İçeriğe geç
Cicero'nun Topika'sı Şerhi

Boethius · Cicero'nun Topika'sı Şerhi

II. Kitap

PL64.1063Bu son derece zor işe koyulmuşken şunu bilmiyor değilim, sevgili Patricius: senin teşvikinle üstlendiğimiz bu emek, bilgisiz çoğunluğun yargısıyla ya küçümsenir ya da ezilirken türlü kınamalarla kolayca dişlenecektir. Çünkü bu tartışma türünün tümünden hoşlanmayanlar onu gereksiz bir uğraş sayıp bozuk zihinlere özgü bir alayla küçümser; bu ilmin meyvesini çok büyük görenler ise başkalarını kendi tembelliklerine vurup bizi bu kadar büyük bir işe denk görmezler. Bunlardan ilkleri, başkasının emeğini kıskançlıkla değil de gerçekten böyle kınıyor ve yargılıyorsa, bence hiçbir şekilde hoş görülemez. Ben bozuk kanaatin kötülüğünü üzerime çekmeyi, onların bizim gücümüze güvenmemesine katlanmayı, bu kadar büyük bir bilginin değerini çiğnemeye seve seve yeğlerim. Ama tanrılar ve insanlar aşkına, insanlar nasıl bir bozukluk içinde, ne kör bir akılsızlıkla kendi itiraflarıyla neredeyse kendilerini mahkûm ediyorlar! Çünkü tartışmada çok usta görünmek istemeyen hiç kimse yoktur; hatta kendileri itiraz etmeye, itirazları çözmeye çalışırlar. Eğer bu kolay bir şey olsaydı, herkes mantık bilgisine, ortak bir bilgelik kazancına koşar gibi koşardı. Diyalektiğin faydasız bir uğraş olduğunu, kendi inandırıcı saydıkları delillerle kurmaya çalışmalarından daha saçma ne düşünülebilir? Tartışma sanatını tartışarak yıkmak neyin nesidir, hem de adı peşinde koştuğun şeyin hakikatini küçümseyerek? Ama nasıl o şarkı ustası öğrencisine kendisi ve Musalar için söylemesini buyurdu, ben de ezgimi kendime ve sana, bir Musa'ya değil de sanki Musaların koruyucusuna söyleyeyim; çok emek ve çabayla topladığımı yalnız retorik beceriyle değil, diyalektik incelikle de ortaya koyayım. Sonrası şöyledir:

*Deliller, sorulan şeyle bir bakıma ilişkili olan şeylerden de çıkarılır. Ama bu tür birçok kısma ayrılmıştır. Kimine aynı kökten olanlar deriz; kimi cinsten, kimi türden (forma), kimi benzerlikten, kimi farktan, kimi zıttan, kimi eşlik edenlerden, kimi öncekilerden, kimi sonrakilerden, kimi bağdaşmayanlardan, kimi sebeplerden, kimi sonuçlardan, kimi de daha büyük, eşit ya da daha küçük olanların karşılaştırılmasından alınır.*

