II. Kitap
141. Bölüm
Öğretmen: Öyleyse dikkatle dinle ve bunu tartışmamızın âdeta ikinci bir girişi say. Önce şunu söyle: Gramercilerin öğrettiği kısa ve uzun heceler arasındaki farkı iyi öğrendin mi? Yoksa bunları ister bil ister bilme, bu işlerden hiç anlamıyormuşuz gibi araştırmayı mı tercih edersin; öyle ki her şeye bizi kökleşmiş bir alışkanlık ya da peşin hükümlü bir otorite zorlamasın, akıl götürsün?
Öğrenci: Böyle istememe yalnız akıl değil, bu heceler konusundaki bilgisizliğim de —itiraf etmekten neden çekineyim?— yol açıyor.
Öğretmen: Peki, hiç değilse şunu söyle: Konuşmamızda bazı hecelerin hızla ve pek kısa, bazılarının ise daha uzatılarak ve daha uzun süre söylendiğini kendi başına hiç fark etmedin mi?
Öğrenci: İnkâr edemem; buna karşı sağır değildim, ben de fark ettim.
Öğretmen: Ama şunu bilmeni isterim: Yunanca grammatikē, Latince litteratura denen bütün o ilim, rivayeti korumayı üstlendiğini söyler; daha ince bir akıl yürütmenin gösterdiği gibi yalnız bunu, kalın kafalıların bile kabul ettiği gibi de en çok bunu. Söz gelişi cano dediğinde ya da onu bir dizeye koyduğunda, ya söylerken bu kelimenin ilk hecesini uzatırsan ya da onu dizede uzun hecenin gelmesi gereken bir yere koyarsan, gramerci seni ayıplar. Rivayetin o bekçisi, bu hecenin neden kısa okunması gerektiğine başka hiçbir gerekçe göstermez; yalnız bizden önce yaşamış, kitapları elimizde bulunan ve gramercilerce okutulan yazarların onu uzun değil kısa kullandıklarını söyler. Demek ki burada geçerli olan ne varsa otoritedir. Musikinin aklı ise —seslerin akla uygun ölçüsü ve ritmi onun alanına girer— yalnız şuna bakar: Hece, bulunduğu şu ya da bu yerde, kendi ölçülerinin gerektirdiği gibi kısa ya da uzun okunuyor mu? Bu kelimeyi iki uzun hecenin gelmesi gereken yere koyar ve kısa olan ilk heceyi söyleyişinle uzatırsan, musiki buna hiç kızmaz; çünkü kulağa o ritmin gerektirdiği süreler ulaşmıştır. Gramerci ise bunun düzeltilmesini, yani dediğim gibi, yazılarını koruduğu eskilerin otoritesine göre ilk hecesi uzun okunan bir kelime koymanı ister.
- M. Attende igitur diligenter, et nunc demum accipe quasi alterum nostrae disputationis exordium. Ac primum responde, utrum bene didiceris eam quam grammatici docent, syllabarum brevium longarumque distantiam; an vero sive ista noris sive ignores, malis ut ita quaeramus, quasi omnino rudes harum rerum simus, ut ad omnia nos ratio potius perducat, quam inveterata consuetudo, aut praejudicata cogat auctoritas. D. Ita plane malle me, non modo ipsa ratio, sed istarum etiam syllabarum imperitia (quid enim fateri dubitem?) impellit. M. Age jam, saltem illud eloquere, utrum tu ipse per te nunquam animadverteris in locutione nostra alias syllabas raptim et minime diu, alias autem productius et diutius enuntiari. D. Negare non possum non me ad ista etiam surdum fuisse. M. Atqui scias velim totam illam scientiam, quae grammatica graece, latine autem litteratura nominatur, historiae custodiam profiteri, vel solam, ut subtilior docet ratio; vel maxime, ut etiam pinguia corda concedunt. Itaque verbi gratia cum dixeris, cano, vel in versu forte posueris, ita ut vel tu pronuntians producas hujus verbi syllabam primam, vel in versu eo loco ponas, ubi esse productam oportebat; reprehendet grammaticus, custos ille videlicet historiae, nihil aliud asserens cur hanc corripi oporteat, nisi quod hi qui ante nos fuerunt, et quorum libri exstant tractanturque a grammaticis, ea correpta, non producta usi fuerint. Quare hic quidquid valet, auctoritas valet. At vero musicae ratio, ad quam dimensio ipsa vocum rationabilis et numerositas pertinet, non curat nisi ut corripiatur vel producatur syllaba, quae illo vel illo loco est secundum rationem mensurarum suarum. Nam si eo loco ubi duas longas syllabas poni decet, hoc verbum posueris, et primam quae brevis est, pronuntiatione longam feceris, nihil musica omnino succenset: tempora enim vocum ea pervenere ad aures, quae illi numero debita fuerunt. Grammaticus autem jubet emendari, et illud te verbum ponere cujus prima syllaba producenda sit, secundum majorum, ut dictum est, auctoritatem, quorum scripta custodit.
152. Bölüm
Öğretmen: Bu yüzden biz, musikinin akıl yollarını izlemeyi üstlendiğimize göre, hangi hecenin kısa, hangisinin uzun okunacağını bilmesen de bu bilgisizliğin bize engel olmayabilir; bazı hecelerin daha kısa, bazılarının daha uzun söylendiğini fark ettiğini söylemen bize yeter. Öyleyse şimdi şunu soruyorum: Dizelerin sesi kulakların yoluyla sana hiç haz verdi mi?
Öğrenci: Pek çok kez; öyle ki neredeyse hiçbir dizeyi zevk almadan dinlemedim.
Öğretmen: Peki biri, dinlerken zevk aldığın bir dizede, o dizenin düzeninin gerektirmediği bir yerde heceleri uzatır ya da kısaltırsa, aynı zevki alabilir misin?
Öğrenci: Tersine, bunu rahatsız olmadan dinleyemem.
Öğretmen: Öyleyse zevk aldığını söylediğin seste seni sayıların belli bir ölçüsünün sevindirdiğinden hiç şüphe yoktur; bu ölçü bozulunca o zevk kulaklara verilemez.
Öğrenci: Açık.
Öğretmen: Şimdi söyle bakalım, dizenin sesi bakımından, Arma virumque cano, Troiae qui primus ab oris ("Silahları ve o adamı söylerim, Truva kıyılarından ilk gelen...") demem ile qui primis ab oris demem arasında ne fark var?
Öğrenci: Bana ikisi de, o ölçü bakımından, aynı ses veriyor.
Öğretmen: Ama bu benim okuyuşumla oldu; gramercilerin barbarizm dediği kusuru işleyerek. Çünkü primus'ta bir uzun, bir kısa hece vardır; primis'te ise ikisi de uzatılmalıdır. Ben ise sonuncuyu kısa okudum; bu yüzden kulakların hiçbir aldatmacaya uğramadı. Bu yüzden ben okurken hecelerde "uzun süre" ile "uzun süre değil"in ne olduğunu hissedip hissetmediğini tekrar tekrar denemeliyiz; ta ki tartışmamız, başladığımız gibi, ben sorup sen cevap vererek ilerleyebilsin. Şimdi barbarizm yaptığım o dizeyi tekrarlayacağım ve kulakların rahatsız olmasın diye kısa okuduğum o heceyi, gramercilerin buyurduğu gibi uzatacağım. Sen de bana dizenin o ölçüsünün hissini aynı hazla etkileyip etkilemediğini bildir. Şöyle okuyayım: Arma virumque cano, Troiae qui primīs ab oris.
Öğrenci: Şimdi sesin bir çirkinliğinden rahatsız olduğumu inkâr edemem.
Öğretmen: Haklı olarak. Burada barbarizm yapılmadığı hâlde, hem gramerin hem musikinin ayıpladığı bir kusur işlendi. Gramer ayıplar, çünkü son hecesi uzun okunması gereken kelime, kısa hecenin gelmesi gereken bir yere konmuştur. Musiki ise yalnız şunun için ayıplar: Kısa okunması gereken yerde bir ses, hangi ses olursa olsun, uzatılmış ve ritmik ölçünün istediği süre verilmemiştir. Bu yüzden hissin neyi, otoritenin neyi istediğini artık yeterince ayırt ediyorsan, sırada şunu görmek var: O his, uzatılmış ya da kısaltılmış seslerde neden bazen zevk alır, bazen rahatsız olur? Çünkü "uzun süre" ve "uzun süre değil" ile ilgili olan budur. Hatırlarsın sanırım, açıklamayı üstlendiğimiz kısım da buydu.
Öğrenci: Ben hem onu ayırt ettim hem bunu hatırlıyorum; ardından gelecekleri de büyük bir dikkatle bekliyorum.
- Quamobrem nos, cum rationes musicae persequendas susceperimus, etiam si nescis quae syllaba corripienda, quae producenda sit; possumus tamen non impediri hac ignorantia tua, satisque habere, quod te animadvertisse dixisti alias syllabas correptiores, alias productiores. Quare illud nunc quaero, utrum sonus versuum aliquando te aliqua per aures voluptate commoverit. D. Prorsus saepissime, ita ut nunquam fere sine delectatione versum audierim. M. Si quis ergo in versu, quo audito delectaris, eo loco quo ratio ejusdem versus non postulat, vel producat syllabas, vel corripiat, num eodem modo delectari potes? D. Imo audire hoc sine offensione non possum. M. Nullo modo igitur dubium est, quin te in sono quo te delectari dicis, dimensio quaedam numerorum delectet, qua perturbata delectatio illa exhiberi auribus non potest. D. Manifestum est. M. Dic mihi deinceps quod ad sonum versus attinet, quid intersit, utrum dicam, Arma virumque cano, Trojae qui primus ab oris: an, qui primis ab oris. D. Mihi vero utrumque, quantum ad illam dimensionem pertinet, idem sonat. M. At hoc mea pronuntiatione factum est, cum eo scilicet vitio quod barbarismum grammatici vocant: nam primus, longa est et brevis syllaba; primis autem, ambae producendae sunt: sed ego ultimam earum corripui; ita nihil fraudis passae sunt aures tuae. Quamobrem illud etiam atque etiam tentandum est, utrum me pronuntiante sentias, quid sit in syllabis diu et non diu, ut nostra disputatio, me interrogante ac te respondente, sicut instituimus, possit procedere. Itaque jam eumdem versum in quo barbarismum feceram, repetam, et illam syllabam quam, ne tuae aures offenderentur, corripui, producam, ut grammatici jubent: tu mihi renuntiato, utrum illa versus dimensio sensum tuum eadem afficiat voluptate: sic enim pronuntiem, Arma virumque cano, Trojae qui primis ab oris. D. Nunc vero negare non possum, nescio qua soni deformitate me offensum. M. Non injuria: quanquam enim barbarismus factus non sit, id tamen vitium factum est, quod et grammatica reprehendat et musica: grammatica, quia id verbum, cujus novissima syllaba producenda est, eo loco positum est ubi corripienda poni debuit; musica vero tantummodo quia producta quaelibet vox est eo loco, quo corripi oportebat, et tempus debitum quod numerosa dimensio postulabat, redditum non est. Quocirca si jam satis discernis quid sensus, quid auctoritas postulet, sequitur ut videamus, ille ipse sensus cur alias delectetur in sonis vel productis vel correptis, alias offendatur: id est enim quod ad diu et non diu pertinet. Quam partem nos explicandam suscepisse credo quod memineris. D. Ego vero et illud discrevi, et hoc memini, et ea quae sequuntur intentissime exspecto.
163. Bölüm
Öğretmen: Sence sırada ne var? Heceleri birbiriyle karşılaştırmaya başlamak ve birbirlerine göre hangi sayılara sahip olduklarını görmek değil mi; tıpkı daha önce hareketleri aramızda o kadar uzun bir akıl yürütmeyle ele aldığımız gibi? Çünkü ses veren her şey de harekettedir; heceler de elbette ses verir. Bunlardan herhangi biri inkâr edilebilir mi?
Öğrenci: Hiçbir şekilde.
Öğretmen: Öyleyse heceler birbiriyle karşılaştırıldığında birtakım hareketler birbiriyle karşılaştırılmış olur; bunlarda da sürenin zaman ölçüsüyle belli sayılar araştırılabilir.
Öğrenci: Öyle.
Öğretmen: Peki tek bir hece kendisiyle karşılaştırılabilir mi? Çünkü sen başka türlü düşünmüyorsan, teklik her karşılaştırmadan kaçar.
Öğrenci: Başka türlü düşünmüyorum.
Öğretmen: Peki? Bir hecenin bir heceyle, bir ya da iki hecenin iki ya da üç heceyle ve böylece daha çoğuyla karşılaştırılabileceğini inkâr eder misin?
Öğrenci: Bunu kim inkâr eder?
Öğretmen: Şunu da gör: Kısa olan ve hiç uzun sürmeden söylenen, başlar başlamaz da biten herhangi bir hece, yine de zamanda bir aralık kaplar ve kendine ait küçük bir süresi vardır.
Öğrenci: Söylediğinin zorunlu olduğunu görüyorum.
Öğretmen: Şimdi söyle, saymaya nereden başlarız?
