I. Kitap
11. Bölüm
Öğretmen: Modus hangi ayaktır?
Öğrenci: Pirikios.
Öğretmen: Kaç zamanlıktır?
Öğrenci: İki.
Öğretmen: Bonus hangi ayaktır?
Öğrenci: Modus ile aynı.
Öğretmen: Öyleyse modus ile bonus aynı şey midir?
Öğrenci: Hayır.
Öğretmen: Peki niçin aynı ayak?
Öğrenci: Çünkü seste aynıdırlar, anlamda başka.
Öğretmen: Öyleyse modus ve bonus dediğimizde sesin aynı olduğunu kabul ediyorsun?
Öğrenci: Harflerin sesi bakımından farklı olduklarını görüyorum; geri kalan her bakımdan eşittirler.
Öğretmen: Peki? Pone ("koy") fiilini ve pone ("arkada") zarfını söylediğimizde, anlamın farklı olmasından başka sence ses hiç farklı değil mi?
Öğrenci: Kesinlikle farklı.
Öğretmen: İkisi de aynı zamanlardan ve aynı harflerden oluştuğu hâlde nereden farklı?
Öğrenci: Vurguyu farklı yerlerde taşımalarından.
Öğretmen: Bunları ayırt etmek hangi sanatın işidir?
Öğrenci: Bunları gramercilerden işitirim ve orada öğrendim; ama bunun o sanata mı özgü olduğunu, yoksa başka yerden mi alındığını bilmiyorum.
Öğretmen: Buna sonra bakacağız. Şimdi şunu soruyorum: Bir davula ya da bir tele, modus ya da bonus derken olduğu kadar hızlı ve çabuk iki kez vursam, orada da aynı zamanları tanır mıydın, tanımaz mıydın?
Öğrenci: Tanırdım.
Öğretmen: O ayağa pirikios der miydin?
Öğrenci: Derdim.
Öğretmen: Bu ayağın adını gramerciden başka kimden öğrendin?
Öğrenci: Kabul ediyorum, ondan.
Öğretmen: Öyleyse bu türden bütün sesler hakkında gramerci mi hüküm verecek? Yoksa bu vuruşları kendi kendine mi öğrendin de, onlara vereceğin adı gramerciden mi işittin?
Öğrenci: Öyle.
Öğretmen: Peki gramerin sana öğrettiği adı, gramere ait olmadığını kabul ettiğin bir şeye aktarmaya cesaret ettin mi?
Öğrenci: Ayağa adın, zamanların ölçüsünden başka bir sebeple verilmediğini görüyorum; bu ölçüyü nerede tanırsam o kelimeyi oraya niçin aktarmaya cesaret etmeyeyim? Aynı ölçüdeki sesler gramercilere ait olmadığı için onlara başka adlar vermek gerekse bile, şey açıkken adlarla uğraşmak bana ne kazandırır?
Öğretmen: Ben de bunu istemiyorum. Ama belli ölçülerin gözetilebildiği sayısız ses türü gördüğüne ve bu türlerin gramer ilim dalına verilmemesi gerektiğini kabul ettiğimize göre, bu tür seslerde ritimli ve sanatlı olan her şeyi kapsayan başka bir ilim dalı olduğunu düşünmüyor musun?
Öğrenci: Bana inandırıcı görünüyor.
Öğretmen: Sence onun adı nedir? Sanırım şarkı söylemekte bir tür her şeye kadirliğin Musalar'a verilmesinin âdet olduğu sana yabancı değildir. Yanılmıyorsam, musiki denen ilim dalı budur.
Öğrenci: Ben de onun bu olduğunu düşünüyorum.
- MAGISTER: Modus, qui pes est? DISCIPULUS: Pyrrhichius. M. Quot temporum est? D. Duum. M. Bonus, qui pes est? D. Idem qui et modus. M. Hoc est ergo modus, quod bonus. D. Non. M. Cur ergo idem? D. Quia idem in sono, in significatione aliud. M. Concedis ergo eumdem sonum esse cum dicimus, modus, et, bonus. D. Litterarum sono ista video discrepare, cætera autem paria esse. M. Quid? cum enuntiamus, pone verbum, et pone adverbium; præter id quod significatio diversa est, nihil tibi videtur sonus distare? D. Distat omnino. M. Unde distat, cum et iisdem temporibus utrumque, et iisdem litteris constet? D. Eo distat, quod in diversis locis habent acumen. M. Cujus tandem artis est ista dignoscere? D. A grammaticis hæc audire soleo, et ibi ea didici; sed utrum hoc ejusdem artis sit proprium, an aliunde usurpatum, nescio. M. Post ista videbimus: nunc illud quæro, utrum si tympanum vel chordam bis percuterem tam raptim et velociter quam cum enuntiamus modus, aut bonus; agnosceres et ibi eadem tempora esse, an non. D. Agnoscerem. M. Vocares ergo pedem pyrrhichium. D. Vocarem. M. Nomen hujus pedis a quo, nisi a grammatico, didicisti? D. Fateor. M. Ergo de omnibus hujusmodi sonis grammaticus judicabit; an per teipsum istos pulsus didicisti, sed nomen quod imponeres, a grammatico audieras? D. Ita est. M. Et ausus es nomen quod te grammatica docuit, transferre ad eam rem, quam non pertinere ad grammaticam confiteris? D. Video non ob aliud pedi nomen impositum, quam propter temporum dimensionem; quam ubicumque cognovero, eo transferre illud vocabulum cur non audeo? Sed etsi alia vocabula sunt imponenda, cum ejusdem dimensionis soni sunt, sed ad grammaticos tamen non pertinent; quid mihi est de nominibus laborare, cum res aperta sit? M. Nec ego id volo: sed tamen cum videas innumerabilia genera sonorum, in quibus certae dimensiones observari possunt, quæ genera fatemur grammaticæ disciplinæ non esse tribuenda; nonne censes esse aliam aliquam disciplinam, quæ quidquid in hujusmodi sit vocibus numerosum artificiosumque, contineat? D. Probabile mihi videtur. M. Quod ejus esse nomen existimas? Nam opinor non tibi novum esse omnipotentiam quamdam canendi Musis solere concedi. Hæc est, nisi fallor, illa quæ Musica nominatur. D. Et ego hanc esse existimo.
22. Bölüm
Öğretmen: Ama artık adla hiç uğraşmamaya karar verdik. Şimdi istersen, bu ilim dalının, ne ise, bütün gücünü ve yapısını olabildiğince dikkatle araştıralım.
Öğrenci: Elbette araştıralım; çünkü bütün bunun ne olduğunu çok bilmek istiyorum.
Öğretmen: Öyleyse musikiyi tarif et.
Öğrenci: Cesaret edemem.
Öğretmen: Hiç değilse benim tarifimi onaylayabilir misin?
Öğrenci: Söylersen deneyeceğim.
Öğretmen: Musiki, iyi ölçülendirme ilmidir. Sana öyle görünmüyor mu?
Öğrenci: Ölçülendirmenin kendisinin ne olduğu bana açık olsaydı belki öyle görünürdü.
Öğretmen: Modulari (ölçülendirmek) denen bu kelimeyi ya hiç işitmedin mi, ya da şarkı söylemek ve dans etmekle ilgili olandan başka bir yerde işitmedin mi?
Öğrenci: Öyle gerçekten. Ama modulari'nin modus kelimesinden, yani ölçüden geldiğini görüyorum. İyi yapılan her şeyde ölçü gözetilmesi gerekir; şarkıda ve dansta da birçok şey, hoşa gitse de, pek bayağıdır. Bu yüzden, bu kadar büyük bir ilim dalının tarifinin neredeyse tek bir kelimede toplandığı bu ölçülendirmenin tam olarak ne olduğunu iyice anlamak istiyorum. Çünkü burada, herhangi bir şarkıcının ve oyuncunun bildiği türden bir şey öğrenilmeyecek.
Öğretmen: Az önce söylediğin şey, yani musiki dışında yapılan her şeyde de ölçü gözetilmesi gerektiği hâlde ölçülendirmenin musikide söylenmesi, seni sarsmasın. Yoksa dictio'nun (söz söyleme) asıl olarak hatibe ait sayıldığını bilmiyor musun?
Öğrenci: Biliyorum; ama bu nereye varıyor?
Öğretmen: Kölen ne kadar kaba ve köylü olursa olsun, sana tek bir kelimeyle bile cevap verdiğinde bir şey söylediğini kabul edersin, değil mi?
Öğrenci: Kabul ederim.
Öğretmen: Öyleyse o da hatip midir?
Öğrenci: Hayır.
Öğretmen: Demek ki bir şey söylediği hâlde dictio kullanmış olmuyor; dictio'nun dicere'den (söylemek) geldiğini kabul etsek de.
Öğrenci: Kabul ediyorum; ama bunun da nereye vardığını soruyorum.
Öğretmen: Elbette şunu anlaman için: Ölçülendirme yalnız musikiye ait olabilir; kelimenin türediği ölçü ise başka şeylerde de bulunabilir. Tıpkı konuşan herkes bir şey söylediği ve dictio adını söylemekten aldığı hâlde dictio'nun asıl olarak hatiplere verilmesi gibi.
Öğrenci: Artık anlıyorum.
Öğretmen: Sonra söylediğin şey, yani şarkıda ve dansta birçok bayağı şey bulunduğu ve bunlara ölçülendirme adını verirsek bu neredeyse ilâhî ilim dalının değerden düşeceği, son derece dikkatli bir gözlemdi. Öyleyse önce ölçülendirmenin ne olduğunu, sonra iyi ölçülendirmenin ne olduğunu inceleyelim; çünkü tarife "iyi" kelimesi boşuna eklenmedi. Son olarak orada "ilim" kelimesinin konmuş olması da küçümsenmemelidir; çünkü yanılmıyorsam o tarif bu üç şeyle tamamlanır.
Öğrenci: Öyle olsun.
Öğretmen: Ölçülendirmenin adını ölçüden aldığını kabul ettiğimize göre, bir hareketle meydana gelen şeylerden başka şeylerde ölçünün aşılmasından ya da doldurulmamasından korkmak gerekir mi? Yahut hiçbir şey hareket etmiyorsa, ölçü dışında bir şey olmasından korkabilir miyiz?
Öğrenci: Hiçbir şekilde.
Öğretmen: Öyleyse ölçülendirmeye yerinde olarak bir tür hareket ettirme ustalığı, ya da en azından bir şeyin iyi hareket etmesini sağlayan şey denir. Çünkü bir şey ölçüyü gözetmiyorsa iyi hareket ettiğini söyleyemeyiz.
Öğrenci: Gerçekten söyleyemeyiz. Ama o zaman bu ölçülendirmeyi iyi yapılan her şeyde anlamak gerekecek; çünkü iyi hareket etmeden hiçbir şeyin iyi yapıldığını görmüyorum.
Öğretmen: Peki ya bütün bunlar musiki aracılığıyla yapılıyorsa? Gerçi ölçülendirme adı her türlü çalgıda daha yaygındır ve bu haksız da değildir. Sanırım tahtadan, gümüşten ya da başka bir maddeden tornada yapılmış bir şey başka, onlar tornalanırken ustanın hareketi başka görünür sana.
Öğrenci: Çok farklı olduklarına katılıyorum.
Öğretmen: Öyleyse hareket kendisi için mi istenir, yoksa ustanın tornalanmasını istediği şey için mi?
Öğrenci: Açık ki ikincisi için.
Öğretmen: Peki ya biri organlarını, yalnız güzel ve yakışıklı biçimde hareket etsinler diye hareket ettirse? Onun dans etmekten başka bir şey yaptığını söyler miydik?
Öğrenci: Öyle görünüyor.
Öğretmen: Öyleyse bir şeyin ne zaman üstün olduğunu ve adeta hükmettiğini düşünürsün: kendisi için mi istendiğinde, yoksa başka bir şey için mi?
Öğrenci: Kendisi için istendiğinde olduğunu kim inkâr eder?
Öğretmen: Şimdi ölçülendirme hakkında yukarıda söylediğimizi hatırla: Onu bir tür hareket ettirme ustalığı diye koymuştuk. Bu adın nerede daha çok yeri olması gerektiğine bak: adeta özgür olan, yani kendisi için istenen ve kendi başına hoşa giden harekette mi, yoksa bir bakıma köle olan harekette mi? Çünkü kendileri için olmayıp başka bir şeye bağlanan her şey adeta köledir.
Öğrenci: Elbette kendisi için istenen harekette.
Öğretmen: Öyleyse ölçülendirme ilminin iyi hareket ettirme ilmi olması artık inandırıcıdır; öyle ki hareket kendi başına istenir ve bu yüzden kendi başına hoşa gider.
Öğrenci: Elbette inandırıcı.
