III. Kitap
271. Bölüm
Öğretmen: Bu üçüncü konuşma şunu istiyor: Ayakların bir tür dostluğu ve uyumu üzerine yeterince konuşulduğuna göre, bunlar birbirine eklenip sürdürülünce ne doğduğuna bakalım. Bu yüzden önce sana şunu soruyorum: Birbirine bağlanması gereken ayaklar bağlanınca, hiçbir belli sonun görünmediği sürekli bir ritim yaratabilir mi? Çalgıcılar ayaklarıyla ayak çalparına ve zillere vururken olduğu gibi: Bunu belli ritimlerle, kulağa haz vererek birbirine bağlanan ritimlerle yaparlar; ama yine de kesintisiz bir akışla. Öyle ki flütleri duymazsan, ayakların bağlantısının nereye kadar uzandığını ve nereden yeniden başa dönüldüğünü orada hiçbir şekilde fark edemezsin. Tıpkı senin yüz ya da daha fazla pirikiosu, ya da birbiriyle dost olan başka ayakları, canın ne kadar isterse o kadar, kesintisiz bir bağlantıyla koşturmak istemen gibi.
Öğrenci: Anlıyorum; bunun da, kaç ayağa kadar ilerlenip oradan geri dönüleceği belli olan bir ayak bağlantısının da olabileceğini kabul ediyorum.
Öğretmen: Dize yazmanın belli bir ilim dalı olduğunu inkâr etmediğine ve dizeleri her zaman hazla dinlediğini itiraf ettiğine göre, bunların bu türden olduğundan şüphe eder misin?
Öğrenci: Bunun da var olduğu, o önceki türden de ayrıldığı açıktır.
Öğretmen: Öyleyse gerçekte birbirinden ayrı olan şeylerin adlarla da ayrılması gerektiğine göre, şunu bil: Yunanlar o önceki bağlantı türüne rhythmos (ritim), bu ötekine ise metron derler. Latince birincisine numerus, ikincisine mensio ya da mensura denebilirdi. Ama bu adlar bizde geniş anlamlı olduğundan ve belirsiz konuşmaktan kaçınmamız gerektiğinden, Yunanca adları kullanmak daha elverişli. Ama sanırım her iki adın da bu şeylere ne kadar doğru konduğunu görüyorsun. Birincisi belli ayaklarla akıp gittiğinden ve içine uyumsuz ayaklar karışırsa kusurlu olduğundan, haklı olarak ritim, yani numerus diye adlandırıldı. Ama bu akışın kendisinin bir ölçüsü olmadığından ve kaçıncı ayakta bir sonun belireceği belirlenmediğinden, sürüşünün hiçbir ölçüsü bulunmadığı için ona vezin denmemeliydi. Bu ise ikisine de sahiptir: Hem belli ayaklarla akar hem belli bir ölçüyle sona erer. Bu yüzden belirgin sonu sayesinde yalnız vezin değil, ayakların akla uygun bağlantısı sayesinde ritimdir de. Demek ki her vezin ritimdir, ama her ritim vezin değildir. Ritim adı musikide o kadar geniştir ki, musikinin "uzun süre" ve "uzun süre değil" ile ilgili olan bu bütün kısmına ritim denmiştir. Ama şey ortadayken ad üzerinde uğraşılmaması gerektiği hem bilginlerin hem bilgelerin görüşüdür. Söylediklerime karşı çıkılması ya da şüphe edilmesi gereken bir şey var mı sence?
Öğrenci: Tersine, tamamen katılıyorum.
2. Bölüm
Öğretmen: Şimdi öyleyse benimle birlikte şuna bak: Her dize vezin olduğu gibi, her vezin de dize midir?
Öğrenci: Bakıyorum ama ne cevap vereceğimi bulamıyorum.
Öğretmen: Bunun neden başına geldiğini düşünüyorsun? Soru adlarla ilgili olduğu için mi? Çünkü bize sorulduğunda, ilim dalına giren şeyler hakkında cevap verebildiğimiz gibi adlar hakkında cevap veremeyiz. Sebebi şudur: Şeyler herkesin zihnine ortak olarak yerleşmiştir; adlar ise herkesin dilediği gibi konmuştur ve güçleri en çok otoriteye ve alışkanlığa dayanır. Bu yüzden dillerin çeşitliliği olabilir; ama hakikatin kendisinde kurulu olan şeylerin çeşitliliği elbette olamaz. Öyleyse kendinin hiçbir şekilde cevap veremeyeceğin şeyi benden öğren: Eskiler yalnız dizeye vezin demediler. Bu yüzden sana düşene gelince —artık adlardan söz etmiyoruz—, bak ve cevap ver: Şu ikisi arasında bir fark var mı? Birinde bir ayak dizisi belli bir sonla öyle kapanır ki sona varmadan önce bir eklem yerinin nerede bulunduğunun hiçbir önemi yoktur; ötekinde ise dizi yalnız belli bir sonla kapanmakla kalmaz, sondan önce de belli bir yerde bir bölünmesi belirir; öyle ki âdeta iki üyeden kurulur.
Öğrenci: Anlamıyorum.
Öğretmen: Öyleyse şu örneklere dikkat et:
Ite igitur, Camenae, fonticolae puellae, quae canitis sub antris mellifluos sonores, quae lavitis capillum
27
- M. Tertius hic sermo postulat, ut quoniam de pedum amicitia quadam concordiaque satis dictum est, videamus quid ex his contextis continuatisque gignatur. Quare primum ex te quaero, utrum possint copulati sibi pedes, quos copulari oportet, perpetuum quemdam numerum creare, ubi nullus finis certus appareat: velut cum symphoniaci scabella et cymbala pedibus feriunt, certis quidem numeris et his qui sibi cum aurium voluptate junguntur; sed tamen tenore perpetuo, ita ut si tibias non audias, nullo modo ibi notare possis quousque procurrat connexio pedum, et unde rursus ad caput redeatur. Velut si tu velis centum vel amplius, quousque libitum est, pyrrhichios vel alios qui inter se amici sunt pedes, continua connexione decurrere. D. Jam intelligo, et fieri posse concedo quamdam pedum connexionem, in qua certum est usque ad quot pedes progrediendum sit, atque inde redeundum. M. Num hujus generis esse dubitas, cum certam faciendorum versuum disciplinam esse non neges, et quos versus te semper cum voluptate audisse confessus sis? D. Manifestum est et hoc esse, et ab illo superiore genere distare. 2. M. Ergo quoniam oportet distingui etiam vocabulis ea quae re ab se distincta sunt, scias illud superius genus copulationis rhythmum a Graecis; hoc autem alterum, metrum vocari: latine autem dici possent, illud numerus, hoc mensio vel mensura. Sed quoniam haec apud nos nomina late patent, et cavendum est ne ambigue loquamur, commodius utimur graecis. Vides tamen, ut opinor, quam recte utrumque nomen sit his rebus impositum. Nam quoniam illud pedibus certis provolvitur, peccaturque in eo si pedes dissoni misceantur, recte appellatus est rhythmus, id est numerus: sed quia ipsa provolutio non habet modum, nec statutum est in quoto pede finis aliquis emineat; propter nullam mensuram continuationis non debuit metrum vocari. Hoc autem utrumque habet; nam et certis pedibus currit, et certo terminatur modo. Itaque non solum metrum propter insignem finem, sed etiam rhythmus est, propter pedum rationabilem connexionem. Quocirca omne metrum rhythmus, non omnis rhythmus etiam metrum est. Rhythmi enim nomen in musica usque adeo late patet, ut haec tota pars ejus quae ad diu et non diu pertinet, rhythmus nominata sit. Sed de nomine, cum res appareat, non esse satagendum, et doctis et sapientibus placuit. An aliquid contradicendum aut dubitandum putas de his quae a me dicta sunt? D. Imo prorsus assentior. 3. M. Nunc ergo mecum illud considera, utrum sicut omnis versus metrum est, ita omne metrum etiam versus sit. D. Considero quidem, sed quid respondeam non invenio. M. Unde id tibi censes accidisse? an quia de vocabulis quaestio est? Non enim ut de rebus ad disciplinam pertinentibus, ita de nominibus possumus respondere interrogati: propterea quia res omnium mentibus communiter sunt insitae; nomina vero, ut cuique placuit, imposita, quorum vis auctoritate atque consuetudine maxime nititur: unde etiam esse linguarum diversitas potest, rerum autem in ipsa veritate constitutarum profecto non potest. A me igitur accipe quod ipse nullo pacto respondere posses: non versum solum, metrum veteres vocavere. Itaque quod ad te attinet, vide atque responde, non enim jam de nominibus agitur, utrum inter haec duo aliquid distet, quod quidam numerus pedum ita certo fine claudatur, ut nihil ad rem pertineat, ubi fiat quidam articulus antequam veniatur ad finem; alius autem non solum certo fine claudatur, sed etiam ante finem certo quodam loco quaedam ejus partitio emineat, ut quasi membris conficiatur duobus. D. Non intelligo. M. Attende ergo in haec exempla: Ite igitur, Camenae, / Fonticolae puellae, / Quae canitis sub antris / Mellifluos sonores, / Quae lavitis capillum
27_2purpureum Hippocrene fonte, ubi fusus olim spumea lavit almus ora iubis aquosis Pegasus, in nitentem pervolaturus aethram.
(Haydi öyleyse, Kamenalar, / pınarlarda yaşayan kızlar, / mağaraların altında / bal akan sesler söyleyen, / mor saçlarınızı / Hippokrene pınarında yıkayan sizler; / orada bir zamanlar, parlak / göğe uçmak üzere olan / cömert Pegasos uzanıp / ıslak yeleleriyle köpüklü / ağzını yıkamıştı.)
İlk beş dizenin söz parçasını aynı yerde, yani dizeyi tamamlamak üzere ardından bakkheios gelen koriambos ayağında bitirdiğini elbette görüyorsun —çünkü bu on bir dize koriambos ve bakkheios ayaklarından oluşur—; ötekilerin ise biri dışında, yani ora iubis aquosis dışında, söz parçasını aynı yerde bitirmediğini.
Öğrenci: Bunu görüyorum ama neye vardığını görmüyorum.