Öğrenci: Elbette birden.
Öğretmen: Öyleyse eskilerin, zamanda kısa hecenin kapladığı bu en küçük aralığa "bir zaman" demeleri saçma değildi; çünkü kısadan uzuna doğru ilerleriz.
Öğrenci: Doğru.
Öğretmen: Şimdi şunu da fark etmelisin: Sayılarda ilk ilerleme birden ikiye olduğu gibi, hecelerde de, yani kısadan uzuna ilerlediğimizde, uzun hece iki katı zamana sahip olmalıdır. Bundan dolayı kısa hecenin kapladığı aralığa haklı olarak "bir zaman" deniyorsa, uzun hecenin kapladığı aralığa da haklı olarak "iki zaman" denir.
Öğrenci: Pek doğru; aklın bunu istediğini kabul ediyorum.
- M. Quae putas, nisi ut incipiamus sibimet syllabas comparare, et videre quos numeros ad sese habeant; sicut de motibus jam inter nos tam longa superius ratione tractatum est? In motu est enim etiam omne quod sonat; et syllabae utique sonant: an quidquam horum negari potest? D. Nullo modo. M. Cum ergo inter se syllabae conferuntur, motus quidam inter se conferuntur, in quibus possint numeri quidam temporis mensura diuturnitatis inquiri. D. Ita est. M. Num igitur potest sibi una syllaba comparari? Nam omnem comparationem, nisi tu aliud putes, singularitas fugit. D. Nihil puto aliud. M. Quid? una uni, aut una vel duae duabus vel tribus, et deinceps pluribus, quin possint sibimet conferri, num negas? D. Quis hoc negaverit? M. Rursus hoc vide, quamlibet syllabam brevem minimeque diu pronuntiatam, et mox ut coeperit desinentem, occupare tamen in tempore aliquid spatii, et habere quamdam morulam suam. D. Video necesse esse quod dicis. M. Dic nunc, unde numerum exordiamur. D. Ab uno scilicet. M. Non absurde igitur hoc in tempore quasi minimum spatii, quod brevis obtinet syllaba, unum tempus veteres vocaverunt: a brevi enim ad longam progredimur. D. Verum est. M. Sequitur jam, ut illud quoque animadvertas, quoniam ut in numeris ab uno ad duo est prima progressio; ita in syllabis, qua scilicet a brevi ad longam progredimur, longam duplum temporis habere debere: ac per hoc si spatium quod brevis occupat, recte unum tempus vocatur; spatium item quod longa occupat, recte duo tempora nominari. D. Recte prorsus: nam id rationem postulare consentio.
174. Bölüm
Öğretmen: Haydi şimdi karşılaştırmaların kendilerine bakalım. Soruyorum: Bir kısa hece bir kısa heceye göre sence hangi orandadır, ya da bu hareketlere birbirlerine göre ne ad verilir? Çünkü yanılmıyorsam hatırlarsın, önceki konuşmamızda birbirleriyle belli bir ritmik uyum içinde olan bütün hareketlere adlar koymuştuk.
Öğrenci: Onlara "eşit" dendiğini hatırlıyorum; çünkü birbirlerine göre aynı miktarda zamana sahiptirler.
Öğretmen: Peki hecelerin, birbirlerine göre belli sayılara sahip olacak biçimde karşılaştırıldıkları bu karşılaştırmayı adsız mı bırakmalı?
Öğrenci: Sanmıyorum.
Öğretmen: Bilesin ki eskiler seslerin böyle bir karşılaştırmasına "ayak" (pes) demişlerdir. Ama aklın ayağı nereye kadar ilerletmemize izin verdiğine dikkatle bakmalıyız. Öyleyse şimdi şunu da söyle: Bir kısa ve bir uzun hece birbirleriyle hangi oranda karşılaştırılır?
Öğrenci: Sanırım bu karşılaştırma "katlı" dediğimiz sayı türünden çıkar; çünkü burada birin ikiye, yani kısa hecenin bir zamanının uzun hecenin iki zamanına karşılaştırıldığını görüyorum.
Öğretmen: Peki heceler, önce uzun, sonra kısa hece söylenecek biçimde dizilirse? Sıra değişti diye katlı sayıların oranı kalmaz mı? Çünkü o ayakta bire karşı iki varsa, bunda ikiye karşı bir bulunur.
Öğrenci: Öyle.
Öğretmen: Peki? İki uzun heceden oluşan ayakta iki zaman iki zamanla karşılaştırılmaz mı?
Öğrenci: Açık.
Öğretmen: Öyleyse bu karşılaştırma hangi orandan türer?
Öğrenci: Elbette "eşit" denenlerin oranından.
Öğretmen: Haydi şimdi bana söyle: İki kısa heceden başlayıp iki uzun heceye varıncaya kadar kaç ayak karşılaştırmasını ele aldık?
Öğrenci: Dört: Önce iki kısadan, ikinci olarak kısa ve uzundan, üçüncü olarak uzun ve kısadan, dördüncü olarak iki uzundan söz edildi.
Öğretmen: İki hece birbiriyle karşılaştırıldığında dörtten fazla olabilir mi?
Öğrenci: Hiçbir şekilde. Çünkü heceler, kısa olan bir, uzun olan iki zamana sahip olacak biçimde bu ölçüyü almış olduğuna ve her hece ya kısa ya uzun olduğuna göre, iki hece ayak oluşturmak üzere ya kısa ve kısa, ya kısa ve uzun, ya uzun ve kısa, ya da uzun ve uzun olmaktan başka nasıl karşılaştırılıp birleştirilebilir?
Öğretmen: Şunu da söyle: İki heceli ayakların en küçüğü kaç zamanlıktır, en büyüğü kaç?
Öğrenci: Onunki iki, bununki dört.
Öğretmen: Görüyor musun, ilerleme, ister ayaklarda ister zamanlarda olsun, dört sayısına kadar olabildi, ötesine değil?
Öğrenci: Açıkça görüyorum; sayılardaki ilerlemenin oranını hatırlıyorum ve aynı gücün burada da bulunduğunu, ruhumda büyük bir hazla hissediyorum.
Öğretmen: Öyleyse ayaklar hecelerden, yani seslerdeki ayrı ve âdeta eklemli hareketlerden oluştuğuna, heceler de zamanlarla uzadığına göre, ayakların da zamanların da dört sayısına kadar ilerlediğini gördüğün gibi, ayağın da dört heceye kadar ilerlemesi gerektiğini düşünmüyor musun?
Öğrenci: Söylediğin gibi düşünüyorum; bunun kusursuz bir akla uygun göründüğünü anlıyorum; sırası gelen adımı bekliyorum.
- M. Age, nunc collationes ipsas videamus: nam una brevis syllaba ad unam brevem syllabam quaero quam rationem tibi habere videatur, vel hi motus inter se quid vocentur. Meministi enim, nisi fallor, in superiore sermone nos omnibus motibus, qui inter se aliqua numerositate conveniunt, imposuisse vocabula. D. Aequales eos memini nominatos: tantumdem enim ad sese habent temporis. M. Sed istam collationem syllabarum qua sibi jam conferuntur ut habeant ad se aliquos numeros, num censes sine vocabulo esse relinquendam? D. Non puto. M. Atqui scias, veteres pedem nuncupasse talem collationem sonorum. Sed quousque pedem progredi ratio sinat, diligenter advertendum est. Quamobrem jam dic etiam, brevis et longa syllaba qua sibi ratione conferuntur? D. Opinor, ex illo genere numerorum, quos complicatos vocavimus, istam collationem manare: siquidem in ea simplum ad duplum collatum esse video, id est unum tempus brevis syllabae ad duo tempora longae syllabae. M. Quid si ita ordinentur, ut prius longa, deinde brevis syllaba pronuntietur? num quia ordo mutatus est, ideo complicatorum numerorum ratio non manet? Nam ut in illo pede simplum ad duplum, ita in isto duplum ad simplum invenitur. D. Ita est. M. Quid? in pede duarum longarum, nonne duo tempora duobus temporibus conferuntur? D. Manifestum est. M. Ex qua ergo ratione ducitur ista collatio? D. Ex eorum scilicet qui aequales appellati sunt. 5. M. Age, nunc dic mihi, ex quo a duabus brevibus orsi ad duas syllabas longas pervenimus, quot pedum collationes tractaverimus. D. Quatuor: nam primo de duabus brevibus dictum est, secundo de brevi et longa, tertio de longa et brevi, quarto de duabus longis. M. Num possunt esse plures quam quatuor, cum duae syllabae sibimet conferuntur? D. Nullo modo: nam cum syllabae hunc modum acceperint, ut brevis unum tempus, longa duo habeat, cumque syllaba omnis aut brevis aut longa sit; quo pacto sibi possunt duae syllabae comparari atque copulari ut pedem faciant, nisi aut brevis et brevis sit, aut brevis et longa, aut longa et brevis, aut longa et longa? M. Dic etiam quot habeat tempora binarum syllabarum minimus pes, quot item maximus. D. Duo ille, iste quatuor. M. Videsne ut progressio nisi usque ad quaternarium numerum fieri non potuerit, sive in pedibus, sive in temporibus? D. Video plane, et recordor rationem progressionis in numeris, atque illam vim hic etiam inesse sentio cum magna animi voluptate. M. Nonne ergo censes, cum pedes syllabis constent, id est distinctis et quasi articulatis motibus qui sunt in sonis, syllabae autem tendantur temporibus, oportere fieri etiam usque ad quatuor syllabas progressionem pedis, sicut jam factam usque ad quaternarium numerum, et ipsorum pedum et temporum cernis? D. Ita plane ut dicis sentio, et hoc videri perfectae rationi cognosco et debitum flagito.
185. Bölüm
Öğretmen: Öyleyse haydi şimdi, sıranın kendisinin gerektirdiği gibi, iki heceli ayakların dört tane olduğunu bulduğumuz gibi, önce üç heceli ayakların kaç tane olabileceğine bakalım.
Öğrenci: Öyle yapalım.
Öğretmen: Bu hesaba tek bir kısa heceden, yani bir zamandan başladığımızı ve bunun neden böyle olması gerektiğini yeterince anladığımızı hatırlıyorsun.
Öğrenci: Sayıların ilkesi olan birden başladığımız sayma kanunundan ayrılmamamız gerektiğinde uzlaştığımızı hatırlıyorum.
Öğretmen: Öyleyse iki heceli ayaklarda ilki iki kısadan oluşan ayaksa —çünkü akıl, bir zamana iki zamandan önce bir zamanın eklenmesini zorunlu kılıyordu—, üç heceli ayaklarda hangisinin ilk olması gerektiğini düşünüyorsun?
Öğrenci: Üç kısadan oluşandan başka hangisi olabilir?
Öğretmen: Bu kaç zamanlıktır?
Öğrenci: Elbette üç.
Öğretmen: Öyleyse bunun kısımları birbiriyle nasıl karşılaştırılır? Çünkü sayıların o karşılaştırması yüzünden her ayağın, birbiriyle belli bir oranda karşılaştırılan iki kısmı olması zorunludur; bunu yukarıda ele aldığımızı hatırlıyorum. Peki üç kısa heceden oluşan bu ayağı iki eşit kısma bölebilir miyiz?
Öğrenci: Hiçbir şekilde.
Öğretmen: Öyleyse nasıl bölünür?
Öğrenci: Ya ilk kısım bir, ikinci kısım iki heceye; ya da ilk kısım iki, ikinci kısım bir heceye sahip olur. Başka bir yol görmüyorum.
Öğretmen: Şunu da söyle: Bu, sayıların hangi kuralına girer?
Öğrenci: Katlılar türüne girdiğini anlıyorum.
Öğretmen: Haydi şimdi şuna dikkat et: Biri uzun, ötekiler kısa olan üç hece kaç türlü değişebilir, yani kaç ayak oluşturabilir? Bulursan cevap ver.
Öğrenci: Bir uzun ve iki kısadan oluşan bir ayak görüyorum; başkasını anlayamıyorum.
Öğretmen: Üç hece içinde bir uzun heceye sahip olan yalnız onu ilk sırada taşıyan ayak mı sence?
Öğrenci: Hiç de öyle düşünmem; iki kısa önce, uzun sonda olabilir.
Öğretmen: Bir üçüncüsü var mı, bir düşün.
Öğrenci: Elbette var; bu uzun hece iki kısanın ortasına da konabilir.
Öğretmen: Bir dördüncüsü de var mı, bak.
Öğrenci: Asla olamaz.
Öğretmen: Şimdi cevap verebilir misin: İçlerinde bir uzun ve iki kısa bulunan üç hece kaç türlü değişebilir, yani kaç ayak oluşturabilir?
Öğrenci: Elbette verebilirim: Üç kez değiştiler ve üç ayak oluşturdular.
Öğretmen: Peki bu üç ayağın nasıl sıralanacağını şimdi kendin çıkarabilir misin, yoksa buna da adım adım mı götürülmen gerek?
Öğrenci: Bu çeşitliliği bulduğum sıra hoşuna gitmiyor mu yoksa? Önce bir uzun ve iki kısayı, sonra iki kısa ve bir uzunu, en sonda da kısa, uzun ve kısayı fark ettim.
