioris nec posterioris partis temporibus aequetur. D. Cogit me superior ratio concedere.
4412. Bölüm
Öğretmen: Haydi şimdi, istersen, şimdiye kadar ele aldığımız bütün vezinlerin sayısını bana ver. Yani kendi tam ayaklarıyla başlayıp ya yine kendi tam ayaklarıyla kapanan —öyle ki başa dönerken araya sessizlik koymayız— ya da aklın onlara uyduğunu öğrettiği tam olmayan ayaklarla, sessizlikle birlikte kapanan vezinlerin sayısını. Sayı, tam olmayan iki ayaktan başlayıp sekiz tam ayağa kadar gitsin; ama otuz iki zaman aşılmasın.
Öğrenci: Yüklediğin iş zahmetli, ama zahmetine değer. Az önce pirikiostan tribrakhysa kadar yetmiş yedi vezne vardığımızı hatırlıyorum: O iki heceli ayakların her biri on dört vezin doğuruyordu, bu da hep birlikte elli altı eder; tribrakhys ise iki türlü bölünüşü yüzünden yirmi bir vezin doğuruyordu. Öyleyse bu yetmiş yediye daktilosun on dördünü, anapaistosun da bir o kadarını ekliyoruz. Çünkü bunlar hiç sessizlik olmadan tam olarak konursa, vezin iki ayaktan sekiz ayağa kadar gittiğinde yedişer vezin doğururlar; yarım ayaklar sessizlikle birlikte eklenince de, vezin bir buçuk ayaktan başlayıp yedi buçuğa kadar gittiğinde başka yedişer vezin. Böylece hepsi yüz beş eder. Bakkheios ise veznini sekiz ayağa kadar götüremez, yoksa otuz iki zamanı aşar; beş zamanlık başka hiçbir ayak da götüremez; ama bunlar altı ayağa kadar varabilir. Öyleyse bakkheios ile ona yalnız zamanca değil bölünüşçe de denk olan ikinci paion, iki ayaktan altı ayağa kadar ilerleyerek sessizliksiz, tam olarak dizildiklerinde beşer vezin doğururlar. Sessizlikle birlikte, bir buçuk ayaktan başlayıp beş buçuğa vardıklarında ise arkalarına bir uzun konunca başka beşer, bir kısa ile bir uzun konunca yine beşer vezin doğururlar. Demek ki her biri on beş vezin doğurur; bunlar toplanınca otuz eder. Böylece bütün vezinler artık yüz otuz beş olur. Kretikos ile onunla aynı biçimde bölünen birinci ve dördüncü paion ise yetmiş beşe ulaşır, çünkü arkalarına bir uzun da, bir iambos da, bir spondeios da, bir anapaistos da konabilir. Üç ayak oldukları için her biri sessizliksiz beş, sessizlikle yirmi vezin doğurur; bunlar hep birlikte, dediğim gibi, yetmiş beş eder; yukarıdaki toplama eklenince iki yüz on tamamlanır. Palimbakkheios ile bölünüşçe onunla uyuşan üçüncü paion, sessizliksiz tam olarak beşer vezin doğurur; sessizlikle birlikte ise bir uzunla beşer, spondeiosla beşer, anapaistosla beşer. Bunları büyük toplama ekliyoruz ve bütün vezinler iki yüz elli oluyor.
Molossos ile, onunla birlikte yedi eden öteki altı zamanlık ayaklar tam olarak dörder vezin doğurur. Sessizlikle birlikte ise yirmi sekizer vezin tamamlarlar; çünkü her birinin arkasına bir uzun da, bir iambos da, bir spondeios da, bir anapaistos da, bir bakkheios da, bir kretikos da, bir dördüncü paion da konabilir. Bunlar hep birlikte yüz doksan altı eder; o dörderlerle birlikte de iki yüz yirmi dört tamamlanır. Ama bundan sekiz çıkarılmalı, çünkü dikhoreiostan sonra iambos, antispastostan sonra spondeios kötü düşer. Geriye iki yüz on altı kalır; bunlar büyük toplama eklenince bütün vezinler dört yüz altmış altı olur. Prokeleusmatikosun hesabı, uyuştuğu bu ayaklarla birlikte yapılamadı, çünkü ondan sonra daha çok yarım ayak konabilir. Daktilostan ve ortaklarından sonra olduğu gibi, onun arkasına da sessizlikle birlikte bir uzun hece konabilir; ayrıca iki kısa, bir de bir zaman susulmak üzere üç kısa konabilir; bu sonuncusunda son kısa, uzun yerine sayılır. Epitritoslar tam olarak üçer vezin doğurur; vezin iki ayaktan başlar, dört ayağa varır, çünkü beşinciyi eklersen otuz iki zamanı aşarsın, bu da olmamalıdır. Sessizlikle birlikte ise birinci ve ikinci epitritos, arkalarına iambos konunca üçer, bakkheios konunca üçer, kretikos konunca üçer, dördüncü paion konunca üçer vezin doğurur; bunlar sessizliksiz olan o üçerle birlikte otuz eder. Üçüncü ve dördüncü epitritos ise sessizlikten önce spondeiosla üçer, anapaistosla üçer, molossosla üçer, küçükten başlayan ionikosla üçer, koriambosla üçer vezin doğurur; bunlar sessizliksiz doğurdukları o üçerle birlikte otuz altı eder. Demek ki bütün epitritoslar altmış altı vezin doğurur; bunlar prokeleusmatikosun yirmi biriyle birlikte yukarıdaki toplama eklenince beş yüz elli üç eder. Geriye dispondeios kalıyor. O da tam olarak üç vezin doğurur; sessizlik katılınca da spondeiosla üç, anapaistosla üç, molossosla üç, küçükten başlayan ionikosla üç, koriambosla üç; bunlar tam hâlinin doğurduğu o üçle toplanınca on sekiz eder. Böylece bütün vezinler beş yüz yetmiş bir olacaktır.
- M. Age nunc, redde mihi omnium metrorum numerum, si placet, quae jam tractavimus; id est eorum quae a suis plenis pedibus incipiunt, clauduntur autem aut suis pedibus plenis, ita ut silentium, cum ad caput reditur, non interponamus; aut non plenis pedibus cum silentio, quos tamen eis congruere ratio docuit; incipiente numero a duobus non plenis usque ad octo plenos, ita tamen ut triginta duo tempora non excedantur. D. Operosum quidem est quod imponis, est tamen operae pretium. Sed memini nos paulo ante jam pervenisse ad septuaginta septem metra a pyrrhichio usque ad tribrachum, cum illi binarum syllabarum pedes quatuordecim singuli crearent, quo fiunt simul quinquaginta et sex; tribrachus autem viginti et unum, propter geminam divisionem. His igitur septuaginta et septem addimus quatuordecim dactyli, et anapaesti totidem: pleni enim si locentur nullo silentio, incipiente metro a duobus usque ad octo pedes, septena pariunt; additis vero semipedibus cum silentio, incipiente metro ab uno pede et semipede, perveniente ad septem et semis, alia septena. Et fiunt jam omnia centum et quinque. Bacchius vero non potest metrum suum ad octo pedes perducere, ne triginta duo tempora transeat, neque quisquam quinum temporum pes; sed possunt isti usque ad sex pervenire. Bacchius ergo et qui ei par est, non modo temporibus, sed etiam divisione, paeon secundus, a duobus pedibus usque ad sex procedentes cum integri ordinantur sine silentio, quina metra pariunt; cum silentio autem incipientes ab uno ⟦et⟧ semipede, et ad quinque ⟦et⟧ semipedem pervenientes, alia quina cum una longa post eos ponitur, et item quina cum brevi et longa: quindena igitur creant, quae in summam redacta triginta sunt. Et fiunt jam metra omnia centum et triginta quinque. Creticus vero, et qui pariter dividuntur, paeones primus et quartus, quoniam post illos et unam longam, et iambum, et spondeum, et anapaestum licet ponere, ad septuaginta quinque perveniunt: cum enim tres sint pedes, quina creant sine silentio, cum silentio autem viginti, quae simul, ut dictum est, fiunt quinque et septuaginta; quibus additis superiori summae, decem et ducenta complentur. Palimbacchius et qui ei divisione concordat tertius paeon, quina pariunt integri sine silentio; cum silentio autem quina cum una longa, quina cum spondeo, quina cum anapaesto. Haec addimus ad majorem summam, et habemus metra omnia ducenta quinquaginta. 15. Molossus et caeteri sex temporum pedes, qui cum illo simul septem fiunt, quaterna creant integri; cum silentio autem, quoniam et una longa post unumquemque eorum locari potest, et iambus, et spondeus, et anapaestus, et bacchius, et creticus, et paeon quartus, vicena et octona complent, quae simul fiunt centum nonaginta sex; quae ducta cum illis quaternis ducenta viginti quatuor complentur. Sed hinc octo deducendi sunt, quia post dichorium iambus, et post antispastum spondeus male ordinantur. Reliqua sunt ducenta sexdecim, quae addita majori summae faciunt metra omnia quadringenta sexaginta sex. Proceleumatici ratio haberi non potuit cum his pedibus quibus congruit, propter semipedes qui post hunc plures ponuntur. Nam et una syllaba longa post eum poni potest cum silentio, sicut post dactylum et ejus consortes, et duae, et tres breves ut unum tempus sileatur; quo efficitur ut ultima brevis pro longa accipiatur. Epitriti metra gignunt terna integri, incipiente metro a duobus pedibus, perveniente ad quatuor: si enim addas quintum, triginta duo tempora, quod non oportet, excedes. Cum silentio vero primus et secundus epitritus terna post locato iambo, terna bacchio, terna cretico, terna paeone quarto; quae fiunt cum illis ternis quae sunt sine silentio, triginta. Tertius vero et quartus epitriti tres ⟦?⟧ ante silentium gignunt cum spondeo terna, et terna cum anapaesto, terna cum molosso, terna cum ionico minore, terna cum choriambo; quae fiunt simul cum illis ternis, quae sine silentio genuerunt, triginta et sex. Ergo epitriti omnes sexaginta et sex metra pariunt; quae cum viginti et uno proceleumatici, superiori summae addita, faciunt quingenta quinquaginta tria. Dispondeus restat gignens et ipse tria integer; adhibito autem silentio cum spondeo tria, et tria cum anapaesto, tria cum molosso, tria cum ionico a minore, tria cum choriambo: quae in summam ducta cum illis tribus quae creat integer, fiunt decem et octo. Ita erunt metra omnia quingenta septuaginta et unum.