Öğretmen: Şuna elbette: Bu veznin, dize sona ermeden önce söz parçasının bittiği, âdeta kurallı bir yeri olmadığını anlaman için. Çünkü öyle olsaydı, hepsi bu eklem yerini aynı yerde taşırdı ya da bunlar arasında onu taşımayan pek seyrek bulunurdu. Oysa şimdi on bir dizeden altısı böyle, beşi böyle değil.
Öğrenci: Bunu da kabul ediyorum ve aklın nereye yöneldiğini hâlâ bekliyorum.
Öğretmen: Öyleyse şu pek bilinen dizelere de dikkat et: Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris. Uzatmayalım; şiir pek iyi bilindiği için bu dizeden dilediğin dizeye kadar her birini tek tek araştır. Söz parçasının beşinci yarım ayakta, yani iki buçuk ayakta bittiğini bulacaksın. Bu dizeler dört zamanlık ayaklardan oluştuğu için, söz konusu olan bu söz parçası sonu âdeta kurallı olarak onuncu zamandadır.
Öğrenci: Açık.
Öğretmen: Öyleyse artık bu örneklerden önce ortaya koyduğum o iki tür arasında bir fark olduğunu anlıyorsun: Bir vezin kapanmadan önce belli ve sabit bir eklem yerine sahip değildir, o on bir küçük dizede araştırdığımız gibi; öteki ise sahiptir, kahramanlık vezninde beşinci yarım ayağın yeterince gösterdiği gibi.
Öğrenci: Söylediğin artık açık.
Öğretmen: Ama bilmelisin ki otoritesi büyük olan eski bilginler o önceki türe dize dememişler; belli bir ölçü ve oranla birleştirilmiş âdeta iki üyeden oluşanı dize diye tarif edip adlandırmışlardır. Ama sen ad üzerinde pek uğraşma; ben ya da bir başkası sana söylemedikçe, bu konuda sorulduğunda hiçbir şekilde cevap veremezdin. Asıl, aklın öğrettiği şeye, şimdi yaptığımız şey gibi, her şeyden önce ve en çok zihnini ver. Çünkü akıl, bu iki tür arasında, hangi adlarla anılırlarsa anılsınlar, bir fark olduğunu öğretir. Bu yüzden iyi sorulsaydın bunu hakikatin kendisine güvenerek söyleyebilirdin; ötekini ise ancak otoriteye uyarak söyleyebilirdin.
Öğrenci: Bunları artık apaçık anladım ve bana bu kadar sık hatırlattığın şeye ne kadar değer verdiğini de artık kavrıyorum.
Öğretmen: Öyleyse konuşabilmek için zorunlu olarak kullanacağımız şu üç adı hafızana yerleştirmeni isterim: ritim, vezin, dize. Bunlar şöyle ayrılır: Her vezin ritimdir de, ama her ritim vezin değildir. Aynı biçimde her dize vezindir de, ama her vezin dize değildir. Öyleyse her dize hem ritim hem vezindir; sanırım bunun sonuç olarak çıktığını görüyorsun.
Öğrenci: Elbette görüyorum; gün ışığından daha açık.
Purpureum Hippocrene / Fonte, ubi fusus olim / Spumea lavit almus / Ora jubis aquosis / Pegasus, in nitentem / Pervolaturus aethram. Cernis profecto quinque superiores versiculos eodem loco partem orationis habere terminatam, id est in choriambo pede, cui subjungitur bacchius, ut versiculum compleat (namque hi undecim, choriambo et bacchio pedibus constant); caeteros vero excepto uno, scilicet Ora jubis aquosis, non eodem loco habere terminatam partem orationis. D. Cerno istud quidem, sed quo pertineat non video. M. Eo scilicet ut intelligas, hoc metrum non quasi legitimum locum habere, ubi ante finem versus finiatur pars orationis: nam si ita esset, omnes eodem loco hunc haberent articulum, aut certe rarissime in his inveniretur qui non haberet: nunc vero cum sint undecim, sex ita sunt, quinque non ita. D. Et hoc accipio, et adhuc quo ratio tendat exspecto. M. Attende ergo etiam in ista pervulgatissima: Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris. Et ne longum faciamus, quia carmen notissimum est, ab hoc versu usque ad quem volueris explora singulos; invenies finitam partem orationis in quinto semipede, id est, in duobus pedibus et semisse: nam hi versus constant pedibus quaternorum temporum: quare iste finis de quo agitur partis orationis, quasi legitimus in decimo tempore est. D. Manifestum est. 4. M. Jam ergo intelligis inter illa duo genera quae ante ista exempla proposueram, nonnihil distare: quod aliud scilicet metrum antequam claudatur, non habet certum et statutum aliquem articulum, sicut in illis undecim versiculis exploravimus: aliud vero habet, sicut in heroico metro quintus semipes satis indicat. D. Jam liquet quod dicis. M. Atqui scias oportet, a veteribus doctis, in quibus magna est auctoritas, illud superius genus non esse versum appellatum; sed hunc definitum et vocatum esse versum, qui duobus quasi membris constaret, certa mensura et ratione conjunctis. Sed tu non multum labores de nomine, quod nisi a me vel a quolibet alio tibi indicaretur, nullo modo de hoc interrogatus respondere posses. Sed quod ratio docet, in id praecipue et maxime animum intende, velut hoc ipsum quod nunc agimus: ratio enim docet inter haec duo genera distare aliquid, quibuslibet vocabulis nuncupentur: itaque hoc bene interrogatus posses dicere ipsa veritate confisus; illud autem nisi auctoritatem secutus, non posses. D. Apertissime jam ista cognovi, et quanti pendas hoc, de quo me tam crebro admones, jam existimo. M. Haec ergo tria nomina, quibus disserendi causa necessario usuri sumus, memoriae mandes velim: rhythmum, metrum, versum. Quae sic distinguuntur, ut omne metrum etiam rhythmus sit, non omnis rhythmus etiam metrum. Item omnis versus etiam metrum sit, non omne metrum etiam versus. Ergo omnis versus est rhythmus et metrum: nam hoc, ut arbitror, esse consequens vides. D. Video sane: nam est luce clarius.
283. Bölüm
Öğretmen: Öyleyse istersen önce içinde hiçbir vezin bulunmayan ritimden, sonra dize olmayan vezinden, en sonda da elimizden geldiğince dizenin kendisinden konuşalım.
Öğrenci: Elbette uygun.
Öğretmen: Öyleyse en baştan pirikios ayaklarını al ve bunlardan bir ritim ör.
Öğrenci: Bunu yapabilsem bile, ölçüsü ne olacak?
Öğretmen: Onu on ayağa kadar uzatman yeter —çünkü bunu örnek olsun diye yapıyoruz—; zira dize bu ayak sayısına kadar ilerlemez; bunu yeri gelince dikkatle ele alacağız.
Öğrenci: Bana birleştirmem için çok ayak önermemen iyi oldu. Ama gramerci ile musikici arasındaki farkı yeterince ayırdığını hatırlamıyorsun gibi geliyor bana; hani sana gramercilerin öğrettiği uzun ve kısa hece bilgisine sahip olmadığımı söylemiştim. Meğer ki bu ritmi sözlerle değil, bir el çırpışıyla göstermeme izin veresin. Çünkü zaman anlarını ölçülendirmek için kulağın hükmüne sahip olabileceğimi inkâr etmiyorum; ama hangi hecenin uzatılacağını ya da kısaltılacağını, otoriteye dayandığı için, hiç bilmiyorum.
Öğretmen: Gramerciyi musikiciden söylediğin gibi ayırdığımızı ve senin bu konudaki bilgisizliğini itiraf ettiğini kabul ediyorum. Bu yüzden benden şu örneği al: Ago celeriter agile quod ago tibi quod anima velit. (Hızla, çevikçe yaparım; senin için yaptığımı, ruhun ne isterse.)
Öğrenci: Aldım.
Öğretmen: Bunu dilediğin kadar tekrarlayarak bu ritmi dilediğin uzunlukta yaparsın; gerçi bu on ayak örnek için yeter. Ama şunu soruyorum: Biri sana bu ritmin pirikioslardan değil prokeleusmatikoslardan oluştuğunu söylese, ne cevap verirsin?
Öğrenci: Hiç bilmiyorum. Çünkü on pirikios bulunan yerde beş prokeleusmatikos ölçüyorum. Bize ritim hakkında, yani elbette durmadan akan bir şey hakkında danışıldığı için şüphe daha da büyük. On bir ya da on üç pirikios ve herhangi bir tek sayıda pirikios, prokeleusmatikosların tam bir sayısını veremez. Öyleyse söz konusu bu ritimde belli bir son olsaydı, hiç değilse prokeleusmatikosların hepsinin tam bulunmadığı yerde, ritmin prokeleusmatikosla değil pirikiosla aktığını söyleyebilirdik. Oysa şimdi hükmümüzü hem sonsuzluğun kendisi karıştırıyor, hem de bize ayaklar sayılmış olarak ama çift sayıda sunulduğunda, bu on ayak gibi.
Öğretmen: Ama pirikiosların tek sayıda olmasına dair sana görünen şey de açıkça görünmüş değil. Çünkü on bir pirikios ayağı önüne konduğunda ritmin beş prokeleusmatikos ve bir yarım ayağı olduğu söylenirse ne olacak? Pek çok dizenin bir yarım ayakla kapandığını gördüğümüze göre buna karşı konabilir mi?
Öğrenci: Bu konuda ne söylenebileceğini bilmediğimi zaten söyledim.
Öğretmen: Pirikiosun prokeleusmatikostan önce geldiğini de mi bilmiyorsun? Çünkü prokeleusmatikos iki pirikiostan meydana gelir; bir ikiden, iki dörtten önce geldiği gibi, pirikios da prokeleusmatikostan önce gelir.
Öğrenci: Pek doğru.
Öğretmen: Öyleyse ritimde hem pirikiosun hem prokeleusmatikosun ölçülebileceği bu belirsizliğe düştüğümüzde önderliği hangisine vereceğiz: Ötekinin kendisinden oluştuğu öncekine mi, yoksa ötekinin kendisinden oluşmadığı sonrakine mi?
Öğrenci: Önderliğin önceki ayağa verilmesi gerektiğinden kimse şüphe etmez.
Öğretmen: Öyleyse bu konuda sana danışıldığında, bu ritmin prokeleusmatikos değil pirikios ritmi diye adlandırılması gerektiğini cevap vermekte neden tereddüt ediyorsun?