Öğretmen: Birinciden üçüncüye, üçüncüden ikinciye geçecek biçimde sıralayan biri senin hoşuna gider mi; birinciden ikinciye, sonra üçüncüye geçmesi gerekmez mi?
Öğrenci: Hiç hoşuma gitmez. Ama rica ederim, burada böyle ne fark ettin?
Öğretmen: Bu üçlü farklılıkta uzun heceyi ilk sırada taşıyan ayağı ilk koydun; çünkü uzun hecenin, orada tek olduğu için, bu tekliğiyle önderliği elinde tuttuğunu ve bu yüzden sırayı onun doğurması, yani o nerede ilk ise o ayağın ilk olması gerektiğini hissettin. Öyleyse aynı zamanda, uzun hece nerede ikinci ise o ayağın ikinci, nerede üçüncü ise o ayağın üçüncü olduğunu da görmen gerekirdi. Yoksa hâlâ o görüşte kalmak gerektiğini mi düşünüyorsun?
Öğrenci: Tersine, onu hiç tereddütsüz reddediyorum. Bunun daha iyi bir sıra, hatta asıl düzen bu olduğunu kim kabul etmez?
Öğretmen: Öyleyse şimdi söyle: Bu ayaklar da sayıların hangi kuralına göre bölünür ve kısımları birbiriyle karşılaştırılır?
Öğrenci: Birincinin ve sonuncunun eşitlik kuralıyla bölündüğünü görüyorum; çünkü biri uzun ile iki kısaya, öteki iki kısa ile uzuna bölünebilir; böylece her kısım ikişer zamana sahip olur ve bu yüzden eşittirler. İkincide ise uzun hece ortada bulunduğundan, ister öndeki ister arkadaki kısma verilsin, ayak ya üç ve bir, ya da bir ve üç zamana bölünür. Bu yüzden onun bölünüşünde katlı sayıların oranı geçerlidir.
- M. Age nunc ergo prius, ut ordo ipse postulat, ternarum syllabarum pedes quot esse possint, videamus, sicut binarum quatuor esse comperimus. D. Ita fiat. M. Meministi ab una brevi syllaba, id est unius temporis istam nos inchoasse rationem, et cur ita oporteret satis intellexisse. D. Memini ab illa lege numerandi, qua ab uno incipimus, quod principium numerorum est, placuisse nobis non oportere discedere. M. Cum igitur in pedibus binarum syllabarum ille sit primus qui duabus brevibus constat (cogebat enim ratio uni tempori prius unum tempus jungi quam duo); quem tandem arbitraris in pedibus ternarum syllabarum primum esse debere? D. Quem, nisi eum qui a tribus brevibus confit? M. Et iste quot temporum est? D. Trium scilicet. M. Quomodo ergo hujus partes sibi conferuntur? Nam omnem pedem propter illam numerorum collationem duas habere partes, quae sibimet aliqua ratione conferantur, necesse est, idque superius egisse nos memini: sed numquid possumus hunc trium brevium syllabarum pedem in duas aequales partes dividere? D. Nullo modo. M. Quomodo ergo dividitur? D. Nihil aliud video, nisi ut prima pars habeat unam syllabam, secunda duas; aut prima duas, secunda unam. M. Dic etiam hoc de qua regula numerorum sit? D. De complicatorum genere esse cognosco. 7. M. Age, nunc illud attende, tres syllabae in quibus est una longa, caeterae breves, quoties variari possint, id est quot pedes facere; et responde, si inveneris. D. Unum pedem video esse, qui longa et duabus brevibus constet; aliud non intelligo. M. Idemne solus tibi videtur habere unam in tribus longam, qui eam primo habet loco? D. Nullo pacto istud putaverim, cum possint duae breves priores esse, longa ultima. M. Considera utrum sit aliquid tertium. D. Est plane: nam haec longa etiam in medio duarum brevium collocari potest. M. Vide etiamne sit aliquid quartum. D. Omnino non potest. M. Potesne jam respondere, tres syllabae habentes in se unam longam et duas breves, quoties variari possint, id est quot pedes facere? D. Possum sane: nam ter sunt variatae, et tres fecerunt pedes. M. Quid? isti tres pedes quomodo sint ordinandi jamne ipse colligis, an ad hoc etiam minutatim es perducendus? D. Displicet enim tibi ordo ille quo ipsam varietatem comperi? nam primo adverti unam longam et duas breves, deinde duas breves et unam longam, postremo brevem et longam et brevem. M. Itane vero tibi non displiceat qui sic ordinat, ut a primo ad tertium veniat, a tertio ad secundum; ac non potius a primo ad secundum, et deinde ad tertium? D. Displicet prorsus: sed quid hic tandem tale advertisti, rogo? M. Cum ideo in hac tripartita differentia illum pedem primum posueris, qui primo loco habet longam, quia sensisti unitatem ipsam longae syllabae principatum tenere (siquidem ipsa ibi una est), et propterea eam debere ordinem gignere, ut ille sit primus pes ubi prima ipsa est: simul etiam videre debuisti eum esse secundum ubi ipsa secunda est, eum tertium ubi eadem tertia est. An adhuc in illa sententia manendum putas? D. Imo eam sine dubitatione condemno: hunc enim esse meliorem ordinem, vel potius hunc esse ordinem, quis non assentiatur? M. Nunc ergo dic qua numerorum regula isti quoque dividantur pedes, eorumque sibi partes conferantur. D. Primum et postremum aequali regula dividi video, quia et ille in longam et duas breves et iste in duas breves et longam dividi potest, ut singulae partes habeant bina tempora, et ob hoc sint aequales. In secundo autem quoniam mediam habet longam syllabam, sive priori sive posteriori parti tribuatur, aut in tria et unum, aut in unum et tria tempora dividitur: ac per hoc in ejus divisione complicatorum numerorum ratio valet.
18_2Öğretmen: Şimdi bana, yapabilirsen kendi başına, ele aldıklarımızdan sonra hangi ayakların sıralanması gerektiğini düşündüğünü söylemeni istiyorum. Önce iki heceli dört ayağı ele aldık; sıraları sayıların sırasından çıkarıldı, öyle ki kısa hecelerden başladık. Sonra daha uzun olan üç heceli ayakları ele almaya giriştik ve yukarıdaki akıl yürütmeden kolayca çıkacağı gibi üç kısadan başladık. Ardından ne geliyordu? Bir uzunun iki kısayla kaç biçim ortaya koyduğunu görmek. Bunu gördük; o ilk ayaktan sonra üç ayak gerektiği gibi sıralandı. Her şeyi ufacık sorularla kazıyıp çıkarmayalım diye, bundan sonra hangilerinin geldiğini artık kendin görmen gerekmez mi?
Öğrenci: Doğru söylüyorsun. Şimdi bir kısa ve geri kalanları uzun olan ayakların geldiğini kim görmez? Bu kısa hece tek olduğu için, yukarıdaki akıl yürütmeye göre ona önderlik verildiğinden, bunlar arasında kısa hece nerede ilk ise o ayak ilk, nerede ikinci ise o ikinci, nerede üçüncü, yani son ise o üçüncü olacaktır.
Öğretmen: Sanırım kısımlarının birbiriyle karşılaştırılabilmesi için bunların hangi oranlarla bölündüğünü de görüyorsun.
Öğrenci: Elbette görüyorum. Bir kısa ve iki uzundan oluşan ayak, ancak ön kısmı kısa ile uzunu içeren üç zamana, arka kısmı tek uzun hecedeki iki zamana sahip olacak biçimde bölünebilir. Üçüncüsü ise yalnız tek bir bölünmeye izin vermesi bakımından öncekine benzer; ama öteki üç ve iki zamana, bu ise iki ve üç zamana ayrıldığı için ondan farklıdır. Çünkü ilk kısmı tutan uzun hece iki zamana yayılır; geriye üç zamanlık aralık olan uzun ve kısa kalır. Kısa heceyi ortada taşıyan ortadaki ayak ise iki türlü bölünebilir, çünkü bu kısa hece hem öndeki hem arkadaki kısma verilebilir; bu yüzden ya iki ve üç, ya da üç ve iki zamana bölünür. Demek ki bu üç ayağa sesqui-oranlı sayıların oranı hâkimdir.
Öğretmen: Üç heceli ayakların hepsini inceledik mi, yoksa geriye bir şey kaldı mı?
Öğrenci: Geriye üç uzundan oluşan bir ayak kaldığını görüyorum.
Öğretmen: Öyleyse onun bölünüşünü de ele al.
Öğrenci: Bölünüşü bir ve iki hece ya da iki ve bir hecedir; yani iki ve dört ya da dört ve iki zaman. Bu yüzden bu ayağın kısımları katlı sayıların oranıyla karşılaştırılır.
- M. Volo mihi jam dicas per te ipse si potes, post istos qui a nobis tractati sunt, quos pedes ordinandos putes. Tractati enim sunt primo binarum syllabarum quatuor, quorum ordo ductus est a numerorum ordine, ut a brevibus syllabis ordiremur. Deinde jam productiores ternarum syllabarum pedes tractandos suscepimus, et quod facile erat ex superiore ratione, a tribus brevibus orsi sumus. Quid deinde sequebatur, nisi ut una longa cum duabus brevibus quot formas ederet videremus? Visum est; et tres pedes post illum primum, ita ut oportebat, ordinati sunt. Qui deinceps consequantur nonne per teipsum videre jam debes, ne omnia minutissimis interrogatiunculis eruamus? D. Recte dicis: nam quis non videat eos jam sequi, in quibus una brevis sit, caeterae longae: cui brevi, quia una est, cum superiore ratione principatus tribuatur, primus erit profecto in his ubi prima est, secundus ubi secunda, tertius ubi tertia, quae etiam ultima est. M. Cernis, ut opinor, quibus etiam rationibus dividantur, ut sibi eorum partes conferri queant. D. Cerno prorsus: nam ille qui ex una brevi et duabus longis constat, dividi non potest, nisi ita ut prior pars habeat tria tempora, quae continet brevem et longam; posterior duo, quae uni longae insunt. Hic autem tertius in eo quidem priori par est, quod unam patitur divisionem; in eo autem dissimilis, quod cum ille in tria et duo, iste in duo et tria tempora secatur. Nam longa syllaba, quae primam tenet partem, duobus temporibus tenditur: restat longa et brevis, quod est trium temporum spatium. At vero medius qui habet brevem syllabam mediam, geminam potest partitionem pati, quia eadem brevis et priori et posteriori parti tribui potest: idcirco aut in duo et tria, aut in tria et duo dividitur tempora: quamobrem sesquatorum numerorum ratio tres istos possidet pedes. M. Omnesne jam trium syllabarum pedes consideravimus, an aliquid restat? D. Unum reliquum video, qui ex tribus longis constat. M. Tracta ergo etiam hujus divisionem. D. Una syllaba et duae, aut duae atque una hujus divisio est; tempora scilicet duo et quatuor, aut quatuor et duo: quare complicatorum numerorum ratione istius pedis sibi partes conferuntur.
196. Bölüm
Öğretmen: Şimdi dört heceli ayaklara sırayla ve düzen içinde bakalım. Bunlardan hangisinin ilk olması gerektiğini, bölünüşünün oranını da ekleyerek artık kendin söyle.
Öğrenci: Elbette dört kısadan oluşan; bu, eşit sayıların oranıyla ikişer zamana sahip, iki heceli iki kısma bölünür.
Öğretmen: Kavradın. Öyleyse artık kendin devam et ve geri kalanları izle. Seni tek tek sorguya çekmeye artık gerek olmadığını düşünüyorum. Çünkü yol tektir: Kısa heceleri sırayla çıkarıp yerlerine uzunları koymak, ta ki hepsi uzun oluncaya kadar; kısalar çıkarılıp uzunlar konduğunda bunların hangi çeşitlemeleri yaptığına ve kaç ayak doğurduğuna bakmak. Bunu yaparken, ötekiler arasında tek olan hece, ister uzun ister kısa olsun, sıradaki önderliği elinde tutar. Bütün bunlarda yukarıda zaten alıştırma yaptın. Ama önceki ayaklarda olmayan bir durum var: İki kısa ve iki uzun hece bulunduğunda, önderliğin hangilerinde olması gerektiğini düşünüyorsun?
Öğrenci: Bu da yukarıdakilerden açıktır. Çünkü bir zamanı olan kısa hece, iki zamanı olan uzundan daha çok birliğe sahiptir. Bu yüzden her başta ve başlangıçta kısalardan oluşan ayağı koyduk.
Öğretmen: Öyleyse ben sormadan, yalnız dinleyip hükmederek, bütün bu ayakları izlemene hiçbir şey engel değil.