PL64.1063

jubet locupleti, assiduus quippe est locuples, a dando aere nominatus. Argumentum igitur hoc tractum est ex eo loco qui est in ipso, id est a nominis interpretatione, nomen enim in ipso illo est cujus nomen est, cujus interpretatio notatio nuncupatur. Sed ab hujus interpretatione factum est argumentum. Igitur hoc argumentum ex eo loco est, qui est in ipso, id est a nomine, et eorum qui in ipso sunt, a notatione, id est a nominis interpretatione. Maxima propositio est, interpretationem nominis idem valere quod nomen. Sed paulo confusius a Cicerone dicta argumentatio maximum praestat errorem. Ita enim dici oportuit, assiduus est qui assem dat, qui vero assem dat, locuples est, assiduus igitur locuples est. Lex autem Aeliasanctia assiduum assiduo esse vindicem jubet, locupletem igitur locupleti vindicem esse praescripsit. Quod si ita dictum esset, apertior argumentatio fuisset. Nunc vero ita dixit: Cum lex Aeliasanctia assiduo vindicem assiduum esse jubeat, locupletem jubet locupleti et caetera. Subjunxit, ut ostenderetur locuples esse assiduus; hoc autem tantumdem valet, quod ait, legem Aeliam Sentiam assiduo assiduum vindicem cum juberet esse, locupletem locupleti esse praecepisse, tanquam si diceret, qui assiduus est, locuples est. Nisi enim is qui assiduus est locuples sit, non consequitur ut cum lex Aelia Sentia assiduum assiduo vindicem esse jusserit, locupletem jusserit locupleti, et argumenti conclusionem priorem posuit subjecit vero probationem. Conclusio namque est, cum lex Aeliasanctia assiduum assiduo vindicem velit esse, locupletem jubet locupleti, atque hanc praemisit; probatio vero est rationis assiduum esse locupletem ab aere dando nominatum, et hanc intulit conclusionem. Restat is locus eorum qui in ipso sunt, qui ducitur ab affectis. Cujus expositionem, quoniam varia est multiplexque divisio, differamus, ac primi voluminis terminum, hucusque sistamus. LIBER SECUNDUS. In tam difficillimi operis cursu non sum nescius, mi Patrici, quin labor hic noster quem te adhortante suscepimus, dum judicio multitudinis imperitae aut elevatur, aut premitur, facile variis reprehensionibus mordeatur. Nam et illi quibus hoc totum disserendi displicet genus, velut supervacaneum studium, familiari pravis mentibus cavillatione despiciunt, et qui maximum hujus scientiae fructum putant, sua caeteros segnitie metientes, tanto nos operi pares esse non existimant, quorum quidem priores si non invidia laboris alieni aestimationem premunt, sed reprehensioni judicioque consentiunt, nullo modo ferendos esse puto. Multo quoque in me libentius detorserim pravae opinionis invidiam, ac nostris eos diffidere viribus facillime patiar potius quam tantae disciplinae calcare rationem. Sed proh divinam atque humanam fidem, quae est haec hominum pravitas, quae tantae est imprudentia caecitatis, ut pene sua sese ipsi confessione condemnent! Nullus est enim qui sese videri nolit peritissimum disserendi, quinetiam objectare ipsi aliquid, et resolvere objecta conantur, et si facile id factu esset, cuncti ad scientiam logicae disciplinae velut ad communia quaedam sapientiae lucra concurrerent. Jam vero quid absurdius fingi potest, quam quod probabilibus, ut ipsi existimant, argumentis inutile studium dialecticae nituntur astruere? Quid enim convenit disserendi artem disserendo pervertere, ut cujus opinionem affectes, ejusdem despicias veritatem? Sed ut cantor ille discipulum sibi ac Musis canere jubebat, ita et ego quoque mihi ac tibi, non Musae, sed tanquam Musarum praesidi cecinerim, atque id quod multo labore studioque collegi, non rhetorica tantum facultate, verum etiam dialectica subtilitate deponam. Quae vero sequuntur hujusmodi sunt: Ducuntur etiam argumenta ex his rebus quae quodammodo affectae sunt ad id de quo quaeritur. Sed hoc genus in plures partes distributum est. Nam alia conjugata appellamus, alia ex genere, alia ex forma, alia ex similitudine, alia ex differentia, alia ex contrario, alia ex conjunctis, alia ex antecedentibus, alia ex consequentibus, alia ex repugnantibus, alia ex causis, alia ex effectis, alia ex comparatione majorum, aut parium, aut minorum.