4513. Bölüm
Öğretmen: Öyle olurdu, eğer üç tanesini çıkarmak gerekmeseydi; çünkü ikinci epitritostan sonra iambosun kötü düştüğü söylenmişti. Ama bu doğru. Şimdi söyle bakalım, şu vezin kulağına nasıl dokunuyor: Triplici vides ut ortu / Triviae rotetur ignis (Görüyorsun, Trivia'nın ateşi üç türlü doğuşla nasıl dönüyor)?
Öğrenci: Pek hoş.
Öğretmen: Hangi ayaklardan oluştuğunu söyleyebilir misin?
Öğrenci: Söyleyemem. Ölçeceğim ayakların birbirine nasıl uyduğunu bulamıyorum: Başa ister pirikiosu, ister anapaistosu, ister üçüncü paionu koyayım, ardından gelenler bunlarla uyuşmuyor. Gerçi üçüncü paiondan sonra bir kretikos buluyorum, geriye de bir uzun hece kalıyor, kretikos da arkasına bunun konmasını reddetmez. Ama bu vezin, araya üç zamanlık bir sessizlik konmadıkça bu ayaklarla doğru biçimde kurulamazdı; oysa burada hiç susulmuyor, üstelik vezin tekrarlandıkça kulağı okşuyor.
Öğretmen: Öyleyse bak: Vezin pirikiosla mı başlamalı; ardından bir dikhoreios ölçüp sonra da, iki zamanı başta bulunan ayağın zamanlarını tamamlayan bir spondeios mu ölçmeliyiz? Başı bir anapaistos da tutabilir; sonra bir diiambos ölçülür; öyle ki sona konan uzun, anapaistosun dört zamanıyla birlikte diiambosa denk altı zamanı tamamlar. Buradan, ayak parçalarının yalnız vezinlerin sonuna değil başına da konduğunu anlayabilirsin.
Öğrenci: Şimdi anlıyorum.
Öğretmen: Peki, son uzunu çıkarırsam ve vezin şöyle olursa: Segetes meus labor (Ekinler benim emeğim); iki zamanlık bir sessizlikle tekrarlandığını fark etmiyor musun? Buradan açıkça çıkar ki ayağın bir parçası vezin başına, bir parçası sonuna, bir parçası da sessizliğe konabilir.
Öğrenci: Bu da açık.
Öğretmen: Ama bu, bu vezinde dikhoreiosu tam olarak ölçersen böyle olur. Diiambos ölçer ve başa bir anapaistos koyarsan, görüyorsun ki başa konan ayak parçası zaten dört zamana sahiptir; borçlu kalınan iki zaman ise sonda susulur. Buradan, vezin bir ayak parçasıyla başlayıp tam bir ayakla bitebileceğini, ama bunun asla sessizliksiz olamayacağını öğreniyoruz.
Öğrenci: Bu da apaçık.
Öğretmen: Peki şu vezni ölçüp hangi ayaklardan oluştuğunu söyleyebilir misin? Iam satis terris nivis atque dirae / grandinis misit pater et rubente / dextera sacras iaculatus arces (Yeryüzüne yeterince kar ve korkunç dolu gönderdi artık Baba, kızaran sağ eliyle kutsal kalelere yıldırım fırlatarak; Horatius, Carmina I 2).
Öğrenci: Başa bir kretikos koyup geri kalan altı zamanlık iki ayağı ölçebilirim: biri büyükten başlayan ionikos, öteki dikhoreios; kretikosa eklenen bir zamanı da susarım ki altı zaman tamamlansın.
Öğretmen: Düşünüşünde bir şey eksik kaldı: Dikhoreios sonda olup ardından sessizlik geldiğinde, onun kısa olan son hecesi uzun yerine alınır. Bunu inkâr mı edeceksin?
Öğrenci: Hayır, kabul ediyorum.
Öğretmen: Öyleyse tekrar ederken ardından hiç sessizlik gelmedikçe sona dikhoreios koymak yakışmaz; yoksa artık dikhoreios değil ikinci epitritos duyulur.
Öğrenci: Açık.
Öğretmen: Peki bu vezni nasıl ölçeceğiz?
Öğrenci: Bilmiyorum.
- M. Essent quidem, nisi tria detrahenda essent, quia post secundum epitritum dictum est iambum male poni. Sed hoc quidem bene se habet: quare jam dic mihi, quomodo tibi aurem tangat metrum hoc, Triplici vides ut ortu Triviae rotetur ignis. D. Persuaviter. M. Potesne dicere quibus pedibus constet? D. Non possum: neque enim invenio quomodo sibi congruant quos metiar: sive enim pyrrhichium a capite constituam, sive anapaestum, sive paeonem tertium, non his conveniunt qui sequuntur. Et invenio hic quidem creticum post tertium paeonem, ut reliqua sit longa syllaba, quam creticus post se non respuit collocari; sed his pedibus hoc metrum constare recte non posset, nisi interposito silentio trium temporum: nunc vero nihil siletur, cum hoc repetendo permulcet auditum. M. Vide igitur, utrum incipere debeat a pyrrhichio, deinde metiamur dichorium, tum spondeum, qui complet tempora, quorum duo sunt in principio: potest item caput tenere anapaestus, deinde diiambus metiri, ut extrema longa collocata cum quatuor temporibus anapaesti perficiat sex tempora, quae cum diiambo conveniunt; ex quo intelligas licet, partes pedum non solum in fine poni, sed etiam in capite metrorum. D. Jam intelligo. 17. M. Quid, si demam unam ultimam longam, ut tale sit metrum, Segetes meus labor: nonne animadvertis cum silentio duorum temporum repeti? Ex quo manifestum est, et aliquam partem pedis posse in principio metri poni, et aliquam in fine, et aliquam in silentio. D. Et hoc manifestum est. M. Sed hoc fit si dichorium metiaris integrum in hoc metro; nam si diiambum, et a capite anapaestus ponatur, cernis partem pedis in principio positam, quae habet jam quatuor tempora: duo autem quae debentur, silentur in fine. Ex quo discimus, posse metrum incipere a parte pedis, et desinere ad plenum pedem, sed nunquam sine silentio. D. Et hoc perspicuum est. 18. M. Quid? hoc metrum potesne metiri et dicere quibus pedibus constet? Jam satis terris nivis atque dirae Grandinis misit Pater, et rubente Dextera sacras jaculatus arces (Horat. lib. I Carminum, ode 2). D. Possum constituere in capite creticum, et duos metiri reliquos senum temporum pedes, unum ionicum a majore, alterum dichorium, et silere unum tempus quod adjungitur cretico, ut sex tempora compleantur. M. Nonnihil defuit considerationi tuae: nam cum dichorius est in fine, restante silentio, ultima ejus quae brevis est, pro longa accipitur. An hoc negabis? D. Imo fateor. M. Non ergo constitui decet in fine dichorium, nisi nullo in repetitione consequente silentio, ne non jam dichorius, sed epitritus secundus sentiatur. D. Manifestum est. M. Quomodo ergo metiemur hoc metrum? D. Nescio.