Öğrenci: Yapabilirsem yapacağım. Önce birinci ayağın dört kısasından bir kısa çıkarılmalı ve birliğin değeri yüzünden onun yerine ilk sıraya bir uzun konmalıdır. Bu ayak iki türlü bölünür: ya uzun ve üç kısaya, ya da uzun ile kısa ve iki kısaya; yani ya iki ve üç, ya da üç ve iki zamana. İkinci sıraya konan uzun hece başka bir ayak meydana getirir; bu da doğru olarak tek bir biçimde bölünür, yani üç ve iki zamana: Ön kısım kısa ile uzunu, arka kısım iki kısayı tutar. Üçüncü sıraya konan uzun ise yine tek bir biçimde doğru olarak bölünen bir ayak meydana getirir; ama bu kez ön kısım iki kısa hecede iki zamana, arka kısım uzun ve kısada üç zamana sahiptir. Uzun hecenin sonda bulunması dördüncü ayağı meydana getirir; bu da, uzunun başta bulunduğu ayak gibi iki biçimde bölünür: ya iki kısa ile kısa ve uzuna, ya da üç kısa ile uzuna ayrılabilir; yani iki ve üç, ya da üç ve iki zamana. Uzun hecenin üç kısayla türlü biçimlerde yerleştirildiği bu dört ayağın hepsinde de kısımlar birbirleriyle sesqui-oranlı sayıların oranıyla karşılaştırılır.
Sırada, dört kısadan ikisini çıkarıp yerlerine iki uzun koymak ve kısalar ile uzunlar ikişer olduğunda kaç biçim ve ayak ortaya koyabileceklerini görmek var. Önce iki kısa ile iki uzunun konması gerektiğini görüyorum, çünkü kısalardan başlamak daha doğrudur. Bu ayağın iki bölünüşü vardır: Ya iki ve dört, ya da dört ve iki zamana bölünür; yani ya iki kısa ön kısmı, iki uzun arka kısmı tutar, ya da iki kısa ile bir uzun ön kısmı, geriye kalan uzun arka kısmı. Başa koyduğumuz bu iki kısa, sıranın kendisinin gerektirdiği gibi ortaya konunca başka bir ayak olur; bunun bölünüşü üç ve üç zamanadır: Ön kısmı uzun ve kısa, arka kısmı kısa ve uzun kaplar. Sıradaki adım olarak sona konduklarında ise iki türlü bölünen bir ayak meydana getirirler: Ya ön kısım tek uzunda iki zamana, arka kısım uzun ve iki kısada dört zamana sahip olur; ya da ön kısım iki uzunda dört, arka kısım iki kısada iki zamana. Bu üç ayaktan birincinin ve üçüncünün kısımları birbiriyle katlı sayıların oranıyla karşılaştırılır; ortadakinin kısımları ise eşittir.
Şimdi de bitişik konan bu iki kısa birbirinden ayrı konmalıdır. En küçük ayrılık, başlanması gereken de odur, aralarında bir uzun hece bulunmasıdır; en büyüğü ise iki. Aralarında tek bir uzun bulunduğunda bu iki biçimde olur ve iki ayak doğar. Bunların birincisi, başta kısa, sonra uzun, sonra kısa ve geriye kalan uzunun gelmesidir. Öteki biçim, kısaların ikinci ve son, uzunların birinci ve üçüncü sırada bulunmasıdır; böylece uzun ve kısa, uzun ve kısa olur. En büyük ayrılık ise iki uzunun ortada, kısalardan birinin ilk, ötekinin son sırada bulunmasıdır. Kısaların ayrı konduğu bu üç ayak üç ve üç zamana bölünür: Bunlardan birincisi kısa ve uzun ile kısa ve uzuna, ikincisi uzun ve kısa ile uzun ve kısaya, üçüncüsü kısa ve uzun ile uzun ve kısaya. Böylece iki kısa ve iki uzun hecenin, olabildiğince türlü biçimlerde yerleştirilmesiyle altı ayak ortaya çıkar.
- M. Nunc quaternarum syllabarum pedes consequenter atque ordine videamus, et ipse jam dic quem horum primum esse oporteat, addita etiam ratione divisionis ejus. D. Scilicet quatuor brevium, qui dividitur in duas binarum syllabarum partes, aequalium ratione numerorum duo et duo tempora possidentes. M. Tenes; jam itaque perge ipse, et persequere caetera. Nihil enim opus esse jam puto te per singula interrogari, cum sit una ratio demendi deinceps breves syllabas, et pro his longas subjiciendi, donec ad omnes longas veniatur; et cum demuntur breves, longaeque subduntur, quas varietates faciant, et quot pedes gignant, considerandi; ea scilicet syllaba principatum ordinis retinente, quae una fuerit inter caeteras vel longa vel brevis: in his enim omnibus jam superius es exercitatus. Ubi autem duae breves sunt et duae longae, quod in praecedentibus non erat, quas censes principatum habere debere? D. Jam hoc quoque manifestum est de superioribus. Siquidem magis tenet unitatem brevis syllaba quae unum habet tempus, quam longa quae duo. Et propterea in omni capite atque principio eum pedem constituimus qui ex brevibus constat. 10. M. Nihil igitur te impedit, quin omnes istos persequaris pedes audiente ac judicante me, non interrogante. D. Faciam si potero: nam primo de quatuor brevibus primi pedis, brevis una detrahenda est, et pro ea longa ponenda in primo loco propter unitatis dignitatem. Hic autem pes dividitur bis: aut in longam et tres breves; aut in longam et brevem, et duas breves; id est aut in duo et tria, aut in tria et duo tempora. Secundo autem loco posita longa facit alium pedem, qui uno modo recte dividitur, in tria scilicet et duo tempora, ut prior pars teneat brevem et longam, posterior duas breves. Porro tertio loco constituta longa facit eum pedem, qui rursus uno modo rite dividitur; sed ita ut prior pars habeat duo tempora in duabus brevibus syllabis, posterior tria in longa et brevi. Quartum pedem facit longa ultima, qui duobus modis dividitur, ut ille ubi prima est: nam vel in duas breves, et brevem ac longam; vel in tres breves, et longam partiri eum licet; in duo scilicet et tria, aut in tria et duo tempora. Omnes autem isti quatuor pedes, ubi cum tribus brevibus varie longa collocatur, sesquatorum numerorum ratione partes suas ad se collatas habent. 11. Sequitur ut de quatuor brevibus duabus detractis, pro his duas longas subjiciamus, videamusque quot formas ac pedes, cum breves ac longae binae sint, possint edere. Primo igitur video duas breves et duas longas esse ponendas, quod a brevibus rectius exordium sit. Hic autem pes habet duplicem divisionem: aut enim in duo et quatuor, aut in quatuor et duo dividitur tempora; ut aut duae breves priorem partem teneant, et posteriorem duae longae; aut ut priorem duae breves et longa, posteriorem autem longa quae reliqua est. Fit alius pes, cum duae istae breves quas in capite posueramus, ita ut ordo ipse postulat, in medio fuerint collocatae, et est hujus pedis divisio in tria et tria tempora: nam priorem partem occupant longa et brevis, posteriorem brevis et longa. Cum autem ponuntur in ultimo, nam hoc sequitur, faciunt pedem geminae divisionis, cujus aut prior pars habeat duo tempora in una longa, posterior quatuor in longa et duabus brevibus; aut prior quatuor in duabus longis, posterior in duabus brevibus duo. Horum autem trium pedum partes, quod ad primum et tertium attinet, complicatorum numerorum ratione sibi comparantur; medius aequales eas habet. 12. Jam deinceps istae duae breves quae conjunctae ponebantur, disjunctae ponendae sunt: quarum minima disjunctio est, a qua etiam incipiendum, ut unam syllabam longam inter se habeant; maxima, ut duas. Sed cum una est inter eas, duobus modis fit, et duo pedes gignuntur. Prior autem est horum modorum, ut in capite brevis sit, deinde longa; inde brevis, et longa quae reliqua est. Alter modus est, ut in secundo et in ultimo sint breves, in primo et tertio loco longae: ita erit longa et brevis, et longa et brevis. Maxima vero illa disjunctio est, cum duae longae in medio sunt, brevium autem una in primo, altera in extremo loco. Et dividuntur hi tres pedes, in quibus breves disjunctae ponuntur, in tria et tria tempora, id est primus horum in brevem et longam, et brevem ac longam: secundus in longam ac brevem, et longam ac brevem: tertius in brevem ac longam, et longam ac brevem. Ita fiunt sex pedes duabus brevibus et duabus longis syllabis varie inter se, quoad possunt, locatis.
19_2Geriye, dört kısadan üçünü çıkarıp yerlerine üç uzun koymak kalıyor. O zaman tek bir kısa olur. Ardından üç uzunun geldiği bu tek kısa başta bulunursa bir ayak, ikinci sırada bulunursa ikinci ayağı, üçüncü sırada üçüncüyü, dördüncü sırada dördüncüyü meydana getirir. Bu dört ayaktan ilk ikisi üç ve dört, son ikisi dört ve üç zamana bölünür; hepsinin kısımları da birbiriyle sesqui-oranlı sayıların oranıyla karşılaştırılır. Birincinin ön kısmı üç zaman tutan kısa ve uzun, arka kısmı dört zamandaki iki uzundur. İkincinin ön kısmı uzun ve kısadır, yani üç zaman; arka kısmı iki uzun, yani dört zaman. Üçüncünün ön kısmı iki uzunda, dört zamandadır; arka kısmını kısa ve uzun, yani üç zaman tutar. Dördüncünün ön kısmını da aynı biçimde iki uzun, dört zaman meydana getirir; arka kısmını ise uzun ve kısa, üç zaman. Geriye kalan dört heceli ayak, bütün kısaların kaldırılıp dört uzundan oluştuğu ayaktır. Bu, eşit sayılara göre ikişer uzuna, yani dörder zamana bölünür. Kendim açıklamamı istediğin şey işte bu; artık sorarak geri kalanları izlemeye devam et.
- Restat ut de quatuor brevibus detrahantur tres, et pro his tres longae constituantur: erit una brevis; et quia una brevis in capite, quam tres longae consequuntur, facit alium pedem, secundo loco posita secundum, tertium tertio, quartum quarto. Quorum quatuor, duo primi in tria et quatuor tempora dividuntur, duo autem posteriores in quatuor et tria, et omnes sesquatorum ratione numerorum partes sibi collatas habent: nam prior pars primi est brevis et longa, tenens tria tempora; posterior duae longae in quatuor temporibus. Secundi prior pars est longa et brevis, ergo tria tempora; posterior duae longae, quatuor tempora. Tertius priorem partem habet in duabus longis, quatuor temporibus; posteriorem ejus partem brevis et longa obtinet, id est tria tempora. Quarti priorem partem similiter faciunt duae longae, quatuor temporum; et posteriorem longa et brevis, tribus temporibus. Reliquus pes est quatuor syllabarum, ubi omnes auferuntur breves, ut quatuor longis pes constet. Hic in duas et duas longas secundum aequales numeros, id est in quatuor et quatuor videlicet dividitur tempora. Habes quod per meipsum explicari voluisti: perge jam rogando persequi caetera.
207. Bölüm
Öğretmen: Öyle yapacağım. Ama sayıların kendilerinde gösterilen dört sayısına kadarki bu ilerlemenin bu ayaklarda da ne kadar geçerli olduğunu yeterince düşündün mü?
Öğrenci: Elbette; bu ilerleme oranını onlarda olduğu gibi bunlarda da onaylıyorum.
Öğretmen: Peki şuna ne dersin? Heceler bir araya getirilince ayaklar oluştuğu gibi, ayaklar bir araya getirilince de artık ne hece ne ayak adıyla anılan bir şeyin oluşabileceğini düşünmek gerekmez mi?
Öğrenci: Kesinlikle öyle düşünüyorum.
Öğretmen: Peki bunun ne olduğunu sanıyorsun?
Öğrenci: Dize olduğunu düşünüyorum.
Öğretmen: Peki biri birtakım ayakları durmadan birbirine eklemek istese ve onlara, ya sesin tükenmesi, ya araya giren başka bir rastlantı, ya da başka bir işe geçme vaktinin gelmesi dışında, hiçbir ölçü ve sınır koymasa ne olur? Bunlara, onları istediği ve gücünün yettiği kadar uzun bir süreklilikle birbirine ekleyen kişinin dilediği gibi yirmi, otuz, hatta yüz ya da daha fazla ayağı olsa da, sen yine "dize" diyecek misin?
Öğrenci: Hayır. Ne herhangi ayakların herhangi ayaklarla karıştırıldığını fark ettiğimde, ne de pek çok ayağın sonsuz bir uzunlukta birbirine bağlandığını gördüğümde buna dize diyeceğim. Ayakların hem cinsini hem sayısını, yani hangi ve kaç ayağın bir dize meydana getirdiğini bir ilim dalıyla kavrayabilir ve ona dayanarak kulaklarıma bir dizenin çarpıp çarpmadığına hükmedebilirim.
Öğretmen: Ama bu ilim dalı her neyse, dizelere kuralı ve ölçüyü elbette canının istediği gibi değil, bir akla dayanarak koyar.
Öğrenci: Gerçekten de, eğer bir ilim dalıysa, başka türlü yapması ne gerekirdi ne de mümkündü.