Öğrenci: Artık hiç tereddüt etmiyorum; bu kadar açık bir gerekçeyi çabucak fark etmediğim için utanıyorum.
- M. Prius igitur, si placet, de rhythmo in quo nullum metrum est, deinde de metro ubi versus non est, postremo de ipso versu, quantum possumus, disseramus. D. Placet vero. M. Sume ergo tibi ab ipso capite pedes pyrrhichios, et de his rhythmum contexe. D. Etiam si id possim facere, qui modus erit? M. Satis est, ut eum tendas (exempli enim gratia id facimus) usque ad decem pedes: nam usque ad hunc pedum numerum non progreditur versus, quod suo loco diligenter tractabitur. D. Bene quidem tu non multos pedes mihi proposuisti copulandos; sed videris mihi non recordari, jam te satis discrevisse, quid inter grammaticum et musicum intersit, cum ego tibi respondissem, syllabarum longarum et brevium cognitionem me non habere, quae a grammaticis traditur: nisi forte permittis, ut non verbis, sed aliquo plausu rhythmum istum exhibeam: nam judicium aurium ad temporum momenta moderanda me posse habere non nego; quae vero syllaba producenda vel corripienda sit, quod in auctoritate situm est, omnino nescio. M. Fateor nos ita, ut dicis, grammaticum a musico discrevisse, et in hoc te genere inscitiam tuam esse confessum. Quare a me accipe hoc exempli genus: Ago celeriter agile quod ago tibi quod anima velit. D. Habeo istuc. 6. M. Hoc ergo quoties libet repetendo, efficies rhythmi hujus longitudinem quantam voles, quanquam hi decem pedes ad exemplum sufficiant. Sed illud quaero, si tibi quispiam dicat, non pyrrhichiis, sed proceleumaticis pedibus hunc rhythmum constare, quid respondebis? D. Prorsus ignoro: nam ubi decem pyrrhichii sunt, quinque proceleumaticos metior; et eo major dubitatio est, quod de rhythmo consulimur, qui scilicet perpetuo fluit. Undecim enim pyrrhichii vel tredecim, et quolibet impari numero, non possunt habere integrum proceleumaticorum numerum. Si ergo esset certus finis in hoc de quo agitur rhythmo, ibi saltem dicere possemus pyrrhichio potius quam proceleumatico eum currere, ubi omnes integri proceleumatici non invenirentur: nunc vero et ipsum infinitum nobis conturbat judicium, et si quando numerati quidem pedes, sed pari numero nobis proponuntur, sicut isti sunt decem. M. Atqui nec de ipso impari numero pyrrhichiorum, quod tibi visum est, liquido visum est. Quid enim si undecim propositis pedibus pyrrhichiis dicatur rhythmus quinque habere proceleumaticos et semipedem? numquid resisti potest, cum multos inveniamus versus claudi semipede? D. Jam dixi me nescire quid de hac re dici possit. M. Num etiam illud nescis, proceleumatico priorem esse pyrrhichium? siquidem duobus pyrrhichiis proceleumaticus confit; sicut prius est unum quam duo, et duo quam quatuor, ita proceleumatico prior est pyrrhichius. D. Verissimum est. M. Cum ergo in hanc ambiguitatem incidimus, ut possit in rhythmo et pyrrhichius metiri et proceleumaticus, cui principatum daturi sumus? priori, ex quo iste constat; an posteriori, ex quo ille non constat? D. Nemo dubitabit priori esse dandum. M. Quid ergo dubitas de hac re consultus respondere, pyrrhichium potius quam proceleumaticum istum rhythmum esse nuncupandum? D. Jam omnino non dubito; pudet tam manifestam rationem non me cito animadvertisse.
294. Bölüm
Öğretmen: Bu gerekçeyle, ritmi sürdüremeyen bazı ayakların bulunduğu sonucunun da zorunlu olarak çıktığını görüyor musun? Çünkü önderliğini pirikiosun elinden aldığı prokeleusmatikos için bulunanın diiambos, dikhoreios ve dispondeios için de bulunduğunu düşünüyorum; sana başka türlü görünmüyorsa.
Öğrenci: O gerekçeyi onayladıktan sonra, ondan çıkan sonucu reddedemeyeceğime göre, bana başka türlü nasıl görünebilir?
Öğretmen: Şunlara da bak; karşılaştır ve hükmet. Böyle bir belirsizlik çıktığında, ritmin hangi ayakla aktığının daha çok el çırpışıyla ayırt edilmesi gerektiği görülüyor. Pirikiosla akmak istersen bir zaman kaldırman, bir zaman indirmen gerekir; prokeleusmatikosla akmak istersen ikiye iki. Böylece hem ayak ortaya çıkar, hem de hiçbir ayak ritmin sürüşünden dışlanmış olmaz.
Öğrenci: Hiçbir ayağın bu dizilişin dışında kalmasına izin vermeyen bu görüşü daha çok tutuyorum.
Öğretmen: İyi ediyorsun. Bunu daha çok onaylaman için, biri yine de bu ritmin pirikiosla ya da prokeleusmatikosla değil tribrakhysla aktığını ileri sürse, tribrakhys ayağı hakkında ne cevap verebileceğimizi düşün.
Öğrenci: Hükmün o el çırpışına bırakılması gerektiğini görüyorum: Kalkışta bir zaman, inişte iki zaman, yani bir ve iki hece varsa, ya da tersine kalkışta iki, inişte bir hece varsa, ritme tribrakhys ritmi denir.
Öğretmen: Doğru anlıyorsun. Öyleyse şimdi bana söyle: Spondeios ayağı pirikios ritmine eklenebilir mi?
Öğrenci: Hiçbir şekilde; çünkü eşit bir vuruş sürmez. Pirikiosta kalkış ve iniş birer, spondeiosta ise ikişer zaman tutar.
Öğretmen: Öyleyse prokeleusmatikosa eklenebilir.
Öğrenci: Eklenebilir.
Öğretmen: Peki ona eklendiğinde ne olur? Ritmin prokeleusmatikos ritmi mi, spondeios ritmi mi olduğu sorulursa ne cevap vereceğiz?
Öğrenci: Önderliğin spondeiosa verilmesi gerektiğinden başka ne düşünürsün? Çünkü bu anlaşmazlık el çırpışıyla çözülemez —ikisinde de ikişer zaman kaldırır, ikişer zaman indiririz—; öyleyse ayakların sırasında önce gelenin hükmetmesinden başka ne kalıyor?
Öğretmen: Akla uyduğunu tamamen onaylıyorum. Sanırım bundan ne çıktığını da görüyorsun.
Öğrenci: Ne çıkıyor?
Öğretmen: Prokeleusmatikos ritmine başka hiçbir ayağın karıştırılamayacağından başka ne olabilir? Çünkü karıştırılacak her ayak aynı sayıda zamanlı olacaktır —başka türlü karıştırılamaz— ve ritmin adının ona geçmesi zorunludur. Aynı sayıda zamandan oluşan bütün ayaklar ondan önce gelir. Gördüğün gerekçe, önderliği önce geldiği bulunan ayaklara vermeye, yani ritme ondan ad vermeye bizi zorladığına göre, dört zamanlık başka bir ayak karışınca artık prokeleusmatikos ritmi olmayacak; spondeios, daktilos ya da anapaistos ritmi olacaktır. Çünkü amfibrakhysın bu ritimlerin birleşiminden haklı olarak uzak tutulduğunda uzlaştık.
Öğrenci: Böyle olduğunu kabul ediyorum.
Öğretmen: Pirikios ritmini ve pirikiosun ikiye katlanmasıyla doğan prokeleusmatikos ritmini yeterince incelediğimize göre, şimdi sırayla iambos ritmine bak. Bu yüzden, iambos ritmi adını koruyabilsin diye ona hangi ayağın karıştırılması gerektiğini düşündüğünü söylemeni isterim.
Öğrenci: Hem zamanlarla hem vuruşla uyuşan ve sonra geldiği için onu hükümranlığından edemeyecek olan tribrakhystan başka hangisi? Khoreios da sonra gelir ve aynı sayıda zamanlıdır, ama aynı biçimde vurulmaz.
Öğretmen: Haydi şimdi trokhaios ritmine bak ve bu konuda da aynı sorulara cevap ver.
Öğrenci: Aynı cevabı veriyorum; çünkü buna da tribrakhys yalnız zaman aralığında değil, vuruşta da uyabilir. İambostan kaçınılması gerektiğini ise kim görmez? Eşit biçimde vurulsa bile, karışınca önderliği elinden alırdı.
Öğretmen: Peki? Spondeios ritmine hangi ayağı bağlayacağız?
Öğrenci: Burada bolluk pek büyük. Çünkü daktilosun da, anapaistosun da, prokeleusmatikosun da, zamanların hiçbir eşitsizliği, vuruşun hiçbir topallaması, önderliğin hiçbir kaybı engel olmadan buna karışabileceğini görüyorum.