PL64.1063_2Delillerin çıkarıldığı yerleri ikiye ayırdı: bir kısmının üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlı olduğunu, bir kısmının dışarıdan alındığını söyledi; üzerinde konuşulan şeye bağlı yeri de dört türe böldü: bütünden, parçalardan, işaretten, ilişkili şeylerden. İlk üçüne örnekler verdi, biz de onları birinci ciltte elden geldiğince özenle açıkladık. Geriye dördüncü olarak koyduğu yer, yani ilişkili şeylerden olan yer kalıyor. Bunun birçok türü bulunduğundan onu bütün ve bölünmemiş olarak örnekleyemedi; çünkü bölünmesi gereken şeyler, tek tek uzuvlarına yerleştirilmiş örneklerle daha iyi açılır. Bu yeri şöyle bölüyor: İlişkili şeylerden olan yer, kısmen aynı kökten olanlardan, kısmen cinsten, kısmen türden gelir; benzerlikten, farktan, zıttan, eşlik edenlerden, öncekilerden, sonrakilerden, bağdaşmayanlardan, sebeplerden ve sebeplerin sonuçlarından, daha büyük, eşit ya da daha küçük olanların karşılaştırılmasından da gelir. Tullius bunların hepsini biraz sonra uygun benzerliklerle aydınlatıyor. Şimdi bizim söylememiz gereken, ilişkili şeylerin tabiatının ne olduğu ve hangi özelliği taşıdıklarıdır. İlişkili şeyler, ilişkili oldukları şeye bir bakıma gönderilebilen şeylerdir. Birbirine bir ilişkiyle bakan her şey ya aralarında dost ya da birbirine aykırı olarak karşılaştırılır. Dostsa ya cevherce dosttur: cins, tür, öncekiler, sonrakiler, sebep, sonuç gibi; ya keyfiyetçe: aynı kökten olan, benzer, eşlik eden gibi; ya da kemiyetçe: eşitler gibi. Birbirine aykırı olarak karşılaştırılanlar ise

PL64.1063_2

Postquam locos eos ex quibus argumenta ducuntur gemina partitione distribuit, alios in ipso de quo agitur haerere dicendo, alios extrinsecus assumi, cumque locum qui in ipso de quo agitur haeret in quatuor species secuit, id est a toto, a partibus, a nota, ab affectis, superioribus quidem tribus exempla subjecit, quae nos primo volumine quantum diligenter fieri potuit explicavimus. Restat is locus quem posuit quartum, id est ab affectis, hujus cum multae sint species, integri atque indivisi proponere non potuit exemplum. Nam quorum facienda partitio est, melius per singula membra dispositis aperiuntur exemplis. Hunc igitur locum dividit hoc modo: Locus qui ex affectis est, partim ex conjugatis, partim ex genere, partim ex forma descendit, ex similitudine etiam, vel ex differentia, vel ex contrario, necnon etiam ex conjunctis, ex antecedentibus, et consequentibus, et repugnantibus, ex causis etiam atque ex effectis causarum, et comparatione majorum, aut parium, vel minorum, quae omnia Tullius paulo post convenientibus rerum similitudinibus illustrat. Nunc illud nobis dicendum est quae affectorum natura, et quid habeant proprietatis. Sunt enim affecta quae quodammodo ad aliquid referri possunt, ad id ad quod referuntur. Omnia vero quae se aliqua relatione respiciunt, aut amica inter se, aut dissidentia conferuntur. Si amica, vel substantialiter, ut genus, forma, antecedentia, consequentia, causa, effectus; vel in qualitate, ut conjugatum, simile, conjunctum; vel in quantitate, ut paria. Quae vero sibi dissidentia con⟦feruntur⟧,