Öğretmen: Öyleyse istersen bu akıl yolunu araştıralım ve kavrayalım. Çünkü yalnız otoriteye bakacak olsak, dize; şu bilmem kim Asklepiades'in, Arkhilokhos'un —eski şairlerdir elbette—, şaire Sappho'nun ve dize türlerini ilk fark edip söyledikleri için o türlere adları verilen öteki şairlerin dize denmesini istediği şey olur. Nitekim Asklepiades dizesi, Arkhilokhos dizesi, Sappho dizesi denir; Yunanlar daha yüzlerce yazar adını çeşitli türden dizelere vermişlerdir. Bundan dolayı birine şu pek de saçma görünmeyebilir: Biri dilediği gibi dilediği ayakları dilediği kadar sıralarsa, ondan önce kimse ayaklara bu sırayı ve ölçüyü koymadığı için, yeni bir dize türünün kurucusu ve yayıcısı diye haklı olarak anılır. Ya da bu serbestlik insana yasaklanıyorsa, hiçbir akla uymadan birleştirmeyi canları istediği ayak dizilişini dize diye adlandırıp kabul ettirmek için o şairlerin neyi hak ettiğini yakınarak sormak gerekir. Yoksa sana başka türlü mü görünüyor?
Öğrenci: Söylediğin gibidir ve dizenin otoriteden çok akılla meydana geldiğine tamamen katılıyorum; bu akıl yoluna hemen bakmamızı rica ediyorum.
- M. Faciam: sed satisne considerasti progressionem istam usque ad quaternarium numerum, quae in ipsis numeris demonstrata est, quantum in his etiam pedibus valet? D. Ita sane in his ut in illis hanc progrediendi rationem probo. M. Quid illud? nonne ut contextis syllabis pedes facti sunt, ita etiam contextis pedibus aliquid fieri posse existimandum est, quod jam neque syllabae neque pedis nomine censeatur? D. Omnino existimo. M. Quid tandem id putas esse? D. Versum arbitror. M. Quid si perpetuo contexere quispiam pedes aliquos velit, ita ut eis modum ac finem non imponat, nisi aut defectus vocis, aut aliquis alius casus interpellans, aut temporis ratio ad aliud aliquid transeundi? etiamne versus a te nominabitur, habens vel viginti vel triginta vel centum etiam sive amplius pedes, ut voluerit ac potuerit ille qui eos quamlibet longa perpetuitate contexit? D. Non ita est: neque enim aut ubi pedes quoslibet quibuslibet permixtos animadvertero, aut per infinitam longitudinem multos connexos, versum appellabo; sed et genus et numerum pedum, id est qui et quot pedes versum conficiant aliqua disciplina consequi, et ex ea judicare potero, utrum versus aures meas pepulerit. M. At haec quaecumque est disciplina, versibus regulam et modum non utique ut libitum est, sed aliqua ratione constituit. D. Non enim aliter, siquidem disciplina est, aut oportebat, aut poterat. M. Hanc ergo rationem investigemus, et assequamur, si placet: nam si auctoritatem solam intueamur, is erit versus, quem versum dici voluit Asclepiades nescio qui, aut Archilochus, poetae scilicet veteres, aut Sappho poetria, et caeteri, quorum etiam nominibus versuum genera vocantur, quae primi animadvertentes cecinerunt. Nam et Asclepiadeus versus dicitur, et Archilochius et Sapphicus, et alia sexcenta auctorum vocabula Graeci versibus diversi generis indiderunt. Ex quo non absurde cuipiam videri potest, quod si quis ut volet, pedes quot volet, et quos volet ordinaverit, quia nemo ante ipsum hunc ordinem ac mensuram pedibus constituerit, recte ac jure conditor novi generis versuum propagatorque dicetur. Aut si haec licentia intercluditur homini, cum conquestione quaerendum est quid tandem illi meruerunt, si nullam rationem secuti, connexionem pedum quos illis connectere placuit, versum appellari haberique fecerunt. An tibi aliter videtur? D. Ita vero est ut dicis, et prorsus assentior, ratione potius quam auctoritate versum esse generatum, quam peto jamjamque videamus.
218. Bölüm
Öğretmen: Öyleyse önce hangi ayakların birbirine bağlanması gerektiğine, sonra bunlar bağlanınca ne meydana geldiğine bakalım —çünkü yalnız dize meydana gelmez—; en sonda da dizenin bütün düzenini ele alacağız. Ama ayakların adlarını bilmeden bunları rahatça izleyebileceğimizi sanıyor musun? Gerçi onları, kendi sıralarının adlarıyla anılabilecekleri bir sıraya koyduk: Birinci, ikinci, üçüncü ve böylece ötekiler denebilir. Ama eski kelimeler küçümsenmemeli ve akla aykırı olmadıkça alışkanlıktan kolayca vazgeçilmemelidir. Bu yüzden ayakların Yunanların koyduğu ve bizimkilerin de artık Latince adlar yerine kullandığı adlarını kullanmalıyız; ama onları, adların kökenini araştırmaksızın kullanalım. Çünkü bu iş çok laf ister, faydası azdır. Konuşurken ekmeğe, oduna, taşa bu adlarla neden denildiğini bilmiyorsun diye bu adları daha az faydalı kullanmıyorsun ya.
Öğrenci: Tamamen söylediğin gibi düşünüyorum.
Öğretmen: Birinci ayağa pirikios (pyrrhichius) denir; iki kısadan oluşur, iki zamanlıktır; fuga gibi. İkincisi iambos; kısa ve uzundan, parens gibi, üç zamanlık. Üçüncüsü trokhaios ya da khoreios; uzun ve kısadan, meta gibi, üç zamanlık. Dördüncüsü spondeios; iki uzundan, aestas gibi, dört zamanlık. Beşincisi tribrakhys; üç kısadan, macula gibi, üç zamanlık. Altıncısı daktilos; bir uzun ve iki kısadan, Maenalus gibi, dört zamanlık. Yedincisi amfibrakhys; kısa, uzun ve kısadan, carina gibi, dört zamanlık. Sekizincisi anapaistos; iki kısa ve bir uzundan, Erato gibi, dört zamanlık. Dokuzuncusu bakkheios; bir kısa ve iki uzundan, Achates gibi, beş zamanlık. Onuncusu kretikos ya da amfimakros; uzun, kısa ve uzundan, insulae gibi, beş zamanlık. On birincisi palimbakkheios; iki uzun ve bir kısadan, natura gibi, beş zamanlık. On ikincisi molossos; üç uzundan, Aeneas gibi, altı zamanlık. On üçüncüsü prokeleusmatikos; dört kısadan, avicula gibi, dört zamanlık. On dördüncüsü birinci paion; ilki uzun, üçü kısa, legitimus gibi, beş zamanlık. On beşincisi ikinci paion; ikincisi uzun, üçü kısa, colonia gibi, beş zamanlık. On altıncısı üçüncü paion; üçüncüsü uzun, üçü kısa, Menedemus gibi, beş zamanlık. On yedincisi dördüncü paion; dördüncüsü uzun, üçü kısa, celeritas gibi, beş zamanlık. On sekizincisi küçükten başlayan ionikos; iki kısa ve iki uzundan, Diomedes gibi, altı zamanlık. On dokuzuncusu koriambos; uzun, iki kısa ve uzundan, armipotens gibi, altı zamanlık. Yirmincisi büyükten başlayan ionikos; iki uzun ve iki kısadan, Junonius gibi, altı zamanlık. Yirmi birincisi diiambos; kısa ve uzun, kısa ve uzundan, propinquitas gibi, altı zamanlık. Yirmi ikincisi dikhoreios ya da ditrokhaios; uzun ve kısa, uzun ve kısadan, cantilena gibi, altı zamanlık. Yirmi üçüncüsü antispastos; kısa, iki uzun ve kısadan, Saloninus gibi, altı zamanlık. Yirmi dördüncüsü birinci epitritos; ilki kısa, üçü uzun, sacerdotes gibi, yedi zamanlık. Yirmi beşincisi ikinci epitritos; ikincisi kısa, üçü uzun, conditores gibi, yedi zamanlık. Yirmi altıncısı üçüncü epitritos; üçüncüsü kısa, üçü uzun, Demosthenes gibi, yedi zamanlık. Yirmi yedincisi dördüncü epitritos; dördüncüsü kısa, üçü uzun, Fescenninus gibi, yedi zamanlık. Yirmi sekizincisi dispondeios; dört uzundan, oratores gibi, sekiz zamanlık.
- M. Videamus ergo qui pedes sibimet copulandi sint, deinde quid his copulatis fiat (non enim versus fit solus); postremo de versus tota ratione tractabimus. Sed num censes commode ista nos posse persequi, nisi pedum nomina teneamus? Quanquam hoc ordine a nobis digesti sunt, ut possint ipsius sui ordinis nominibus nuncupari: dici enim potest, primus, secundus, tertius, atque hoc modo caeteri. Sed quia non sunt contemnenda vetusta vocabula, nec facile a consuetudine recedendum, nisi quae rationi adversatur; utendum est his nominibus pedum quae Graeci instituerunt, et nostri jam utuntur pro latinis: quae plane ita usurpemus, ut non quaeramus origines nominum. Multum enim habet ista res loquacitatis, utilitatis parum. Neque enim eo minus utiliter in loquendo appellas panem, lignum, lapidem, quod nescis cur haec ita sint appellata. D. Ita prorsus, ut dicis, sentio. M. Primus pes vocatur Pyrrhichius, ex duabus brevibus, temporum duum, ut fuga. Secundus, Iambus, ex brevi et longa, ut parens, temporum trium. Tertius, Trochaeus, vel Chorius, ex longa et brevi, ut meta, temporum trium. Quartus, Spondeus, ex duabus longis, ut aestas, temporum quatuor. Quintus, Tribrachus, ex tribus brevibus, ut macula, temporum trium. Sextus, Dactylus, ex longa et duabus brevibus, ut Maenalus, temporum quatuor. Septimus, Amphibrachus, ex brevi et longa et brevi, ut carina, temporum quatuor. Octavus, Anapaestus, ex duabus brevibus et longa, ut Erato, temporum quatuor. Nonus, Bacchius, ex brevi et duabus longis, ut Achates, temporum quinque. Decimus, Creticus vel Amphimacrus, ex longa et brevi et longa, ut insulae, temporum quinque. Undecimus, Palimbacchius, ex duabus longis et brevi, ut natura, temporum quinque. Duodecimus, Molossus, ex tribus longis, ut Aeneas, temporum sex. Decimus tertius, Proceleumaticus, ex quatuor brevibus, ut avicula, temporum quatuor. Decimus quartus, Paeon primus, ex prima longa et tribus brevibus, ut legitimus, temporum quinque. Decimus quintus, Paeon secundus, ex secunda longa et tribus brevibus, ut colonia, temporum quinque. Decimus sextus, Paeon tertius, ex tertia longa et tribus brevibus, ut Menedemus, temporum quinque. Decimus septimus, Paeon quartus, ex quarta longa et tribus brevibus, ut celeritas, temporum quinque. Decimus octavus, Ionicus a minore, ex duabus brevibus et duabus longis, ut Diomedes, temporum sex. Decimus nonus, Choriambus, ex longa et duabus brevibus et longa, ut armipotens, temporum sex. Vigesimus, Ionicus a majore, ex duabus longis et duabus brevibus, ut Junonius, temporum sex. Vigesimus primus, Diiambus, ex brevi et longa, et brevi et longa, ut propinquitas, temporum sex. Vigesimus secundus, Dichorius vel Ditrochaeus, ex longa et brevi, et longa et brevi, ut cantilena, temporum sex. Vigesimus tertius, Antispastus, ex brevi et duabus longis et brevi, ut Saloninus, temporum sex. Vigesimus quartus, Epitritus primus, ex prima brevi et tribus longis, ut sacerdotes, temporum septem. Vigesimus quintus, Epitritus secundus, ex secunda brevi et tribus longis, ut conditores, temporum septem. Vigesimus sextus, Epitritus tertius, ex tertia brevi et tribus longis, ut Demosthenes, temporum septem. Vigesimus septimus, Epitritus quartus, ex quarta brevi et tribus longis, ut Fescenninus, temporum septem. Vigesimus octavus, Dispondeus, ex quatuor longis, ut oratores, temporum octo.
229. Bölüm
Öğrenci: Bunları aldım. Şimdi hangi ayakların birbirine bağlandığını anlat.
Öğretmen: Eşitliğin ve benzerliğin eşitsizlikten ve benzemezlikten üstün olduğuna hükmediyorsan, buna kolayca hükmedeceksin.
Öğrenci: Böyle hükmetmeyen kimse olmadığını düşünüyorum.
Öğretmen: Öyleyse ayakları birbirine eklerken her şeyden önce ona uymalı, çok haklı bir sebep olmadıkça ondan hiç sapmamalıyız.
Öğrenci: Katılıyorum.
Öğretmen: O hâlde pirikiosları birbirine eklemekte tereddüt etmeyeceksin; iambosları da, khoreios da denen trokhaiosları da, spondeiosları da. Öteki ayakları da böylece kendi türlerinden olanlarla hiç tereddütsüz birbirine bağlayacaksın; çünkü aynı türden ve aynı adlı ayaklar birbirini izlediğinde en yüksek eşitlik vardır. Sana öyle görünmüyor mu?