- M. Sed jam placet nobis de nomine minime laborare: modo inquiramus, si videtur, quam diligentissime possumus, omnem hujus quæcumque est disciplinæ vim atque rationem. D. Inquiramus sane: nam hoc totum quidquid est, multum nosse desidero. M. Defini ergo musicam. D. Non audeo. M. Potes saltem definitionem meam probare? D. Experibor, si dixeris. M. Musica est scientia bene modulandi. An tibi non videtur? D. Videretur fortasse, si mihi liqueret quid sit ipsa modulatio. M. Numquidnam hoc verbum quod modulari dicitur, aut nunquam audisti, aut uspiam nisi in eo quod ad cantandum saltandumve pertineret? D. Ita est quidem: sed quia video modulari a modo esse dictum, cum in omnibus bene factis modus servandus sit, et multa etiam in canendo ac saltando quamvis delectent, vilissima sint; volo plenissime accipere quid prorsus sit ipsa modulatio, quo uno pene verbo tantæ disciplinæ definitio continetur. Non enim tale aliquid hic discendum est, quale quilibet cantores histrionesque noverunt. M. Illud superius, quod in omnibus etiam præter musicam factis modus servandus est, et tamen in musica modulatio dicitur, non te moveat; nisi forte ignoras dictionem oratoris proprie nominari. D. Non ignoro: sed quorsum istuc? M. Quia et puer tuus quamlibet impolitissimus et rusticissimus, cum vel uno verbo interroganti tibi respondet, fateris eum aliquid dicere? D. Fateor. M. Ergo et ille orator est? D. Non. M. Non igitur dictione usus est cum aliquid dixerit, quamvis dictionem a dicendo dictam esse fateamur. D. Concedo: sed et hoc quo pertineat requiro. M. Ad id scilicet ut intelligas modulationem posse ad solam musicam pertinere, quamvis modus unde flexum verbum est, possit etiam in aliis rebus esse: quemadmodum dictio proprie tribuitur oratoribus, quamvis dicat aliquid omnis qui loquitur, et a dicendo dictio nominata sit. D. Jam intelligo. 3. M. Illud ergo quod abs te postea dictum est, multa esse in canendo et saltando vilia, in quibus si modulationis nomen accipimus, pene divina ista disciplina vilescit; cautissime omnino abs te animadversum est. Itaque discutiamus primum quid sit modulari, deinde quid sit bene modulari: non enim frustra est definitioni additum. Postremo etiam quod ibi scientia posita est, non est contemnendum: nam his tribus, nisi fallor, definitio illa perfecta est. D. Ita fiat. M. Igitur quoniam fatemur modulationem a modo esse nominatam; numquidnam tibi videtur metuendum ne aut excedatur modus, aut non impleatur nisi in rebus quæ motu aliquo fiunt? aut si nihil moveatur, possumus formidare ne præter modum aliquid fiat? D. Nullo pacto. M. Ergo modulatio non incongrue dicitur movendi quædam peritia, vel certe qua fit ut bene aliquid moveatur. Non enim possumus dicere bene moveri aliquid, si modum non servat. D. Non possumus quidem: sed necesse erit rursus istam modulationem in omnibus bene factis intelligere. Nihil quippe nisi bene movendo, bene fieri video. M. Quid si forte ista omnia per musicam fiant, quamvis modulationis nomen in cujuscemodi organis magis tritum sit, nec immerito? Nam credo videri tibi aliud esse tornatum aliquid ligneum, vel argenteum, vel cujusce materiae; aliud autem ipsum motum artificis, cum illa tornantur. D. Assentior multum differre. M. Numquidnam ergo ipse motus propter se appetitur, et non propter id quod vult esse tornatum? D. Manifestum est. M. Quid? si membra non ob aliud moveret, nisi ut pulchre ac decore moverentur, eum facere aliud nisi saltare diceremus? D. Ita videtur. M. Quando ergo censes aliquam rem præstare et quasi dominari? cum propter seipsam, an cum propter aliud appetitur? D. Quis negat cum propter seipsam? M. Repete nunc illud superius quod de modulatione diximus: nam ita eam posueramus, quasi quamdam movendi esse peritiam; et vide ubi magis habere sedem debeat hoc nomen: in eo motu qui velut liber est, id est propter se ipse appetitur et per se ipse delectat; an in eo qui servit quodammodo? nam quasi serviunt omnia quæ non sibi sunt, sed ad aliquid aliud referuntur. D. In eo scilicet qui propter se appetitur. M. Ergo scientiam modulandi jam probabile est esse scientiam bene movendi; ita ut motus per se ipse appetatur, atque ob hoc per se ipse delectet. D. Probabile sane.
33. Bölüm
Öğretmen: Ölçülendirmenin kendisi iyi hareket edilmeden var olamazken, öyleyse niçin "iyi" eklendi?
Öğrenci: Bilmiyorum; elimden nasıl kaçtığını da bilmiyorum, çünkü bunu sormak aklıma takılmıştı.
Öğretmen: Bu kelime hakkında hiç tartışma çıkmayabilirdi; konmuş olan "iyi" kelimesini çıkarıp musikiyi yalnız ölçülendirme ilmi diye tarif edebilirdik.
Öğrenci: Bütün düğümü böyle çözmek istersen, buna kim razı olmaz ki?
Öğretmen: Musiki iyi hareket ettirme ilmidir. Ama zamanların ve aralıkların ölçüleri gözetilerek ritimli biçimde hareket eden her şeyin artık iyi hareket ettiği söylenebilir; çünkü artık hoşa gider ve bu yüzden ona ölçülendirme demek yersiz olmaz. Oysa bu ritimlilik ve ölçü, gerekmediği bir zamanda da hoşa gidebilir. Biri pek tatlı şarkı söyleyip güzel dans ederek, durum ciddiyet isterken bununla şakacılık etmek istese, ritimli ölçülendirmeyi elbette iyi kullanmış olmaz. Yani ritimli olduğu için artık iyi denebilecek bir hareketi o, kötü, yani yersiz biçimde kullanır. Bu yüzden ölçülendirmek başka, iyi ölçülendirmek başkadır. Çünkü ölçülendirme, seslerin ve tonların o ölçülerinde yanılmayan herhangi bir şarkıcıya ait sayılmalıdır; iyi ölçülendirme ise bu özgür ilim dalına, yani musikiye. Sanatlı biçimde ritimli olduğunu kabul etsen de, yersiz olduğu için böyle bir hareket sana iyi görünmüyorsa, her yerde gözetilmesi gereken kuralımızı tutalım: Şey yeterince açıkken kelime kavgası bize eziyet etmesin; musikinin ölçülendirme ilmi mi, iyi ölçülendirme ilmi mi diye tarif edildiğine hiç aldırmayalım.
Öğrenci: Kelime kavgalarını geçmeyi ve küçümsemeyi severim; ama bu ayrım da hoşuma gitmiyor değil.
- M. Cur ergo additum est, bene; cum jam ipsa modulatio nisi bene moveatur, esse non possit? D. Nescio, et quemadmodum mihi ereptum sit ignoro: nam hoc requirendum animo hæserat. M. Poterat omnino nulla de hoc verbo controversia fieri, ut jam musicam sublato eo quod positum est, bene, tantum scientiam modulandi definiremus. D. Quis enim ferat, si enodare totum ita velis? M. Musica est scientia bene movendi. Sed quia bene moveri jam dici potest, quidquid numerose servatis temporum atque intervallorum dimensionibus movetur (jam enim delectat, et ob hoc modulatio non incongrue jam vocatur ); fieri autem potest, ut ista numerositas atque dimensio delectet, quando non opus est; ut si quis suavissime canens, et pulchre saltans, velit eo ipso lascivire, cum res severitatem desiderat: non bene utique numerosa modulatione utitur; id est ea motione quæ jam bona, ex eo quia numerosa est, dici potest, male ille, id est incongruenter utitur. Unde aliud est modulari, aliud bene modulari. Nam modulatio ad quemvis cantorem, tantum qui non erret in illis dimensionibus vocum ac sonorum; bona vero modulatio ad hanc liberalem disciplinam, id est ad musicam, pertinere arbitranda est. Quod si nec illa bona tibi motio videtur, ex eo quia inepta est, quamvis artificiose numerosam esse fateare; teneamus illud nostrum, quod ubique servandum est, ne certamen verbi, re satis elucente, nos torqueat; nihilque curemus, utrum musica modulandi, an bene modulandi scientia describatur. D. Amo quidem rixas verborum præterire atque contemnere, non tamen mihi displicet ista distinctio.
44. Bölüm
Öğretmen: Geriye tarifte niçin "ilim" bulunduğunu araştırmak kalıyor.
Öğrenci: Öyle olsun; çünkü sıranın bunu gerektirdiğini hatırlıyorum.
Öğretmen: Öyleyse cevap ver: Bülbül ilkbaharda sesini iyi ölçülendiriyor gibi görünmüyor mu sana? Çünkü o ötüş hem ritimli hem çok tatlıdır, yanılmıyorsam mevsime de uygundur.
Öğrenci: Kesinlikle öyle görünüyor.
Öğretmen: Peki bülbül bu özgür ilim dalında usta mıdır?
Öğrenci: Hayır.
Öğretmen: Demek ki "ilim" kelimesinin tarif için pek gerekli olduğunu görüyorsun.
Öğrenci: Tamamen görüyorum.
Öğretmen: Öyleyse söyle bana, rica ederim: Bir tür hisle güdülerek iyi şarkı söyleyen, yani bunu ritimli ve tatlı biçimde yapan, ama bu ritimler ya da tiz ve pes seslerin aralıkları hakkında soru sorulunca cevap veremeyen herkes sana o bülbül gibi görünmüyor mu?
Öğrenci: Onlara çok benzediklerini düşünüyorum.
Öğretmen: Peki onları bu ilim olmadan seve seve dinleyenler? Fillerin, ayıların ve başka bazı hayvan türlerinin şarkılarla harekete geçtiğini, kuşların da kendi seslerinden hoşlandığını görüyoruz; çünkü dışarıda gözettikleri bir çıkar olmadan, bir tür zevk duymasalar bunu bu kadar özenle yapmazlardı. Bu dinleyiciler hayvanlarla bir tutulmamalı mı?
Öğrenci: Bence bir tutulmalı; ama bu hakaret neredeyse bütün insan soyuna yöneliyor.
Öğretmen: Düşündüğün gibi değil. Çünkü büyük adamlar musikiyi bilmeseler de, ya hayvanlardan pek farklı olmayan ve sayısı çok büyük olan halka uymak isterler —bunu pek ölçülü ve pek basiretli bir biçimde yaparlar; ama bunu tartışmanın yeri burası değil—, ya da büyük kaygılardan sonra ruhlarını dinlendirmek ve yenilemek için ondan pek ölçülü bir haz alırlar. Bu hazzı arada sırada böyle almak son derece ölçülü bir davranıştır; ama ona, arada sırada bile olsa, kapılmak çirkin ve yakışıksızdır.
Peki sence flüt, kithara ve bu türden çalgılar çalanlar bülbülle bir tutulabilir mi?
Öğrenci: Hayır.
Öğretmen: Peki farkları ne?
Öğrenci: Bunlarda bir tür sanat görüyorum, onda ise yalnız tabiatı.
Öğretmen: Doğruya benzer bir şey söylüyorsun. Ama bunu bir tür taklitle yapsalar bile buna sanat denmesi gerektiğini mi düşünüyorsun?
Öğrenci: Niçin olmasın? Çünkü taklidin sanatlarda o kadar önemli olduğunu görüyorum ki o kaldırılırsa hemen hepsi yok olur. Hocalar taklit edilmek için kendilerini örnek gösterirler; öğretmek dedikleri de budur.
Öğretmen: Sence sanat bir tür akıl mıdır ve sanatı kullananlar aklı mı kullanır? Yoksa başka türlü mü düşünüyorsun?
Öğrenci: Öyle görünüyor.
Öğretmen: Öyleyse aklı kullanamayan sanatı kullanmaz.
Öğrenci: Bunu da kabul ediyorum.
Öğretmen: Akılsız da denen dilsiz hayvanların akıl kullanabileceğini düşünüyor musun?
Öğrenci: Hiçbir şekilde.
Öğretmen: Öyleyse ya saksağanların, papağanların ve kuzgunların akıllı hayvanlar olduğunu söyleyeceksin, ya da taklide düşünmeden sanat adını verdin. Çünkü bu kuşların birçok şeyi insanlara özgü bir biçimde söylediğini ve seslendirdiğini, bunu da ancak taklit ederek yaptığını görüyoruz; sen başka türlü düşünmüyorsan.
Öğrenci: Bunu nasıl çıkardığını ve cevabıma karşı ne kadar güçlü olduğunu henüz tam anlamıyorum.
Öğretmen: Sana kithara ve flüt çalanların ve bu türden başka insanların, şarkıda yaptıklarını taklitle edinmiş olsalar bile sanata sahip olduklarını söyleyip söylemediğini sormuştum. Sanat olduğunu söyledin ve taklidin o kadar önemli olduğunu ileri sürdün ki, taklit kaldırılırsa hemen bütün sanatlar sana tehlikede görünüyordu. Bundan artık şu çıkarılabilir: Taklit ederek bir şey edinen herkes sanatı kullanır; gerçi sanatı kullanan herkes onu taklit ederek edinmemiş olabilir. Ama her taklit sanatsa ve her sanat akılsa, her taklit akıldır. Akılsız hayvan ise akıl kullanmaz; öyleyse sanata sahip değildir; ama taklide sahiptir. Demek ki taklit sanat değildir.
Öğrenci: Ben birçok sanatın taklitten oluştuğunu söyledim; taklidin kendisine sanat demedim.
Öğretmen: Peki taklitten oluşan sanatların akıldan oluşmadığını mı düşünüyorsun?
Öğrenci: Hayır, ikisinden birden oluştuklarını düşünüyorum.
Öğretmen: Hiç itiraz etmiyorum. Ama ilmi neye koyuyorsun: akla mı, taklide mi?
Öğrenci: Bunu da ikisine birden.
Öğretmen: Öyleyse taklidi esirgemediğin o kuşlara ilmi de vereceksin.
Öğrenci: Vermeyeceğim; çünkü ilmin ikisinde birden bulunduğunu, yalnız taklitte bulunamayacağı anlamında söyledim.
Öğretmen: Peki? Sence yalnız akılda bulunabilir mi?
Öğrenci: Bulunabilir gibi görünüyor.
Öğretmen: Öyleyse sanatı başka, ilmi başka sayıyorsun. Çünkü ilim yalnız akılda da bulunabilir; sanat ise akla taklidi ekler.
Öğrenci: Bunun sonuç olarak çıktığını görmüyorum. Çünkü bütün sanatların değil, birçok sanatın akıl ve taklitten birlikte oluştuğunu söylemiştim.
Öğretmen: Peki? Bu ikisinden birlikte oluşana da ilim diyecek misin, yoksa ona yalnız akıl kısmını mı vereceksin?
Öğrenci: Akla taklit eklendiğinde ona ilim dememe ne engel olur?