- M. Videsne illud etiam ista ratione cogi, ut quidam pedes sint, qui rhythmum continuare non possint? Nam quod de proceleumatico inventum est, cui tollit pyrrhichius principatum, hoc et de diiambo et de dichorio et de dispondeo inventum puto: nisi tibi aliud videtur. D. Quid mihi aliud videri potest, cum probata illa ratione hoc quod sequitur improbare non possim? M. Vide etiam ista, et compara ac judica. Nam videtur, cum tale incertum evenit, plausu potius debere discerni quo pede curratur: ut si pyrrhichio velis currere, unum tibi tempus levandum, unum ponendum sit; si proceleumatico, duo et duo: ita et pes apparebit, et nullus pedum erit a rhythmi continuatione seclusus. D. Huic magis faveo sententiae, quae nullum pedem ab hac contextione esse immunem sinit. M. Recte facis, et quo magis hoc approbes, considera de tribracho pede quid respondere possimus, si nihilominus quisque contendat non pyrrhichio aut proceleumatico istum rhythmum, sed tribracho currere. D. Video judicium ad plausum illum esse revocandum, ut si unum tempus est in levatione, duo in positione, id est, una et duae syllabae; aut contra duae in levatione, una in positione; tribrachus rhythmus esse dicatur. 8. M. Recte intelligis. Quamobrem jam dic mihi utrum spondeus pes pyrrhichio rhythmo possit adjungi. D. Nullo modo: non enim continuabitur plausus aequalis; cum levatio et positio in pyrrhichio singula, in spondeo vero bina tempora teneant. M. Potest ergo proceleumatico adjungi. D. Potest. M. Quid cum ei adjungitur? interrogati utrum rhythmus proceleumaticus an spondiacus sit, quid respondebimus? D. Quid censes, nisi spondeo dandum esse principatum? Cum enim plausu ista controversia non dijudicetur, nam in utroque bina levamus ac ponimus tempora; quid aliud restat, nisi ut ille regnet qui in ipso pedum ordine prior est? M. Rationem te secutum esse satis approbo; et vides, ut arbitror, quid sequatur. D. Quid tandem? M. Quid putas, nisi proceleumatico rhythmo nullum alium pedem posse misceri? quoniam quisquis miscebitur totidem temporum, non enim aliter potest misceri, in eum rhythmi nomen transferatur necesse est. Omnes enim priores illo sunt, qui totidem temporibus constant. Et quoniam iis qui priores inventi fuerint, cogit nos ratio, quam vidisti, principatum dare, id est, ex eo rhythmum nuncupare; non erit jam proceleumaticus rhythmus, aliquo alio quatuor temporum mixto, sed spondiacus aut dactylicus aut anapaesticus. Amphibrachum enim ab istorum copulatione numerorum recte remotum esse convenit. D. Fateor ita esse. 9. M. Nunc ergo ex ordine considera iambicum rhythmum, quoniam pyrrhichium et proceleumaticum, qui duplicato pyrrhichio gignitur, satis discussimus. Quare dicas velim huic quem censes admiscendum pedem, ut iambicus rhythmus suum nomen obtineat. D. Quem, nisi tribrachum, qui et temporibus et plausu congruit; et quia posterior est, regno pellere non potest? Nam chorius est quidem posterior, et totidem temporum, sed non eodem modo plauditur. M. Age, jam vide rhythmum trochaicum, et ad eadem de hoc quoque responde. D. Idem respondeo: nam potest et huic non solum spatio temporis, sed plausu etiam concinere tribrachus. Cavendum autem iambum quis non videat? qui etiam si aequaliter plauderetur, principatum tamen mixtus auferret. M. Quid? spondiaco rhythmo quem tandem copulabimus pedem? D. Sane in hoc largissima copia est: nam et dactylum et anapaestum et proceleumaticum nulla imparilitate temporum, nulla claudicatione plausus, nulla principatus ademptione impediente, huic video misceri posse.
29_2Öğretmen: Geri kalanları sırayla kolayca izleyebileceğini artık görüyorum. Bu yüzden ben sormayayım; ya da daha iyisi, hepsi hakkında sorulmuşsun gibi, elinden geldiğince kısa ve açık cevap ver: Geriye kalan ayakların her biri, başkaları kurallara uygun biçimde içine karıştırılınca ritimde kendi adını nasıl korur?
Öğrenci: Vereceğim; bu kadar parlak gerekçeler önceden ortaya konduktan sonra hiç zahmeti yok. Tribrakhysa hiçbir ayak karıştırılmayacak; çünkü onunla zamanca eşit olanların hepsi ondan önce gelir. Daktilosa anapaistos karışabilir; çünkü hem sonra gelir hem zamanda ve vuruşta onunla eşit akar. İkisine de elbette aynı gerekçeyle prokeleusmatikos bağlanır. Bakkheiosa kretikos ve paionlardan birincisi, ikincisi ve dördüncüsü karıştırılabilir. Kretikosun kendisine ise ondan sonra gelen bütün beş zamanlık ayaklar haklı olarak karışır, ama hepsi aynı bölünüşle değil: Kimi iki ve üç, kimi üç ve iki zamana bölünür; bu kretikos ise iki türlü bölünebilir, çünkü ortadaki kısa hece herhangi bir kısma verilebilir. Palimbakkheiosun bölünüşü ise iki zamanla başlayıp üçle bittiği için ikinci dışındaki bütün paionlar ona uygun ve bağlanabilirdir. Üç heceliler arasında geriye molossos kalıyor; altı zamanlık ayaklar ilk olarak onunla başlar ve hepsi ona bağlanabilir: kimi bire iki oranı yüzünden, kimi de el çırpışın bize gösterdiği, uzun hecenin bölünmesi yüzünden; uzun hece iki kısma da birer zaman verir, çünkü altı sayısında orta, yanlara eşittir. Bu sebepten molossos da iki ionikos da yalnız bire iki oranında değil, üçer zamanlık eşit kısımlar hâlinde de vurulur. Bundan şu sonuç çıkar: Sırayla bütün altı zamanlık ayaklara, aynı sayıda zamanlı olup onlardan sonra gelen bütün ayaklar bağlanabilir; yalnız kendisine hiçbir ayağın karışmasını istemeyecek olan antispastos kalır. Bunları dört epitritos izler: Birincisi ikinciyi kabul eder, ikincisi hiçbirini; üçüncüsü dördüncüyü, dördüncüsü hiçbirini. Geriye dispondeios kalıyor; o da ritmi tek başına yapacaktır, çünkü ne kendisinden sonra gelen ne de kendisine eşit bir ayak bulur. Böylece bütün ayaklardan sekizi başka hiçbir ayak karışmadan ritim yapar: pirikios, tribrakhys, prokeleusmatikos, dördüncü paion, antispastos, ikinci ve dördüncü epitritos ve dispondeios. Ötekiler kendilerinden sonra gelenlerin kendilerine bağlanmasına izin verir; öyle ki o dizide daha az sayıda bulunsalar bile ritmin adını korurlar. Sanırım istediğin şeyi yeterince açıkladım ve düzene koydum. Geriye kalanı görmek artık sana düşüyor.
- M. Video jam te facile posse caetera ordine persequi: quocirca remota interrogatione mea, vel potius tanquam de omnibus interrogatus responde breviter, dilucideque quantum potes, quomodo singuli qui restant pedes, aliis legitime immixtis, obtineant suum nomen in rhythmo. D. Faciam: neque enim ullius negotii est, tanta rationum luce praemissa. Nam tribracho nullus miscebitur; omnes enim priores sunt, qui ei sunt temporibus pares. Dactylo anapaestus potest; nam et est posterior, et tempore ac plausu currit aequaliter: utrique autem proceleumaticus eadem scilicet ratione copulatur. Jam bacchio creticus, et de paeonibus primus, secundus et quartus misceri possunt. Porro ipsi cretico, omnes qui post illum sunt quinque temporum pedes jure miscentur, sed non omnes eadem divisione. Alii namque ad duo et tria, alii ad tria et duo tempora dividuntur. Iste autem creticus utroque modo dividi potest, quia media brevis cuilibet parti tribuitur. Palimbacchius autem, quia ejus divisio a duobus temporibus incipiens, in tria desinit, congruos et copulabiles habet paeones omnes, praeter secundum. Molossus de trisyllabis restat, a quo primo incipiunt sex temporum pedes, qui omnes eidem conjungi possunt, partim propter simpli duplique rationem; partim propter illam quam nobis plausus ostendit, partitionem longae syllabae, quae singula tempora parti utrique concedit, quia in senario numero par lateribus medium est. Ob quam causam et molossus, et ambo ionici non solum in simplum et duplum, sed etiam in aequas partes per terna tempora feriuntur. Hinc efficitur ut deinceps omnibus sex temporum pedibus, omnes totidem temporum posteriores copulari queant; solusque antispastus, qui nullum sibi velit misceri, remaneat. Hos consequuntur quatuor epitriti, quorum primus admittit secundum, secundus nullum, tertius quartum, quartus nullum. Restat dispondeus, rhythmum solus etiam ipse facturus, quia nec posteriorem quemquam invenit, nec aequalem. Itaque omnium pedum octo sunt, qui nullo alio mixto rhythmum faciunt: pyrrhichius, tribrachus, proceleusmaticus, paeon quartus, antispastus, epitritus secundus, et quartus, et dispondeus: reliqui eos, qui sibi posteriores sunt, copulari sibi patiuntur, ita ut rhythmi nomen obtineant, etiamsi pauciores in ea serie numerentur. Hoc est, ut opinor, satis a me quod voluisti, explicatum atque digestum: tuum est jam videre quod restat.
305. Bölüm
Öğretmen: Tersine, hem benim hem senin işin; çünkü ikimiz birlikte araştırıyoruz. Peki ritimle ilgili olarak geriye ne kaldığını düşünüyorsun? Dispondeiosun sahip olduğu sekiz zamanı aşmasa da dört hece sayısını aşan bir ayak ölçüsünün olup olamayacağını incelemek gerekmez mi?
Öğrenci: Rica ederim, neden?
Öğretmen: Asıl sen, neden kendine değil de bana soruyorsun? Hem ayakların vuruşu ve bölünüşü hem de zaman aralığı bakımından, kulaklar hiçbir aldatmacaya ya da rahatsızlığa uğramadan bir uzun hecenin yerine iki kısa konabileceği sana açık görünmüyor mu?
Öğrenci: Bunu kim inkâr eder?
Öğretmen: İşte bu yüzden iambos ya da khoreios yerine tribrakhys koyarız; spondeios yerine de, ya ikinci, ya birinci uzununun yerine iki kısa, ya da ikisinin yerine dört kısa koyarak daktilos, anapaistos ya da prokeleusmatikos koyarız.
Öğrenci: Katılıyorum.
Öğretmen: Öyleyse aynı şeyi herhangi bir ionikosta ya da dört heceli başka bir altı zamanlık ayakta yap ve herhangi bir uzununun yerine iki kısa koy. Ölçüden bir şey eksilir mi, ya da vuruşa aykırı düşen bir şey olur mu?
Öğrenci: Hiçbir şey.
Öğretmen: Öyleyse kaç hece olduğuna bak.
Öğrenci: Beş olduğunu görüyorum.
Öğretmen: Dört hece sayısının aşılabileceğini elbette görüyorsun.
Öğrenci: Elbette görüyorum.
Öğretmen: Peki orada bulunan iki uzunun yerine dört kısa koyarsan? Bir ayakta altı hece ölçmek zorunlu olmaz mı?
Öğrenci: Öyle.
Öğretmen: Peki herhangi bir epitritosun bütün uzunlarını kısalara çözersen? Yedi hece konusunda da şüphe etmek gerekir mi?
Öğrenci: Hiçbir şekilde.