Öğrenci: Bana hiçbir şekilde başka türlü görünemez.
Öğretmen: Peki? Eşitlik korunarak farklı ayakların birbirine karıştırılması gerektiğini de onaylamıyor musun? Çünkü kulaklar için, hem çeşitlilikle okşanıp hem de eşitlikten yoksun bırakılmamaktan daha hoş ne olabilir?
Öğrenci: Bunu tamamen onaylıyorum.
Öğretmen: Aynı ölçüde olanlardan başka ayakların eşit sayılması gerektiğini düşünür müsün?
Öğrenci: Öyle düşünüyorum.
Öğretmen: Peki? Aynı miktarda zaman kaplayanlardan başkası aynı ölçüde sayılabilir mi?
Öğrenci: Doğru.
Öğretmen: Öyleyse aynı sayıda zamana sahip bulduğun ayakları kulağı rahatsız etmeden birbirine ekleyeceksin.
Öğrenci: Bunun sonuç olarak çıktığını görüyorum.
- D. Habeo ista. Nunc dissere, qui sibi pedes copulentur. M. Judicabis hoc facile, si aequalitatem ac similitudinem inaequalitati ac dissimilitudini praestantiorem esse judicas. D. Neminem esse arbitror, qui non ita judicet. M. Hanc ergo prius maxime in contexendis pedibus sequi oportet, nec ab ea omnino deviandum, nisi cum aliqua causa justissima est. D. Assentior. M. Non igitur dubitabis pyrrhichios sibimet pedes contexere, nec iambos, nec trochaeos qui etiam chorii nominantur, nec spondeos; atque ita caeteros sui generis profecto sibimet sine ulla dubitatione copulabis: est enim summa aequalitas cum ejusdem generis et nominis pedes sese consequuntur. An tibi non videtur? D. Nullo modo mihi aliter videri potest. M. Quid? illud nonne approbas, alios aliis pedes aequalitate servata esse miscendos? Quid enim auribus potest jucundius esse, quam cum et varietate mulcentur, nec aequalitate fraudantur? D. Satis probo. M. Num censes alios aequales habendos pedes, nisi qui ejusdem mensurae sunt? D. Ita existimo. M. Quid? ejusdem mensurae putandine sunt, nisi qui temporis tantumdem occupant? D. Verum est. M. Quos ergo inveneris pedes totidem temporum, sine aurium offensione contexes. D. Video esse consequens.
2310. Bölüm
Öğretmen: Doğru. Ama meselenin hâlâ biraz sorusu var. Amfibrakhys dört zamanlık bir ayak olduğu hâlde bazıları onun daktiloslarla, anapaistoslarla, spondeioslarla ya da prokeleusmatikoslarla karıştırılamayacağını söyler; bunların hepsi dört zamanlık ayaklardır. Yalnız bunlarla karıştırılamayacağını söylemekle kalmazlar, tek başına tekrarlanıp kendisiyle birleştirildiğinde de ondan doğru ve âdeta kurallı bir ritim ilerleyeceğini düşünmezler. Onların bu kanaatini, uyulması ve onaylanması gereken bir gerekçesi olup olmadığını görmek için incelemeliyiz.
Öğrenci: Ne ileri sürdüklerini duymayı çok istiyor, can atıyorum. Çünkü aklın izlediği yirmi sekiz ayak varken, daktilos ve onunla eşit diye saydığın, kimsenin birbirine bağlanmasını yasaklamadığı ötekiler kadar zaman kaplayan bu tek ayağın ritim dizisinden dışlanması beni az şaşırtmıyor.
Öğretmen: Ama bunu ayırt edebilmen için öteki ayaklara, kısımlarının birbiriyle nasıl karşılaştırıldığına bakman gerekir. O zaman bu tek ayağın başına yeni ve kendine özgü bir şey geldiğini, bu yüzden ritimlerde hiç kullanılmaması gerektiğine boşuna hükmedilmediğini göreceksin.
Ama bunu incelerken şu iki adı hafızamıza yerleştirmemiz gerekiyor: kalkış ve iniş. Çünkü el çırparken el kalkar ve iner; ayağın bir kısmını kalkış, bir kısmını iniş alır. Ayağın kısımları derken, ayakları sırayla izlerken yukarıda yeterince sözünü ettiğimiz kısımları kastediyorum. Bu yüzden bunu onaylıyorsan, söz konusu bu tek ayağın başına kendine özgü ne geldiğini öğrenmek için bütün ayaklarda kısımların ölçülerini kısaca saymaya başla.
Öğrenci: Önce pirikiosun kalkışta da inişte de aynı miktara sahip olduğunu görüyorum. Spondeios, daktilos, anapaistos, prokeleusmatikos, koriambos, diiambos, dikhoreios, antispastos ve dispondeios da aynı oranla bölünür; çünkü bunlarda el ne kadar zaman kalkıyorsa o kadar iner. İkinci ayağın, iambosun, bire iki oranına sahip olduğunu görüyorum; bu oranı khoreiosta, tribrakhysta, molossosta ve iki ionikosta da görüyorum. Şimdi bu amfibrakhysın kalkışı ve inişi —çünkü sırada o çıktı karşıma; ötekiler arasında ona denk olanı arayacağım— bire üç oranındadır. Ama sonrakiler arasında kısımları birbiriyle bu kadar büyük bir aralıkla karşılaştırılan başka hiçbir ayak bulamıyorum. Çünkü bir kısa ve iki uzunun bulunduğu ayaklara, yani bakkheios, kretikos ve palimbakkheiosa baktığımda, bunlarda kalkış ve inişin sesqui-ikili (üçe iki) oranla yapıldığını görüyorum. Bir uzun ve üç kısa bulunan, sırayla paion diye adlandırılan dört ayakta da oran aynıdır. Geriye, yine sırayla adlandırılan dört epitritos kalıyor; bunların kalkış ve inişini sesqui-üçlü (dörde üç) sayı kapsar.
Öğretmen: Öyleyse bu ayağın seslerin ritimli dizisine kabul edilmemesi için, yalnız onun kısımları birbirinden, biri bir öteki üç olacak kadar uzak düştüğü için, bu sana yeterince haklı bir sebep gibi görünmüyor mu? Çünkü kısımların birbirine yakınlığı eşitliğe ne kadar yakınsa o kadar onaya değer. Birden dörde kadar ilerlediğimiz o sayı kuralında her sayıya kendisinden daha yakın hiçbir şey yoktur. Bu yüzden ayaklarda en başta onaylanacak durum, kısımların birbirine göre aynı miktara sahip olmasıdır; sonra bir ve ikide bire iki bağıntısı öne çıkar; iki ve üçte sesqui-ikili bağıntı görünür; üç ve dörtte de sesqui-üçlü bağıntı. Bire üç ise katlı sayıların kanununa girse de o sırada birbirine bitişmez: Çünkü birden sonra üçü saymayız; birden üç sayısına, araya iki girerek varılır. Amfibrakhys ayağının aradığımız bu bağlanıştan dışlanmasına hükmedilmesinin gerekçesi budur; sen bunu onaylıyorsan ötekilere bakalım.
Öğrenci: Elbette onaylıyorum; çünkü son derece açık ve son derece kesindir.
- M. Recte quidem: sed adhuc nonnihil quaestionis res habet. Nam cum amphibrachus pes quatuor sit temporum, negant eum quidam posse misceri, vel dactylis vel anapaestis vel spondeis vel proceleumaticis: nam hi sunt omnes quaternorum temporum pedes: et non solum istis eum negant posse misceri, sed nec ex ipso solo repetito et sibimet connexo, recte et quasi legitime procedere numerum putant. Quorum opinionem considerare nos oportet, ne quid habeat rationis, quod sequi et approbare conveniat. D. Cupio atque aveo prorsus audire quid afferant. Non enim parum me movet, cum duodetriginta pedes sint, quos ratio persecuta est, hunc solum excludi a continuatione numerorum, cum tantum spatii teneat in tempore quantum dactylus et alii quos pares enumerasti, quos connectere nemo prohibetur. M. Atqui opus est, ut hoc dispicere valeas, considerare caeteros pedes, quemadmodum sibimet eorum partes conferantur: ita enim videbis huic uni quiddam accidere novum ac singulare, ut non frustra minime adhibendus ad numeros judicatus sit. 18. Sed hoc nobis considerantibus, opus est haec duo nomina mandare memoriae, levationem et positionem. In plaudendo enim quia levatur et ponitur manus, partem pedis sibi levatio vindicat, partem positio. Partes autem pedum dico illas, de quibus superius, cum eos ordine persequeremur, satis dictum est. Quocirca si hoc probas, incipe recensere breviter mensuras partium in omnibus pedibus, ut quid huic uni de quo agitur proprium acciderit, noveris. D. Video primum pyrrhichium tantum habere in levatione quantum in positione. Spondeus quoque, dactylus, anapaestus, proceleumaticus, choriambus, diiambus, dichorius, antispastus, dispondeus, eadem ratione dividuntur: nam tantumdem temporis in his ponit plausus, quantum levat. Video secundum, iambum, simpli et dupli habere rationem; quam rationem cerno et in chorio et in tribracho et in molosso, et in utroque ionico. Jam hujus amphibrachi levatio et positio (nam ipsa mihi ex ordine occurrit, cui pares caeteros quaeram), simpli et tripli ratione constat. Sed non invenio prorsus alium deinceps, cujus sibi partes tanto intervallo conferantur. Nam cum eos considero in quibus una brevis est et duae longae, id est bacchium, creticum et palimbacchium, sesquialteri numeri ratione levationem ac positionem in his fieri video. Eadem ratio est et in iis quatuor, in quibus una longa est et tres breves, qui quatuor paeones ex ordine nominantur. Reliqui sunt quatuor epitriti similiter ex ordine nuncupati, quorum levationem ac positionem sesquitertius numerus continet. 19. M. Num igitur parum tibi justa causa videtur esse, cur iste pes ad seriem numerosam vocum non admittatur, quod solius partes tam longe a se differant, ut una simpla sit, alia tripla? Vicinitas enim quaedam partium tanto est approbatione dignior, quanto est proxima aequalitati. Itaque in illa regula numerorum cum ab uno usque ad quatuor progredimur, nihil unicuique est seipso propinquius. Quare illud in primis approbandum est in pedibus, cum tantumdem habent partes ad invicem; deinde copulatio simpli et dupli eminet in uno et duobus; sesquialtera vero copulatio in duobus et tribus apparet; jam sesquitertia, tribus et quatuor. Simplum vero et triplum quanquam complicatorum numerorum lege teneatur, non tamen in ordine illo sibimet cohaeret: non enim post unum tria numeramus, sed ab uno ad ternarium numerum binario interposito pervenitur. Haec ratio est qua excludendus judicatur amphibrachus pes ab ea copulatione de qua quaerimus, quae si abs te probatur, caetera videamus. D. Probatur sane: nam manifestissima atque certissima est.
2411. Bölüm
Öğretmen: Öyleyse hecelerde nasıl olurlarsa olsunlar, zamanda aynı aralığı kaplıyorlarsa, yalnız amfibrakhys dışında, ayakların doğru olarak ve eşitliğe zarar vermeden birbirine karıştırılabileceğinde uzlaştığımıza göre, haklı olarak şu sorulabilir: Zaman bakımından eşit olsalar da, ayağın kısımlarını kalkış ve inişle birbiriyle karşılaştıran vuruşta uyuşmayan ayaklar doğru olarak karıştırılabilir mi? Çünkü daktilos, anapaistos ve spondeios yalnız eşit zamanlı değildir, eşit biçimde de vurulur: Hepsinde kalkış ne kadar alıyorsa iniş de o kadar alır. Bu yüzden bunlar birbirine, herhangi bir ionikosun öteki altı zamanlık ayaklarla karışmasından daha haklı olarak karışır. Çünkü iki ionikos da bire iki oranında vurulur; yani iki zamanı dört zamanla karşılaştırır. Molossos da bu bakımdan onlarla uyuşur. Ötekiler ise eşit vurulur; çünkü bunlarda kalkışa da inişe de üçer zaman verilir. Öyleyse hepsi kurallı biçimde vurulsa da —o üçü bire iki oranında, öteki dördü eşit kısımlarla vurulur— bu karışım vuruşu eşitsiz kıldığı için, acaba haklı olarak reddedilmez mi, bilmiyorum; buna karşı bir diyeceğin yoksa.
Öğrenci: Ben bu görüşe daha yatkınım. Çünkü eşitsiz bir vuruşun hissi nasıl rahatsız etmeyeceğini bilmiyorum; rahatsız ediyorsa, bu elbette bu karışımın bir kusuru olmadan olamaz.