- M. Restat ut quæramus cur sit in definitione scientia. D. Ita fiat: nam hoc flagitare ordinem memini. M. Responde igitur, utrum tibi videatur bene modulari vocem luscinia verna parte anni: nam et numerosus est et suavissimus ille cantus, et, nisi fallor, tempori congruit. D. Videtur omnino. M. Numquidnam liberalis hujus disciplinæ perita est? D. Non. M. Vides igitur nomen scientiae definitioni pernecessarium. D. Video prorsus. M. Dic mihi ergo, quæso te; nonne tales tibi omnes videntur, qualis illa luscinia est, qui sensu quodam ducti bene canunt, hoc est numerose id faciunt ac suaviter, quamvis interrogati de ipsis numeris, vel de intervallis acutarum graviumque vocum, respondere non possint? D. Simillimos eos puto. M. Quid? ii qui illos sine ista scientia libenter audiunt; cum videamus elephantos, ursos, aliaque nonnulla genera bestiarum ad cantus moveri, avesque ipsas delectari suis vocibus (non enim nullo extra proposito commodo tam impense id agerent sine quadam libidine); nonne pecoribus comparandi sunt? D. Censeo: sed pene in omne genus humanum tendit hæc contumelia. M. Non est quod putas. Nam magni viri, etsi musicam nesciunt, aut congruere plebi volunt, quæ non multum a pecoribus distat, et cujus ingens est numerus, quod modestissime ac prudentissime faciunt (sed de hoc nunc disserendi locus non est); aut post magnas curas relaxandi ac reparandi animi gratia moderatissime ab iis aliquid voluptatis assumitur. Quam interdum sic capere modestissimum est; ab ea vero capi vel interdum, turpe atque indecorum est. 6. Sed quid tibi videtur? qui vel tibiis canunt vel cithara, atque hujusmodi instrumentis, numquidnam possunt lusciniæ comparari? D. Non. M. Quid igitur distant? D. Quod in istis artem quamdam esse video, in illa vero solam naturam. M. Verisimile dicis; sed ars tibi videtur ista esse dicenda, etiamsi quadam imitatione id faciunt? D. Cur non? Nam video tantum valere in artibus imitationem, ut, ea sublata, omnes pene perimantur. Præbent enim se magistri ad imitandum, et hoc ipsum est quod vocant docere. M. Videtur tibi ars ratio esse quædam, et ii qui arte utuntur, ratione uti: an aliter putas? D. Videtur. M. Quisquis igitur ratione uti non potest, arte non utitur. D. Et hoc concedo. M. Censesne muta animalia, quæ etiam irrationalia dicuntur, uti posse ratione? D. Nullo modo. M. Aut igitur picas et psittacos et corvos rationalia esse dicturus es animalia, aut imitationem nomine artis temere vocasti. Videmus enim has aves et multa canere ac sonare quodam humano usu, et nonnisi imitando facere: nisi tu aliter credis. D. Quomodo hoc confeceris, et quantum contra responsionem meam valeat, nondum plane intelligo. M. Quæsiveram ex te, utrum citharistas et tibicines, et hujusmodi aliud genus hominum, artem diceres habere, etiamsi id quod in canendo faciunt, imitatione assecuti sunt. Dixisti esse artem, tantumque id valere affirmasti, ut omnes pene tibi artes periclitari viderentur imitatione sublata. Ex quo iam colligi potest, omnem qui imitando assequitur aliquid, arte uti; etiamsi forte non omnis qui arte utitur, imitando eam perceperit. At si omnis imitatio ars est, et ars omnis ratio; omnis imitatio ratio: ratione autem non utitur irrationale animal; non igitur habet artem: habet autem imitationem; non est igitur ars imitatio. D. Ego multas artes imitatione constare dixi, non ipsam imitationem artem vocavi. M. Quæ igitur artes imitatione constant, non eas censes ratione constare? D. Imo utroque puto eas constare. M. Nihil repugno, sed scientiam in quo ponis; in ratione, an in imitatione? D. Et hoc in utroque. M. Ergo scientiam illis avibus dabis, quibus imitationem non adimis. D. Non dabo; ita enim dixi in utroque esse scientiam, ut in sola imitatione esse non possit. M. Quid? in sola ratione videtur tibi esse posse? D. Videtur. M. Aliud igitur putas esse artem, aliud scientiam. Siquidem scientia et in sola ratione esse potest, ars autem rationi jungit imitationem. D. Non video esse consequens. Non enim omnes, sed multas artes dixeram, simul ratione atque imitatione constare. M. Quid? scientiam vocabisne etiam illam, quae his duobus simul constat; an ei solam partem rationis attribues? D. Quid enim me prohibet vocare scientiam, cum rationi adjungitur imitatio?
4_2Öğretmen: Şimdi kithara ve flüt çalandan, yani musikiyle ilgili şeylerden söz ettiğimize göre, bana şunu söylemeni istiyorum: Bu insanlar taklitle bir şey yapıyorsa, bu bedene, yani bedenin bir tür itaatine mi verilmelidir?
Öğrenci: Ben bu taklidin hem ruha hem bedene birlikte verilmesi gerektiğini düşünüyorum. Gerçi senin kullandığın "bedenin itaati" sözü oldukça yerinde; çünkü beden ancak ruha itaat edebilir.
Öğretmen: Taklidi yalnız bedene vermek istemeyişindeki büyük dikkati görüyorum. Ama ilmin yalnız ruha ait olduğunu inkâr edecek misin?
Öğrenci: Bunu kim inkâr eder?
Öğretmen: Öyleyse tellerin ve flütlerin seslerindeki ilmi hem akla hem taklide birlikte vermeme hiçbir şekilde izin vermeyeceksin. Çünkü kabul ettiğin gibi, o taklit bedensiz değildir; ilmi ise yalnız ruha ait saydın.
Öğrenci: Sana kabul ettiklerimden bunun çıktığını itiraf ediyorum; ama bundan ne çıkar? Flütçünün ruhunda da ilim olacaktır. Bedensiz olamayacağını kabul ettiğim taklit ona eklendiğinde, ruhuyla kavradığı şeyi ondan almayacaktır.
Öğretmen: Almayacak elbette. Ben de bu çalgıları kullananların hepsinin ilimden yoksun olduğunu ileri sürmüyorum; hepsinin ona sahip olmadığını söylüyorum. Bu soruyu, mümkünse, ilmin musikinin o tarifine ne kadar doğru konduğunu anlamak için evirip çeviriyoruz. Bütün flütçüler, kithara çalanlar ve bu türden herhangi başkaları ona sahipse, bu ilim dalından daha bayağı, daha aşağılık bir şey olmadığını düşünürüm.
Ama çok dikkatle bak ki uzun zamandır uğraştığımız şey ortaya çıksın. Çünkü ilmin yalnız ruhta oturduğunu bana artık kabul ettin.
Öğrenci: Niçin kabul etmeyeyim?
Öğretmen: Peki kulakların hissini ruha mı, bedene mi, yoksa ikisine birden mi veriyorsun?
Öğrenci: İkisine birden.
Öğretmen: Ya hafızayı?
Öğrenci: Bence ruha verilmelidir. Çünkü hafızaya emanet ettiğimiz bir şeyi hisler aracılığıyla algılıyoruz diye hafızanın bedende olduğunu düşünmek gerekmez.
Öğretmen: Bu belki büyük bir sorudur ve bu konuşmaya uygun düşmez. Ama amacımıza yetecek olan şudur: Sanırım hayvanların hafızası olduğunu inkâr edemezsin. Çünkü kırlangıçlar bir yıl sonra yuvalarını yeniden bulur ve keçiler hakkında pek doğru söylenmiştir: "Keçiler de unutmadan dönerler kendiliğinden ağıllarına" (Vergilius, Georgica III 316). Köpeğin de, kendi adamlarının bile unuttuğu kahraman efendisini tanıdığı anlatılır (Odysseia XVII 291 vd.). İstersek, söylediğimi açıkça gösteren sayısız şey fark edebiliriz.
Öğrenci: Ben de bunu inkâr etmiyorum; bunun sana ne yardımı olacağını büyük bir merakla bekliyorum.
Öğretmen: Şundan başka ne olabilir sanıyorsun: İlmi yalnız ruha veren ve onu bütün akılsız canlılardan esirgeyen kişi, onu ne histe ne de hafızada (çünkü his bedensiz değildir ve ikisi de hayvanda da bulunur), yalnız akılda yerleştirmiştir.
Öğrenci: Bunun da sana ne yardımı olacağını bekliyorum.
Öğretmen: Şundan başka bir şey değil: Hisse uyan, onda hoşa gideni hafızaya emanet eden ve bedeni ona göre hareket ettirerek buna bir tür taklit gücü ekleyen herkes, uğraştıkları ya da sergiledikleri şeyi aklın saflığı ve hakikatiyle kavramıyorlarsa, pek ustaca ve bilgice birçok şey yapıyor görünseler de ilme sahip değildir. Akıl bu tiyatro işçilerinin böyle olduğunu ispat ederse, sanırım onlara ilmi esirgemekte ve bu yüzden ölçülendirme ilmi olan musikiyi onlara asla tanımamakta tereddüt etmen için hiçbir sebep kalmayacaktır.
Öğrenci: Bunu açıkla; nasıl olduğunu görelim.
- M. Quoniam nunc agimus de citharista et tibicine, id est de musicis rebus; volo mihi dicas, utrum corpori tribuendum sit, id est obtemperationi cuidam corporis, si quid isti homines imitatione faciunt. D. Ego istam et animo simul et corpori tribuendam puto: quanquam idipsum verbum satis proprie abs te positum est, quod obtemperationem corporis appellasti: non enim obtemperare nisi animo potest. M. Video te cautissime imitationem non soli corpori voluisse concedere. Sed numquid scientiam negabis ad solum animum pertinere? D. Quis hoc negaverit? M. Nullo modo igitur scientiam in sonis nervorum et tibiarum, simul et rationi et imitationi tribuere sines. Illa enim imitatio non est, ut confessus es, sine corpore; scientiam vero solius animi esse dixisti. D. Ex iis quidem quae tibi concessi, fateor hoc esse confectum: sed quid tum? Habebit enim et tibicen scientiam in animo. Neque enim cum ei accedit imitatio, quam sine corpore dedi esse non posse, adimet illud quod animo amplectitur. M. Non adimet quidem: nec ego affirmo eos, a quibus organa ista tractantur, omnes carere scientia, sed non habere omnes dico. Istam enim ad hoc volvimus quaestionem, ut intelligamus, si possumus, quam recte sit scientia in illa definitione musicae posita; quam si omnes tibicines et fidicines, et id genus alii quilibet habent, nihil ista disciplina puto esse vilius, nihil abjectius. 8. Sed attende quam diligentissime, ut quod diu jam molimur appareat. Certe enim jam mihi dedisti in solo animo habitare scientiam. D. Quidni dederim? M. Quid? sensum aurium animone, an corpori, an utrique concedis? D. Utrique. M. Quid memoriam? D. Animo puto esse tribuendam. Non enim si per sensus percipimus aliquid quod memoriæ commendamus, ideo in corpore memoria esse putanda est. M. Magna fortasse ista quæstio est, neque huic opportuna sermoni. Sed quod proposito sat est, puto te negare non posse, bestias habere memoriam. Nam et nidos post annum revisunt hirundines, et de capellis verissime dictum est: Atque ipsæ memores redeunt in tecta capellæ. (Georg. III, 316.) Et canis heroem dominum, jam suis hominibus oblitum recognovisse prædicatur (Odysseæ ρ, v. 291 seqq.). Et innumerabilia, si velimus, animadvertere possumus, quibus id quod dico manifestum est. D. Nec ego istud nego, et quid te adjuvet, vehementer exspecto. M. Quid putas, nisi quod scientiam qui soli animo tribuit, eamque omnibus irrationalibus animantibus adimit, neque in sensu eam, neque in memoria (nam illud non est sine corpore, et utrumque etiam in bestia est), sed in solo intellectu collocavit? D. Et hoc exspecto quid te adjuvet. M. Nihil aliud, nisi omnes qui sensum sequuntur, et quod in eo delectat, memoriæ commendant, atque secundum id corpus moventes, vim quamdam imitationis adjungunt; non eos habere scientiam, quamvis perite ac docte multa facere videantur, si rem ipsam quam profitentur aut exhibent, intellectus puritate ac veritate non teneant. At si tales esse istos theatricos operarios ratio demonstraverit; nihil erit, ut opinor, cur dubites eis negare scientiam, et ob hoc musicam, quæ scientia modulandi est, nequaquam concedere. D. Explica hoc; videamus quale sit.
4_3Öğretmen: Parmakların daha hızlı ya da daha ağır hareket etmesini, sanırım ilme değil pratiğe veriyorsun.
Öğrenci: Niçin böyle sanıyorsun?
Öğretmen: Çünkü yukarıda ilmi yalnız ruha veriyordun; bunun ise, ruhun buyruğuyla olsa da, bedene ait olduğunu görüyorsun.
Öğrenci: Ama bunu bedene bilen ruh buyurduğuna göre, bunun hizmet eden organlardan çok bilen ruha verilmesi gerektiğini düşünüyorum.
Öğretmen: Birinin ilimde bir başkasını geçtiği hâlde, daha az bilen ötekinin parmaklarını çok daha kolay ve çabuk hareket ettirmesi mümkün değil midir?
Öğrenci: Mümkündür.
Öğretmen: Ama parmakların hızlı ve çabuk hareketi ilme verilecek olsaydı, herkes ne kadar bilgiliyse bunda o kadar üstün olurdu.
Öğrenci: Kabul ediyorum.
Öğretmen: Şuna da dikkat et. Sanırım bazen marangozların ya da bu türden zanaatkârların keserle ya da baltayla aynı yere tekrar tekrar vurduklarını ve darbeyi ancak zihnin hedeflediği yere indirdiklerini görmüşsündür; biz bunu deneyip başaramayınca da çoğu zaman bize gülerler.
Öğrenci: Dediğin gibi.
Öğretmen: Öyleyse bunu yapamadığımızda, neye vurulması ya da ne kadar yontulması gerektiğini bilmiyor muyuz?
Öğrenci: Çoğu zaman bilmiyoruz, çoğu zaman biliyoruz.
Öğretmen: Öyleyse marangozların yapması gereken her şeyi bilen, hem de tam bilen, ama işte daha az becerikli olan birini düşün. Bu kişi en kolay çalışanlara, onların kendi başlarına yargılayabileceklerinden daha ustaca birçok şey söyleyebilsin. Bunun pratikten geldiğini inkâr mı ediyorsun?
Öğrenci: İnkâr etmiyorum.
Öğretmen: Öyleyse yalnız hareketin hızı ve kolaylığı değil, organlardaki hareketin ölçüsü de ilimden çok pratiğe verilmelidir. Çünkü başka türlü olsaydı, herkes ellerini ne kadar bilgiliyse o kadar iyi kullanırdı. Bunu flütlere ve kitharalara da uygulayabiliriz: Orada parmakların ve eklemlerin yaptığı şey bize zor geldi diye, onun pratikten, özenli taklitten ve alıştırmadan çok ilimle yapıldığını sanmayalım.
Öğrenci: Karşı koyamıyorum. Çünkü pek bilgili adamlar olan hekimlerin de organları kesmekte ya da herhangi bir biçimde sıkıştırmakta, yani elle ve demirle yapılan işte, çoğu zaman daha az bilgililerce geçildiğini işitirim. Bu tedavi türüne cerrahi derler; bu kelime de ellerle tedavi etmenin bir tür el işi alışkanlığı olduğunu yeterince anlatır. Öyleyse öteki şeylere geç ve bu soruyu artık bitir.