Öğretmen: Ya dispondeiosun kendisi? Bütün uzunların yerine ikişer kısa koyduğumuzda sekiz hece yapmaz mı?
Öğrenci: Pek doğru.
Öğretmen: Öyleyse hem bu kadar çok heceli ayakları ölçmeye zorlanmamızın hem de daha önce ele alınan gerekçelere dayanarak ritimlerde kullanılan ayağın dört heceyi aşmadığını kabul etmemizin gerekçesi nedir? Bunlar sana birbiriyle çatışıyor gibi görünmüyor mu?
Öğrenci: Hem de pek çok; bunun nasıl uzlaştırılabileceğini bilmiyorum.
Öğretmen: Bu da kolaydır; yeter ki kendine yeniden sor: Kurallı bölünüşe sahip ritim yapmayan, yani ritme adını vermeyen hiçbir ayak kalmasın diye, pirikios ile prokeleusmatikosun el çırpışıyla ayırt edilip birbirinden ayrılması gerektiğinde az önce akla uygun olarak uzlaşmış mıydık?
Öğrenci: Bunu elbette hatırlıyorum ve bunu kabul etmiş olmaktan pişman olmam için bir sebep bulamıyorum. Ama bunlar nereye varıyor?
Öğretmen: Şuraya elbette: Dört heceli bütün bu ayaklar, amfibrakhys dışında, ritim yapar, yani ritimde önderliği ellerinde tutar ve ritmi hem kullanılışlarıyla hem adlarıyla meydana getirirler. Dörtten fazla hecesi olanlarsa, çoğu bunların yerine konabilse de, kendi başlarına ritim yapamaz ve ritmin adını alamazlar. Bu yüzden ben bunlara ayak bile denmemesi gerektiğini düşünürüm. Sanırım bizi rahatsız eden o çelişki artık giderildi ve yatıştı; çünkü bir ayağın yerine dörtten fazla hece koymak serbest olsa da, ayak adını yalnız ritmi meydana getirene veririz. Ayak için hecelerde bir ilerleme ölçüsü konması gerekiyordu. Bu ölçü en iyi biçimde, sayıların oranının kendisinden aktarılarak dört sayısında karar kılan ölçü olarak konabilirdi. Bu yüzden dört uzun heceden bir ayak olabildi. Onun yerine sekiz kısa koyduğumuzda, zamanda aynı aralığa sahip oldukları için ötekinin yerine konabilirler. Ama kurallı ilerlemeyi, yani dört sayısını aştıkları için, kendi başlarına konmaları ve ritim doğurmaları kulak hissiyle değil, ilim dalının kanunuyla yasaklanmıştır. Meğer ki karşı çıkacak bir şey hazırlıyor olasın.
Öğrenci: Elbette hazırlıyorum, hemen de söyleyeceğim. Aynı sayının ritme kabul edilebildiğini gördüğümüze göre, ayağın sekiz heceye kadar ilerlemesini ne engelliyordu? Başkasının yerine kabul edildiğini söylemen beni yatıştırmıyor; tersine, başkasının yerine konabilenin kendi adıyla kabul edilmemesini araştırmaya, daha doğrusu bundan yakınmaya beni daha çok itiyor.
Öğretmen: Burada yanılmana şaşmamalı; ama doğrunun açıklaması kolaydır. Hecelerin ilerleyişinin neden dört sayısına kadar olması gerektiğine dair daha önce dört sayısı lehine tartışılan onca şeyi bir yana bırakayım; diyelim ki sana teslim oldum ve ayağın uzunluğunun sekiz heceye kadar uzatılması gerektiğine razı oldum. Artık sekiz uzun heceli bir ayağın da olabileceğine karşı koyabilir misin? Çünkü ayak hangi hece sayısına ulaşırsa, o sayıya yalnız kısa hecelerden oluşan ayak değil,
- M. Imo meum etiam et tuum: ambo enim quaerimus. Sed quid tandem restare arbitraris, quod ad rhythmum attinet? Nonne illud considerandum est utrum aliqua dimensio pedis, quamvis octo tempora non excedat, quae dispondeus obtinet, excedat tamen numerum quatuor syllabarum? D. Quare, quaeso? M. Imo tu, quare me potius quam teipsum rogas? An tibi non videtur sine ulla fraude vel offensione aurium, sive quod ad plausum ac divisionem pedum, sive quod ad spatium temporis pertinet, pro una longa syllaba duas posse poni breves? D. Quis hoc negaverit? M. Hinc ergo est, quod pro iambo vel chorio tribrachum ponimus, et pro spondeo dactylum vel anapaestum vel proceleusmaticum, cum vel pro secunda ejus, vel pro prima duas breves ponimus, vel quatuor pro utraque. D. Assentior. M. Fac igitur hoc idem in ionico quolibet, vel alio quopiam quadrisyllabo sex temporum pede, et pro una ejus quacumque longa duas breves constitue. Num quidquam mensurae deperit, aut plausui resistit? D. Nihil omnino. M. Considera ergo quot syllabae fiunt. D. Quinque fieri video. M. Vides certe posse quatuor syllabarum numerum excedi. D. Video sane. M. Quid, si pro duabus, quae ibi sunt longae, quatuor breves posueris? nonne in uno pede sex syllabas necesse est metiri? D. Ita est. M. Quid, si cujuslibet epitriti omnes longas solvas in breves? num etiam de septem syllabis dubitandum est? D. Nullo modo. M. Quid ipse dispondeus? nonne octo efficit, cum pro omnibus longis binas breves locamus? D. Verissimum est. 12. M. Quae igitur ratio est, qua cogimur et tam multarum syllabarum metiri pedes, et pedem qui adhibetur ad numeros, non excedere quatuor syllabas, ante tractatis rationibus confitemur? nonne tibi videntur inter se ista pugnare? D. Imo maxime, et quomodo istud pacari possit, ignoro. M. Etiam hoc facile est, si te ipsum rursum interroges, utrum rationabiliter inter nos paulo ante constiterit, ideo pyrrhichium et proceleusmaticum plausu debere dijudicari atque discerni, ne sit ullus pes legitimae divisionis, qui rhythmum non faciat, id est, ut ex eo rhythmus nominetur. D. Hoc vero memini, et non invenio cur mihi placuisse poeniteat: sed quorsum ista? M. Quia scilicet hi omnes pedes quaternarum syllabarum, excepto amphibracho, rhythmum faciunt, id est, principatum in rhythmo tenent, eumque usu et nomine efficiunt: illi vero qui plures quam quatuor syllabas habent, multi quidem pro his poni possunt; sed ipsi per se rhythmum facere, ac rhythmi nomen obtinere non possunt: et ideo ne pedes quidem istos appellandos putaverim. Quamobrem repugnantia illa quae nos movebat, jam, ut opinor, composita est et sopita, quandoquidem licet et plures syllabas quam quatuor pro aliquo pede ponere, et pedem tamen non appellare, nisi eum quo rhythmus efficiatur. Oportebat enim pedi constitui aliquem modum progressionis in syllabis. Is autem modus constitui optime potuit, qui de ipsa numerorum ratione translatus in quaternario constitit. Itaque longarum syllabarum quatuor pes esse potuit. Cum autem pro eo breves octo constituimus, quoniam tantum spatii habent in tempore, pro altero poni possunt. Quia vero legitimam progressionem, id est quaternarium numerum excedunt, pro se ipsi poni, ac rhythmum gignere non sensu aurium, sed disciplinae lege prohibentur. Nisi contradicere aliquid paras. 13. D. Paro sane, et jam faciam. Nam quid impediebat usque ad octonarium numerum syllabarum progredi pedem, cum eumdem numerum ad rhythmum admitti posse videamus? neque enim me movet, quod pro alio dicis admitti: imo hoc me magis admonet quaerere, vel potius queri, quod non etiam suo nomine admittitur qui pro alio potest. M. Non mirum est, quod hic falleris; sed facilis explicatio veri est. Nam ut omittam tanta quae pro quaternario numero jam ante disputata sunt, cur usque ad illum fieri debeat progressio syllabarum; fac me jam cessisse tibi et consensisse usque in octo syllabas pedis debere longitudinem porrigi: num resistere poteris esse jam posse octo longarum syllabarum pedem? Certe enim ad quem numerum syllabarum pervenit pes, non solus ad eum pervenit qui brevibus, sed
30_2uzun hecelerden oluşan ayak da ulaşır. Böylece, bir uzun yerine iki kısa konmasına izin veren o kaldırılamaz kanun yeniden uygulanınca on altı heceye uzanırız. Orada ayağın yeniden büyümesini kabul etmek istersen otuz iki kısaya yol alırız: Senin aklın ayağı buraya kadar da getirmeye seni zorlar, o kanun da uzunlar yerine yine iki kat sayıda kısa koymaya; böylece hiçbir ölçü konamaz.
Öğrenci: Artık ayağı dört hece sayısına kadar ilerleten gerekçeye teslim oluyorum. Ama iki kısa bir uzunun yerini tuttuğu sürece, bu kurallı ayakların yerine daha çok heceli ayakların konması gerektiğini reddetmiyorum.
etiam qui longis syllabis constat. Quo fit ut adhibita rursus ea lege, quae abrogari non potest, qua duas breves pro una longa poni licet, ad sexdecim syllabas pertendamus. Ubi si rursus pedis incrementum statuere volueris, in triginta duas breves proficiscimur: huc quoque ratio tua pedem te compellit adducere, et rursus lex illa duplum numerum brevium pro longis locare: atque ita nullus constituetur modus. D. Jam cedo rationi, qua usque ad quaternarium syllabarum numerum promovemus pedem. Pro his autem legitimis pedibus poni oportere pedes plurium syllabarum, dum breves duae unius longae locum occupant, non recuso.
316. Bölüm
Öğretmen: Öyleyse şunu da görmen ve kabul etmen kolaydır: Bazı ayaklar, ritimde önderliği elinde tutanların yerine konur; bazıları ise onlarla birlikte yerleştirilir. Çünkü her uzunun yerine iki kısa konduğunda, ritmi elinde tutan ayağın yerine başka bir ayak koyarız; iambos ya da trokhaios yerine tribrakhys, spondeios yerine de daktilos, anapaistos ya da prokeleusmatikos koymamız gibi. Aynı şey yapılmadığında ise sonra gelenlerden karıştırılan her ayak onun yerine değil, onunla birlikte konur: daktilosla anapaistos, ionikosların herhangi biriyle de diiambos ya da dikhoreios gibi; ötekiler de aynı biçimde, kendi haklarıyla öteki ayaklarla birlikte konur. Bu sana yeterince açık değil mi, yoksa yanlış mı görünüyor?