4614. Bölüm
Öğretmen: Öyleyse dikkat et: İlk üç heceden sonra bir zaman susarak şöyle söylediğimde iyi ses veriyor mu? Çünkü böylece sonda hiçbir borç kalmayacak ve orada bir dikhoreios yakışır biçimde bulunabilecek.
Öğrenci: Pek hoş ses veriyor.
Öğretmen: Öyleyse sanata şunu da ekleyelim: Gerektiğinde yalnız sonda değil, sondan önce de susalım. Bu da şu durumlarda gerekir: Ya ayakların zamanlarını tamamlamak için borçlu olunan şeyi, az önce söylenen vezinde olduğu gibi, son kısa yüzünden sonda susmak yakışık almıyorsa; ya da biri başta, öteki sonda iki tam olmayan ayak konmuşsa. Şu vezin böyledir: Gentiles nostros inter oberrat equos (Atlarımızın arasında yabancılar dolaşıyor). Sanırım fark ettin: Beş uzun heceden sonra iki zamanlık bir duraklama boyunca sustum; başa dönülürken sonda da bir o kadar susmak gerekir. Bu vezni altı zaman kanununa göre ölçersen, birinci ayağın spondeios, ikincisi molossos, üçüncüsü koriambos, dördüncüsü anapaistos olur. Öyleyse spondeiosa altı zamanlık ayağı doldurması için iki zaman borçluyuz, anapaistosa da; bu yüzden molossostan sonra, sondan önce iki zaman, anapaistostan sonra, sonda da iki zaman susulur. Dört zaman kanununa göre ölçersen başta bir uzun olur; sonra iki spondeios, sonra iki daktilos ölçeriz, ardından bir uzun vezni kapatır. Böylece iki spondeiostan sonra, sondan önce iki zaman, sonda da iki zaman susarız ki yarılarını başa ve sona koyduğumuz iki ayak da dolsun.
Ama bazen başa ve sona konan iki tam olmayan ayağa borçlu olunan şey yalnız son sessizlikle ödenir; yeter ki yarım ayağın süresini aşmayacak kadar olsun. Şu ikisi gibi: silvae laborantes, geluque / flumina constiterint acuto (yük altında inleyen ormanlar, keskin ayazla donup kalmış ırmaklar). Bunların ilki palimbakkheiosla başlar, oradan molossosa koşar ve bakkheiosla biter; öyleyse iki zaman susulur; bunlardan birini bakkheiosa, ötekini palimbakkheiosa verdiğinde her yerde altışar zaman dolar. İkincisi ise daktilosla başlar, oradan koriambosa geçer, bakkheiosla kapanır; öyleyse üç zaman susmak gerekecek: Bunlardan birini bakkheiosa, ikisini daktilosa geri vereceğiz ki her ayakta altışar zaman olsun.
Ama önce sondaki ayağı doldurmak için borçlu olunan ödenir, baştakine borçlu olunan sonra. Kulaklar hiçbir şekilde başka türlüsüne izin vermez. Buna şaşmamalı; çünkü tekrar ettiğimizde başa eklenen şey tam da en sondaki şeydir. Bu yüzden söylediğimiz şu vezinde, Flumina constiterint acuto, altışar zamanın tamamlanması için üç zaman borçlu olunduğundan, bunları sessizlikle değil de sesle ödemek istersen —üçü de üç zamanlık olduğu için iambosla da, khoreiosla da, tribrakhysla da ödenebilirler— his bunların khoreiosla ödenmesine hiç izin vermez; çünkü onda önce uzun, sonra kısa hece gelir. Oysa önce sondaki bakkheiosa borçlu olunanın, yani kısa hecenin ses vermesi gerekir; ilk daktilosa borçlu olunan uzunun değil. Bunu şu örneklerle sınayabilirsin: Flumina constiterint acuto gelu. / Flumina constiterint acuto gelida. / Flumina constiterint in alta nocte. İlk ikisinin hoşça tekrarlandığından, bu üçüncüsünün ise hiç hoş tekrarlanmadığından kim şüphe eder?
Yine tam olmayan ayakların her birine birer zaman borçlu olunduğunda, bunları sesle ödemek istersen his onların tek bir heceye sıkıştırılmasına izin vermez. Gerçekten şaşılacak bir adalet! Çünkü ayrı ayrı ödenmesi gerekenin ayrı ayrı da konması gerekir. Bu yüzden şu vezinde, Silvae laborantes geluque, sessizlik yerine sona bir uzun eklersen, Silvae laborantes gelu duro gibi, kulaklar onaylamaz; Silvae laborantes gelu et frigore dediğimizde ise onaylar. Her birini tekrarladığında bunu pek açık hissedersin.
Yine iki tam olmayan ayak konduğunda, büyüğünü başa, küçüğünü sona koymak uygun düşmez; işitme bunu da mahkûm eder. Mesela Optimum tempus adest tandem (En güzel vakit nihayet geldi) dersen, öyle ki birinci ayak kretikos, ikincisi koriambos, üçüncüsü spondeios olsun ve üç zaman susalım; bunların ikisi altıyı tamamlamak için son spondeiosa, biri de ilk kretikosa borçludur. Ama Tandem tempus adest optimum denirse ve araya sessizlikte aynı üç zamanlık duraklama konursa, bunun pek hoş tekrarlandığını kim hissetmez? Bu yüzden ya sondaki tam olmayan ayak baştaki kadar süreye sahip olmalıdır, Silvae laborantes geluque'deki gibi; ya da baştaki küçük, sondaki büyük olmalıdır, Flumina constiterint acuto'daki gibi. Bu haksız da değildir: Eşitlik olan yerde hiçbir uyumsuzluk olmaz; sayı eşitsiz olduğunda ise, saymada alışıldığı gibi küçükten büyüğe gidersek, sıranın kendisi yeniden uyumu kurar.
M. Attende ergo utrum bene sonet, cum ita pronuntio, ut post tres primas syllabas unum tempus sileam: ita enim in fine nihil debebitur, ut decenter ibi possit esse dichorius. D. Jucundissime sonat. 19. M. Hoc quoque igitur adjungamus arti, ut non solum in fine, sed et ante finem cum oportet sileamus. Tunc autem oportet, cum id quod debetur implendis temporibus pedum, aut indecenter siletur in fine propter ultimam brevem, ut in hoc quod dictum est; aut cum duo constituuntur non pleni pedes, unus in capite, alter in fine, qualis iste est, Gentiles nostros inter oberrat equos. Sensisti enim, ut opinor, me post quinque syllabas longas moram duorum temporum siluisse, et tantumdem in fine silendum est, dum reditur ad caput. Si enim hoc metrum ad legem sex temporum metiaris, erit tibi primus spondeus, secundus molossus, tertius choriambus, quartus anapaestus. Spondeo igitur debentur duo tempora ut sex temporum pedem impleat, et anapaesto: itaque duo silentur post molossum ante finem, et duo post anapaestum in fine. Si autem ad legem temporum quatuor, una longa erit in capite, deinde duos metimur spondeos, deinde duos dactylos, et post una longa concludet. Silemus itaque duo tempora post geminum spondeum ante finem, et duo in fine, ut ambo pedes impleantur, quorum dimidias partes in capite atque in extremo posuimus. 20. Nonnunquam tamen quod duobus non plenis pedibus debetur in principio ac fine collocatis, finali tantum silentio redditur, si tantum sit ut dimidii spatium pedis non excedat, qualia haec duo sunt: Silvae laborantes, geluque Flumina constiterint acuto. Horum enim prius incipit a palimbacchio, inde excurrit in molossum, et bacchio terminatur: silentur ergo duo tempora, quorum unum bacchio, alterum palimbacchio cum reddideris, sena ubique tempora implebuntur. Hoc autem posterius dactylo inchoatur, inde pergit in choriambum, clauditur bacchio: tria igitur tempora silere oportebit; hinc unum bacchio, duo dactylo redhibebimus, ut in omnibus sint sena tempora. 21. Prius autem redditur quod debetur implendo extremo pedi, quam in principio constituto. Nec aliter omnino fieri aures sinunt. Nec mirum: id enim cum repetimus, adjungitur capiti quod prorsus extremum est. Itaque in hoc metro quod dictum est, Flumina constiterint acuto: cum tria tempora senis utique implendis debeantur, si ea non silentio velis, sed voce reddere, possintque reddi et per iambum, et per chorium, et per tribrachum, quia omnes terna tempora possident; nullo modo ea per chorium reddi sensus ipse permittit, in quo prior est longa syllaba, brevis posterior: id enim prius sonare debet, quod bacchio debetur extremo, id est brevis syllaba; non longa, quae dactylo primo. Licet hoc explorare his exemplis: Flumina constiterint acuto gelu. Flumina constiterint acuto gelida. Flumina constiterint in alta nocte. Cui dubium est, duo illa suaviter repeti, hoc autem tertium nullo modo? 22. Item cum singula tempora singulis debentur pedibus minus plenis, si ea voce reddere velis, non sinit sensus in unam syllabam coarctari; mira omnino justitia. Non enim convenit, quod separatim reddendum est, non etiam constitui separatim. Quocirca in illo metro, Silvae laborantes, geluque, si unam longam pro silentio fini addas, sicuti est, Silvae laborantes gelu duro, non probant aures; sicut probant cum dicimus, Silvae laborantes gelu et frigore. Quod satiatissime sentis, cum singula repetis. 23. Item non oportet, cum duo minus pleni pedes ponuntur, majorem in principio quam in fine poni; nam et hoc condemnat auditus, tanquam si dicas, Optimum tempus adest tandem, ut primus pes sit creticus, secundus choriambus, tertius spondeus; ut tria tempora sileamus, quorum duo debentur ultimo spondeo ad sena implenda, et unum primo cretico. At si ita dicatur, Tandem tempus adest optimum, eadem interposita trium temporum mora in silentio, quis non sentiat jucundissime repeti? Quare aut tanti spatii decet esse in fine minus plenum pedem, quanti est in principio, ut illud, Silvae laborantes, geluque; aut minorem in principio, et in fine majorem, veluti est, Flumina constiterint acuto. Neque injuria, quia ubi est aequalitas, nulla discordia: ubi autem dispar est numerus, si a minore ad majorem veniamus, ut in numerando solet, facit rursus ipse ordo concordiam.
