İçeriğe geç

Kavram

Orator

Yunanca
ῥήτωρ (rhētōr)
Latince
orator; vir bonus dicendi peritus; orator perfectus
Almanca
Redner
Fransızca
orateur
İngilizce
orator
Türkçe
hatip

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte dava savunan ya da halka hitap eden kişi. Cicero'da (De oratore, Orator) ve Quintilianus'ta bir insan idealine dönüşür: bütün bilgilere sahip, bilgeliği belagatle birleştiren, ahlâkça kusursuz "kusursuz hatip" (orator perfectus). Quintilianus'a göre iyi insan olmayan hatip olamaz (1.2.3; XII. kitap); felsefenin ahlâk alanı aslında hatibe aittir ve filozoflar onu hatiplerin terk ettiği yerden "işgal etmiştir" (1.pr.10–17). Böylece orator, Yunan philosophos'una rakip bir Roma bilgelik figürüdür.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy İsokrates, Platon, Aristoteles Retorik eğitim; hatibin bilgisi tartışması rhetorike
MÖ 2. yy Yaşlı Cato vir bonus dicendi peritus —
MÖ 55–46 Cicero Bütün sanatları bilen kusursuz hatip Cicero, De oratore; Orator
MS 90'lar Quintilianus Bebeklikten yetiştirilen, iyi insan olan kusursuz hatip Quintilianus, Institutio oratoria 1.pr.9–20
4.–5. yy Augustinus Hristiyan hatip: öğretmek, hoşa gitmek, etkilemek

Dönüşüm: Siyasî bir işlevden (meclis ve mahkeme konuşmacısı) ahlâkî-eğitimsel bir ideale; Quintilianus'ta hatip, filozofun yerini almaya aday "bilge" olur.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ῥήτωρ Atina'da halk meclisinde ve mahkemede konuşan kişi; zamanla "retorik ustası, retorik hocası". Bkz. rhetorike.
Latince orator; vir bonus dicendi peritus orare "söz söylemek, yalvarmak, dava savunmak". Cato'nun oğluna öğüdündeki tarif: orator est, Marce fili, vir bonus dicendi peritus "hatip, oğlum Marcus, konuşmada usta iyi insandır"; Quintilianus bu tarifi bütün eserinin temeline koyar (Inst. 1.pr.9; 12.1.1). rhetor ise Roma'da retorik hocasıdır, orator değil.
Almanca / Fransızca Redner / orateur
İngilizce orator

Türkçe karşılığı

hatip. konuşmacı: fazla gündelik, ahlâkî ve siyasî yükü taşımaz. söylevci: türetme, kök salmamış. retor: Latincedeki rhetor'la (hoca) karışır. Tercih: hatip; rhetor için "retorik hocası", disertus için "usta konuşan".

"Hatip" Türkçede minberdeki vaizi de çağrıştırır; Cicero'nun ve Quintilianus'un orator'u ise mahkemede savunan, mecliste öğüt veren, şehirleri yöneten devlet adamıdır. Bu yüzden çeviride "hatip" kelimesi hep siyasî ve hukukî bir figür olarak okunmalıdır.

Atıf ve kaynak notu

Tarif Cato'nundur; Quintilianus onu kendi eserinin programı yapar.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hatip, hatibe, hatiplere, hatiplerle, hatibi, hatiptir

Metinlerde işaretlendiği yerler

12 yer · 12 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.