Öğrenci: Anlıyorum.
Öğretmen: Öyleyse cevap ver: Başkalarının yerine konan ayaklar kendi başlarına da ritim yapabilir mi?
Öğrenci: Yapabilir.
Öğretmen: Hepsi mi?
Öğrenci: Hepsi.
Öğretmen: Öyleyse beş heceli ayak da kendi adıyla ritim yapabilir; çünkü bakkheios, kretikos ya da herhangi bir paion yerine konabilir.
Öğrenci: Yapamaz elbette; ama dört sayısına kadar olan o ilerlemeyi iyi hatırlıyorsam, buna artık ayak demiyoruz. "Hepsi yapabilir" diye cevap verdiğimde, ayaklar yapabilir demek istemiştim.
Öğretmen: Adı korumaktaki özenini ve uyanıklığını da övüyorum. Ama bilesin ki pek çok kişi altı heceli ayaklara da ayak denmesi gerektiğini düşünmüştür; bildiğim kadarıyla bundan fazlasını kimse kabul etmemiştir. Bunu kabul edenler de bu kadar uzun ayakların kendi başlarına ritim ya da vezin doğurmak için kullanılmaması gerektiğini söylemişlerdir. Bu yüzden onlara ad bile koymamışlardır. Demek ki dört heceye kadar varan o ilerleme ölçüsü en doğru ölçüdür; çünkü bölündüklerinde iki ayak meydana getiremeyen bütün bu ayaklar, birleşik olarak bir ayak meydana getirebildiler. Böylece altıncı heceye kadar ilerleyenler, ayak adını yalnız dördüncü heceyi aşanlara aktarmaya cesaret ettiler; ama ritimlerde ve vezinlerdeki önderliğe göz dikmelerine hiçbir şekilde izin vermediler. Oysa uzunların yerine kısalar ikiye katlanınca, aklın artık gösterdiği gibi, yedinci, hatta sekizinci heceye varılır; kimse ayağı bu sayıya kadar uzatmamıştır. Ama bir uzunun yerine iki kısa koyduğumuzda dörtten fazla heceli herhangi bir ayağın bu kurallı ayaklarla birlikte değil, onların yerine konabileceğinde ve kendi başına ritim yaratamayacağında uzlaştığımızı görüyorum. Akılla sınırlanması gereken şey sonsuza gitmesin; ritim üzerine aramızda yeterince tartışıldığını düşünüyorum. İstersen vezinlere geçelim.
Öğrenci: Elbette uygun.
7. Bölüm
Öğretmen: Öyleyse söyle: Vezin mi ayaklardan meydana gelir sence, yoksa ayaklar mı vezinden?
Öğrenci: Anlamıyorum.
Öğretmen: Ayaklar birleşince mi vezni yaratır, yoksa vezinler birleşince mi ayaklar yaratılır?
Öğrenci: Artık ne demek istediğini biliyorum: Ayaklar birleşince vezin meydana gelir diye düşünüyorum.
Öğretmen: Neden böyle düşünüyorsun?
Öğrenci: Çünkü ritimle vezin arasında şu fark olduğunu söyledin: Ritimde ayakların dizilişinin hiçbir belli sonu yoktur, vezinde ise vardır. Böylece bu ayak dizilişinin hem ritme hem vezne ait olduğu anlaşılır; ama orada sonsuz, burada sonludur.
Öğretmen: Öyleyse tek bir ayak vezin değildir.
Öğrenci: Elbette değil.
Öğretmen: Peki bir ayak ve bir yarım ayak?
Öğrenci: O da değil.
Öğretmen: Neden? Vezin ayaklardan meydana geldiği ve ikiden az olan yere elbette "ayaklar" denemeyeceği için mi?
Öğrenci: Öyle.
Öğretmen: Öyleyse az önce andığım o vezinlere bakalım ve hangi ayaklardan oluştuklarını görelim; çünkü bu tür şeyleri fark etmekte hâlâ acemi kalman sana yakışmaz. Bunlar şunlardır:
Ite igitur, Camenae, fonticolae puellae, quae canitis sub antris mellifluos sonores.
Vardığımız amaç için bunların yeterli olduğunu düşünüyorum. Şimdi sen bunları ölç ve hangi ayaklara sahip olduklarını bildir.
Öğrenci: Hiçbir şekilde yapamıyorum. Çünkü birbirine kurallı biçimde bağlanabilen ayakları ölçmem gerektiğini düşünüyorum ve buradan çıkamıyorum. İlk ayağı khoreios yaparsam, ardından iambos gelir; bu zamanca eşittir ama aynı biçimde vurulmaz. Daktilos yaparsam, ardından zamanca bile ona denk başka bir ayak gelmez. Koriambos yaparsam aynı güçlük var; çünkü geriye kalan ne zamanca ne vuruşça onunla uyuşur. Bu yüzden ya bu bir vezin değildir, ya da ayakların birleşmesi üzerine aramızda tartışılanlar yanlıştır; başka ne diyeceğimi bulamıyorum.
- M. Facile est ergo te etiam illud videre atque concedere, alios pedes esse pro his, penes quos rhythmi est principatus, alios qui cum his collocantur. Nam ubi pro longis singulis geminantur breves, pro eo qui rhythmum obtinet, alium locamus; velut pro iambo vel trochaeo tribrachum, aut pro spondeo dactylum aut anapaestum aut proceleusmaticum. Ubi vero non idem fit, non pro eo, sed cum eo ponitur quisquis miscetur inferiorum; ut cum dactylo anapaestus, cum ionico vero utrolibet diiambus vel dichorius: et reliqui similiter suo jure cum caeteris. An parum tibi dilucidum, vel falsum videtur? D. Jam intelligo. M. Responde ergo utrum illi qui pro aliis ponuntur, possint etiam ipsi per se facere rhythmum. D. Possunt. M. Omnesne? D. Omnes. M. Ergo et quinque syllabarum pes potest suo nomine rhythmum facere, quia pro bacchio vel cretico vel quolibet paeone poni potest. D. Non potest quidem; sed jam istum non vocamus pedem, si progressionis illius usque ad quaternarium numerum satis memini. Ego autem cum omnes posse respondi, pedes utique posse respondi. M. Laudo etiam in nomine retinendo diligentiam et vigilantiam tuam. Sed scias multis visum esse etiam senarum syllabarum pedes nuncupandos; sed amplius, quod sciam, nemini placuit. Et illi quibus hoc placuit, negaverunt ad rhythmum, aut ad metrum per se gignendum tam longos pedes adhiberi oportere. Itaque ne nomina quidem his indiderunt. Quocirca verissimus est ille progressionis modus, qui usque ad quatuor syllabas pervenit; quandoquidem hi omnes pedes, quibus divisis duo fieri non possunt, conjuncti pedem facere potuerunt: et ita qui in sextam syllabam usque progressi sunt, nomen tantum pedis in eos, qui quartam excesserunt, transferre ausi sunt; ad principatum vero, qui est in rhythmis et metris, nullo modo eos aspirare siverunt. Sed cum pro longis breves duplicantur, etiam ad septimam atque octavam, ut jam ostendit ratio, syllabam pervenitur: ad quem numerum nemo tetendit pedem. Sed quoniam video constare inter nos quemlibet plurium quam quatuor syllabarum, cum pro longa duas breves ponimus, non cum his legitimis pedibus, sed pro his, posse poni, neque per seipsos rhythmum creare, ne in infinitum eat quod ratione finiendum est, satisque jam inter nos de rhythmo existimo disputatum; transeamus ad metra, si placet. D. Placet vero. 15. M. Dic igitur, metrumne arbitreris pedibus fieri, an pedes metro. D. Non intelligo. M. Pedesne conjuncti metrum creant, an metris conjunctis pedes creantur? D. Scio jam quid dicas, et conjunctis pedibus metrum fieri puto. M. Cur tandem id putas? D. Quia inter rhythmum et metrum hoc interesse dixisti, quod in rhythmo contextio pedum nullum certum habet finem, in metro vero habet: ita ista pedum contextio et rhythmi et metri esse intelligitur; sed ibi infinita, hic autem finita constat. M. Ergo unus pes metrum non est. D. Non utique. M. Quid unus pes et semipes? D. Ne hoc quidem. M. Quare? an quia metrum pedibus confit, nec utique possunt dici pedes, ubi minus quam duo sunt? D. Ita est. M. Inspiciamus igitur metra illa quae a me paulo ante commemorata sunt, et videamus quibus pedibus constent: non enim te in hoc genere animadvertendo rudem esse adhuc decet. Ea sunt autem: Ite igitur, Camenae, / Fonticolae puellae, / Quae canitis sub antris / Mellifluos sonores. Satis haec esse ad id quod intendimus puto: tu jam metire ista, et quos habeant pedes renuntia. D. Omnino non possum: eos enim metiendos puto, qui sibi legitime copulari queunt; nec valeo me hinc expedire. Si enim primum chorium fecero, sequitur iambus, qui temporibus par est, sed non similiter plauditur: si dactylum, non sequitur alius qui ei saltem temporibus coaequetur: si choriambum, eadem difficultas est; quod enim restat, nec temporibus cum eo, nec plausu convenit. Quare aut hoc metrum non est, aut falsum est quod inter nos de pedum copulatione dissertum est: nam quid aliud dicam non invenio.
31_2Öğretmen: Bunun bir vezin olduğu, hem bir ayaktan fazla olmasından ve belli bir sonu bulunmasından, hem de kulakların kendi hükmünden kesindir. Çünkü içinde ritimlilik bulunmasaydı bu kadar tatlı bir eşitlikle ses vermez, bu kadar uyumlu bir hareketle vurulmazdı; ritimlilik ise elbette musikinin bu kısmından başka bir yerde bulunamaz. Aramızda uzlaşılanların yanlış olduğunu düşünmene ise şaşıyorum. Çünkü ne sayılardan daha kesin bir şey vardır, ne de ayakların o sayılışından ve yerleştirilişinden daha düzenli bir şey. Hem kulakları okşamak hem ritimde önderliği elde tutmak için ayaklarda geçerli olduğunu gördüğümüz her şey, hiçbir şekilde yanıltmayan sayıların oranının kendisinden çıkarıldı. Ama sen daha iyisi şuna bak: Quae canitis sub antris dizesini sık sık tekrarlayıp bu ritimlilikle hissini okşadığımda, bununla, sonuna kısa bir hece ekleyip onu da aynı biçimde tekrarlasam —Quae canitis sub antrisve— arasında ne fark var?
