Kavram
Orator
- Yunanca
- ῥήτωρ (rhētōr)
- Latince
- orator; vir bonus dicendi peritus; orator perfectus
- Almanca
- Redner
- Fransızca
- orateur
- İngilizce
- orator
- Türkçe
- hatip
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte dava savunan ya da halka hitap eden kişi. Cicero'da (De oratore, Orator) ve Quintilianus'ta bir insan idealine dönüşür: bütün bilgilere sahip, bilgeliği belagatle birleştiren, ahlâkça kusursuz "kusursuz hatip" (orator perfectus). Quintilianus'a göre iyi insan olmayan hatip olamaz (1.2.3; XII. kitap); felsefenin ahlâk alanı aslında hatibe aittir ve filozoflar onu hatiplerin terk ettiği yerden "işgal etmiştir" (1.pr.10–17). Böylece orator, Yunan philosophos'una rakip bir Roma bilgelik figürüdür.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | İsokrates, Platon, Aristoteles | Retorik eğitim; hatibin bilgisi tartışması | rhetorike |
| MÖ 2. yy | Yaşlı Cato | vir bonus dicendi peritus | — |
| MÖ 55–46 | Cicero | Bütün sanatları bilen kusursuz hatip | Cicero, De oratore; Orator |
| MS 90'lar | Quintilianus | Bebeklikten yetiştirilen, iyi insan olan kusursuz hatip | Quintilianus, Institutio oratoria 1.pr.9–20 |
| 4.–5. yy | Augustinus | Hristiyan hatip: öğretmek, hoşa gitmek, etkilemek |
Dönüşüm: Siyasî bir işlevden (meclis ve mahkeme konuşmacısı) ahlâkî-eğitimsel bir ideale; Quintilianus'ta hatip, filozofun yerini almaya aday "bilge" olur.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ῥήτωρ | Atina'da halk meclisinde ve mahkemede konuşan kişi; zamanla "retorik ustası, retorik hocası". Bkz. rhetorike. |
| Latince | orator; vir bonus dicendi peritus | orare "söz söylemek, yalvarmak, dava savunmak". Cato'nun oğluna öğüdündeki tarif: orator est, Marce fili, vir bonus dicendi peritus "hatip, oğlum Marcus, konuşmada usta iyi insandır"; Quintilianus bu tarifi bütün eserinin temeline koyar (Inst. 1.pr.9; 12.1.1). rhetor ise Roma'da retorik hocasıdır, orator değil. |
| Almanca / Fransızca | Redner / orateur | |
| İngilizce | orator |
Türkçe karşılığı
hatip. konuşmacı: fazla gündelik, ahlâkî ve siyasî yükü taşımaz. söylevci: türetme, kök salmamış. retor: Latincedeki rhetor'la (hoca) karışır. Tercih: hatip; rhetor için "retorik hocası", disertus için "usta konuşan".
"Hatip" Türkçede minberdeki vaizi de çağrıştırır; Cicero'nun ve Quintilianus'un orator'u ise mahkemede savunan, mecliste öğüt veren, şehirleri yöneten devlet adamıdır. Bu yüzden çeviride "hatip" kelimesi hep siyasî ve hukukî bir figür olarak okunmalıdır.
Atıf ve kaynak notu
Tarif Cato'nundur; Quintilianus onu kendi eserinin programı yapar.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: hatip, hatibe, hatiplere, hatiplerle, hatibi, hatiptir
Metinlerde işaretlendiği yerler
12 yer · 12 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi1.pr.5
- Augustinus, Diyalektik Üzerine5_5
- Augustinus, Musiki Üzerine2
- Augustinus, Simplicianus'a Muhtelif Meseleler1_19
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerine123
- Augustinus, İtiraflar4.21
- Augustinus, Teslis Üzerine177
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si ŞerhiPL64.357_2
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.563_2
- Boethius, Topik Farklar ÜzerinePL64.1177
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1081
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler2.3