PL64.1065kısmen yalnızca birbirinden farklı, kısmen birbirine karşıttır. Karşıt olanlar da kısmen keyfiyetçe karşıttır: zıtlar ya da bağdaşmayanlar gibi; kısmen kemiyetçe: daha büyük ile daha küçük gibi. Durum böyle olunca, dost olanların akrabalık ilişkisiyle birbirine bağlandığı, aykırı olanların da birbirine karşıt olmaları yüzünden karşılaştırıldığı açıktır. Çünkü dost olanlar dostlara dosttur, aykırı olanlar da aykırı olanlardan aykırıdır. Böylece cins türün cinsi, tür cinsin türüdür; öncekiler sonrakilerin, sonrakiler öncekilerin; sebep sonuçların sebebi, sonuç sebeplerin sonucudur; aynı kökten olanlar aynı kökten olanlarla, benzer benzerle, eşlik eden eşlik edenle, eşitler eşitlerle aynı ilişkidedir; farklı olan farklı olandan farklı, daha büyük daha küçükten büyük, daha küçük daha büyükten küçük, zıtlar zıtlara zıt, bağdaşmayanlar bağdaşmayanlara aykırıdır. Demek ki ilişkili şeyler, birbirinden farklı olmakla birlikte birbirlerine gönderilen şeylerdir. Tullius'un yerleri yukarıda yazdığı sırayla hepsine tarif ekleyelim. Birbirine ilişkili denen şeyler arasında Marcus Tullius'un tartışmasında ilk sırada aynı kökten olanlar gelir. Aynı kökten olanlar dediğim, bir addan çeşitli söyleyişlerle türeyen şeylerdir: adaletten adil, adil olan, adilce gibi. Bunlar, adının kaynağı olan adaletle birlikte aralarında aynı kökten denirler. Cins, türce farklı birçok şey hakkında "ne olduğu" bakımından yüklenendir: "hayvan" türce farklı olan insan ve at için söylenir ve "ne olduğu" bakımından yüklenir. İnsanın ya da atın ne olduğunu sorduğumuzda "hayvan" diye cevap verilir. Cinsin, cinsi olduğu şeyden farklı olması gerekse de ona akrabadır, çünkü ona cevher ilişkisiyle bağlanır. Tür ise cinsin üstten yüklendiği şeydir; Cicero ona forma der; insanın hayvana göre durumu gibi. Benzerlik keyfiyet birliğidir. Birbirine benzer iki şeyin aynı keyfiyeti taşıması gerekir; bir şey kendine benzer olamayacağından benzer sayılanın başka bir şey olması gerekir. Başka olması için ise bir bakımdan farklı olması gerekir. Demek ki benzer şeyler bir bakımdan birbirinden farklı, bir bakımdan uyumludur. Keyfiyete göre uyumlu oldukları şeyde benzer sayılırlar ve o benzerlik bağıyla birbirlerine gönderilirler. Fark, her şeyin bir başkasından ayrıldığı şeydir: insanın attan akıllılık farkıyla ayrılması gibi. Bu fark, kendi tabiatının yüklenmesi bakımından farkı olduğu şeye gönderilir, akıllılığın insana gönderilmesi gibi; benzemezlik bakımından ise farkına sahip olanın ayrıldığı şeylere gönderilir, akıllılığın öküze gönderilmesi gibi. Zıtlar, aynı cinste bulunup birbirinden en çok ayrılan şeylerdir: ak ve kara gibi. Bunlar keyfiyetin tek cinsine konsalar da birbirlerinden olabildiğince uzaktırlar; birbirlerine gönderildiklerini herkes bilir. Çünkü oldukları şey başka, zıt olmaları başkadır: kara olan bir keyfiyete sahiptir, zıt olan ise aktan çok ayrılandır. Eşlik edenler bir şeye komşu bir tabiat taşıyanlardır: korkuya solgunluğun eşlik etmesi gibi. Bunlar eşlik ettikleri şeylerle sık sık birlikte bulunurlar, ama yanlarında olmaya zorunlu değildirler. Solgunluk korkuya çoğu zaman eşlik eder, ama her zaman değil; örneğin korku gizlenmeye çalışılırken. Bu yüzden eşlik edenlerden gerçeğe benzer deliller doğar. Çünkü eşlik eden şeyler bağlı oldukları şeylerin belirtisi olmaya elverişlidir. Bunu sonraki tartışmada daha özenle anlatacağım. Öncekiler, konulunca başka bir şeyin zorunlu olarak ardından geldiği şeylerdir: savaş varsa düşmanlıkların olması gerekir gibi. Bunlar sıra zorunluluğu taşır: sonrakiler öncekilerden ayrılamaz. Sonraki ise önceki olanın ardından gelendir: düşmanlıkların savaşın ardından gelmesi gibi; çünkü savaş varsa düşmanlıkların bulunması zorunludur. Bu yerin şu dikkate ve incelemeye değer yanı vardır: tabiatça önce olanlar çoğu zaman yine de sonraki olabilir; tabiatça önce gelenler de çoğu zaman önermede öncedir. Çünkü düşmanlıklar genellikle savaşlardan önce oluşur. Ama düşmanlıkları, savaş ardından gelsin diye öne koyamayız; "düşmanlıklar varsa savaş vardır" diyemeyiz; savaşı öne koyarız, tabiatça önce olan düşmanlıklar ardından gelir: "Savaş varsa düşmanlıklar vardır."