Öğrenci: İkisi de kulaklarıma hoş bir biçimde süzülüyor. Ama kısa bir hece eklediğin sonrakinin, daha uzun olduğu için, daha çok aralık ve zaman tuttuğunu kabul etmek zorundayım.
Öğretmen: Peki öncekini, Quae canitis sub antris dizesini, sondan sonra hiç susmadan tekrarladığımda? Sana aynı hoşluk ulaşıyor mu?
Öğrenci: Tersine, beni topal bir şey rahatsız ediyor; meğer ki o son heceyi öteki uzunlardan daha fazla uzatmış olasın.
Öğretmen: Öyleyse ister fazladan uzatılan şey, ister susulan şey olsun, zamanda bir aralığa sahip olduğunu düşünüyor musun?
Öğrenci: Başka nasıl olabilir?
- M. Metrum quidem esse et eo quod plus est quam pes, certumque finem habet, et ipsarum aurium judicio convincitur. Non enim tam suavi sonaret aequalitate, aut motu tam concinno plauderetur, si non inesset in illo numerositas, quae profecto esse nisi in hac parte musicae non potest. Falsa vero esse, quae inter nos constiterunt, miror quod existimes: non enim aut numeris quidquam est certius, aut illa pedum commemoratione et collocatione ordinatius. Nam ex ipsa numerorum ratione, quae nullo modo fallit, expressum est quidquid in eis et ad mulcendas aures, et ad obtinendum in rhythmo principatum valere perspeximus: sed vide potius cum saepe repeto, Quae canitis sub antris, demulceoque ista numerositate sensum tuum; quid distat inter hoc, et si adderem ad finem hujus brevem aliquam syllabam, et item istud eodem modo repeterem, Quae canitis sub antrisve? D. Utrumque mihi jucunde illabitur auribus: hoc tamen posterius, cui syllabam addidisti brevem, plus tenere spatii ac temporis, siquidem longius factum est, cogor fateri. M. Quid cum illud superius, Quae canitis sub antris, ita repeto, ut post finem nihil sileam? eademne ad te jucunditas pervenit? D. Imo nescio quid claudum me offendit, nisi forte illam ultimam plus quam caeteras longas produxeris. M. Ergo sive idipsum amplius quod producitur, sive quod siletur, censesne in tempore habere aliquid spatii? D. Qui aliter potest?
328. Bölüm
Öğretmen: Doğru düşünüyorsun. Ama şunu da söyle: Bu aralığın ne kadar olduğunu sanıyorsun?
Öğrenci: Bunu ölçmek pek zor.
Öğretmen: Doğru söylüyorsun. Ama bunu o kısa hecenin ölçtüğü sana açık görünmüyor mu? Onu eklediğimizde his, o veznin tekrarında ne son uzun hecenin alışılmışın ötesinde uzatılmasını aradı ne de bir sessizlik.
Öğrenci: Tamamen katılıyorum. Çünkü sen öncekini okuyup tekrarlarken ben de kendi kendime seninle birlikte sonrakini tekrarlıyordum. Böylece, senin sessizliğinle benim son kısa hecem denk düşerken ikisinde de aynı zaman aralığının geçtiğini hissettim.
Öğretmen: Öyleyse vezinlerde sessizliklerin bu aralıklarının belli olduğunu aklında tutmalısın. Bu yüzden kurallı bir ayakta bir eksik bulduğunda, bunun ölçülüp hesaba katılan bir sessizlikle karşılanıp karşılanmadığına bakman gerekecek.
Öğrenci: Bunu artık kavradım; gerisine devam et.
Öğretmen: Artık sessizliğin kendi ölçüsünü araştırmamız gerektiğini görüyorum. Koriambostan sonra bir bakkheios bulduğumuz bu vezinde, koriambos gibi altı zamanlık olması için bir zaman eksik olduğundan, kulaklar bunu çok kolay hissetti ve tekrarda bir kısa hecenin kaplayacağı kadar bir sessizlik koymaya zorladı. Ama koriambostan sonra bir spondeios konursa, başa dönerken iki zamanı sessizlikle geçirmemiz gerekir; şu örnekte olduğu gibi: Quae canitis fontem. Sanırım başa dönerken vuruşun topallamaması için susulması gerektiğini artık hissediyorsun. Ama bu sessizliğin ölçüsünün ne kadar olduğunu deneyebilmek için bir uzun hece ekle, Quae canitis fontem vos olsun ve bunu el çırparak tekrarla. Orada koriambostan sonra iki, burada üç uzun konduğu hâlde, el çırpışın öncekinde kapladığı kadar zaman kapladığını göreceksin. Bundan, orada iki zamanlık bir sessizlik konduğu anlaşılır. Koriambostan sonra bir iambos konursa, Quae canitis locos örneğinde olduğu gibi, üç zaman susmak zorunda kalırız. Bunu araştırmak için ya bir iambos daha, ya bir khoreios, ya da bir tribrakhys eklenir; şöyle: Quae canitis locos bonos, ya da Quae canitis locos monte, ya da Quae canitis locos nemore. Bunlar eklenince tekrar sessizlik olmadan hoş ve eşit biçimde bizi etkilediğinden ve el çırpılınca bu üçünün her birinin, sustuğumuz o dizenin tuttuğu kadar aralık tuttuğu bulunduğundan, orada üç zamanlık bir sessizlik bulunduğu açıkça ortaya çıkar. Koriambostan sonra tek bir uzun hece de konabilir; öyle ki dört zaman susulur. Çünkü koriambos, kalkışı ile inişi bire iki oranında uyuşacak biçimde de bölünebilir. Bu veznin örneği Quae canitis res dizesidir. Buna ya iki uzun, ya bir uzun ve iki kısa, ya kısa, uzun ve kısa, ya iki kısa ve bir uzun, ya da dört kısa eklersen, altı zamanlık ayağı doldurursun; öyle ki dize hiçbir sessizlik gerektirmeden tekrarlanır. Şunlar böyledir: Quae canitis res pulchras, Quae canitis res in bona, Quae canitis res bonumve, Quae canitis res teneras, Quae canitis res modo bene. Bunları öğrenip kabul ettikten sonra, sanırım bir zamandan daha az susulamayacağı, dört zamandan daha fazla da susulmaması gerektiği sana artık yeterince açıktır. Çünkü üzerine çok şey söylenmiş olan o ölçülü ilerleme budur; hem de bütün ayaklarda hiçbir kalkış ya da iniş dört zamandan fazlasını kaplamaz.
Bu yüzden belli bir sonu olan, bir ayaktan fazlasına sahip bulunan ve sayılar üzerinde düşünülmeden önce tabii bir hareketle hissi bir tür eşitlikle okşayan bir şey şarkıyla söylendiğinde ya da okunduğunda, bu artık vezindir. Çünkü iki ayaktan az da olsa, bir ayağı aştığı ve susmaya zorladığı için —ölçüsüz değil, ikinci ayağa ait zamanları doldurmaya yetecek kadar—, işitme onu iki ayak yerine kabul eder; çünkü başa dönülünceye kadar iki ayağın zamanlarını kaplar, sese belli ve ölçülü bir ara sessizliği de eklenir. Ama şimdi bana, söylenenleri öğrendikten sonra onlara katılıp katılmadığını söylemeni isterim.
Öğrenci: Öğrendim ve katılıyorum.
Öğretmen: Bana inandığın için mi, yoksa onların doğru olduğunu kendin görerek mi?
Öğrenci: Elbette kendim görerek; gerçi bunların doğru olduğunu sen söylerken anlıyorum.
- M. Recte censes. Sed dic mihi etiam quantum spatium putas esse? D. Metiri hoc omnino difficile est. M. Verum dicis: sed nonne tibi videtur brevis illa syllaba id metiri, quam cum addidimus, neque longae ultimae ultra solitum productionem, neque ullum silentium in ejus metri repetitione sensus desideravit? D. Omnino assentior: nam et te illud superius pronuntiante atque repetente, hoc posterius ego apud me ipse repetebam pariter tecum: ita sensi idem spatium temporis ambobus occurrere, cum silentio tuo brevis mea ultima conveniret. M. Teneas igitur oportet haec silentiorum spatia certa in metris esse. Quare cum inveneris aliquid deesse pedi legitimo, considerare te oportebit, utrum dimenso atque annumerato silentio compensetur. D. Teneo jam istud, persequere caetera. 18. M. Video jam nos quaerere debere ipsius silentii modum: namque in hoc metro, ubi post choriambum bacchium comperimus, quia unum tempus deest ut sex temporum esset sicut choriambus, facillime id aures senserunt, et in repetitione tanti spatii silentium interponere coegerunt, quantum syllaba occuparet brevis: at si post choriambum locetur spondeus, duo nobis tempora cum silentio peragenda sunt ad caput redeuntibus, veluti hoc est, Quae canitis fontem. Nam te sentire jam credo silendum esse, ut cum redimus ad caput, plausus non claudicet. Sed ut experiri queas quanta silentii hujus mensura sit, adde unam syllabam longam, ut fiat, Quae canitis fontem vos; atque hoc cum plausu repete: videbis tantum occupare temporis plausum, quantum in superiore occupabat, cum ibi duae longae post choriambum, hic tres sint locatae. Unde apparet duum ibi temporum interponi silentium. At si post choriambum iambus locetur, sicut hoc est, Quae canitis locos, tria tempora silere cogimur: quod ut exploretur, adduntur sive per alterum iambum, sive per chorium, sive per tribrachum, ut sit ita: Quae canitis locos bonos: aut, Quae canitis locos monte: aut, Quae canitis locos nemore. His enim additis, cum sine silentio jucunda et aequabilis repetitio movet, et plausu adhibito tantum spatii haec tria singula tenere inveniuntur, quantum illud in quo silebamus, manifestum fit trium temporum ibi esse silentium. Potest post choriambum una syllaba longa constitui, ut quatuor tempora sileantur. Nam etiam sic choriambus dividi potest, ut simplo et duplo levatio sibi positioque conveniant. Hujus metri exemplum est, Quae canitis res. Cui si addas vel duas longas, vel longam et duas breves, vel brevem et longam et brevem, vel duas breves et longam, vel quatuor breves, implebis sex temporum pedem, ut nullo desiderato silentio repetatur. Talia sunt, Quae canitis res pulchras, Quae canitis res in bona, Quae canitis res bonumve, Quae canitis res teneras, Quae canitis res modo bene. Quibus cognitis atque concessis, credo tibi jam satis apparere, nec minus uno tempore sileri posse, nec plus quatuor temporibus sileri oportere. Nam et ipsa est illa, de qua jam multa dicta sunt, moderata progressio; et in omnibus pedibus nulla levatio aut positio amplius quam quatuor occupat tempora. 19. Itaque cum aliquid canitur sive pronuntiatur quod habeat certum finem, et plus habeat quam unum pedem, et naturali motu ante considerationem numerorum sensum quadam aequabilitate demulceat, jam metrum est. Quanquam enim minus habeat quam duos pedes, tamen quia excedit unum et silere cogit, non sine mensura, sed quantum implendis temporibus satis est quae alteri debentur pedi; pro duobus pedibus auditus accipit, quod duorum pedum occupat tempora donec ad caput redeatur, dum annumeratur sono etiam certum atque dimensum intervalli silentium. Sed jam mihi dicas velim, utrum his quae dicta sunt cognitis assentiaris. D. Cognovi et assentior. M. Mihine credens, an per te ipse vera esse perspiciens? D. Per me ipse sane, quamvis dicente te vera haec esse cognosco.