Öğretmen: Ama bilesin ki eskiler bu ayakların karıştırılabileceğine hükmetmiş ve bunların karışımıyla kurulmuş dizeler yazmışlardır. Ama seni otoriteyle baskı altına alıyormuşum gibi görünmeyeyim; bu dizelerden birkaçını al ve kulağı rahatsız edip etmediğine bak. Rahatsız etmemekle kalmaz, zevk de verirse, bu karışımı reddetmek için hiçbir gerekçe kalmayacaktır. Dikkat etmeni istediğim dizeler şunlardır:
At consona quae sunt, nisi vocalibus aptes, pars dimidium vocis opus proferet ex se, pars muta soni comprimet ora molientum. Illis sonus obscurior impeditiorque, utrumque tamen promitur ore semicluso.
(Ünsüzlere gelince, onları ünlülere bağlamazsan, / bir kısmı kendiliğinden yarım bir ses çıkarır, / bir kısmı dilsizdir, ses çıkarmaya çalışanların ağzını kapatır. / Bunların sesi daha bulanık ve daha tutuktur; / ama ikisi de yarı kapalı ağızla söylenir. — Terentianus)
İstediğim şeye hükmetmek için bunun yeterli olduğunu düşünüyorum. Öyleyse lütfen söyle, bu ritim kulaklarını hiç okşamadı mı?
Öğrenci: Tersine, bana hiçbir şey daha neşeli akıp ses veriyor gibi gelmiyor.
Öğretmen: Öyleyse ayaklara bak; beş dize olduğunu, ilk ikisinin yalnız ionikoslarla aktığını, sonraki üçünün içine bir dikhoreios karıştırıldığını kesinlikle bulacaksın; oysa hepsi ortak bir eşitlikle hissimizi sevindiriyor.
Öğrenci: Bunu zaten fark ettim; sen okurken daha da kolay.
Öğretmen: Öyleyse, artık onların otoritesine değil aklın kendisine yenik düşerek, aynı zamanlı ayakların, farklı da olsa kurallı bir vuruşa sahipse akla uygun biçimde karıştırılabileceğini düşünen eskilere katılmakta neden tereddüt ediyoruz?
Öğrenci: Artık tamamen teslim oluyorum; çünkü o ses en ufak bir itiraz etmeme izin vermiyor.
- M. Cum ergo placeat, quoquo modo se in syllabis habeant, tamen si ejusdem spatii sint in tempore, recte sibi et sine detrimento aequalitatis pedes posse misceri, excepto duntaxat amphibracho; quaeri non immerito potest, utrum recte misceantur, qui quanquam sint aequales tempore, non eadem tamen percussione concordant, quae levatione ac positione partes pedis sibimet confert. Nam dactylus et anapaestus et spondeus non solum aequalium temporum sunt, sed etiam percutiuntur aequaliter: in omnibus enim tantum levatio, quantum positio sibi vindicat. Itaque hi sibi miscentur justius quam quilibet ionicus caeteris sex temporum pedibus. Uterque quippe ionicus ad simplum et duplum percutitur, duo scilicet tempora quatuor temporibus conferens. His molossus etiam in hac re congruit. Caeteri vero ad tantumdem; nam in his levationi ac positioni terna tempora tribuuntur. Ergo tametsi omnes legitime feriantur; nam et illi tres simpli et dupli ratione, et alii quatuor aequis partibus feriuntur; tamen quia plausum inaequalem facit ista permixtio, haud scio an jure repudietur: nisi quid habes ad haec. D. Proclivior sum in istam sententiam. Nam inaequalis plausus quomodo sensum non offendat ignoro: si autem offendit, non utique id potest sine vitio hujus permixtionis accidere. 21. M. Atqui scias veteres miscendos judicasse istos pedes, et horum mixtione versus compositos condidisse. Sed ne te auctoritate premere videar, accipe aliquid horum versuum, et vide utrum offendat auditum. Si enim non modo non offenderit, sed etiam delectaverit, nulla erit ratio hujus mixtionis improbandae. Versus autem hi sunt quos advertas volo: At consona quae sunt, nisi vocalibus aptes, / Pars dimidium vocis opus proferet ex se: / Pars muta soni comprimet ora molientum: / Illis sonus obscurior impeditiorque, / Utrumque tamen promitur ore semicluso. (Terentianus.) Satis esse arbitror ad judicandum id quod volo. Quare dic quaeso, utrum nihil tuas aures numerus iste permulserit. D. Imo nihil mihi videtur currere ac sonare festivius. M. Considera igitur pedes, invenies profecto cum sint quinque versus, duos primos solis ionicis currere, tres posteriores habere admixtum dichorium, cum omnes omnino sensum nostrum communi aequalitate delectent. D. Jam hoc animadverti, et facilius te pronuntiante. M. Quid ergo dubitamus consentire veteribus non eorum auctoritate, sed ipsa jam ratione victi, qui censent eos pedes qui ejusdem temporis sunt rationabiliter posse misceri, si habeant legitimam, quamvis diversam percussionem? D. Cedo jam prorsus: nam me ille sonus quidquam contradicere non sinit.
2512. Bölüm
Öğretmen: Şu dizelere de dikkat et:
Volo tandem tibi parcas, labor est in chartis, et apertum ire per auras animum permittas. Placet hoc nam sapienter, remittere interdum aciem rebus agendis decenter intentam.
(Artık kendini esirgemeni isterim; bu kâğıtlarda emek var. / Ruhunun açık havada dolaşmasına izin ver. / Çünkü bilgece olan şudur: işlere yakışır biçimde / gerilmiş bakışı arada bir gevşetmek.)
Öğrenci: Bu da yeter.
Öğretmen: Özellikle bu dizeler, o anda zorunluluktan uydurduğum derme çatma dizeler olduğu için. Yine de bu dördünde de hissinin hükmünü soruyorum.
Öğrenci: Burada da onların güzel ve uyumlu ses verdiğinden başka ne diyebilirim?
Öğretmen: İlk ikisinin, küçükten başlayan denen öteki ionikostan oluştuğunu, son ikisine ise bir diiambos karıştırıldığını da yeterince fark ettin mi?
Öğrenci: Sen okuyuşunla sezdirince bunu da hissettim.
Öğretmen: Peki? Terentianus'un o dizelerinde büyükten başlayan denen ionikosa bir dikhoreios, bizimkilerde ise küçükten başlayan denen öteki ionikosa bir diiambos karıştırılmış olması dikkatini çekmiyor mu? Yoksa bunun hiçbir önemi olmadığını mı düşünüyorsun?
Öğrenci: Tersine, önemi var ve sanırım sebebini de görüyorum. Büyükten başlayan ionikos iki uzunla başladığı için, kendisiyle daha çok uzunun başta bulunduğu ayağın, yani dikhoreiosun bağlanmasını ister. Diiambos ise kısayla başladığı için, iki kısayla başlayan öteki ionikosa daha uygun biçimde karışır.
Öğretmen: İyi anlıyorsun. Bu yüzden şunu da aklında tutmalısın: Zamanların eşitliği bir yana, ayakları karıştırırken bu uygunluğun da bir ölçüde hesaba katılması gerekir; en çok değil ama biraz değeri vardır. Çünkü her altı zamanlık ayağın yerine her altı zamanlık ayağın konabileceğine, hissine danışarak şöyle hükmedebilirsin. İlk örneğimiz molossos için virtutes olsun; küçükten başlayan ionikos için moderatas; koriambos için percipies; büyükten başlayan ionikos için concedere; diiambos için benignitas; dikhoreios için civitasque; antispastos için volet iusta.
Öğrenci: Bunları aldım.
Öğretmen: Öyleyse bunların hepsini birbirine ekleyip oku; ya da hissin hükmetmek için daha serbest kalsın diye, daha iyisi, ben okurken dinle. Sürekli ritmin eşitliğini kulaklarını hiç rahatsız etmeden sana sezdirmek için bu dizinin tamamını üç kez okuyacağım; bunun yeterli olacağından şüphem yok:
Virtutes moderatas percipies, concedere benignitas civitasque volet iusta. Virtutes moderatas percipies, concedere benignitas civitasque volet iusta. Virtutes moderatas percipies, concedere benignitas civitasque volet iusta.
(Ölçülü faziletleri kavrayacaksın; bağışlamayı iyilikseverlik isteyecek ve adil devlet.)
Ayakların bu akışında kulaklarını eşitlikten ya da tatlılıktan yoksun bırakan bir şey oldu mu?
Öğrenci: Hiçbir şekilde.
Öğretmen: Zevk verdi mi? Gerçi bu türde, rahatsız etmeyen her şeyin zevk vermesi zaten sonuç olarak çıkar.
Öğrenci: Senin sandığından başka türlü etkilendiğimi söyleyemem.
Öğretmen: Öyleyse bütün bu altı zamanlık ayakların birbirine doğru olarak bağlanıp karıştırılabileceğini onaylıyorsun.
Öğrenci: Onaylıyorum.
- M. Intende item in istos versus: Volo tandem tibi parcas, labor est in chartis, / Et apertum ire per auras animum permittas. / Placet hoc nam sapienter, remittere interdum / Aciem rebus agendis decenter intentam. D. Etiam hoc satis est. M. Praesertim cum isti versus sint inconditi, quos necessitate ad tempus fabricatus sum. Verumtamen et in iis quatuor requiro judicium sensus tui. D. Quid aliud et hic possum dicere, quam pulchre illos congruenterque sonuisse? M. Satisne etiam duos superiores altero ionico constare qui dicitur a minore, duos autem posteriores diiambum habere permixtum? D. Et hoc te pronuntiando insinuante persensi. M. Quid? illud nonne te movet quod in illis Terentiani versibus ionico ei qui a majore dicitur, dichorius; in iis autem nostris alteri ionico qui a minore nominatur, diiambus mixtus est? an nihil interesse arbitraris? D. Imo interest, et videor mihi rationem ipsam videre: nam quoniam ionicus a majore a duabus incipit longis, eum sibi potius copulandum poscit, ubi longa prima est, id est dichorium. Diiambus vero quod incipit a brevi, congruentius alteri miscetur ionico a duabus brevibus incipienti. 23. M. Bene intelligis: quare hoc quoque tenendum est, istam etiam congruentiam, excepta aequalitate temporum, in pedibus miscendis aliquantum valere oportere: non enim plurimum, sed tamen nonnihil valet. Nam pro omni pede sex temporum, omnem pedem sex temporum poni posse, ita sensu interrogato judices licet: primum molossi exemplum sit nobis, virtutes: ionici a minore, moderatas; choriambi, percipies: ionici a majore, concedere: diiambi, benignitas: dichorii, civitasque: antispasti, volet justa. D. Habeo ista. M. Contexe igitur ista omnia atque pronuntia, vel me potius pronuntiante accipe, quo ad judicandum liberior sensus vacet. Nam ut continuati numeri aequalitatem sine ulla offensione aurium tibi insinuem, hoc totum contextum ter pronuntiabo, quod satis esse non dubitaverim. Virtutes moderatas percipies, concedere benignitas civitasque volet justa. Virtutes moderatas percipies, concedere benignitas civitasque volet justa. Virtutes moderatas percipies, concedere benignitas civitasque volet justa. Num forte aliquid in hoc pedum cursu aures tuas aequalitate aut suavitate fraudavit? D. Nullo modo. M. Delectavitne aliquid? quanquam hoc quidem consequens est in hoc genere, ut delectet omne quod non offenderit. D. Non possum aliter me dicere affectum, quam videtur tibi. M. Probas ergo omnes istos pedes senum temporum recte sibi posse copulari atque misceri. D. Probo.
25_213. Bölüm
Öğretmen: Birinin, bu ayakların bu sırayla yan yana konunca bu kadar eşit ses verebildiğini, sırayı değiştirirsen aynı şeyin olamayacağını düşünmesinden hiç korkmuyor musun?
Öğrenci: Bu biraz şüphe uyandırıyor; ama denemek zor değil.
Öğretmen: Öyleyse vaktin olunca bunu yap; hissinin çok biçimli bir çeşitlilikle ve tek bir eşitlikle okşandığından başka bir şey bulmayacaksın.
Öğrenci: Yapacağım; gerçi bu örnekten sonra bunun zorunlu olarak böyle olacağını önceden görmeyen kimse yoktur.
Öğretmen: Doğru düşünüyorsun. Ama konumuzla ilgili olarak, bunun da topalladığı bir yer olup olmadığına hükmedebilmen için bunları el çırparak baştan sona okuyacağım. Aynı zamanda, hiçbir topallama getirmeyeceğini önceden söylediğimiz o sıra değişikliğini de biraz denemiş olmak için, şimdi sırayı kendin değiştir; aynı ayakları dilediğin gibi, benim yerleştirdiğimden başka türlü yerleştir ve okuyup el çırpmayı bana bırak.
Öğrenci: Birincinin küçükten başlayan ionikos, ikincinin büyükten başlayan ionikos, üçüncünün koriambos, dördüncünün diiambos, beşincinin antispastos, altıncının dikhoreios, yedincinin molossos olmasını istiyorum.
Öğretmen: Öyleyse kulağını sese, gözlerini el çırpışa ver. Çünkü çırpan elin yalnız duyulması değil görülmesi de, kalkışta ne kadar, inişte ne kadar zaman durduğunun keskin bir dikkatle fark edilmesi gerekir.
Öğrenci: Gücüm yettiğince bütünüyle buradayım.