- M. Mobilitatem digitorum celeriorem vel pigriorem credo te non scientiæ, sed usui dare. D. Cur ita credis id? M. Quia superius soli animo scientiam tribuebas, hoc autem quanquam imperante animo tamen esse corporis vides. D. Sed cum sciens animus hoc imperat corpori, magis hoc scienti animo, quam servientibus membris tribuendum puto. M. Nonne censes posse fieri ut unus alium scientia præcedat, cum ille imperitior multo facilius et expeditius digitos moveat? D. Censeo. M. At si motus celer et expeditior digitorum scientiæ tribuendus esset, tanto in eo quisque excelleret, quanto esset scientior. D. Concedo. M. Attende etiam istud. Nam opinor nonnunquam te animadvertisse fabros, vel hujusmodi opifices, ascia sive securi eumdem locum feriendo repetere, et non alio quam eo quo intendit animus ictum perducere; quod nos tentantes cum assequi nequimus, ab eis sæpe irridemur. D. Ita est ut dicis. M. Ergo cum id nos facere non valemus, numquid ignoramus quid feriri debeat, vel quantum debeat amputari? D. Sæpe ignoramus, sæpe scimus. M. Fac ergo aliquem nosse omnia, quae fabri facere debeant, et perfecte nosse, minus tamen valere in opere; sed eisdem ipsis qui facillime operantur, multa dictare solertius quam illi per se judicare possent; an id usu evenire negas? D. Non nego. M. Non igitur solum movendi celeritas atque facilitas, sed etiam motionis modus ipse in membris, usui potius quam scientiæ tribuendus est. Nam si aliter esset, eo quisque manibus melius uteretur quo esset peritior: quod licet ad tibias citharasve referamus, ne quod ibi digiti atque articuli faciunt, quia difficile nobis est, scientia potius quam usu et sedula imitatione ac meditatione fieri putemus. D. Non queo resistere; nam et medicos audire soleo doctissimos viros, sæpe in secandis, vel quoquo modo comprimendis membris, in eo quod manu ac ferro fiat, ab imperitioribus antecedi: quod genus curandi chirurgiam nominant, quo vocabulo satis significatur operaria quaedam in manibus medendi consuetudo. Perge itaque ad caetera, et jam istam confice quæstionem.
55. Bölüm
Öğretmen: Sanırım geriye, mümkünse şunu bulmak kalıyor: Elleriyle bizi hoşnut eden bu sanatlar, o pratikte güçlü olmak için hemen ilme değil, hisse ve hafızaya uymuştur. Yoksa bana şöyle diyebilirsin: İlmin pratik olmadan bulunması, hatta çoğu zaman pratikte üstün olanlardakinden büyük olması mümkündür; ama onlar da hiçbir ilim olmadan yalnız pratiğe bile ulaşamazlardı.
Öğrenci: Başla; çünkü böyle yapılması gerektiği açık.
Öğretmen: Bu tür oyuncuları hiç ilgiyle dinlemedin mi?
Öğrenci: Belki istediğimden fazla.
Öğretmen: Bilgisiz kalabalığın, saçma sesler çıkaran flütçüyü çoğu zaman yuhalaması, iyi çalanı ise alkışlaması ve ne kadar tatlı çalınırsa o kadar çok ve o kadar coşkuyla harekete geçmesi sence nereden gelir? Bunun halk tarafından musiki sanatıyla yapıldığına mı inanmalı?
Öğrenci: Hayır.
Öğretmen: Peki nasıl?
Öğrenci: Bence tabiatla oluyor; tabiat herkese, bu şeylerin yargılandığı işitme hissini vermiştir.
Öğretmen: Doğru düşünüyorsun. Ama şimdi şuna da bak: Flütçünün kendisi de bu hisse sahip midir? Öyleyse, flüte üflediğinde parmaklarını bu hissin yargısına uyarak hareket ettirebilir; isteğine uygun düşen yeterince güzel bir sesi fark edip hafızaya emanet edebilir; bunu tekrarlayarak da parmaklarını oraya hiç duraksamadan ve yanılmadan gitmeye alıştırabilir. Çalacağı şeyi ister başkasından alsın ister kendisi bulsun, söz konusu ettiğimiz tabiatın rehberliği ve onayıyla bunu yapar. Böylece hafıza hisse, eklemler de pratikle artık evcilleşip hazırlanmış olarak hafızaya uyunca, flütçü, aklın yukarıda hayvanlarla ortak olduğumuzu gösterdiği şeylerde, yani taklit etme isteğinde, histe ve hafızada ne kadar üstünse, istediğinde o kadar iyi ve hoş çalar. Buna karşı söyleyecek bir şeyin var mı?
Öğrenci: Benim hiçbir şeyim yok. Pek bayağı ruhların bilgisinden pek ince bir biçimde ayrıldığını gördüğüm o ilim dalının nasıl bir şey olduğunu artık işitmek istiyorum.
- M. Illud restat, ut opinor, ut inveniamus, si possumus, has ipsas artes quae nobis per manus placent, ut illius usus potentes essent, non continuo scientiam, sed sensum ac memoriam secutas: ne forte mihi dicas fieri quidem posse, ut scientia sine usu sit, et major plerumque quam est in eis qui usu excellunt; sed tamen etiam illos ad usum tantum non potuisse sine ulla scientia pervenire. D. Aggredere: nam ita deberi manifestum est. M. Nunquamne hujusmodi histriones audisti studiosius? D. Plus fortasse quam vellem. M. Unde fieri putas, ut imperita multitudo explodat saepe tibicinem nugatorios sonos efferentem; rursumque plaudat bene canenti, et prorsus quanto suavius canitur, tanto amplius et studiosius moveatur? Numquidnam id a vulgo per artem musicam fieri credendum est? D. Non. M. Quid igitur? D. Natura id fieri puto, quae omnibus dedit sensum audiendi, quo ista judicantur. M. Recte putas. Sed jam etiam illud vide, utrum et tibicen ipse hoc sensu praeditus sit. Quod si ita est, potest ejus sequens judicium movere digitos cum tibias inflaverit, et quod satis commode pro arbitrio sonuerit, id notare ac mandare memoriæ, atque id repetendo consuefacere digitos eo ferri sine ulla trepidatione et errore, sive ab alio accipiat id quod canet, sive ipse inveniat, illa de qua dictum est ducente atque approbante natura. Itaque cum sensum memoria, et articuli memoriam sequuntur, usu jam edomiti atque præparati; canit cum vult tanto melius atque jucundius, quanto illis omnibus præstat quæ superius ratio docuit cum bestiis nos habere communia, appetitum scilicet imitandi, sensum atque memoriam. Numquid habes adversum ista quod dicas? D. Ego vero nihil habeo. Jam audire cupio cujusmodi sit illa disciplina, quam profecto a cognitione vilissimorum animorum video subtilissime vindicatam.
66. Bölüm
Öğretmen: Yapılan henüz yeterli değil. Bunu açıklamaya geçmemize, şu da kesinleşmedikçe izin vermeyeceğim: Oyuncuların bu ilim olmadan halkın kulak zevkini tatmin edebileceği kesinleştiği gibi, oyuncuların musikiye meraklı ve onda usta olmalarının hiçbir şekilde mümkün olmadığı da kesinleşsin.
Öğrenci: Bunu başarırsan şaşarım.
Öğretmen: Kolaydır; ama daha dikkatli olman gerekiyor.
Öğrenci: Bildiğim kadarıyla bu konuşma başladığından beri dinlemekte hiç gevşek davranmadım; ama şimdi, itiraf edeyim, beni çok daha uyanık kıldın.
Öğretmen: Teşekkür ederim; gerçi bununla daha çok kendine iyilik ediyorsun. Öyleyse cevap ver, istersen: Bir altın solidusu adil fiyatına satmak isterken onun on bakır para ettiğini sanan biri, sence onun ne ettiğini biliyor mu?
Öğrenci: Bu kime öyle görünür?
Öğretmen: Şimdi haydi söyle bana: Hangisini daha değerli tutmalı: kendi anlayışımızın bize kazandırdığını mı, yoksa bilgisizlerin yargısıyla rastlantı sonucu bize verileni mi?
Öğrenci: Kimse şüphe etmez ki ilki ötekilerin hepsinden çok üstündür; ötekiler bizim bile sayılmamalıdır.
Öğretmen: Öyleyse her ilmin anlayışta kapsandığını inkâr mı ediyorsun?
Öğrenci: Kim inkâr eder?
Öğretmen: Öyleyse musiki de oradadır.
Öğrenci: Bunun onun tarifinden çıktığını görüyorum.
Öğretmen: Peki? Halkın alkışı ve bütün o tiyatro ödülleri sana, talihin elinde bulunan ve bilgisizlerin yargısına bağlı olan türden görünmüyor mu?
Öğrenci: Bunların hepsinden daha rastlantıya bağlı, kazalara daha açık, halkın hükmüne ve keyfine daha tabi bir şey olmadığını düşünüyorum.
Öğretmen: Öyleyse oyuncular musikiyi bilselerdi şarkılarını bu bedele mi satarlardı?
Öğrenci: Bu sonuç beni az sarsmadı; ama itiraz edecek bir şeyim de var. Çünkü o solidus satıcısı oyuncuyla karşılaştırılamaz gibi görünüyor. Oyuncu alkışı ya da kendisine bağışlanan herhangi bir parayı alınca, halkı hoşnut ettiği ilmi, eğer ona sahipse, yitirmez. Parayla daha yüklü, insanların övgüsüyle daha sevinçli olarak, aynı ilim dalı sağlam ve bütün kalmış hâlde evine döner. O kazançları elde etmeseydi çok daha tanınmamış ve çok daha yoksul olacakken, elde edince hiç de daha bilgisiz olmayacakken, onları küçümseseydi akılsız olurdu.
Öğretmen: Öyleyse bak, istediğimizi belki bununla çıkarabiliriz. Çünkü sanırım bir şeyi uğruna yaptığımız şeyin, yaptığımız şeyin kendisinden çok daha üstün olduğu sana görünür.
Öğrenci: Açık.
Öğretmen: Öyleyse halk ya da herhangi biri tarafından övülmekten başka bir şey için şarkı söylemeyen ya da şarkı söylemeyi öğrenmeyen kişi, o övgünün şarkıdan daha iyi olduğuna hükmetmiyor mu?
Öğrenci: İnkâr edemem.
Öğretmen: Peki? Bir şey hakkında kötü hüküm veren onu biliyor görünür mü sana?
Öğrenci: Hiçbir şekilde; meğer ki bir biçimde bozulmuş olsun.
Öğretmen: Öyleyse daha kötü olan bir şeyin daha iyi olduğunu gerçekten sanan kişinin onun ilminden yoksun olduğundan kimse şüphe etmez.
Öğrenci: Öyle.
Öğretmen: Öyleyse bana oyunculardan herhangi birinin, sahip olduğu yeteneği, eğer varsa, kazanç ya da ün için halkı hoşnut etmek amacıyla edinmediğini ya da sergilemediğini ikna edici biçimde söylediğinde ya da gösterdiğinde, birinin hem musiki ilmine sahip olup hem de oyuncu olabileceğini kabul edeceğim. Ama mesleğinin gayesini paraya ya da şana bağlamayan ve bunu önüne koymayan hiçbir oyuncu olmadığı pek inandırıcıysa, şunu kabul etmek zorundasın: Ya oyuncular musikiyi bilmiyor, ya da başkalarından övgü ya da talihe bağlı herhangi bir kazanç elde etmek, kendimizden anlayış elde etmekten daha çok istenmelidir.
Öğrenci: Öncekileri kabul ettiğime göre bunlara da boyun eğmem gerektiğini görüyorum. Çünkü sahneden, sanatını dışarıda bulunan kazançlar için değil de kendisi için seven böyle bir adamın çıkabileceği bana hiçbir şekilde mümkün görünmüyor; böyle biri spor okulundan bile güçlükle çıkar. Gerçi böyle biri varsa ya da bir gün çıkarsa, bu yüzden musikiciler küçümsenmez; olsa olsa oyuncular bir gün saygıya layık görülebilir. Öyleyse istersen, bana artık bayağı görünemeyecek kadar büyük olan bu ilim dalını açıkla.
- M. Nondum est satis quod factum est, nec ad ejus explicationem transire nos sinam, nisi quemadmodum constitit inter nos posse histriones sine ista scientia satisfacere voluptati aurium popularium; ita etiam nullo modo esse posse histriones musicae studiosos peritosque constiterit. D. Mirum si hoc effeceris. M. Facile id quidem, sed attentiore te mihi opus est. D. Nunquam equidem, quod sciam, remissior in audiendo fui, ab usque sermo iste sumpsit exordium: sed nunc me, fateor, multo erectiorem reddidisti. M. Gratum habeo, quanquam tibi te commodes magis. Itaque responde, si placet, utrum tibi videatur scire quid valeat aureus solidus, qui eum æquo pretio vendere cupiens, decem nummos eum valere putaverit? D. Cui hoc videatur? M. Nunc age, dic mihi, quid charius habendum sit, quod nostra intelligentia comparetur, an quod nobis fortuito imperitorum judicio tribuitur? D. Nulli dubium est, longe illud prius præstare cæteris omnibus, quæ ne nostra quidem putanda sunt. M. Num ergo negas omnem scientiam intelligentia contineri? D. Quis negat? M. Et musica igitur ibi est. D. Video ex ejus definitione id esse consequens. M. Quid? plausus populi et omnia illa theatrica præmia, nonne tibi ex eo genere videntur, quod in potestate fortunæ et imperitorum judicio positum est? D. Nihil magis arbitror esse fortuitum obnoxiumque casibus et plebeiæ dominationi nutibusque subjectum, quam illa sunt omnia. M. Hoccine igitur pretio cantus suus venderent histriones, si musicam scirent? D. Non parum quidem hac conclusione commoveor, sed nonnihil habeo quod contradicam. Nam ille venditor solidi cum isto comparandus non videtur: non enim accepto plausu aut qualibet sibi largita pecunia scientiam, si quam forte habet qua populum delectavit, amittit; sed onustior nummo, et laude hominum lætior, cum eadem disciplina incolumi atque integra domum discedit: stultus autem esset, si commoda illa contemneret, quæ non adeptus multo esset ignobilior atque pauperior; adeptus autem nihilo esset indoctior. 12. M. Vide ergo utrum vel isto conficiamus quod volumus. Nam credo videri tibi multo esse praestantius, id propter quod aliquid facimus, quam idipsum quod facimus. D. Manifestum est. M. Qui ergo cantat vel cantare discit, non ob aliud nisi ut laudetur a populo, vel omnino abs quovis homine, nonne judicat meliorem laudem illam esse quam cantum? D. Negare non possum. M. Quid? ille qui male de aliqua re judicat, videtur tibi eam scire? D. Nullo modo, nisi forte quoquo modo corruptus. M. Ergo qui vere putat melius esse aliquid quod deterius est, nullo dubitante scientia ejus caret. D. Ita est. M. Quando igitur mihi vel persuaseris vel ostenderis quemlibet histrionum non ideo illam, si quam habet facultatem, vel assecutum esse vel exhibere ut populo placeat propter quaestum aut famam; concedam posse quemquam et musicæ habere scientiam, et esse histrionem. Si autem perprobabile est, neminem esse histrionum qui non sibi professionis finem in pecunia seu gloria constituat ac proponat, fateare necesse est aut musicam nescire histriones, aut magis expetendam esse ab aliis laudem, vel quæque alia fortuita commoda, quam a nobismetipsis intelligentiam. D. Video me, qui superiora concesserim, etiam istis cedere debere. Non enim mihi ullo modo videri potest de scena inveniri posse talem virum, qui artem suam propter seipsam, non propter extra posita commoda diligat; cum de gymnasio vix talis inveniatur: quanquam si quis exstitit, vel exstiterit, non eo contemnendi musici, sed honorandi aliquando histriones possint videri. Quamobrem explica jam, si placet, tantam istam, quae jam vilis mihi videri non potest, disciplinam.