339. Bölüm
Öğretmen: Haydi öyleyse, veznin nereden başladığını bulduğumuza göre, nereye kadar ilerlediğini de bulalım. Çünkü vezin iki ayakla başlar; bu ayaklar ya sesin kendisiyle dolar, ya da eksik olanı doldurmak için sessizlik hesaba katılır. Bu yüzden şimdi o dörtlü ilerlemeye yeniden bakman ve bana veznin kaç ayağa kadar uzanması gerektiğini bildirmen gerek.
Öğrenci: Bu elbette kolay. Çünkü akıl bunun sekiz ayak olduğunu yeterince öğretiyor.
Öğretmen: Peki? Bilginlerin, belli bir oranla ölçülüp birleştirilmiş iki üyeden oluşana dize dediklerini söylediğimizi hatırlıyor musun?
Öğrenci: İyi hatırlıyorum.
Öğretmen: Öyleyse dizenin iki ayaktan değil iki üyeden oluştuğu söylendiğine ve dizenin tek bir ayağa değil birçok ayağa sahip olduğu açık olduğuna göre, şeyin kendisi üyenin ayaktan daha uzun olduğunu göstermiyor mu?
Öğrenci: Gerçekten öyle.
Öğretmen: Ama dizede üyeler eşitse, sıra tersine çevrilebilir ve hiçbir fark olmadan ilk kısım son, son kısım ilk olabilir, değil mi?
Öğrenci: Anlıyorum.
Öğretmen: Öyleyse bu olmasın ve dizede başladığı üyenin bittiği üyeden başka olduğu yeterince görünüp ayırt edilsin diye, üyelerin eşit olmaması gerektiğini reddedemeyiz.
Öğrenci: Hiçbir şekilde.
Öğretmen: Öyleyse istersen bunu önce pirikiosta inceleyelim. Sanırım sana, ayaktan fazla olan ilk şey bu olduğu için, bir üyenin üç zamandan az olamayacağı artık açık görünüyor.
Öğrenci: Katılıyorum.
Öğretmen: Öyleyse en küçük dize kaç zamana sahip olacak?
Öğrenci: O tersine çevrilme beni geri çekmeseydi altı derdim. Öyleyse yedi zamanı olacak; çünkü bir üye üçten az zamana sahip olamaz, ama daha fazlasına sahip olması henüz yasaklanmadı.
Öğretmen: Doğru anlıyorsun. Ama söyle: Yedi zaman kaç pirikios ayağı eder?
Öğrenci: Üç buçuk.
Öğretmen: Öyleyse başa dönülürken ayağın aralığı dolabilsin diye bir zamanlık bir sessizlik gerekir.
Öğrenci: Elbette gerekir.
Öğretmen: Bu da hesaba katılınca kaç zaman olacak?
Öğrenci: Sekiz.
Öğretmen: Öyleyse ilk ayak olan en küçük ayak ikiden az zamana sahip olamadığı gibi, ilk dize olan en küçük dize de sekiz zamandan azına sahip olamaz.
Öğrenci: Öyle.
Öğretmen: Peki daha büyüğünün olmaması gereken en büyük dize? O kaç zamanlık olmalı? Hakkında bu kadar sık bu kadar çok şey söylenen o ilerlemeye zihnimizi yöneltirsek, bunu hemen görmez misin?
Öğrenci: Bir dizenin otuz iki zamandan uzun olamayacağını artık anlıyorum.
Öğretmen: Peki veznin uzunluğu? En küçük vezin en küçük dizeden bu kadar küçük olduğuna göre, veznin dizeden daha uzun olması gerektiğini düşünür müsün?
Öğrenci: Düşünmem.
Öğretmen: Öyleyse vezin iki ayakla, dize dört ayakla başladığına —ya da sessizlik hesaba katılarak, vezin iki ayaklık, dize dört ayaklık bir aralıkla— ve vezin sekiz ayağı aşmadığına göre, dize de bir vezin olduğu için onun da bu kadar ayağı aşmaması zorunlu değil mi?
Öğrenci: Öyle.
Öğretmen: Yine, dize otuz iki zamandan uzun olmadığına göre, vezin de —dizede öngörülen türden iki üyeli bir birleşimi yoksa, yalnız belli bir sonla kapanıyorsa— bir dize uzunluğundadır ve dizeden uzun olmamalıdır. Öyleyse dizenin sekiz ayağı aşmaması gerektiği gibi, veznin de otuz iki zamanı aşmaması gerektiği açık değil mi?
Öğrenci: Katılıyorum.
Öğretmen: Öyleyse vezin ve dize için zaman aralığı da ayak sayısı da aynı olacak; ikisinin de ötesine geçmemesi gereken ortak bir sınır bulunacak. Gerçi vezin, başladığı ayakların dört katında; dize ise, kendisinin de başladığı zamanların dört katında sona erer. Böylece büyümenin ölçüsünde o dörtlü oran korunmuş olur: Vezin dizeyle ayaklarda, dize vezinle zamanlarda ortaklaşır.
Öğrenci: Anlıyorum ve onaylıyorum; bu uyumun ve uzlaşmanın böyle olmasından da zevk alıyorum.
- M. Age ergo nunc quoniam invenimus unde metrum esse incipiat, inveniamus etiam quousque procedat. Nam metrum incipit a duobus pedibus, sive ipso sono plenis, sive ad implendum quod deest annumerato silentio. Quare oportet te jam respicere ad illam quaternariam progressionem, mihique renuntiare usque ad quot pedes metrum tendere debeamus. D. Facile istud quidem est. Nam octo pedes esse ratio satis docet. M. Quid? illud recordarisne, dixisse nos eum versum a doctis appellatum, qui duobus membris certa ratione dimensis copulatisque constaret? D. Bene memini. M. Cum ergo non sit dictum duobus pedibus, sed duobus membris constare versum, cumque manifestum sit versum non unum pedem habere, sed plures; nonne ipsa res indicat longius membrum esse quam pedem? D. Ita vero. M. At si membra aequalia sint in versu, nonne praeposterari poterit, ut prima pars sine discrimine ultima, et ultima prima fiat? D. Intelligo. M. Ergo ut hoc non accidat, satisque appareat discernaturque in versu aliud esse membrum quo incipit, aliud quo desinit; non possumus recusare inaequalia membra esse oportere. D. Nullo modo. M. Id ergo prius in pyrrhichio consideremus, si placet, in quo jam credo videri tibi minus tribus temporibus membrum esse non posse, quoniam id primum est plus quam pes. D. Assentior. M. Ergo minimus versus quot tempora possidebit? D. Dicerem sex, nisi me illa praeposteratio revocaret. Septem ergo habebit: quia minus quam tria membrum habere non potest; plus autem habere, nondum prohibitum est. M. Recte intelligis. Sed dic quot pedes pyrrhichios habeant septem tempora. D. Tres et semis. M. Debetur ergo unius temporis silentium, dum ad principium reditur, ut spatium pedis possit impleri. D. Debetur sane. M. Hoc annumerato quot tempora erunt? D. Octo. M. Ut ergo minimus, qui etiam primus est pes, minus quam duo; ita minimus qui primus est versus, minus habere quam octo tempora non potest. D. Ita est. M. Quid maximus versus, quo ampliorem esse non oporteat? quot tandem temporum esse debet? Nonne statim videbis, si ad illam progressionem retulerimus animum, de qua toties tam multa dicta sunt? D. Jam intelligo ampliorem quam triginta duum temporum versum esse non posse. 21. M. Quid de metri longitudine? censesne ampliorem esse debere quam versus, cum metrum id quod est minimum, tanto minus sit quam minimus versus? D. Non censeo. M. Cum ergo metrum incipiat a duobus pedibus, versus a quatuor; aut illud ab spatio duorum pedum, hoc a quatuor annumerato silentio; metrum autem octo pedes non excedat: nonne cum et versus metrum sit, necesse est eum pedes totidem non excedere? D. Ita est. M. Rursus cum versus non sit longior quam triginta duum temporum, et metrum sit etiam longitudo versus, si conjunctionem duorum membrorum talem non habeat qualis in versu praecipitur, sed tantum certo fine claudatur, neque debeat longius esse quam versus: nonne manifestum est ut versum pedes octo, ita metrum triginta duo tempora excedere non oportere? D. Assentior. M. Erit ergo idem spatium temporis, et idem numerus pedum et metro et versui, communisque quidam terminus, ultra quem progredi utrumque non debeat: quamvis metrum quadruplicatis pedibus, a quibus esse incipit; versus autem quadruplicatis temporibus, a quibus et ipse esse incipit, finiatur: ut crescendi scilicet modum quaternaria illa ratione servata metrum cum versu communicaverit in pedibus, versus cum metro in temporibus. D. Intelligo, et probo; atque ita se habere istam concordiam consensionemque delector.