46_2Bundan şu da çıkar: Söz konusu ayaklar tam olmayan biçimde konmuşsa ve sessizlik iki yere, yani sondan önceye ve sona konuyorsa, sondan önce sondaki ayağa borçlu olunan kadar, sonda ise elbette ilk ayağa borçlu olunan kadar susulmalıdır; çünkü orta sona doğru gider, sondan ise başa dönmek gerekir. İkisine de aynı miktar borçlu olunuyorsa, sondan önce sonda olduğu kadar susulması gerektiğinde hiçbir tartışma yoktur. Ama ancak bir kelimenin bittiği yerde susulmalıdır. Kelimelerle değil de bir vuruşla ya da üflemeyle, hatta dilin kendisiyle yapılan ritimlerde ise hangi sesten ya da vuruştan sonra susulduğu bakımından hiçbir fark yoktur; yeter ki yukarıda söylenen gerekçelere göre araya kurallı bir sessizlik girsin. Bu yüzden vezin iki tam olmayan ayakla da başlayabilir; yeter ki ikisinin birleşik süresi bir buçuk ayağın olabileceğinden az olmasın. Çünkü yukarıda, iki tam olmayan ayağın ancak ikisine borçlu olunan şey süre bakımından yarım ayağı aşmadığında doğru konduğunu söyledik. Örneği şudur: Montes acuti (Sivri dağlar). Burada ya sonda üç zaman susarız, ya da spondeiostan sonra bir zaman, sonda iki zaman. Bu vezin başka türlü uygun biçimde ölçülemez.
- Ex quo illud est etiam consequens, ut cum ii de quibus agitur minus pleni ponuntur pedes, si duobus locis interponitur silentium, id est ante finem et in fine, tantum ante finem sileatur quantum debetur extremo, tantum autem in fine quantum scilicet primo: quia medium tendit ad finem; a fine vero ad principium redeundum est. Si autem utrique tantumdem debetur, nulla controversia est quin tantum ante finem quantum in fine silendum sit. Sileri autem oportet non nisi ubi terminatur pars orationis. In iis autem numeris qui non verbis fiunt, sed aliquo pulsu vel flatu, vel ipsa etiam lingua, nullum in hac re discrimen est, post quam vocem percussionemve sileatur; modo ut legitimum secundum supradictas rationes intercedat silentium. Quamobrem et a duobus potest minus plenis pedibus metrum incipere, si tamen utriusque conjunctum spatium minus non sit quam posset esse unius et dimidii pedis; nam supra diximus, tum recte poni duos minus plenos pedes, cum id quod debetur ambobus, non transit spatio pedem dimidium: exemplum est, Montes acuti; ut aut in fine tria tempora sileamus, aut unum tempus post spondeum, et duo in fine. Aliter enim hoc metrum convenienter metiri non potest.
4715. Bölüm
Şu da ilmin kurallarına girsin: Sondan önce sustuğumuzda, kelime orada kısa bir heceyle bitmesin; yoksa sık sık andığımız o kurala göre, ardından sessizlik geldiği için his o heceyi uzun yerine alır. Bu yüzden şu vezinde, Montibus acutis, yukarıdakinde spondeiostan sonra yapabildiğimiz gibi daktilostan sonra bir zaman susamayız; yoksa artık daktilos değil kretikos duyulur ve vezin, şimdi gösterdiğimiz gibi iki tam olmayan ayaktan değil, tam bir dikhoreiosla son bir spondeiostan oluşuyormuş gibi görünür, sonda da iki zamanlık bir sessizlik ödenir.
Ama şuna dikkat etmeli: Başa konan tam olmayan ayağın borcu ya orada sessizlikle ödenir, Iam satis terris nivis atque dirae'de olduğu gibi; ya da sonda, Segetes meus labor'daki gibi. Sona konan tam olmayan ayağa borçlu olunan ise ya orada sessizlikle geri verilir, Ite igitur Camenae (Gidin öyleyse, ey Kamenalar) dizesindeki gibi; ya da ortadaki yerlerden birinde, şunda olduğu gibi: Ver blandum viget arvis, adest hospes hirundo (Tatlı bahar tarlalarda canlanıyor, misafir kırlangıç geldi). Çünkü son bakkheiosa borçlu olunan bir zaman ya bütün ritimden sonra, ya bu ritmin ilk ayağı olan molossostan sonra, ya da ikinci ayağı olan küçükten başlayan ionikostan sonra susulabilir. Ortadaki tam olmayan ayaklara düşen borç ise ancak orada ödenebilir; şunda olduğu gibi: Tuba terribilem sonitum dedit aere curvo (Boru, eğri tunçtan korkunç bir ses verdi). Bu vezni şöyle ölçersek: birinci ayağı anapaistos, ikinciyi beş heceli herhangi bir ionikos —yani ilk ya da son uzunu iki kısaya çözülmüş—, üçüncüyü koriambos, sonuncuyu bakkheios yaparsak, borçta üç zaman kalır: Biri son bakkheiosa, ikisi ilk anapaistosa ödenmelidir ki altışar zaman tamamlansın. Ama bu üç zamanlık sürenin tamamı sonda susulabilir. Tam bir ayakla başlarsan ise, ilk beş heceyi herhangi bir ionikos olarak ölçtüğünde ardından koriambos gelir; ondan sonra artık tam bir ayak bulamazsın. Bu yüzden bir uzun süresi kadar susmak gerekecek; o sayılınca ikinci bir koriambos dolar; vezni geriye kalan bakkheios kapatır, ona borçlu olunan bir zamanı da sonda susarsın.
Bundan, sanırım, şu artık açıktır: Ortadaki yerlerde susulduğunda ya sonda borçlu olunan zamanlar, ya da susulan yerde borçlu olunanlar ödenir. Ama bazen, az önce koyduğumuz örnekte olduğu gibi, vezin başka türlü ölçülebiliyorsa ortada susmak gerekmez. Bazen ise gerekir; şunda olduğu gibi: Vernat temperies, aurae tepent, sunt deliciae (Mevsim baharlanıyor, meltemler ılıyor, her yer zevk). Bu ritmin ya dörder ya altışar zamanlık ayaklarla aktığı açıktır. Dörder zamanlık ayaklarla akıyorsa, sekizinci heceden sonra bir zaman, sonda iki zaman susmak gerekir. Birinci ayak spondeios, ikincisi daktilos, üçüncüsü spondeios ölçülür; dördüncüsü, uzundan sonra gelen sessizlik sayılarak daktilos olur —çünkü kısadan sonra susulmamalıdır—; beşincisi spondeios, altıncısı daktilos; ritmi kapatan son uzuna borçlu olunan iki zaman da sonda susulur. Burada altışar zamanlık ayaklar ölçersek, birincisi molossos, ikincisi küçükten başlayan ionikos olur; üçüncüsü, bir zamanlık sessizlik eklenince dikhoreiosa dönüşen bir kretikos; dördüncüsü büyükten başlayan ionikos ve son uzun gelir, ondan sonra dört zaman susulur. Başka türlü de olabilirdi: Başa bir uzun konur, onu büyükten başlayan ionikos izler, sonra molossos, sonra bir zamanlık sessizlik eklenince antispastosa dönüşen bir bakkheios gelir; vezni son koriambos kapatır ve sonda dört zamanlık sessizlik, baştaki bir uzuna ödenir. Ama kulaklar bu ölçümü reddeder. Çünkü başa konan ayak parçası yarıdan büyük değilse, borçlu olunduğu yerde, tam bir ayaktan sonra son sessizlikle ona doğru biçimde ödenmez. Araya başka ayaklar girince ne kadar borçlu olunduğunu biliriz elbette; ama sesle konandan daha azı sessizlikte borçlu olunmadıkça, bu kadar uzun bir süre susulması his tarafından kavranmaz. Çünkü ses ayağın büyük kısmını tamamlamışsa, kalan küçük kısım nerede olursa olsun kolayca karşılanır.