PL64.1065

partim a se differentia sunt tantum, partim adversa; sed adversa, partim in qualitate, ut contraria, vel repugnantia, partim in quantitate, ut majus ac minus. Quae cum ita sint, manifestum est, et amica sibi cognationis relatione conjungi, et dissidentia hoc ipso quo sibi adversa sint, ad se invicem comparari. Nam quae amica sunt, amicis amica sunt, et dissidentia a dissidentibus dissident. Ita igitur et genus formae genus est, et forma generis forma, et antecedentia consequentium, et consequentia, antecedentium, et causa effectuum causa, et effectus causarum effectus, et conjugata conjugatis conjugata sunt, et simile simili simile, et conjunctum conjuncto conjunctum, et paria paribus paria, et differentia differentibus differentia, et majora minoribus majora, et minora majoribus minora sunt et contraria contrariis contraria, et repugnantia repugnantibus repugnantia sunt. Affecta igitur sunt quae cum a se invicem diversa sint, ad se invicem tamen referuntur. Sed quo ordine Tullius superius descripsit locos, nos diffinitiones omnibus apponemus. Eorum igitur quae ad se invicem affecta dicuntur, in M. Tullii disputatione prima sunt conjugata: conjugata voco quaecunque ab uno nomine varia prolatione flectuntur, ut a justitia justus, justum, juste. Haec inter se cum ipsa justitia, unde eorum vocabulum fluxit conjugata dicuntur. Genus vero est quod de multis specie differentibus in eo quod quid est praedicatur, velut animal dicitur de homine atque equo, quae specie differunt, et in eo quod quid sit praedicatur. Interrogantibus enim nobis quid sit homo vel equus, respondetur animal. Quod genus licet necesse sit ab eo esse diversum cujus genus est, cognatum tamen est ei, quia ad id substantiae relatione conjungitur. Species etiam est de qua genus superius praedicatur, quam Cicero formam vocavit, velut homo animalis. Similitudo est unitas qualitatis. Nam duo quae sibi similia sunt, eamdem necesse est habere qualitatem, et quoniam ipsum sibi simile esse non potest, aliud necesse est simile consideretur. Sed aliud esse non poterit, nisi fuerit in aliqua parte diversum. Ergo similia, a se in alia quidem re diversa sunt, in alia vero concordia. In ea vero re quae secundum qualitatem concordia, in ea esse similia intelliguntur, quae ad se similitudinis illius copulatione referuntur. Differentia est qua unumquodque differt ab alio, ut homo ab equo rationabilitatis differentia discrepat. Haec igitur praedicatione quidem propriae naturae ad ea refertur quorum est differentia, ut rationabilitas ad hominem; dissimilitudinis vero ratione ad ea a quibus discrepat id cujus est differentia, ut rationabilitas ad bovem. Contraria vero sunt quae in eodem posita genere longissime a se discrepant, ut album atque nigrum, quae licet in uno qualitatis genere ponantur, a se tamen quam longissime recedunt, ea quoque ad se referri nullus ignorat. Aliud est enim quod sunt, aliud quod contraria sunt. Quod enim nigrum est, quale est. Quod vero contrarium est, ab albo plurimum discrepans est. Conjuncta vero sunt quae unicuique rei finitimam naturam tenent, velut timori pallor adjunctus est. Haec talia sunt ut saepius quidem adjunctis sibi cohaerescant, neque tamen ex necessitate his quibus vicina sunt, adesse cogantur. Nam saepe timori pallor assistit, non tamen semper, veluti cum dissimulatione premitur metus, atque ideo veri similia ex adjunctis argumenta nascuntur. Nam quaecunque conjuncta sunt ex his quibus adhaerent, indicio esse solent. Sed de his in posteriore disputatione diligentius disseram. Antecedentia vero sunt quibus positis aliud necesse est consequatur, ut quia bellum est, esse inimicitias necesse est. Haec ordinis necessitatem tenent. Consequentia enim ab antecedentibus separari nequeunt, consequens vero est quidquid id quod antecedit insequitur, ut inimicitiae bellum consequuntur. Nam si bellum est, inimicitias esse necesse est, habetque locus hic illud notabile et spectandum, quod saepe quae naturaliter priora sunt, tamen ipsa sunt consequentia. Saepe quae naturaliter antecedunt, et in propositione priora sunt; namque inimicitiae prius existere quam bella solent. Sed non possumus proponere inimicitias, ut bellum sequatur. Non enim possumus vere dicere, si inimicitiae sunt, bellum est, sed praeponimus bellum, et inimicitiae quae natura priores sunt, subsequuntur, ita, si bellum est, inimicitiae sunt.