77. Bölüm
Öğretmen: Açıklayacağım; daha doğrusu sen açıklayacaksın. Çünkü ben sana yalnız soru soracak ve seni sorguya çekeceğim; sen ise bütün bunu, şimdi bilmeden araştırıyor göründüğün şeyi, cevap vererek açıklayacaksın. Öyleyse sana şimdi şunu soruyorum: Biri hem uzun süre hem de hızlı koşabilir mi?
Öğrenci: Koşabilir.
Öğretmen: Peki hem yavaş hem hızlı?
Öğrenci: Hiçbir şekilde.
Öğretmen: Öyleyse uzun süre başka, yavaş başkadır.
Öğrenci: Tamamen başka.
Öğretmen: Yine soruyorum: Hızın yavaşlığın zıddı olması gibi, sence uzun sürmenin zıddı nedir?
Öğrenci: Aklıma alışılmış bir ad gelmiyor. Bu yüzden uzun sürene karşı koyacak bir şey görmüyorum; yalnız "uzun sürmeyen" diyebilirim; yani "uzun süre" denen şeyin zıddı "uzun süre değil" olsun. Çünkü "hızlı" demek istemeyip onun yerine "yavaş değil" desem de başka bir şey anlatılmazdı.
Öğretmen: Doğru söylüyorsun. Çünkü böyle konuşunca hakikatten hiçbir şey eksilmez. Senin aklına gelmediğini söylediğin bu ad varsa, ben de ya bilmiyorum ya da şu anda aklıma gelmiyor. Bu yüzden bu iki zıt çifti şöyle adlandıralım: uzun süre ve uzun süre değil; yavaş ve hızlı. İstersen önce uzun süren ve uzun sürmeyen üzerine konuşalım.
Öğrenci: Öyle olsun.
- M. Faciam, imo tu facies. Nam ego nihil aliud quam rogabo te ac percontabor: tu vero totum hoc quidquid est, et quod nunc nesciens quærere videris, respondendo explicabis. Itaque jam ex te quæro, utrum quisquam possit, et diu et velociter currere. D. Potest. M. Quid, tarde et velociter? D. Nullo modo. M. Aliud ergo est diu, aliud tarde. D. Aliud omnino. M. Item quæro, quid putes diuturnitati esse contrarium, sicuti est tarditati velocitas. D. Non mihi occurrit usitatum nomen. Itaque diuturno nihil video quod opponam, nisi non diuturnum, ut ei quod dicitur, diu, contrarium sit non diu, quia et velociter si nollem dicere, et pro eo non tarde dicerem, nihil aliud significaretur. M. Verum dicis. Nihil enim deperit, cum ita loquimur, veritati. Nam et mihi si est hoc nomen, quod tibi non occurrisse dicis, aut ignoratur a me, aut in præsentia non venit in mentem. Quamobrem sic agamus, ut hæc bina contraria appellemus hoc modo, diu et non diu, tarde et velociter. Ac primum de diuturno et non diuturno disseramus, si placet. D. Ita fiat.
88. Bölüm
Öğretmen: Uzun bir zamanda olana "uzun sürede olur", kısa bir zamanda olana "uzun sürede olmaz" dendiği sana açık mı?
Öğrenci: Açık.
Öğretmen: Öyleyse örneğin iki saatte olan bir hareket, bir saatte olana göre iki katı zamana sahip değil midir?
Öğrenci: Bundan kim şüphe eder?
Öğretmen: Öyleyse "uzun süre" ya da "uzun süre değil" dediğimiz şey bu türden ölçüleri ve sayıları kabul eder. Bir hareket ötekine göre ikinin bire oranında olabilir, yani biri ötekinin bir kez sahip olduğunun iki katına sahip olur. Biri ötekine göre üçün ikiye oranında da olabilir; yani öteki iki zaman parçasına sahipken bu, aynı büyüklükte üç parçaya sahip olur. Öteki sayılar boyunca da böyle ilerlenebilir; öyle ki süreler belirsiz ve sınırsız olmasın, iki hareket birbirine göre bir sayıya sahip olsun: ya aynı sayıya, bire bir, ikiye iki, üçe üç, dörde dört gibi; ya da aynı olmayan sayıya, bire iki, ikiye üç, üçe dört gibi; yahut bire üç, ikiye altı gibi ve birbirine göre bir ölçü taşıyabilen başka ne varsa.
Öğrenci: Rica ederim, bunları daha açık söyle.
Öğretmen: Öyleyse o saatlere dön ve bir saatle iki saatten söz ederken yeterince söylendiğini sandığım şeyi her durumda düşün. Çünkü bir hareketin bir saatlik zamanda, ötekinin iki saatte olabileceğini elbette inkâr etmezsin.
Öğrenci: Doğru.
Öğretmen: Peki? Birinin iki saatte, ötekinin üç saatte olabileceğini kabul etmiyor musun?
Öğrenci: Kabul ediyorum.
Öğretmen: Birinin üç saatte, ötekinin dört saatte; yine birinin bir saatte, ötekinin üç saatte; ya da birinin iki saatte, ötekinin altı saatte olabileceği açık değil mi?
Öğrenci: Açık.
Öğretmen: Öyleyse şu da niçin açık olmasın? Çünkü iki hareketin birbirine göre bir sayıya sahip olabileceğini söylediğimde bunu kastediyordum: bire iki, ikiye üç, üçe dört; bire üç, ikiye altı ve saymak istediğin başkaları. Bunları bilince geri kalanları izlemek de senin elindedir: ister yediye on, ister beşe sekiz olsun; iki harekette, kısımları birbirine göre "şu kadara şu kadar" denebilecek biçimde ölçülmüş her ne varsa; ister sayılar eşit olsun, ister biri büyük öteki küçük.
Öğrenci: Artık anlıyorum ve bunun mümkün olduğunu kabul ediyorum.
- M. Manifestumne tibi est, id dici diu fieri quod per longum, id autem non diu quod per breve tempus fit? D. Manifestum. M. Motus igitur qui fit, verbi gratia, duabus horis, nonne ad eum qui una hora fit, duplum habet temporis? D. Quis hinc dubitaverit? M. Recipit ergo id quod diu vel non diu dicimus dimensiones hujusmodi et numeros, ut alius motus ad alium, tanquam duo ad unum sit; id est ut bis tantum habeat alius quantum semel: alius item ad alium tanquam tria ad duo, id est ut tantas tres partes temporis habeat, quantas alius duas: atque ita per cæteros numeros licet currere, ut non sint spatia indefinita et indeterminata, sed habeant ad se duo motus aliquem numerum; aut eumdem, velut unum ad unum, ad duo duo, tria ad tria, quatuor ad quatuor: aut non eumdem, ut unum ad duo, duo ad tria, tria ad quatuor; aut unum ad tria, duo ad sex, et quidquid potest aliquid ad sese dimensionis obtinere. D. Planius ista quæso. M. Revertere ergo ad illas horas, et quod satis putabam dictum, cum de una hora et de duabus dixissem, per omnia considera. Certe enim non negas posse fieri aliquem motum tempore unius horæ, et alium duarum. D. Verum est. M. Quid? alium duarum, alium trium non fateris? D. Fateor. M. Et alium tribus horis fieri, alium quatuor; rursus alium una, alium tribus; aut alium duabus, alium sex, nonne manifestum est? D. Manifestum. M. Cur ergo et illud non manifestum sit? Nam hoc dicebam cum duos motus habere ad se posse aliquem numerum dicerem, velut unum ad duo, duo ad tria, tria ad quatuor; unum ad tria, duo ad sex, et si quos alios recensere volueris. His enim cognitis, est et tuæ potestatis persequi caetera, sive septem ad decem, sive quinque ad octo, et quidquid omnino est in duobus motibus ita partes dimensas habentibus ad invicem, ut possint dici tot ad tot; sive æquales numeri sint, sive alius major, alius minor. D. Jam intelligo, et fieri posse concedo.
99. Bölüm
Öğretmen: Sanırım şunu da anlıyorsun: Her ölçü ve sınır, ölçüsüzlükten ve sonsuzluktan haklı olarak üstün tutulur.
Öğrenci: Bu pek açıktır.
Öğretmen: Öyleyse dediğimiz gibi birbirlerine göre ritimli bir ölçüye sahip olan iki hareket, buna sahip olmayanlardan üstün tutulmalıdır.
Öğrenci: Bu da açıktır ve sonuç olarak çıkar. Çünkü onları, sayılarda bulunan belli bir ölçü ve sınır birbirine bağlar; bundan yoksun olanlar ise hiçbir oranla birbirine bağlanmaz.
Öğretmen: Öyleyse istersen birbirlerine göre ölçülmüş olanlara "oranlı" (rationabiles), bu ölçüden yoksun olanlara "oransız" (irrationabiles) diyelim.
Öğrenci: Uygun.
Öğretmen: Şimdi şuna dikkat et: Oranlı hareketlerde, birbirine eşit olanlar arasında mı daha büyük bir uyum vardır, yoksa eşit olmayanlar arasında mı?
Öğrenci: Kime eşitlerde olduğu görünmez ki?
Öğretmen: Ayrıca eşit olmayanlardan bazılarında, büyüğün kendinin kaçta biri kadarıyla küçüğe eşitlendiğini ya da onu aştığını söyleyebiliriz, iki ve dört ya da altı ve sekiz gibi; başkalarında ise bu söylenemez, üç ve on ya da dört ve on bir sayılarında olduğu gibi. Öyle değil mi? İlk iki sayıda büyüğün yarısının küçüğe eşit olduğunu elbette görüyorsun; sonra söylediklerimde ise küçüğün büyük tarafından büyüğün dörtte biri kadar aşıldığını. Üç ve on ya da dört ve on bir gibi ötekilerde de bir tür uyum görüyoruz; çünkü "şu kadara şu kadar" denebilecek kısımlara sahiptirler. Ama bu, yukarıdakilerde olan türden bir uyum mudur? Çünkü ne büyüğün kendinin kaçta biri kadarıyla küçüğe eşitlendiği, ne de büyüğün küçüğü kendinin kaçta biri kadarıyla aştığı hiçbir şekilde söylenebilir. Üçün onun kaçta biri, dördün on birin kaçta biri olduğunu kimse söyleyemez. Kaçta biri olduğuna bakmanı söylerken arı ve hiçbir ek almayan bir kısmı kastediyorum: yarım, üçte bir, dörtte bir, beşte bir, altıda bir ve devamı gibi; triens'ler, yarım uncia'lar ve bu türden kesirler eklenmeden.
Öğrenci: Artık anlıyorum.
Öğretmen: Öyleyse bu eşit olmayan oranlı hareketlerden, sayı örnekleriyle de iki tür ortaya koyduğuma göre, hangilerinin hangilerinden üstün tutulması gerektiğini düşünüyorsun: o "kaçta biri" denebilenleri mi, denemeyenleri mi?
Öğrenci: Akıl bana, gösterildiği gibi büyüğün kendinin kaçta biri kadarıyla küçüğe eşitlendiği ya da onu aştığı söylenebilenleri, bunun olmadığı hareketlerden üstün tutmayı buyuruyor gibi görünüyor.
Öğretmen: Doğru. Ama bundan sonra onları anmamız gerektiğinde daha kolay konuşalım diye bunlara da ad verelim mi?
Öğrenci: Elbette verelim.
Öğretmen: Öyleyse üstün tuttuklarımıza "birlikte sayılanlar" (connumerati), onları üstün tuttuğumuz ötekilere "ayrı sayılanlar" (dinumerati) diyelim. Çünkü öncekiler yalnız tek tek sayılmakla kalmaz, büyüğün küçüğe eşit olduğu ya da onu aştığı kısımla birbirlerini ölçer ve sayarlar. Sonrakiler ise birbirlerine göre yalnız ayrı ayrı sayılır; büyüğün küçüğe eşit olduğu ya da onu aştığı kısımla birbirlerini ölçmez ve saymazlar. Çünkü onlarda ne büyüğün küçüğü kaç kez içerdiği, ne de büyüğün küçüğü aştığı kısmı büyüğün ve küçüğün kaç kez içerdiği söylenebilir.
Öğrenci: Bu adları da kabul ediyorum ve gücüm yettiğince onları hatırlamaya çalışacağım.
- M. Illud etiam, ut opinor, intelligis, omnem mensuram et modum immoderationi et infinitati recte anteponi. D. Manifestissimum est. M. Duo igitur motus qui ad sese, ut dictum est, habent aliquam numerosam dimensionem, iis qui eam non habent anteponendi sunt. D. Et hoc manifestum est atque consequens: illos enim certus quidam modus, atque mensura quæ in numeris est, sibimet copulat; qua qui carent, non utique sibi aliqua ratione junguntur. M. Appellemus ergo, si placet, illos qui inter se dimensi sunt, rationabiles; illos autem qui ea dimensione carent, irrationabiles. D. Placet vero. M. Jam illud attende, utrum tibi videatur major concordia in motibus rationabilibus eorum qui æquales sunt inter se, quam eorum qui sunt inæquales. D. Cui hoc non videatur? M. Porro inæqualium, nonne alii sunt in quibus possumus dicere, quota parte sua major aut coæquetur minori, aut eum excedat, ut duo et quatuor, vel sex et octo; alii autem in quibus non idem dici potest, sicut in his numeris, tria et decem, vel quatuor et undecim? Cernis profecto in illis duobus numeris superioribus dimidia parte majorem minori coæquari; in iis rursum quos posterius dixi, minorem a majore quarta parte majoris excedi: in his autem aliis, quales sunt tria et decem, vel quatuor et undecim, videmus quidem nonnullam convenientiam, quia partes ad se habent, de quibus dici possit, tot ad tot; sed numquid talem, qualis est in superioribus? Nam neque quota parte minori major aequetur, neque quota parte minorem major excedat, dici ullo modo potest. Nam neque tria quota pars sit denarii numeri, neque quatuor quota pars sit undenarii, dixerit quispiam. Cum autem dico ut consideres quota sit pars, liquidam dico, et sine ullo additamento; sicuti est dimidia, tertia, quarta, quinta, sexta, et deinceps; non ut trientes et semiunciae, et hoc genus præcisionum aliquid addatur. D. Jam intelligo. 16. M. Ergo ex his inæqualibus motibus rationabilibus, quoniam duo genera subjectis etiam numerorum exemplis proposui, quos quibus anteponendos arbitraris? illosne in quibus illa quota pars dici potest, an in quibus non potest? D. Illos mihi ratio videtur anteponendos jubere, in quibus potest dici, ut demonstratum est, quota parte sui major aut coaequetur minori, aut eum excedat, iis in quibus idem non evenit. M. Recte. Sed visne etiam his nomina imponamus, ut cum eos deinceps commemorare necesse fuerit, expeditius loquamur? D. Volo sane. M. Appellemus ergo istos quos præponimus, connumeratos; illos autem quibus hos præponimus, dinumeratos: propterea quia isti superiores non solum singuli numerantur, sed etiam ea parte qua major minori æquatur vel eum excedit, se metiuntur et numerant; illi autem posteriores singillatim tantummodo ad se numerantur, ea vero parte qua vel aequatur minori major, vel excedit, non se metiuntur et numerant. Non enim potest in eis dici, aut quoties habeat minorem major; aut illud quo excedit major minorem quoties habeat et major et minor. D. Accipio et ista vocabula, et quantum valeo, faciam ut meminerim.