- Sit hoc etiam in disciplina, ut cum ante finem silemus, non ibi pars orationis brevi syllaba terminetur, ne secundum illam saepe commemoratam regulam, pro longa eam sensus accipiat, sequente silentio. Itaque in hoc metro, Montibus acutis, non possumus silere post dactylum tempus unum, quod post spondeum in superiore poteramus; ne non jam dactylus, sed creticus sentiatur: atque ita non duobus minus plenis pedibus, quod nunc demonstramus, sed pleno dichorio et ultimo spondeo metrum constare videatur, duum temporum silentio in fine reddendo. 26. Sed illud notandum est, in principio posito minus pleno pedi aut ibidem reddi debitum per silentium, sicuti est, Jam satis terris nivis atque dirae; aut in fine, velut, Segetes meus labor. Minus autem pleno pedi qui in fine ponitur, aut ibidem restitui silentio quod debetur, ut in illo, Ite igitur Camenae; aut in aliquo de mediis loco, veluti in hoc, Ver blandum viget arvis, adest hospes hirundo. Unum enim tempus quod debetur ultimo bacchio, vel post totum numerum sileri potest, vel post primum ejus numeri pedem molossum, vel secundum ionicum a minore. Quod vero mediis forte minus plenis pedibus debiti est, non nisi ibidem reddi potest: ut est, Tuba terribilem sonitum dedit aere curvo. Si enim sic metiamur hoc metrum, ut primum faciamus anapaestum, secundum ionicum quemlibet in syllabis quinque, soluta scilicet longa vel prima vel ultima in duas breves, tertium choriambum, ultimum bacchium: tria erunt tempora in debito, unum extremo bacchio reddendum, et duo anapaesto primo, ut sena compleantur. Sed hoc totum spatium trium temporum in fine sileri potest. At si ab integro pede incipias, quinque syllabas primas pro quolibet ionico metitus, sequitur choriambus; inde jam pedem integrum non invenies: quocirca unius longae spatio silere oportebit; quo annumerato, choriambus alter implebitur, bacchio reliquo metrum clausuro, cui tempus unum debitum silebis in fine. 27. Unde jam esse opinor perspicuum, cum in mediis siletur locis, aut ea restitui tempora quae in fine debentur, aut ea quae ibi debentur ubi siletur. Sed aliquando non est necesse ut sileatur in medio, cum potest aliter metrum metiri, ut in eo quod paulo ante posuimus. Aliquando autem necesse est, ut in hoc, Vernat temperies, aurae tepent, sunt deliciae: nam manifestum est istum numerum aut quaternorum temporum, aut senorum pedibus currere. Si quaternorum, silendum est unum tempus post syllabam octavam, et in fine duo; metiatur primo spondeus, secundo dactylus, tertio spondeus, quarto dactylus annumerato post longam silentio, quia post brevem non oportet, quinto spondeus, sexto dactylus, ultima longa qua numerus clauditur, cui duo tempora debita silentur in fine. Si autem senorum temporum hic metimur pedes, primus erit molossus, secundus ionicus a minore, tertius creticus qui fit dichorius adjuncto silentio unius temporis, quartus ionicus a majore et longa ultima, post quam quatuor tempora silebuntur. Posset aliter, ut una longa in principio locaretur, quam sequeretur ionicus a majore, deinde molossus, deinde bacchius, qui fieret antispastus adjuncto silentio unius temporis; ultimus choriambus metrum clauderet, ita ut quatuor temporum in fine silentium redderetur uni longae in principio constitutae. Sed aures istam dimensionem repudiant; quia pars pedis in principio collocata, nisi major quam dimidia fuerit, non recte illi post plenum pedem finali silentio redditur ubi debetur: sed aliis interpositis pedibus, scimus quidem quantum debeatur; sed non comprehenditur sensu ut tanto spatio sileatur, nisi minus debeatur in silentio quam positum est in sono: quia cum majorem partem pedis vox peregerit, minor quae reliqua est, ubicumque facile occurrit.
47_2Bu yüzden bu örnekte koyduğumuz vezin için, Vernat temperies, aurae tepent, sunt deliciae, söylediğimiz zorunlu ölçüm tek olsa da —onuncu heceden sonra bir zaman, sonda da dört zaman susulan ölçüm—, isteğe bağlı bir ölçüm de vardır: Biri altıncı heceden sonra iki zaman, on birinciden sonra bir zaman, sonda da iki zaman susmak isterse olur. Öyle ki başta spondeios olsun, onu koriambos izlesin; üçüncü ayak olan spondeiosa iki zamanlık sessizlik eklensin ve böylece ya molossos ya da küçükten başlayan ionikos meydana gelsin; dördüncüsü olan bakkheios, yine bir zamanlık sessizlik eklenerek antispastos olsun; beşinci ayak olan koriambosla ritim seste bitsin; başa konan spondeiosa iki zaman da sonda sessizlikle ödensin. Bir başka ölçüm daha var. İstersen altıncı heceden sonra bir zaman, onuncudan sonra bir zaman, on birinciden sonra bir o kadar, sonda da iki zaman susarsın. Öyle ki birinci ayak spondeios, ikincisi koriambos olsun; üçüncüsü, bir zamanlık sessizlik sayılınca antispastos olan bir palimbakkheios; dördüncüsü, araya bir zamanlık sessizlik girip ardından da bir zamanlık sessizlik gelince dikhoreios olan bir spondeios; ritmi son koriambos kapatsın ve sonda ilk spondeiosa borçlu olunan iki zamanı susalım. Üçüncü bir ölçüm de var: İlk spondeiostan sonra bir zaman susulur, geri kalanında hemen yukarıdaki ölçümün kuralları korunur; yalnız bunun sonunda bir zaman susulacaktır. Çünkü genellikle başa konan o spondeios, ardından gelen bir zamanlık sessizlikle palimbakkheios olmuştur; öyle ki ona, sonda susulacak bir zamandan fazlası borçlu kalınmaz. Buradan artık görüyorsun ki vezinlerin arasına konan sessizliklerin bazıları zorunlu, bazıları isteğe bağlıdır: Zorunlu olanlar, ayakları doldurmak için bir şey borçlu olunduğunda; isteğe bağlı olanlar ise ayaklar tam ve eksiksiz olduğunda.
Yukarıda dört zamandan fazla susulmaması gerektiğini söyledikse, bunu borçlu olunan zamanların doldurulduğu zorunlu sessizlikler için söyledik. İsteğe bağlı dediğimiz sessizliklerde ise bir ayağı seslendirip bir ayağı susmak da serbesttir. Ama bunu eşit aralıklarla yaparsak, nereden başa dönüleceğini gösteren belli bir son görünmeyeceği için vezin değil ritim olur. Bu yüzden, örneğin, birinci ayaktan sonra bir başka ayağın zamanları kadar susarak sessizliklerle bölmek istersen, bunu sürekli sürdürmemelisin. Ama sessizlikler hangi çeşitlilikle sayılırsa sayılsın, vezni kurallı zaman sınırına kadar uzatmak serbesttir; şunda olduğu gibi: Nobis verum in promptu est, tu si verum dicis (Doğru bizim için apaçık, tabii sen doğruyu söylüyorsan). Burada ilk spondeiostan sonra dört zaman, ardından gelen iki ayaktan sonra başka dört zaman susmak serbesttir; son üç ayaktan sonra ise hiç susulmaz, çünkü otuz iki zaman artık dolmuştur. Ama ya yalnız sonda ya da hem ortada hem sonda susmak çok daha uygun ve bir bakıma daha doğrudur. Bu da bir ayak çıkarılarak yapılabilir, şöyle: Nobis verum in promptu est, tu dic verum. Öteki ayakların vezinlerinde de buna uyulmalıdır: Ayaklar dolsun diye borçlar zorunlu sessizliklerle, ister sonda ister ortada olsunlar, ödenmelidir; ama kalkışın ya da inişin kapladığı ayak kısmından fazlası susulmamalıdır. İsteğe bağlı sessizliklerle ise, yukarıda verdiğimiz örneklerle gösterdiğimiz gibi, hem ayak parçalarını hem tam ayakları susmak serbesttir. Sessizlik koymanın kuralı hakkında bu kadar konuşmuş olalım.