PL64.1065_2Şimdi tabiatça savaştan önce gelen düşmanlıklar, önermede savaşların ardından gelir. Ama "Kibirliyse nefret edilir" dersem, kibir hem tabiatça hem önermede nefretten önce gelir: önce kibir oluşur, sonra o kibirden doğan nefret ardından gelir. Bir şeyin tabiatça önce ya da sonra gelmesi önemli değildir; yeter ki önermede şunu not edelim: tabiatça ister önce ister sonra olsun, başka bir şeyi zorunlu olarak ardından sürükleyen şey önceki şeydir. Bağdaşmayanlar, zıtlardan birine tabiatça bağlı olanın öbür zıtla karşılaştırıldığı durumlarda anlaşılır: dostluk ve düşmanlık zıttır; düşmanlığa zarar verme isteği eşlik eder; dostluk ile zarar verme isteği bağdaşmaz. Bunlar da zıtlığın benzerliğiyle birbirine gönderilir. Sebep, önceden bulunarak bir şeyi meydana getiren şeydir: günün sebebinin güneşin doğuşu olması gibi. Sonuç, önceki sebebin meydana getirdiği şeydir: güneşin doğuşunun çıkardığı gün gibi. Daha büyüklerin karşılaştırılması, daha küçük olana daha büyüğün karşılaştırıldığı durumdur: masum kimse sürgüne gönderilmemeliyse, hele masum olmakla kalmayıp vatanı kurtarmış olan Tullius hiç gönderilmemelidir, çünkü vatanın kurtarıcısı olmak masum olmaktan daha büyüktür. Eşitlerin karşılaştırılması, eşit şeylerin birbiriyle karşılaştırıldığı durumdur: bu vatandaş masum olduğu için sürgüne gönderilmemeliyse, masum olan öbürü de vatanından haklı olarak yoksun bırakılamaz. Daha küçüklerin karşılaştırılması ise daha küçüğün daha büyükle karşılaştırılmasıdır: vatanın kurtarıcısı Cicero'yu kimse ödüle layık görmediyse, yalnızca masum olmuş, devlete hiçbir hizmet

PL64.1065_2

Nunc igitur inimicitiae quae naturaliter bellum praecedunt, hae eadem bella in propositione comitantur; at si dicam: Si superbus est, odiosus est, superbia et naturaliter et in propositione odium praecedit: prius enim superbia consuevit existere, post vero atque ex eadem superbia veniens odium sequi. Nec interest utrum naturaliter quaelibet antecedat res aliquando, an vero consequetur, dum id in propositione adnotemus, eam esse rem antecedentem, quae sive naturaliter prior sit, sive posterior, alteram tamen rem secum necessario trahat. Repugnantia vero intelliguntur quoties id quod alicui contrariorum naturaliter junctum est, reliquo contrario comparatur, ut quoniam amicitiae atque inimicitiae contraria sunt. Inimicitias vero comitatur nocendi voluntas; amicitia et nocendi voluntas, repugnantia sunt, haec quoque ad se contrarietatis similitudine referuntur. Causa est qua praecedente aliquid efficitur, ut causa diei est solis ortus. Effectum est quod praecedens causa perficit, ut dies quem solis ortus emittit. Majorum vero comparatio est quoties ei quod minus est, id quod majus est comparatur, ut si nemo innocens pelli in exsilium debet, multo magis ne Tullius quidem, qui non innocens solum, verum etiam patriae fuit liberator; plus est enim patriae esse liberatorem quam innocentem. Parium vero quoties inter se paria comparantur, ut si hic civis innocens pelli in exsilium non debet, quia innocens est, nec ille quidem qui est innocens carere patria juste potest. Minorum vero quoties minora majoribus conferuntur, ut si Ciceronem liberatorem patriae praemio nemo dignum putavit, nemo eum putet praemio dignum qui cum tantum innocens fuerit, nulla in rempublicam con⟦tulerit⟧