1010. Bölüm
Öğretmen: Haydi şimdi birlikte sayılanların nasıl bölünebileceğine bakalım; çünkü sanırım bu bölünme apaçıktır. Birlikte sayılanların bir türünde küçük sayı büyüğü ölçer, yani büyük onu birkaç kez içerir; iki ve dört sayılarının böyle olduğunu söyledik. Çünkü ikinin dörtte iki kez bulunduğunu görüyoruz; ikiye karşı dördü değil de altıyı koysaydık üç kez, sekizi koysaydık dört kez, onu koysaydık beş kez bulunurdu. Öteki türde büyüğün küçüğü aştığı kısım ikisini de ölçer, yani hem büyük hem küçük onu birkaç kez içerir; bunu altı ve sekiz sayılarında gördük. Çünkü küçüğün aşıldığı kısım ikidir; bunun sekizde dört, altıda üç kez bulunduğunu görüyorsun. Bu yüzden ele aldığımız bu hareketleri ve hareketlerde öğrenmek istediğimiz şeyin onlarla aydınlatıldığı sayıları da adlarla işaretleyelim; çünkü yanılmıyorsam aralarındaki fark çoktan ortaya çıktı. Öyleyse sana da uygun görünüyorsa, küçüğün katlanmasıyla büyüğün meydana geldiği hareketlere "katlı" (complicati), ötekilere ise eski bir adla "sesqui-oranlı" (sesquati) densin. Çünkü iki sayı birbirine göre şöyle bir oranda bulunduğunda buna sesqui denir: Büyük küçüğü kendinin kaçta biri kadarıyla geçiyorsa, küçüğe göre o kadar parçaya sahiptir. Üçe iki ise büyük küçüğü kendinin üçte biri kadarıyla geçer; dörde üç ise dörtte biri, beşe dört ise beşte biri kadarıyla; ve böyle devam eder. Altıya dört, sekize altı, ona sekiz için de aynı oran geçerlidir; buradan bu oranı sonraki ve daha büyük sayılarda da fark edip inceleyebilirsin. Bu adın kökenini ise kolayca söyleyemem; meğer ki sesque, se absque, yani "kendisi olmaksızın" gibi söylenmiş olsun; çünkü dörde karşı beş, kendinin beşte biri olmaksızın küçüğün ta kendisidir. Bu konularda ne düşündüğünü soruyorum.
Öğrenci: Bana ölçülerin ve sayıların bu açıklaması pek doğru görünüyor. Senin koyduğun adlar da anladığımız şeyleri anmak için uygun görünüyor. Şimdi açıkladığın bu adın kökeni de saçma değil; belki bu adı koyanın izlediği köken bu olmasa da.
- M. Age nunc videamus connumeratorum quæ possit esse partitio: namque arbitror eam esse perspicuam. Unum enim genus est connumeratorum, in quo minor numerus metitur majorem; id est aliquoties eum habet major sicut numeros duo et quatuor esse diximus: videmus enim duo a quatuor bis haberi; quae ter haberentur, si non quatuor, sed sex ad duo poneremus; quater autem, si octo; quinquies, si decem. Aliud genus est, in quo ea pars qua excedit major minorem, ambos metitur; id est aliquoties habent eam et major et minor, quod in illis numeris jam perspeximus, sex et octo. Nam pars illa qua exceditur minor, duo sunt, quos vides esse in octonario numero quater, in senario ter: quare hos quoque motus de quibus agitur, et numeros per quos illustratur quod in motibus discere volumus, notemus atque signemus vocabulis. Nam eorum distinctio jamdudum, nisi fallor, apparet. Quocirca, si tibi jam videtur, illi ubi multiplicato minore fit major, vocentur complicati; illi autem sesquati, veteri jam nomine. Nam sesque appellatur, ubi duo numeri ad se ea ratione affecti sunt, ut tot partes habeat ad minorem major, quota parte sui eum præcedit: nam si est tria ad duo, tertia parte sui præcedit major minorem; si quatuor ad tria, quarta: si quinque ad quatuor, quinta, atque ita deinceps: eadem ratio est, et in sex ad quatuor, octo ad sex, decem ad octo; et inde licet hanc rationem et in consequentibus et in majoribus numeris animadvertere atque explorare. Nominis autem hujus originem non facile dixerim: nisi forte sesque quasi se absque dictum, id est absque se, quia quinque ad quatuor absque quinta parte sua major hoc est quod minor. Quibus de rebus quaero quid tibi videatur. D. Mihi vero et illa ratio dimensionum atque numerorum videtur verissima; et vocabula quæ abs te imposita sunt, congrua mihi videntur commemorandis eis rebus quas intelleximus: et hujus origo nominis quam nunc explicasti, non est absurda, etiamsi forte non ea sit quam secutus est qui hoc nomen instituit.
1111. Bölüm
Öğretmen: Görüşünü onaylıyor ve kabul ediyorum. Ama görüyor musun: Bütün bu oranlı hareketler, yani birbirlerine göre bir sayı ölçüsüne sahip olanlar, belli bir oran onları yeniden sınırlayıp bir ölçüye ve bir surete döndürmedikçe sayılar boyunca sonsuza kadar gidebilir. Önce eşitlerden söz edeyim: Bire bir, ikiye iki, üçe üç, dörde dört diye devam edersem, sayının kendisinin sonu olmadığına göre son ne olacak? Çünkü sayının şöyle bir gücü vardır: Söylenen her sayı sonludur, söylenmeyen sayı ise sonsuzdur. Eşitlerin başına gelenin eşit olmayanların da başına geldiğini fark edebilirsin; ister katlı, ister sesqui-oranlı, ister birlikte, ister ayrı sayılanlar olsun. Bire ikiyi koyup bu katlamada kalmak istersen, bire üç, bire dört, bire beş diyerek devam edersen son olmayacaktır. Yahut yalnız iki katlarla: bire iki, ikiye dört, dörde sekiz, sekize on altı ve devamı; burada da hiçbir son yoktur. Yalnız üç katlar da, yalnız dört katlar da, bunlardan hangisini denemek istersen, sonsuza kadar ilerler. Sesqui-oranlılar da öyledir: İkiye üç, üçe dört, dörde beş dediğimizde, hiçbir sınır direnmeden geri kalanları izlemeye hiçbir şeyin engel olmadığını görüyorsun. İster aynı türde kalarak şöyle devam et: ikiye üç, dörde altı, altıya dokuz, sekize on iki, ona on beş ve devamı; ister bu türde, ister ötekilerde olsun, hiçbir son çıkmaz. Ayrı sayılanlar hakkında artık söze ne gerek var? Söylenenlerden herkes, onlarda da basamak basamak yükselirken hiçbir son olmadığını anlayabilir. Yoksa sana öyle görünmüyor mu?
Öğrenci: Bundan daha doğru ne söylenebilir? Ama bu sonsuzluğu belli bir ölçüye döndüren ve aşılmaması gereken bir sınır çizen o oranı büyük bir istekle öğrenmeyi bekliyorum.
Öğretmen: Bunu da, ötekiler gibi, ben sorduğumda doğru cevaplar verince kendinin bildiğini anlayacaksın. Önce sana şunu soruyorum: Ritimli hareketleri ele aldığımıza göre, sayıların kendilerine mi danışmalıyız; onların bize gösterdiği belli ve sabit kanunların o hareketlerde de gözetilmesi ve uyulması gerektiğine mi hükmedelim?
Öğrenci: Elbette; bundan daha düzenli bir şey yapılabileceğini sanmıyorum.
Öğretmen: Öyleyse istersen bu incelemeye sayıların başlangıcından başlayalım ve zihnimizin gücü ölçüsünde böyle şeylere ne kadar bakabileceğimizi görelim: Sayılar, dediğimiz gibi, sonsuza kadar ilerlese de insanların saymada belli eklem yerleri koymalarının ve bunlardan sonra sayıların başlangıcı olan bire yeniden dönmelerinin sebebi nedir? Saymada birden ona kadar ilerleriz, sonra bire döneriz. On katlarını izlemek istersen, yani on, yirmi, otuz, kırk diye ilerlersen, ilerleme yüze kadar sürer. Yüz katlarını izlersen, yüz, iki yüz, üç yüz, dört yüz diye, dönülen eklem yeri bindir. Daha ötesini aramaya ne gerek var? Hangi eklem yerlerini kastettiğimi elbette görüyorsun; bunların ilk kuralı on sayısıyla konmuştur. Çünkü on, biri on kez içerdiği gibi, yüz de o onu on kez, bin de yüzü on kez içerir. Canın istediği kadar böyle ilerlersen, on sayısında önceden belirlenmiş olan şey bu eklem yerlerinde de sürüp gidecektir. Bunlardan anlamadığın bir şey var mı?
Öğrenci: Hepsi pek açık ve pek doğru.
- M. Probo et accipio sententiam tuam: sed videsne omnes istos rationabiles motus, id est qui ad sese habent aliquam numerorum dimensionem, in infinitum posse per numeros pergere, nisi rursus eos certa ratio coercuerit, et ad quemdam modum formamque revocaverit? Nam ut primo de ipsis æqualibus dicam; unum ad unum, duo ad duo, tria ad tria, quatuor ad quatuor, ac deinceps si persequar, quis finis erit, cum ipsius numeri finis nullus sit? Namque ista vis numero inest, ut omnis dictus finitus sit, non dictus autem infinitus. Et quod æqualibus evenit, hoc etiam inæqualibus evenire potes animadvertere, sive complicatis, sive sesquatis, sive connumeratis, sive dinumeratis. Si enim unum ad duo constituas, et in ea multiplicatione permanere velis, dicendo unum ad tria, unum ad quatuor, unum ad quinque, et deinceps; non erit finis: sive sola dupla, ut unum ad duo, duo ad quatuor, quatuor ad octo, octo ad sexdecim, et deinde; hic quoque nullus est finis: ita et tripla sola et quadrupla sola, et quidquid horum tentare volueris, in infinitum progrediuntur. Ita etiam sesquati: nam duo ad tria, tria ad quatuor, quatuor ad quinque cum dicimus; vides nihil prohibere caetera persequi, nullo resistente fine: sive isto modo velis in eodem genere perseverans, ut duo ad tria, quatuor ad sex, sex ad novem, octo ad duodecim, decem ad quindecim, et deinceps; sive in hoc genere, sive in cæteris, nullus finis occurrit. Quid opus est de dinumeratis jam dicere, cum ex iis quae jam dicta sunt quivis intelligere possit, in iis quoque gradatim surgentibus nullum esse finem? An tibi non videtur? 19. D. Quid hoc vero verius dici potest? Sed jam illam rationem quæ istam infinitatem revocat ad certum modum formamque præscribit quam excedere non oporteat, avidissime cognoscere exspecto. M. Hanc quoque, ut alia, temetipsum nosse cognosces, cum me interrogante vera responderis. Nam primo abs te quæro, quoniam de numerosis motibus agimus, utrum ipsos debeamus consulere numeros, ut quas nobis leges certas fixasque monstraverint, eas in illis motibus animadvertendas observandasque judicemus. D. Placet vero: non enim quidquam ordinatius fieri posse arbitror. M. Ergo ab ipso, si videtur, principio numerorum capiamus considerationis hujus exordium et videamus, quantum pro viribus mentis nostræ talia valemus intueri, quænam sit ratio, ut quamvis per infinitum, ut dictum est, numeris progrediatur, articulos quosdam homines in numerando fecerint; a quibus ad unum rursus redeant, quod est principium numerorum. In numerando enim progredimur ab uno usque ad decem, atque inde ad unum revertimur: ac si denariam complicationem persequi velis, ut hoc modo progrediaris, decem, viginti, triginta, quadraginta; usque ad centum est progressio: si centenariam, centum, ducenta, trecenta, quadringenta; mille est articulus a quo redeatur. Quid jam opus est ultra quaerere? Vides certe quos articulos dicam, quorum prima regula denario numero praescribitur. Nam ut decem, decies habent unum; ita centum, decies habent eosdem decem; et mille, decies habent centum; et ita deinceps quousque libitum est progredi, ibit in hujuscemodi quasi articulis, quod in denario numero præfinitum est. An aliquid horum non intelligis? D. Manifestissima sunt omnia, et verissima.
1212. Bölüm
Öğretmen: Öyleyse birden ona kadar ilerlenip sonra yeniden bire dönülmesinin sebebinin ne olduğunu olabildiğince dikkatle inceleyelim. Bu yüzden sana soruyorum: Başlangıç dediğimiz şey, bir şeyin başlangıcı olmadan hiç var olabilir mi?
Öğrenci: Hiçbir şekilde olamaz.
Öğretmen: Aynı şekilde son dediğimiz şey bir şeyin sonu olmadan var olabilir mi?
Öğrenci: Bu da olamaz.
Öğretmen: Peki? Başlangıçtan sona bir ortadan geçmeden varılabileceğini düşünüyor musun?
Öğrenci: Düşünmüyorum.
Öğretmen: Öyleyse bir şeyin bütün olması için başlangıç, orta ve sondan oluşması gerekir.
Öğrenci: Öyle görünüyor.
Öğretmen: Şimdi söyle: Başlangıç, orta ve son sence hangi sayıda kapsanır?
Öğrenci: Sanırım üç sayısını söylememi istiyorsun; çünkü sorduğun şeyler üçtür.
Öğretmen: Doğru düşünüyorsun. Bu yüzden üç sayısında bir tür yetkinlik olduğunu görüyorsun; çünkü o bütündür: Başlangıcı, ortası ve sonu vardır.