- Quamobrem metri quod sub hoc exemplo posuimus, Vernat temperies, aurae tepent, sunt deliciae, cum sit una necessaria, quam diximus, dimensio, si post decimam ejus syllabam tempus unum sileatur, et quatuor in fine; est alia voluntaria, si quis post sextam syllabam velit silere duo tempora, et unum post undecimam, et duo in fine: ut sit in principio spondeus, sequatur hunc choriambus, tertio spondeo silentium duum temporum annumeretur, ut vel molossus vel a minore ionicus fiat, quartus bacchius adjuncto itidem silentio unius temporis fiat antispastus, quinto choriambo numerus terminetur in voce, duobus temporibus in fine per silentium redditis in principio locato spondeo. Est item alia. Si enim velis, post sextam syllabam unum tempus silebis, et post decimam unum, post undecimam tantumdem, et duo in fine: ut sit primus spondeus, secundus choriambus, tertius palimbacchius fiat antispastus uno silentii tempore annumerato, quartus spondeus fiat dichorius unius temporis interjecto et unius temporis consequente silentio, choriambus ultimus numerum claudat, ita ut sileamus duo tempora in fine, quae primo debentur spondeo. Est et tertia dimensio, si post primum spondeum tempus unum sileatur, et reliqua quae in proximo superiore serventur; nisi quod in hujus fine unum tempus silebitur, quia spondeus ille qui solet in principio locari, consequente unius temporis silentio factus est palimbacchius, ut plus uno tempore nihil ei debeatur, quod in fine silendum est. Unde jam perspicis metris interponi silentia, quaedam necessaria, quaedam voluntaria: et necessaria quidem, cum aliquid pedibus debetur implendis; voluntaria vero, cum pleni sunt pedes atque integri. 29. Quod autem superius dictum est, amplius quatuor temporibus silendum non esse, de necessariis silentiis dictum est, ubi debita tempora explentur. Nam in iis quae voluntaria silentia nominavimus, licet etiam pedem sonare, et pedem silere: quod si paribus intervallis fecerimus, non erit metrum, sed rhythmus, nullo certo fine apparente unde redeatur ad caput. Quamobrem si exempli gratia silentiis velis distinguere, ut post primum pedem alterius pedis tempora sileas, non hoc perpetuo servandum est. Licet autem varietate qualibet connumeratis silentiis usque ad legitima tempora metrum producere, velut in hoc, Nobis verum in promptu est, tu si verum dicis. Licet hic post primum spondeum quatuor tempora silere, et alia quatuor post sequentes duos: post tres autem finales nihil silebitur; jam enim triginta duo tempora terminata sunt. Sed multo est aptius, et quodammodo justius, ut vel in fine tantum, vel etiam in medio et fine sileatur, quod subtracto uno pede fieri potest, ut ita sit: Nobis verum in promptu est, tu dic verum. Hoc et in metris caeterorum pedum tenendum est, scilicet necessariis silentiis, sive finalibus sive mediis, reddi debita, ut pedes impleantur: non autem sileri oportere amplius quam pedis partem, quam levatio positiove occupant. Voluntariis autem silentiis et partes pedum et integros pedes silere conceditur, sicut exemplis supra editis monstravimus. Sed hactenus interponendorum silentiorum ratio tractata sit.
4816. Bölüm
Şimdi ayakların karıştırılması ve vezinlerin kendilerinin birbirine bağlanması hakkında birkaç söz söyleyelim. Çünkü hangi ayakların birbiriyle karıştırılması gerektiğini araştırırken çok şey söylendi; vezinlerin bağlanmasına gelince de, dizeler hakkında konuşmaya başladığımızda söylenecek bazı şeyler var. Ayaklar birbirine, ikinci konuşmamızda açıkladığımız kurallara göre bağlanır ve karışır. Ama burada şunu bilmek gerekir: Şairlerin artık yaygınlaştırdığı her vezin türünün kendi kurucuları ve mucitleri olmuştur; onların koyduğu bazı belli kanunları sarsmamız yasaktır. Onlar bu kanunları akılla belirlemiş olduklarından, kulakları rahatsız etmeden ve akla uygun biçimde yapabilecek olsak bile, orada bir şey değiştirmemeliyiz. Bunun bilgisi sanatla değil tarihle aktarılır; bu yüzden ona bilmekten çok inanırız. Kim olduğunu bilmediğim Falisk'li biri vezinlerini, şöyle ses verecek biçimde kurduysa: Quando flagella ligas, ita liga, vitis et ulmus uti simul eant (Dalları bağlarken öyle bağla ki asma ile karaağaç birlikte gitsin), biz bunu bilemeyiz; yalnız işiterek ve okuyarak inanabiliriz. İlim dalına ait olan ve bizi ilgilendiren şey ise şunu görmektir: Bu vezin, musikiden anlamayanların çoğunun sandığı gibi üç daktilos ve sondaki bir pirikiostan mı oluşur —çünkü daktilostan sonra pirikios konamayacağını hissetmezler—; yoksa aklın öğrettiği gibi, bu vezinde birinci ayak koriambos, ikincisi uzun hecesi iki kısaya çözülmüş bir ionikos, sonuncusu da ardından üç zaman susulacak bir iambos mudur? Bilgili biri bu vezni iki kurala göre de söyleyip el çırpsa, yarı bilgili insanlar da bunu hissedebilirdi. Çünkü ilim dalının ölçüsünün neyi buyurduğuna böylece tabiî ve ortak his ile hükmederlerdi.
Ama o şair bu ritimlerin değiştirilemez olmasını istediğine göre, bu vezni kullandığımızda buna uyulmalıdır; çünkü işitmeyi bir şeyden yoksun bırakmaz. Gerçi koriambos yerine diiambos koysak, ya da ionikosu hiçbir kısaya çözmeden koysak, ya da uygun düşecek başka herhangi bir şey koysak da, aynı şekilde hiçbir şeyden yoksun bırakmazdı. Öyleyse bu vezinde hiçbir şey değiştirilmeyecek; eşitsizlikten kaçınmamızı sağlayan gerekçeyle değil, otoriteyi gözetmemizi sağlayan gerekçeyle. Gerçekten de akıl öğretir ki bazı vezinler değişmez kurulmuştur, yani içlerinde hiçbir şey değiştirilmemelidir; hakkında yeterince konuştuğumuz bu vezin gibi. Bazıları değişebilir; bunlarda ayakları birbirinin yerine koymak serbesttir; şunun gibi: Troiae qui primus ab oris, arma virumque cano (Troya kıyılarından ilk gelen, silahları ve adamı terennüm ediyorum). Burada spondeios yerine herhangi bir yere anapaistos koymak serbesttir. Bazıları da ne tamamen değişmez ne tamamen değişebilirdir; şunun gibi: Pendeat ex umeris dulcis chelys / et numeros edat varios, quibus / assonet omne virens late nemus / et tortis errans qui flexibus (Omuzlardan tatlı lir sarksın ve çeşit çeşit ritimler çıkarsın; geniş yeşil koru baştan başa, kıvrım kıvrım dolaşan [dere] de onlara ses versin; Terentianus). Görüyorsun ki burada her yere hem spondeios hem daktilos konabilir; vezin kurucusunun her zaman daktilos olmasını istediği son ayak hariç. Bu üç türde de otoritenin bir ağırlığı olduğunu görüyorsun.
Ayakların karıştırılmasında yalnız akla, yani hissedilen şeyler hakkında hüküm veren akla ait olana gelince, şunu bilmek gerekir: Belli ayaklardan sonra, kalan kısım sessizlikle doldurulurken hoş düşmeyen ayak parçaları —dikhoreiostan ve ikinci epitritostan sonra iambos, antispastostan sonra spondeios gibi—, o ayaklar başka ayaklarla karıştırılmışsa, o başka ayaklardan sonra da kötü düşer. Çünkü molossostan sonra iambosun iyi düştüğü açıktır; sonda üç zamanlık sessizlikle sık sık tekrarlanan şu örneğin gösterdiği gibi: Ver blandum viret floribus (Tatlı bahar çiçeklerle yeşeriyor). Ama molossos yerine başa bir dikhoreios koyarsan, Vere terra viret floribus (Baharda toprak çiçeklerle yeşeriyor) gibi, işitme bunu reddeder ve mahkûm eder. Bunu da aynı hissin sınamasıyla denemek kolaydır. Gerekçesi pek kesindir: Birbirine bağlanabilen ayaklar birbirine bağlandığında, sona o dizide yer alan bütün ayaklara uyan parçalar eklenmelidir; yoksa ortaklar arasında bir bakıma bir uyuşmazlık doğar.