Öğretmen: Öyleyse senin o dizilişini el çırpışıyla dinle: Moderatas, concedere, percipies, benignitas, volet iusta, civitasque, virtutes.
Öğrenci: Bu vuruşun hiç topallamadığını, kalkışının inişine eşit olduğunu hissediyorum. Ama iki ionikos ve molossos gibi, bölünüşü bire iki oranında olan ayakların bu vuruşla nasıl vurulabildiğine çok şaşıyorum.
Öğretmen: Bunlarda üç zaman kalkıp o kadarı indiğine göre, burada sence ne oluyor?
Öğrenci: Burada, büyükten başlayan ionikosta ve molossosta ikinci, küçükten başlayan ionikosta üçüncü olan o uzun hecenin el çırpışıyla bölünmesinden başka bir şey görmüyorum. İki zamanı olduğu için birini öndeki kısma, ötekini arkadaki kısma verir; böylece kalkışa da inişe de üçer zaman düşer.
Öğretmen: Burada bundan başka hiçbir şey söylenemez ve anlaşılamaz. Ama bu ritimlilikten tümüyle dışladığımız o amfibrakhys da neden aynı koşulla spondeiosa, daktilosa ve anapaistosa karıştırılmasın, ya da sürekli tekrarlanarak kendi başına musikide ritimli bir şey meydana getirmesin? Çünkü benzer bir yolla bu ayağın uzun olan orta hecesi de el çırpışıyla bölünebilir; öyle ki her iki yana birer zaman verince, kalkış ve iniş artık bir ve üç değil, ikişer zaman alır. Buna karşı koyacak bir şeyin yoksa.
Öğrenci: Bunun da kabul edilmesi gerektiğinden başka söyleyecek bir şeyim yok.
Öğretmen: Öyleyse dört zamanlık ayaklardan sıralanıp eklenmiş, içine bunun da karıştırıldığı bir şeyi el çırparak okuyalım ve aynı biçimde, hissimizle, eşitsiz bir şeyin rahatsız edip etmediğini araştıralım. Bu yüzden, hükmetmen kolay olsun diye el çırpışıyla üç kez tekrarlanan şu ritme dikkat et:
Sumas optima, facias honesta. Sumas optima, facias honesta. Sumas optima, facias honesta.
(En iyiyi seçesin, güzel olanı yapasın.)
Öğrenci: Yeter artık, rica ederim, kulaklarıma acı; el çırpılmasa bile bu ayakların akışı kendiliğinden o amfibrakhysta pek fena topallıyor.
Öğretmen: Öyleyse molossosta ve ionikoslarda olabilenin bunda olamamasının sebebi ne sanılmalı? Onlarda yanlar ortaya eşit olduğu için mi? Çünkü çift sayılarda, ortası yanlarına eşit olan ilk sayı altıdır. Bu yüzden o altı zamanlık ayaklar ortada iki, yanlarda ikişer zamana sahip olduğu için, o orta kısım, en dostça bir eşitlikle bağlı olduğu yanlara âdeta seve seve dağılır. Amfibrakhysta ise aynı şey olmaz; çünkü onda yanlar ortaya eşit değildir: Yanlarda birer, ortada iki zaman vardır. Buna şu da eklenir: Ionikoslarda ve molossosta orta kısım yanlara dağılınca üçer zaman oluşur; bunlarda da yine ortası eşit, yanları eşit bir yapı bulunur. Bu da amfibrakhysta yoktur.
Öğrenci: Mesele söylediğin gibidir. Amfibrakhysın o dizide kulağı rahatsız etmesi de, ötekilerin zevk vermesi de boşuna değil.
- M. Nihilne formidas, ne quis arbitretur tam aequaliter istos pedes hoc ordine collatos sonare potuisse; si autem ordinem permutes, non idem posse? D. Nonnihil quidem affert, sed experiri non est difficile. M. Istud ergo facito cum vacabit: non aliter invenies quam sensum tuum multiformi varietate et una aequalitate mulceri. D. Faciam: quanquam hoc exemplo nemo est, qui non praevideat necessario id eventurum. M. Recte existimas: sed quod ad propositum pertinet, admoto plausu ista percurram, ut de hoc quoque dijudicare possis utrum aliquid, an nihil claudicet: atque ut simul aliquid experiaris de commutatione illius ordinis, quam nihil claudicationis illaturam esse praediximus; jam nunc ipsum ordinem muta, et ut libitum est, eosdem pedes collocatos aliter atque a me collocati sunt, personandos mihi plaudendosque permitte. D. Primum volo esse ionicum a minore, secundum ionicum a majore, tertium choriambum, quartum diiambum, quintum antispastum, sextum dichorium, septimum molossum. M. Intende ergo et aurem in sonum, et in plausum oculos: non enim audiri, sed videri opus est plaudentem manum, et animadverti acriter quanta temporis mora in levatione, quanta in positione sit. D. Totus istic sum, quantum valeo. M. Accipe igitur collocationem illam cum plausu tuam: Moderatas, concedere, percipies, benignitas, volet justa, civitasque, virtutes. D. Sentio quidem nequaquam plausum istum claudicare, et tantum levare quantum ponere; sed vehementer admiror quomodo eo percuti potuerint illi pedes, quorum divisio simpli et dupli ratione constat, sicuti sunt ambo ionici et molossus. M. Quid hic fieri tamen arbitraris, cum in his tria leventur tempora, totidemque ponantur? D. Nihil aliud hic prorsus video quam eam longam syllabam, quae in ionico a majore et in molosso secunda, in ionico autem a minore tertia est, plausu ipso dividi; ut quoniam duo habet tempora, unum inde superiori parti, alterum posteriori tribuat, atque ita terna tempora levatio positioque sortiantur. 25. M. Nihil hic omnino aliud dici aut intelligi potest. Sed cur non etiam ille amphibrachus, quem ab ista numerositate penitus ejiciebamus, hac conditione misceatur spondeo, dactylo, et anapaesto, vel per se ipse numerosum aliquid in musica continuatus efficiat? Potest enim simili ratione media quoque pedis ejus syllaba, quae longa est, plausu dividi; ut cum singula tempora singulis lateribus dederit, non jam unum et tria, sed bina tempora levatio positioque sibi vindicent: nisi habes aliquid quod resistat. D. Nihil sane habeo quod dicam, nisi hunc etiam esse admittendum. M. Aliquid ergo plaudamus quaternorum temporum pedibus ordinatum atque contextum, quibus iste commixtus sit, et eodem modo sensu exploremus utrum nihil imparile offendat. Et ideo attende in hunc numerum propter judicandi facilitatem cum plausu tertio repetitum. Sumas optima, facias honesta. Sumas optima, facias honesta. Sumas optima, facias honesta. D. Jamjam, obsecro, parce auribus meis: nam etiam plausu non admoto, ipse per se horum pedum cursus in illo amphibracho vehementissime claudicat. M. Quid igitur putandum est esse causae, ut in hoc fieri non possit quod in molosso et ionicis potuit? an quoniam in illis aequalia sunt medio latera? in numero enim pari, ubi sit medium suis aequale lateribus, primus senarius occurrit. Ergo illi senum temporum pedes quoniam duo tempora in medio possident, et bina in lateribus; libenter quodammodo illud medium cedit in latera, quibus amicissima aequalitate conjungitur. Non autem idem fiet in amphibracho, ubi sunt imparia medio latera, siquidem in illis singula, in illo duo tempora sunt. Huc accedit quod in ionicis et molosso medio in latera soluto, terna fiunt tempora, in quibus rursum medio pari paria latera inveniuntur; quod item deest amphibracho. D. Ita res est ut dicis: nec immerito amphibrachus in illa serie offendit auditum, hi vero etiam delectant.
2614. Bölüm
Öğretmen: Haydi şimdi sen kendi başına, pirikiosun kendisinden başla ve yukarıda söylenen gerekçelere göre hangi ayakların hangileriyle karıştırılması gerektiğini, elinden geldiğince kısaca açıkla.
Öğrenci: Pirikiosla hiçbiri; çünkü aynı sayıda zamana sahip başka bir ayak bulunmaz. İambosla khoreios karışabilirdi; ama eşitsiz vuruş yüzünden bundan kaçınılmalıdır, çünkü biri birle, öteki ikiyle başlar. Öyleyse tribrakhys ikisine de uydurulabilir. Spondeiosu, daktilosu, anapaistosu ve prokeleusmatikosu birbirine dost ve birbirine bağlanabilir görüyorum; çünkü yalnız zamanlarda değil vuruşta da birbirleriyle uyuşurlar. Dışlanmış olan amfibrakhys ise hiçbir gerekçeyle geri getirilemedi; bölünüşü ve vuruşu uyuşmadığı için zamanların denkliği ona hiçbir yardımda bulunamadı. Bakkheiosla kretikosun ve birinci, ikinci ve dördüncü paionun; palimbakkheiosla da aynı kretikosun ve birinci, üçüncü ve dördüncü paionun hem zamanda hem vuruşta uyuştuğu açıktır. Öyleyse kretikosla ve birinci ile dördüncü paionla, bölünüşleri hem iki hem üç zamanla başlayabildiği için, öteki bütün beş zamanlık ayaklar hiçbir topallama olmadan bağlanabilir. Altı zamandan oluşan ayakların hepsinin aralarında şaşılacak bir uyum bulunduğu ise yeterince tartışıldı; çünkü hecelerinin durumu yüzünden başka türlü bölünmek zorunda olanlar bile el çırpışta ötekilerle uyumsuz düşmez: Yanların ortaya eşitliğinin gücü bu kadar büyüktür. Yedi zamanlık ayaklar, epitritos denen dört ayaktır; bunlardan birincinin ve ikincinin birbirine bağlanabildiğini buluyorum, çünkü ikisinin bölünüşü de üç zamanla başlar; bu yüzden ne zaman aralığında ne vuruşta ayrışırlar. Üçüncüyle dördüncü de birbirine seve seve bağlanır, çünkü ikisi de bölünürken dört zamanla başlar; bu yüzden hem eşit ölçülür hem eşit vurulur. Geriye dispondeios denen sekiz zamanlık ayak kalıyor; pirikiosta olduğu gibi onun da dengi yoktur. İstediğin ve yapabildiğim kadarını benden aldın. Gerisine geç.
Öğretmen: Geçeceğim. Ama bu kadar uzun bir konuşmadan sonra biraz soluklanalım ve az önce yorgunluğun kendisinin bana doğaçlama söylettiği o dizeleri hatırlayalım:
Volo tandem tibi parcas, labor est in chartis, et apertum ire per auras animum permittas. Placet hoc nam sapienter, remittere interdum aciem rebus agendis decenter intentam.
Öğrenci: Elbette hoşuma gidiyor ve seve seve uyuyorum.
- M. Age, nunc tu per te ab ipso exordire pyrrhichio, et secundum supra dictas rationes, quos pedes quibus misceri oporteat, quantum potes, breviter explica. D. Nullus pyrrhichio: non enim alius invenitur totidem temporum. Iambo posset chorius; sed propter inaequalem plausum vitandus est, quod alter a simplo, a duplo alter incipit. Ergo tribrachus utrique accommodari potest. Spondeum et dactylum et anapaestum, et proceleumaticum amicos inter se atque copulabiles video: non enim tantum temporibus, sed plausu etiam sibi congruunt. Enimvero exclusus amphibrachus, nulla potuit ratione reduci, cui parilitas temporum auxiliari quid, divisione plausuque discordante, non potuit. Bacchio creticum, et paeones primum, secundum et quartum, palimbacchio autem eumdem creticum, et paeones primum et tertium et quartum, et temporibus et plausu concordare manifestum est. Ergo cretico et paeonibus primo et quarto, quoniam et a duobus et a tribus temporibus eorum incipere divisio potest, caeteri omnes quinum temporum pedes possunt sine ulla claudicatione copulari. Jam illorum qui sex temporibus constant, omnium inter se miram quamdam esse concordiam, satis disputatum est. Quandoquidem illi quoque ab aliis in plaudendo non dissonant, quos aliter dividi cogit conditio syllabarum: tantam vim habet cum medio laterum aequalitas. Porro septenum temporum pedes cum sint quatuor, qui epitriti nominantur, primum et secundum invenio sibi posse copulari: amborum enim divisio incipit a tribus temporibus, idcirco nec spatio temporis nec plausu dissident. Rursus libenter sibi junguntur tertius et quartus, quia uterque in dividendo incipit a quatuor temporibus, quare et metiuntur et plauduntur aequaliter. Restat octo temporum pes qui dispondeus vocatur, cui sicut pyrrhichio par nullus est. Habes a me quod poposcisti et facere potui. Perge ad reliqua. M. Faciam: sed post tam longum sermonem respiremus aliquantulum; et illorum versuum meminerimus, quos mihi extemporales paulo ante ipsa lassitudo suggessit: Volo tandem tibi parcas, labor est in chartis, / Et apertum ire per auras animum permittas. / Placet hoc nam sapienter, remittere interdum / Aciem rebus agendis decenter intentam. D. Placet sane, ac libenter obtempero.