Öğrenci: Açıkça görüyorum.
Öğretmen: Peki? Daha çocukluğumuzun başında her sayının ya çift ya tek olduğunu öğrenmedik mi?
Öğrenci: Doğru söylüyorsun.
Öğretmen: Öyleyse hatırla ve söyle: Hangi sayıya çift, hangisine tek demeyi âdet edinmişizdir?
Öğrenci: İki eşit parçaya bölünebilene çift, bölünemeyene tek denir.
Öğretmen: Konuyu kavradın. Öyleyse üç, ilk bütün tek sayı olduğuna ve dediğimiz gibi başlangıç, orta ve sondan oluştuğuna göre, çift sayının da bütün ve yetkin olması, onda da başlangıç, orta ve son bulunması gerekmez mi?
Öğrenci: Elbette gerekir.
Öğretmen: Ama bu sayı, hangisi olursa olsun, tek sayı gibi bölünmez bir ortaya sahip olamaz; çünkü sahip olsaydı, çift sayıya özgü olduğunu söylediğimiz gibi iki eşit parçaya bölünemezdi. Bölünmez orta birdir, bölünebilir orta ikidir. Sayılarda orta ise, iki yanının birbirine eşit olduğu yerdir. Karanlık söylenen ya da az kavradığın bir şey var mı?
Öğrenci: Hayır, bunlar da bana açık. Bütün bir çift sayı ararken karşıma önce dört çıkıyor. Çünkü ikide, bir sayıyı bütün kılan o üç şey, yani başlangıç, orta ve son nasıl bulunabilir?
Öğretmen: Tam istediğim ve aklın kendisinin kabul etmeye zorladığı cevabı verdin. Öyleyse incelemeye birin kendisinden yeniden başla ve düşün: Birin, yalnız başlangıç olduğu için ortası ve sonu olmadığını, ya da ortası ve sonu olmadığı için başlangıç olduğunu elbette göreceksin.
Öğrenci: Açık.
Öğretmen: Peki iki hakkında ne diyeceğiz? Sonun bulunduğu yerde orta bulunamayacağına göre onda başlangıç ve orta; sona ancak bir ortadan geçilerek varılabileceğine göre de başlangıç ve son anlayabilir miyiz?
Öğrenci: Akıl bunu kabul etmeye zorluyor; bu sayı hakkında ne cevap vereceğimi büsbütün bilmiyorum.
Öğretmen: Bak, bu sayı da sayıların başlangıcı olmasın? Çünkü dediğin gibi aklın kabul etmeye zorladığı üzere ortası ve sonu yoksa, bunun da başlangıç olmasından başka ne kalır? Yoksa iki başlangıç koymaktan çekiniyor musun?
Öğrenci: Çok çekiniyorum.
Öğretmen: İki başlangıç birbirine karşıt olarak konsaydı haklı olurdun. Ama burada bu ikinci başlangıç o birinciden gelir; öyle ki o hiçbir şeyden, bu ise ondandır. Çünkü bir ve bir ikidir. İkisi de başlangıçtır, ama şöyle: Bütün sayılar birdendir; ne var ki sayılar bir katlanma ve ekleme yoluyla meydana gelir ve katlanmanın ve eklemenin kökeni haklı olarak iki sayısına verilir. Böylece birincisinin, bütün sayıların kendisinden geldiği; ikincisinin ise bütün sayıların kendisi aracılığıyla meydana geldiği başlangıç olduğu ortaya çıkar. Tabii buna karşı tartışacağın bir şey yoksa.
Öğrenci: Hiçbir şeyim yok. Bunları, sen sorduğunda kendim cevaplasam da, hayranlık duymadan düşünemiyorum.
- M. Hoc ergo quantum diligenter possumus perscrutemur, quænam sit ratio ut ab uno usque ad decem progressus, et inde rursus ad unum reditus fiat. Unde abs te quæro, utrum quod vocamus principium, possit omnino nisi alicujus esse principium. D. Nullo modo potest. M. Item quod dicimus finem, potestne nisi alicujus rei finis esse? D. Etiam id non potest. M. Quid? a principio ad finem num putas perveniri posse, nisi per aliquod medium? D. Non puto. M. Ergo ut totum aliquid sit, principio et medio et fine constat. D. Ita videtur. M. Dic itaque nunc, principium, medium et finis, quo numero tibi contineri videantur. D. Arbitror ternarium numerum te velle ut respondeam: tria enim quædam sunt, de quibus quaeris. M. Recte arbitraris. Quare in ternario numero quamdam esse perfectionem vides, quia totus est: habet enim principium, medium et finem. D. Video plane. M. Quid? illud nonne ab ineunte pueritia didicimus, omnem numerum aut parem esse, aut imparem? D. Verum dicis. M. Recordare ergo et dic mihi, quem soleamus dicere parem, quem imparem numerum. D. Ille qui potest in duas partes æquales dividi, par; qui autem non potest, impar vocatur. 21. M. Rem tenes. Cum igitur ternarius primus sit totus impar; et principio, et medio, et fine constat, ut dictum est; nonne oportet etiam parem esse totum atque perfectum, ut in eo etiam principium, medium, finisque inveniatur? D. Oportet sane. M. At iste quisquis est, non potest habere individuum medium sicut impar: si enim haberet, non posset in duas æquales partes dividi, quod esse proprium paris numeri diximus. Individuum autem medium est unum, dividuum duo. Medium autem est in numeris, a quo ambo latera sibimet sunt æqualia. An aliquid obscure dictum est, minusque assequeris? D. Imo mihi et hæc manifesta sunt, et dum quæro totum numerum parem, quaternarius primus occurrit. Nam in duobus quomodo possunt tria illa inveniri, per quæ totus est numerus, id est principium, medium et finis? M. Idipsum omnino abs te responsum est quod volebam, et quod ipsa ratio cogit fateri. Repete itaque ab ipso uno tractationem, atque considera; videbis profecto ideo unum non habere medium et finem, quia tantum principium est; vel ideo esse principium, quia medio et fine caret. D. Manifestum est. M. Quid ergo dicemus de duobus? Num possumus in eis intelligere principium et medium, cum medium esse non possit ibi ubi finis est; aut principium et finem, cum ad finem nisi per medium non queat perveniri? D. Urget ratio confiteri; et quid de hoc numero respondeam, prorsus incertus sum. M. Vide ne iste quoque numerus possit principium esse numerorum. Nam si medio caret et fine, quod, ut dixisti, cogit ratio confiteri; quid restat, nisi ut sit hoc quoque principium? An dubitas duo principia constituere? D. Vehementer dubito. M. Bene faceres, si ex adverso sibi constituerentur duo principia: nunc autem hoc alterum principium de illo primo est, ut illud a nullo sit, hoc vero ab illo: unum enim et unum duo sunt, et principia ita sunt ambo, ut omnes numeri quidem ab uno sint; sed quia per complicationem atque adjunctionem quamdam fiunt, origo autem complicationis et adjunctionis duali numero recte tribuitur: fit ut illud primum principium a quo numeri omnes; hoc autem alterum per quod numeri omnes, esse inveniantur. Nisi quid habes adversum ista quod disseras. D. Ego vero nihil, et sine admiratione ista non cogito; quamvis ea, interrogatus abs te, ipse respondeam.
12_2Öğretmen: Bunlar, sayılarla ilgili olan ilim dalında daha ince ve daha derin biçimde araştırılır; biz ise üstlendiğimiz işe olabildiğince çabuk dönelim. Bu yüzden soruyorum: Bire eklenen iki ne eder?
Öğrenci: Üç.
Öğretmen: Öyleyse sayıların bu iki başlangıcı birbirine bağlanınca bütün ve yetkin bir sayı meydana getirir.
Öğrenci: Öyle.
Öğretmen: Peki? Saymada birden ve ikiden sonra hangi sayıyı koyarız?
Öğrenci: Yine üçü.
Öğretmen: Öyleyse birle ikiden meydana gelen sayı, sırada ikisinin hemen ardından gelir; öyle ki araya başka hiçbir sayı giremez.
Öğrenci: Öyle görüyorum.
Öğretmen: Ama şunu da görmen gerekir: Geri kalan sayıların hiçbirinde, sayma sırasında birbirine bitişik herhangi iki sayıyı alınca, ikisinden meydana gelen sayı araya hiçbir sayı girmeden onların ardından gelmez.
Öğrenci: Bunu da görüyorum. Çünkü birbirine bitişik olan iki ve üç toplamda beş eder; ama onların hemen ardından beş değil, dört gelir. Yine üç ve dört yedi eder; dört ile yedinin arasına ise beş ve altı sıralanmıştır. Ne kadar ilerlemek istersem araya o kadar çok sayı girer.
Öğretmen: Öyleyse ilk üç sayıda büyük bir uyum vardır: Bir, iki ve üç deriz; aralarına hiçbir şey konamaz; bir ve iki ise üçün ta kendisidir.
Öğrenci: Gerçekten büyük.
Öğretmen: Peki? Bu uyum ne kadar sıkı ve birbirine bağlıysa o kadar bir tür birliğe yöneldiği ve çokluktan tek bir şey meydana getirdiği hiç düşünülmeye değmez mi?
Öğrenci: Hem de en çok; nasıl olduğunu bilmeden, övdüğün bu birliğe hem hayranım hem onu seviyorum.
Öğretmen: Çok onaylıyorum. Ama elbette şeylerin her türlü bağlanması ve birleşmesi, ortalar uçlarla, uçlar da ortalarla uyum içinde olduğunda en çok tek bir şey meydana getirir.
Öğrenci: Kesinlikle öyle olmalı.
Öğretmen: Öyleyse dikkat et de bunu bu bağlantıda görelim. Bir, iki, üç dediğimizde, bir ikiden ne kadar aşılıyorsa iki de üçten o kadar aşılmıyor mu?
Öğrenci: Pek doğru.
Öğretmen: Şimdi söyle bana: Bu karşılaştırmada biri kaç kez andım?
Öğrenci: Bir kez.
Öğretmen: Üçü kaç kez?
Öğrenci: Bir kez.
Öğretmen: Peki ikiyi?
Öğrenci: İki kez.
Öğretmen: Öyleyse bir kez, iki kez ve bir kez, toplamda kaç kez eder?
Öğrenci: Dört kez.
Öğretmen: Öyleyse bu üçün ardından haklı olarak dört sayısı gelir; çünkü bu karşılaştırma ona bu orantıyla verilir. Bunun ne kadar önemli olduğunu şuradan anlamaya alış: Sevdiğini söylediğin o birlik, düzenli şeylerde yalnız bununla meydana getirilebilir. Bunun Yunanca adı analogia'dır, bizimkilerden bazıları buna proportio (orantı) demiştir; istersen bu adı kullanalım. Çünkü zorunluluk olmadıkça Latince konuşurken Yunanca kelimeleri seve seve kullanmam.
Öğrenci: Bana uygun; ama yöneldiğin yere devam et.
Öğretmen: Edeceğim. Orantının ne olduğunu ve şeylerde ne kadar hakkı bulunduğunu bu ilim dalında yeri gelince daha dikkatle araştıracağız; eğitimde ne kadar ilerlersen onun gücünü ve tabiatını o kadar iyi tanıyacaksın. Ama şimdilik yeterli olan şudur: Uyumuna hayran kaldığın o üç sayının aynı bağlantıda ancak dört sayısı aracılığıyla birbirine karşılaştırılabildiğini elbette görüyorsun. Bu yüzden, anlayabildiğin kadarıyla dört, onların ardından sıralanmayı haklı olarak kazandı; öyle ki o uyum onlarla daha sıkı bağlansın ve artık yalnız bir, iki, üç değil, bir, iki, üç, dört diye sayıların pek dostça bağlanmış bir ilerleyişi olsun.
Öğrenci: Tamamen katılıyorum.
Öğretmen: Ama gerisine de bak, ki dört sayısının, söylediğim bağlantı için önemli olan ve öteki bütün sayılarda bulunmayan kendine özgü bir şeyi olmadığını sanmayasın; öyle ki birden dörde kadar belli bir sayı ve pek güzel bir ilerleme ölçüsü vardır. Çünkü yukarıda, ortalar uçlarla ve uçlar ortalarla uyum içinde olduğunda çokluktan tek bir şeyin en çok meydana geldiğinde anlaşmıştık.
Öğrenci: Öyle.
Öğretmen: Öyleyse bir, iki ve üçü yan yana koyduğumuzda, uçların hangileri, ortanın hangisi olduğunu söyle.
Öğrenci: Bir ve üçü uç, ikiyi orta görüyorum.
Öğretmen: Şimdi cevap ver: Bir ve üçten ne meydana gelir?
Öğrenci: Dört.
Öğretmen: Peki? Ortadaki tek sayı olan iki ancak kendisiyle karşılaştırılabilir, değil mi? Öyleyse ikinin iki katının ne ettiğini de söyle.
Öğrenci: Dört.
Öğretmen: Böylece orta uçlarla, uçlar da ortayla uyum içindedir. Bu yüzden üçün üstünlüğü, birle ikiden oluştuğu hâlde bir ve ikinin ardından gelmesindeyse, dördün üstünlüğü de bir ve üçten ya da iki kere ikiden oluştuğu hâlde bir, iki ve üçün ardından sayılmasındadır. Uçların ortayla ve ortanın uçlarla bu uyumu, Yunanca analogia denen orantıdır. Bunu anlayıp anlamadığını açıkça söyle.
Öğrenci: Yeterince anlıyorum.