- Nunc de pedum commixtione, et de ipsorum metrorum copulatione pauca dicamus: quoniam jam multa dicta sunt cum quaereremus, quos sibimet oporteat misceri pedes; et quod ad metrorum attinet copulationem, nonnulla dicenda sunt cum de versibus disserere coeperimus: junguntur enim sibi pedes atque miscentur secundum regulas, quas in secundo sermone aperuimus. In hoc autem illud sciendum est, metri quaeque genera quae a poetis jam celebrata sunt, habuisse auctores et inventores suos, a quibus quasdam certas leges positas convellere prohibemur; non enim oportet, cum illi eas ratione fixerint, aliquid ibi mutare, quamvis secundum rationem sine aurium offensione possimus. Cujus rei cognitio non arte, sed historia traditur; unde creditur potius quam cognoscitur. Neque enim si Phaliscus, nescio qui, metra ita composuit, ut haec sonant, Quando flagella ligas, ita liga, vitis et ulmus uti simul eant; scire hoc possumus, sed tantummodo credere audiendo et legendo. Illud est disciplinae, quod ad nos pertinet, videre utrum hoc tribus dactylis constet et pyrrhichio ultimo, ut plerique musicae imperiti autumant; non enim sentiunt pyrrhichium poni non posse post dactylum: an ut ratio docet, primus pes sit in hoc metro choriambus, secundus ionicus longa syllaba in duas soluta breves, ultimus iambus, post quem tria tempora silebuntur: quod semidocti homines sentire possent, si a docto secundum utramque legem pronuntiaretur et plauderetur. Ita enim naturali et communi sensu judicarent, quid disciplinae norma praescriberet. 31. Verumtamen quod poeta ille hos numeros immobiles esse voluit, cum hoc metro utimur, custodiendum est: non enim fraudat auditum; quanquam aeque nihil fraudaret, si vel pro choriambo diiambum, vel ipsum ionicum nulla in breves facta solutione poneremus, et quidquid aliud congruisset. In hoc igitur metro nihil mutabitur; non ea ratione qua inaequalitatem vitamus, sed ea qua observamus auctoritatem. Docet sane ratio, alia institui metra immobilia, id est in quibus mutari nihil oportet, ut hoc ipsum est de quo satis locuti sumus; alia mobilia, in quibus locare pedes alios pro aliis licet, sicuti est, Trojae qui primus ab oris, arma virumque cano. Nam hic pro spondeo anapaestum quolibet loco licet ponere. Alia nec tota immobilia, nec tota mobilia, ut est: Pendeat ex humeris dulcis chelys, Et numeros edat varios, quibus Assonet omne virens late nemus, Et tortis errans qui flexibus (Terentianus ⟦?⟧). Vides hic enim ubique et spondeos et dactylos poni posse, praeter ultimum pedem, quem metri auctor semper esse dactylum voluit. Et in iis quidem generibus tribus nonnihil valere auctoritatem vides. 32. Quod autem in pedum commixtione ad rationem solam pertinet de iis rebus quae sentiuntur judicantem, sciendum est eas partes pedum, quae post certos pedes silentio restante ⟦in⟧suaviter locantur, ut iambus post dichorium atque secundum epitritum, et spondeus post antispastum, etiam post alios pedes male locari quibus isti permixti fuerint: nam manifestum est iambum post molossum bene poni, sicut hoc exemplum indicat saepe repetitum cum silentio in fine temporum trium, Ver blandum viret floribus: at si pro molosso primum dichorium constituas, ut est, Vere terra viret floribus, respuit hoc auditus atque condemnat. Id etiam eodem sensu explorante facile est experiri. Ratio namque certissima est, cum sibi copulantur qui inter se sunt copulabiles pedes, eas partes debere in fine subjungi quae omnibus conveniunt in illa serie collocatis, ne inter socios quodammodo discordiae aliquid oriatur.
48_2Daha da şaşılacak olan şudur: Spondeios hem diiambosu hem dikhoreiosu hoşça kapatır; ama bu iki ayak, ister yalnız, ister bağlanabilen başka ayaklarla nasıl olursa olsun karışmış olarak tek bir dizide bulunsun, sona his onayıyla spondeios konamaz. Kulakların şu ikisini tek tek tekrarlandığında seve seve kabul ettiğinden kim şüphe eder: Timenda res non est (Korkulacak bir şey yok); ve ayrıca Iam timere noli (Artık korkma)? Ama şöyle birleştirirsen: Timenda res, iam timere noli; düzyazıda değilse bunu işitmek istemem. Başka herhangi bir ayağı herhangi bir yere bağlarsan da daha az saçma olmaz; mesela molossosu şöyle: Vir fortis, timenda res, iam timere noli; ya da şöyle: Timenda res, vir fortis, iam timere noli; ya da şöyle: Timenda res, iam timere vir fortis noli. Bu saçmalığın sebebi şudur: Diiambosa önce iki kat, sonra bir kat oranında da el çırpılabilir; dikhoreiosa da önce bir kat, sonra iki kat oranında. Spondeios ise bunların iki katlık kısmına eşittir; ama biri onu ilk kısma, öteki son kısma çektiği için bir uyumsuzluk doğar. Böylece akıl şaşkınlığı giderir.
Antispastos da bundan aşağı kalmayan bir tuhaflık gösterir: Ona başka hiçbir ayak karışmazsa, ya da yalnız diiambos karışırsa, vezninin bir iambosla kapanmasına izin verir; başka ayaklarla konduğunda ise hiçbir şekilde. Dikhoreiosla birlikte izin vermemesi dikhoreiosun kendisi yüzündendir; buna hiç şaşmıyorum. Ama öteki altı zamanlık ayaklarla birlikte sözü edilen üç zamanlık ayağı sonda neden reddettiğine gelince, sebebi her neyse, belki de bizim çıkarıp gösterebileceğimizden daha gizlidir. Ama böyle olduğunu şu örneklerle kanıtlarım. Şu iki veznin, Potestate placet (Gücüyle hoşa gider) ve Potestate potentium placet (Güçlülerin gücüyle hoşa gider), sonda üç zamanlık sessizlikle tek tek hoşça tekrarlandığından kimse şüphe etmez. Şunlar ise aynı sessizlikle nahoş tekrarlanır: Potestate praeclara placet. / Potestate tibi multum placet. / Potestate iam tibi sic placet. / Potestate multum tibi placet. / Potestatis magnitudo placet. His bu soruda vazifesini yerine getirdi; neyi kabul edip neyi reddettiğini gösterdi. Ama bunun neden böyle olduğunu anlamak için akla danışmak gerekir. Benim aklım ise bu kadar karanlık bir yerde şundan başka bir şey görmüyor: Antispastosun ilk yarısı diiambosla ortaktır, çünkü ikisi de kısa ve uzunla başlar; ikinci yarısı ise dikhoreiosla ortaktır, çünkü ikisi de uzun ve kısayla biter. Bu yüzden antispastos ya yalnız, sanki kendi ilk yarısıyla, ya da o yarıyı ortak taşıdığı diiambosla birlikte konduğunda, veznin sonunda iambos bulunmasına izin verir. Aynı dikhoreiosa böyle bir son uysaydı, dikhoreiosla birlikte de izin verirdi. Böyle bir ortaklıkla bağlı olmadığı öteki ayaklarla ise izin vermez.
- Illud magis mirandum est, quod cum spondeus et diiambum et dichorium suaviter claudat, tamen cum hi duo pedes sive soli, sive cum aliis copulabilibus quoquo modo mixti in una serie fuerint, spondeus in fine, approbante sensu, poni non potest. Quis enim dubitet aures libenter accipere ista singula repetita, Timenda res non est: et item separatim, Jam timere noli? At si ita jungas, Timenda res, jam timere noli; nisi in soluta oratione audire nolim. Nec absurdum minus est, si quolibet loco alium connectas, veluti molossum hoc modo: Vir fortis, timenda res, jam timere noli. Vel ita: Timenda res, vir fortis, jam timere noli. Vel etiam ita: Timenda res, jam timere vir fortis noli. Cujus absurditatis causa est, quod pes diiambus etiam ad duplum et simplum plaudi potest, ut ad simplum et duplum dichorius: spondeus autem duplae parti eorum aequalis est; sed cum eum ille trahit ad primam, hic ad extremam, existit nonnulla discordia; et ita ratio tollit admirationem. 34. Nec minus miraculum edit antispastus, cui si nullus alius pedum, aut certe solus diiambus misceatur, patitur iambo metrum claudi, cum aliis autem positus nullo modo; et cum dichorio quidem propter ipsum dichorium; itaque hoc minime miror. Cum caeteris vero senum temporum pedibus, cur memoratum trium temporum pedem in fine repudiet, nescio quae est causa secretior fortasse quam ut a nobis erui atque ostendi queat: sed hoc ita esse his exemplis probo. Nam ista duo metra, Potestate placet, Potestate potentium placet, nemo ambigit suaviter singula repeti cum silentio trium temporum in fine. At ista insuaviter cum eodem silentio: Potestate praeclara placet. Potestate tibi multum placet. Potestate jam tibi sic placet. Potestate multum tibi placet. Potestatis magnitudo placet. Quod ad sensum attinet, peregit officium suum in hac quaestione, et quid acceperit, et quid exploserit indicavit: sed de causa cur ita sit, ratio consulenda est. Ac mea quidem in tanta obscuritate nihil aliud videt, nisi cum diiambo antispastum dimidiam partem priorem habere communem: nam uterque a brevi et longa incipit; posteriorem autem cum dichorio: longa enim et brevi ambo finiuntur. Itaque antispastus vel solus tanquam suam priorem dimidiam, vel cum diiambo cum quo eam communiter habet, collocatus, patitur in fine metri esse iambum; et cum dichorio pateretur, si eidem dichorio talis terminus conveniret: cum caeteris autem non patitur, quibus tali societate non jungitur.