- M. Subtilius ista quæruntur atque abstrusius in ea disciplina quæ est de numeris: hic autem nos ad institutum opus quanto citius possumus, redeamus. Quocirca quæro, uni duo juncta quid faciunt? D. Tria. M. Ergo haec duo principia numerorum sibimet copulata, totum numerum faciunt atque perfectum. D. Ita est. M. Quid? in numerando post unum et duo quem numerum ponimus? D. Eadem tria. M. Idem igitur numerus, qui fit ex uno et duobus, post utrumque in ordine collocatur, ita ut nullus alius interponi queat. D. Ita video. M. Atqui et illud videas oportet, in nullis reliquis numeris id posse contingere, ut cum duos quoslibet sibimet in numerandi ordine copulatos notaveris, consequatur eos ille qui ex ambobus conficitur, nullo interposito. D. Id quoque video: nam duo et tria, qui sibi numeri copulati sunt, in summa quinque faciunt: non autem quinque continuatim sequuntur, sed quatuor. Rursus tria et quatuor septem conficiunt: inter quatuor autem ac septem, quinque atque sex ordinati sunt. Et quanto progredi voluero, tanto plures interponuntur. M. Magna hæc ergo concordia est in prioribus tribus numeris: unum enim et duo et tria dicimus, quibus nihil interponi potest: unum autem et duo, ipsa sunt tria. D. Magna prorsus. M. Quid? illud nullane consideratione dignum putas, quod ista concordia quanto est arctior atque conjunctior, tanto magis in unitatem quamdam tendit, et unum quiddam de pluribus efficit? D. Imo maxima, et nescio quomodo, et miror, et amo istam quam commendas unitatem. M. Multum probo; sed certe quælibet rerum copulatio atque connexio tunc maxime unum quiddam efficit, cum et media extremis, et mediis extrema consentiunt. D. Ita certe oportet. 23. M. Attende igitur ut hoc in ista connexione videamus. Nam cum unum, duo, tria dicimus, nonne quanto unum a duobus, tanto duo a tribus superantur? D. Verissimum est. M. Dic jam nunc mihi, in ista collatione quoties unum nominaverim. D. Semel. M. Tria quoties? D. Semel. M. Quid, duo? D. Bis. M. Semel ergo, et bis, et semel, quoties fit in summa? D. Quater. M. Recte igitur istos tres quaternarius numerus sequitur; ei quippe tribuitur ista proportione collatio. Quæ quantum valeat, eo jam assuesce cognoscere, quod illa unitas quam te amare dixisti, in rebus ordinatis hac una effici potest, cujus græcum nomen άναλογία est, nostri quidam proportionem vocaverunt, quo nomine utamur, si placet: non enim libenter, nisi necessitate, græca vocabula in latino sermone usurpaverim. D. Mihi vero placet; sed perge quo intenderas. M. Faciam. Nam quid sit proportio, quantumque in rebus juris habeat, et suo loco in hac disciplina diligentius requiremus; et quanto in eruditione promotior eris, tanto ejus vim melius naturamque cognosces. Sed vides certe, quod in præsentia satis est, tres illos numeros, quorum mirabare concordiam, sibimet in eadem connexione nisi per quaternarium numerum non potuisse conferri. Quamobrem post illos se ordinari, sic ut illa concordia cum his arctiore copuletur, quantum intelligis jure impetravit; ut jam non unum, duo, tria tantum; sed unum, duo, tria, quatuor, sit amicissime copulata progressio numerorum. D. Omnino assentior. 24. M. At cætera intuere, ne arbitreris nihil habere proprium quaternarium numerum, quo reliqui omnes numeri careant, quod valeat ad istam connexionem de qua loquor, ut ab uno usque ad quatuor certus sit numerus, et pulcherrimus progrediendi modus. Convenerat quippe inter nos superius, tunc ex pluribus unum aliquid maxime fieri, cum extremis media, et mediis extrema consentiunt. D. Ita est. M. Cum ergo collocamus unum et duo et tria, dic quæ sint extrema, quod medium. D. Unum et tria extrema video, duo medium. M. Responde nunc, ex uno et tribus quid conficiatur. D. Quatuor. M. Quid? duo qui unus in medio numerus est, num potest nisi sibi conferri? Quamobrem dic etiam duo bis quid conficiant. D. Quatuor. M. Ita ergo medium extremis, et medio extrema consentiunt. Quamobrem sicut excellit in tribus, quod post unum et duo collocantur, cum ex uno et duobus constent; sic excellit in quatuor, quod post unum et duo et tria numerantur, cum constent ex uno et tribus, vel bis duobus: quæ extremorum cum medio, et medii cum extremis, in illa quæ græce άναλογία dicitur, proportione consensio est. Quod utrum intellexeris pande. D. Satis intelligo.
12_3Öğretmen: Öyleyse dört sayısına özgü olduğunu söylediğimiz şeyin geri kalan sayılarda bulunup bulunmadığını dene.
Öğrenci: Deneyeyim. İki, üç, dört koyarsak, uçların toplamı altı eder; ortanın kendisiyle toplanması da bunu verir; ama onların ardından altı değil, beş gelir. Yine üç, dört ve beşi koyuyorum: Uçlar sekiz eder, iki kere alınan orta da öyle; ama beş ile sekizin arasına artık bir değil, iki sayının, yani altı ve yedinin girdiğini görüyorum. Bu yolla ne kadar ilerlersem bu aralıklar o kadar büyür.
Öğretmen: Anladığını ve söyleneni tamamen bildiğini görüyorum. Ama artık oyalanmayalım: Birden dörde kadar en adil ilerlemenin yapıldığını elbette fark ediyorsun. Bunun sebebi ya tek ve çift sayıdır —çünkü ilk bütün tek sayı üç, ilk bütün çift sayı dörttür ve bu konu az önce ele alındı—; ya da şudur: Bir ve iki başlangıçtır ve adeta sayıların tohumlarıdır; onlardan üç meydana gelir ve böylece artık üç sayı olur; bunlar orantıyla birbirine karşılaştırılınca dört ortaya çıkar ve doğar, bu yüzden de onlara haklı olarak eklenir; öyle ki aradığımız ölçülü ilerleme ona kadar sürsün.
Öğrenci: Anlıyorum.
Öğretmen: Çok güzel. Ama neyi araştırmaya başladığımızı sonunda hatırlıyor musun? Sanırım amacımız, mümkünse şunu bulmaktı: Sayıların o sonsuzluğunda sayanlar için belli eklem yerleri konmuşken, ötekilerin hepsinde en çok geçerli olan ilk eklem yerinin on sayısında olmasının sebebi nedir; yani sayanlar birden ona kadar ilerleyip niçin yeniden bire dönerler?
Öğrenci: Bu soru yüzünden bu kadar dolandığımızı açıkça hatırlıyorum; ama onu çözmek için ne yaptığımızı bulamıyorum. Çünkü bütün akıl yürütmemiz şu sonuca vardı: Adil ve ölçülü ilerleme ona kadar değil, dörde kadardır.
Öğretmen: Peki bir, iki, üç ve dörtten hangi toplamın meydana geldiğini görmüyor musun?
Öğrenci: Artık görüyorum, görüyorum; hepsine hayranım ve ortaya çıkan sorunun çözüldüğünü kabul ediyorum: Bir, iki, üç ve dört birlikte ondur.
Öğretmen: Öyleyse bu ilk dört sayının, onların dizisinin ve bağlantısının sayılar arasında ötekilerden daha saygın tutulması yerindedir.
- M. Tenta ergo in reliquis numeris, utrumne inveniatur quod quaternarii numeri proprium esse diximus. D. Faciam. Nam si constituamus duo, tria, quatuor, extrema collata fiunt sex; hoc facit et medium sibi collatum: hæc tamen sex, sed quinque consequuntur. Rursus tria, quatuor et quinque constituo; extrema octo faciunt, medium quoque bis ductum: at inter quinque et octo, non jam unum, sed duos, senarium scilicet et septenarium numeros interpositos video. Atque illa ratione quantum progredior, tanto hæc fiunt intervalla majora. M. Video te intellexisse, et omnino scire quod dictum est: sed jam ne immoremur, animadvertis certe ab uno usque ad quatuor justissimam fieri progressionem; sive propter imparem ac parem numerum, quoniam primus impar totus tria, et primus par totus quatuor, de qua re paulo ante tractatum est; sive quia unum et duo principia sunt, et quasi semina numerorum, e quibus ternarius conficitur, ut sint jam tres numeri; qui sibi dum proportione conferuntur, quaternarius elucescit et gignitur, et propterea eis jure conjungitur, ut usque ad illum fiat ea, quam quærimus moderata progressio. D. Intelligo. 26. M. Bene sane. Sed meministine tandem quid institueramus inquirere? Nam, ut opinor, propositum erat, si quomodo invenire possemus, cum in illa infinitate numerorum certi articuli essent numerantibus constituti, quid esset causæ cur ipse primus articulus in denario numero esset, qui per omnes cæteros valet plurimum; id est, cur ab uno usque ad decem progressi numerantes rursum ad unum remearent? D. Recordor plane quæstionis hujus causa nos tantum circumisse: sed quid effecerimus quod ad eam solvendam pertineat, non invenio. Siquidem illa omnis nostra ratiocinatio ad id conclusa est, ut non usque ad denarium, sed usque ad quaternarium numerum sit justa et moderata progressio. M. Tune igitur non vides, ex uno et duobus, et tribus et quatuor quæ summa conficiatur! D. Video jam, video, et miror omnia, et ortam quæstionem solutam esse confiteor: unum enim et duo et tria et quatuor simul decem sunt. M. Ergo istos quatuor primos numeros, seriemque et connexionem eorum honorabilius haberi, quam cætera, in numeris convenit.
1313. Bölüm
Öğretmen: Ama artık, bu ilim dalına asıl ait olan hareketleri ele alıp tartışmaya dönme zamanı. Sayılar hakkındaki bu şeyleri, başka bir ilim dalına ait olsalar da, işimiz için yeterli göründüğü kadar bu hareketler uğruna inceledik. Bu yüzden şimdi sana soruyorum: Anlaşılsın diye hareketleri saat süreleriyle kurmuştuk ve akıl onların birbirine göre ritimli bir ölçüye sahip olduğunu gösteriyordu. Biri bir saat boyunca, öteki ardından iki saat boyunca koşsa, güneş saatine, su saatine ya da zamanın bu türden bir göstergesine bakmadan bu iki hareketin birinin bir kat, ötekinin iki kat olduğunu hissedebilir misin? Yahut bunu söyleyemesen bile o uyumdan hoşlanıp bir hazza kapılabilir misin?
Öğrenci: Hiçbir şekilde.
Öğretmen: Peki biri ritimli biçimde el çırpsa, öyle ki bir ses bir kat, öteki iki kat zaman tutsun —bunlara iambos ayağı derler— ve bunları sürdürüp birbirine eklese; bir başkası da aynı sese dans etse, yani organlarını o zamanlara göre hareket ettirse? İster işitilen el çırpmada, ister görülen dansta, zamanların ölçüsünü, yani hareketlerdeki sürelerin bir katla iki kat arasında değiştiğini söyleyemez misin? Ya da en azından o ölçünün sayılarını söyleyemesen bile, hissettiğin ritimlilikten hoşlanmaz mısın?
Öğrenci: Dediğin gibi. Çünkü bu sayıları bilenler onları el çırpmada ve dansta hisseder ve hangi sayılar olduklarını kolayca söylerler; onları bilmeyenler ve söyleyemeyenler de bunlardan bir haz duyduklarını inkâr etmezler.
Öğretmen: Öyleyse bu ilim dalı iyi ölçülendirme ilmi olduğuna göre, iyi ölçülendirilmiş bütün hareketlerin, özellikle de başka bir şeye bağlanmayıp güzelliğin ve hazzın gayesini kendi içlerinde koruyanların onun yapısına ait olduğu inkâr edilemez. Yine de bu hareketler, şimdi benim soruma doğru ve gerçek olarak cevap verdiğin gibi, uzun bir zaman süresinde olur ve güzel olan o ölçünün içinde bir saat ya da daha fazla zaman tutarlarsa hislerimize uygun düşemezler. Musiki, en gizli iç odalarından adeta çıkıp hislerimizde ya da hissettiğimiz şeylerde bazı izler bıraktığına göre, mümkünse hiç yanılmadan o dediğim iç odalara daha rahat götürülebilmemiz için önce bu izlerin peşine düşmemiz gerekmez mi?
Öğrenci: Elbette gerekir; bunu hemen şimdi yapmamızı ısrarla istiyorum.
Öğretmen: Öyleyse hissimizin kavrayışını aşan o uzun zaman sınırlarını bırakalım ve şarkıda ve dansta bizi okşayan bu kısa aralık süreleri üzerine, akıl bizi ne kadar götürürse o kadar konuşalım. Yoksa bu ilim dalının hislerimizde ve hissedebildiğimiz şeylerde bıraktığı söylenen bu izlerin başka türlü izlenebileceğini mi düşünüyorsun?
Öğrenci: Hiçbir şekilde başka türlü düşünmüyorum.
- M. Tempus est autem ad illos motus redire tractandos et discutiendos, qui huic disciplinæ proprie tribuuntur, et propter quos ista de numeris, de alia scilicet disciplina, quantum pro negotio satis visum est, consideravimus. Itaque nunc abs te quæro, quoniam intelligendi gratia in horarum spatio motus constituebamus, quos ad se invicem habere aliquam numerosam dimensionem ratio demonstrabat; utrum si quisquam mora unius horæ currat, et alius deinceps duarum, possis non inspecto horologio vel clepsydra, vel aliqua hujuscemodi temporum notatione sentire illos duos motus, quod unus simplus, alius duplus sit: vel etiamsi id non possis dicere, illa tamen congruentia delectari, atque aliqua voluptate affici. D. Nullo modo possum. M. Quid, si quispiam numerose plaudat, ita ut unus sonitus simplum, alter duplum temporis teneat, quos iambos pedes vocant, eosque continuet atque contexat; alius autem ad eumdem sonum saltet, secundum ea scilicet tempora movens membra? nonne aut etiam dicas ipsum modulum temporum, id est quod simplum ad duplum spatia in motibus alternent, sive in illo plausu qui auditur, sive in illa saltatione quæ cernitur; aut saltem delecteris numerositate quam sentias, tametsi non possis numeros ejus dimensionis edicere? D. Ita vero est, ut dicis: nam et illi qui hos numeros noverunt, sentiunt eos in plausu atque saltatione, quique sint facile dicunt; et qui eos non noverunt nec possunt dicere, non negant tamen ex his se voluptate aliqua perfrui. 28. M. Cum igitur ad ipsam rationem disciplinæ hujus, siquidem scientia est bene modulandi, non possit negari omnes pertinere motus qui bene modulati sunt, et eos potissimum qui non referuntur ad aliud aliquid, sed in seipsis finem decoris delectationisve conservant; hi tamen motus, ut nunc a me rogatus recte vereque dixisti, si longo spatio temporis fiant, inque ipsa dimensione quae decora est, horam vel etiam majus tempus obtineant, non possunt congruere nostris sensibus. Quamobrem cum procedens quodammodo de secretissimis penetralibus musica, in nostris etiam sensibus, vel his rebus quae a nobis sentiuntur, vestigia quaedam posuerit; nonne oportet eadem vestigia prius persequi, ut commodius ad ipsa si potuerimus, quae dixi penetralia, sine ullo errore ducamur? D. Oportet vero, et hoc jamjamque ut faciamus, efflagito. M. Omittamus ergo illas ultra capacitatem sensus nostri porrectas temporum metas, et de his brevibus intervallorum spatiis, quæ in cantando saltandoque nos mulcent, quantum ratio nos duxerit, disseramus. Nisi tu forte aliter putas illa vestigia indagari posse, quæ in nostris sensibus, hisque rebus quas valemus sentire, hanc disciplinam posuisse prædictum est. D. Nullo modo aliter puto.