4917. Bölüm
Vezinlerin bağlanmasına gelince, şimdilik şunu görmek yeterli: Farklı vezinler birbirine bağlanabilir; yeter ki el çırpışta, yani kalkış ve inişte uyuşsunlar. Farklılıkları ise ya büyüklüktedir, büyük vezinler küçüklerle bağlandığında olduğu gibi; şunlar gibi: Iam satis terris nivis atque dirae / grandinis misit pater et rubente / dextera sacras iaculatus arces / terruit urbem (... şehri korkuttu; Horatius, Carmina I 2). Bir koriambos ve sondaki bir uzunla biten bu dördüncü vezin, kendi aralarında eşit olan üç vezinin altına konunca ne kadar küçük kalıyor, görüyorsun. Ya da farklılık ayaklardadır; şunlar gibi: grato, Pyrrha, sub antro / cui flavam religas comam? (Pyrrha, hoş mağarada kimin için topluyorsun sarı saçlarını? Horatius, Carmina I 5). Görüyorsun ki bu ikisinden birincisi spondeios, koriambos ve sonda, altı zamanı doldurmak için spondeiosa borçlu olunan bir uzundan oluşur; ikincisi ise spondeios, koriambos ve son iki kısadan; bunlar da ilk spondeiosla birlikte altı zamanı doldurur. Demek ki bunlar zamanca eşittir, ama ayaklarda bir farklılık taşırlar.
Bu bağlamaların bir farkı daha vardır: Bazıları, en son verdiğimiz ikisi gibi, aralarına hiç sessizlik konmasını istemeyecek biçimde bağlanır; bazıları ise aralarında bir şey susulmasını ister; şunlar gibi: vides ut alta stet nive candidum / Soracte, nec iam sustineant onus / silvae laborantes, geluque / flumina constiterint acuto (Görüyorsun, Soracte derin karla nasıl bembeyaz duruyor; yük altında inleyen ormanlar artık taşıyamıyor yüklerini, ırmaklar keskin ayazla donup kalmış; Horatius, Carmina I 9). Bunlar tek tek tekrarlanırsa, ilk ikisi sonda bir zaman, üçüncüsü iki, dördüncüsü üç zaman susulmasını ister. Bağlandıklarında ise birinciden ikinciye geçerken bir zaman, ikinciden üçüncüye iki, üçüncüden dördüncüye üç zaman susmaya zorlarlar. Dördüncüden birinciye dönersen bir zaman susarsın. Birinciye dönmenin kuralı neyse, böyle bir başka bağlamaya geçmenin kuralı da odur. Bu tür bağlamaya biz haklı olarak "dolanım" (circuitus) diyoruz; Yunancada buna periodos denir. Öyleyse dolanım, iki üyeden yani iki vezinden oluşandan daha küçük olamaz; dört üyeye kadar ilerleyenden daha büyük olmasını da istemediler. Öyleyse en küçüğüne iki üyeli, ortadakine üç üyeli, sonuncusuna dört üyeli diyebiliriz; Yunanlar bunlara dikōlon, trikōlon, tetrakōlon derler. Dediğim gibi, bu türün tamamını dizeler hakkındaki konuşmamızda daha dikkatle ele alacağımız için şimdilik bu kadarı yeter.
Sanırım artık anlıyorsun ki vezinlerin türleri sayısızdır. Biz beş yüz altmış sekiz tane bulmuştuk; ama o zaman sessizlik için yalnız son sessizliklerin örnekleri verilmişti, ayaklar hiç karıştırılmamıştı ve uzunlar, ayağı dört heceden öteye uzatacak biçimde iki kısaya hiç çözülmemişti. Sessizliklerin her türlü yerleştirilişini, ayakların her türlü karıştırılışını ve uzunların her türlü çözülüşünü katarak vezinlerin sayısını toplamak istersen, öyle büyük bir sayı çıkar ki belki adı bile bulunmaz. Ama bizim koyduğumuz bu örnekler ve konabilecek başka her örnek, yaparken şair, işitirken de ortak tabiat onları onaylasa bile, bilgili ve alışkın bir insanın söyleyişi onları kulaklara sevdirmedikçe ve dinleyenlerin hissi insan olmanın gerektirdiğinden daha kalın kalmadıkça, ele aldığımız şeylerin doğru olduğuna hükmedilemez. Ama şimdi biraz dinlenelim, sonra da dize hakkında konuşalım.
Öğrenci: Öyle olsun.
- Quod vero ad metrorum copulationem attinet, satis est in praesentia videre, posse sibi diversa metra copulari, quae tamen plausu, id est levatione ac positione conveniant. Diversa sunt autem vel quantitate, ut cum majora copulantur minoribus, qualia ista sunt, videlicet: Jam satis terris nivis atque dirae Grandinis misit Pater, et rubente Dextera sacras jaculatus arces, Terruit urbem (Horat. lib. I Carminum, ode 2). Nam hoc quartum, quod uno choriambo et una in fine longa terminatur, quam parvum sit tribus superioribus inter se aequalibus subjectum vides. Vel pedibus, sicuti haec: Grato, Pyrrha, sub antro, Cui flavam religas comam? (Horat. lib. I Carminum, ode 5). Cernis quippe horum duorum superius constare spondeo et choriambo, et longa ultima, quae ad sex tempora implenda spondeo debebatur: hoc autem posterius spondeo et choriambo, et duabus ultimis brevibus, quae item cum primo spondeo implent sex tempora. Paria sunt ergo ista temporibus, sed in pedibus nonnihil diversitatis tenent. 36. Est et alia differentia istarum copulationum, quod alia ita copulentur, ut nulla sibi silentia interponi velint, sicut haec duo recentissima; alia inter se sileri aliquid postulent, sicut haec: Vides ut alta stet nive candidum Soracte, nec jam sustineant onus Silvae laborantes, geluque Flumina constiterint acuto (Horat. lib. I Carminum, ode 9). Nam si haec singula repetantur, priora duo unum tempus in fine sileri flagitant, tertium duo, quartum tria. Copulata vero a primo ad secundum transeuntem unum tempus silere cogunt; a secundo ad tertium duo, a tertio ad quartum tria. A quarto autem si ad primum redeas, tempus unum silebis. Sed quae est ratio redeundi ad primum, eadem est ad aliam talem copulationem transeundi. Hoc genus copulationum recte nos appellamus circuitum, qui περίοδος graece dicitur. Circuitus ergo minor esse non potest quam qui duobus membris constat, id est duobus metris: nec esse majorem voluerunt eo qui usque ad quatuor membra procedit. Licet igitur minimum bimembrem, medium trimembrem, et ultimum quadrimembrem vocare; hos enim Graeci δίκωλον, τρίκωλον, τετράκωλον vocant. De quo toto genere quoniam diligentius tractaturi sumus, ut dixi, in eo sermone qui nobis de versibus erit, nunc interim hoc satis sit. 37. Sane arbitror jam te intelligere innumerabilia genera esse metrorum, quae quingenta sexaginta octo inveneramus, cum et de silentiis non nisi finalibus exempla essent data, et nulla pedum commixtio facta esset, et nulla solutio longarum in duas breves, quae pedem ultra syllabas quatuor porrigeret. At si adhibita omni silentiorum interpositione, et omni pedum commixtione, et omni solutione longarum colligere numerum metrorum velis; tantus existit, ut nomen ejus fortasse non suppetat. Sed haec exempla quae a nobis sunt posita, et quaecumque alia poni possunt, quanquam ea et poeta in efficiendo approbet, et in audiendo natura communis; tamen nisi ea docti et exercitati hominis pronuntiatio commendet auribus, sensusque audientium non sit tardior quam humanitas postulat, non possunt ea quae tractavimus vera judicari. Sed quiescamus aliquantulum, et de versu deinceps disseramus. D. Ita fiat.