PL64.1067sunmamış kimseyi de kimse ödüle layık görmesin. Bütün bunların birbirine akraba olduğunu, birbirine gönderildiğini ve adeta karşıdan birbirine baktığını bilmeyen yoktur. Önce aynı kökten olanlardan söz edelim: adalet, adil olana ya da adilce yapılabilecek olana bakar ve adil insanı tamamlar. Öbürleri de birbirlerine yalnız ad akrabalığı değil, bir tür tabiat uyumu da taşırlar; ama yine birbirlerinden farklıdırlar. Adalet ile adil aynı şey değildir. Çünkü bir şeyden türeyen her şey, türediği şeyden farklı ve ona akrabadır; ondan türediği de buradan bellidir. Cinsin, cinsi olduğu şeye, yani Cicero'nun forma dediği türe akraba olduğu da şüphesizdir. Cins türün cinsi, tür de cinsin türüdür; dolayısıyla cins ile tür aynı olmasalar da birbirlerine gönderilirler. Şuna dikkat edilmeli: bizim tür (species) dediklerimize Cicero forma diyor. Söylediğini anladığım sürece ona dilediği adları kullanma hakkını seve seve tanırım; bana ise aynı hak tanınamaz. Çünkü açıklamanın aydınlığını vaat eden kişi, kullanımda olan kelimelerle yol almalıdır. Cinsin altına konan şeye forma değil species denmesi ise kullanımca yerleşmiştir. Benzer ancak benzere benzer olabilir, farklı olan da ancak benzemeyenden farklı olabilir. Zıtlar da zıtlara zıt sayılır, eşlik edenler de eşlik edenlere bağlanır. Önceki olanlar ardından gelebilecek bir şeyden önce gelir, sonraki de öncekinin ardından gelir. Her bağdaşmayan, bağdaşmadığı şeye düşman sayılır. Sebep kendi sonucunun sebebidir: bir sebep neyi meydana getiriyorsa onun sebebidir; sonuç da bir sebebin sonucudur. Daha büyüklerin karşılaştırılması daha küçüklere, daha küçüklerinki daha büyüklere, eşitlerinki eşitlere bakar. Hepsinde şu tabiat bulunur: kendi başlarına, gönderildikleri şeylerden farklı birtakım şeyler olmalarına karşın, karşılaştırılınca ilişkili oldukları görülür. Gönderildikleri şeylerden farklı olduklarını ise şu olgu doğrular: hiçbir şey kendine gönderilemez. Durum böyle olduğundan onlara haklı olarak ilişkili denmiştir. Bunların hepsi ilişkili şeylerden çekilen yerin türleri (species) ya da forma'larıdır; Cicero'nun kendisi de bunu doğrular: Ama bu tür birçok kısma ayrılmıştır. "Cins" deyince, ondan ayırdıklarının tür olduğunu belirtmiştir. Ayrıca bunların hepsi cinsin hem adını hem de tarifini alır. İlişkili şeyler, ilişkili oldukları şeye gönderilebilen şeylerdir; aynı kökten olanlar, cins, tür ve ötekiler de ilişkili oldukları şeye her zaman gönderilir. Yukarıda üzerinde konuşulan şeye bağlı yerler, yani bütünden, parçalardan, işaretten olanlar için söylendiği gibi —bütün, meselede ortaya konan terimin bütünü sayılmalı, parçalar ve işaret de onun parçaları ve işareti— ilişkili şeyler için de aynı şekilde, meseleyi konu ya da yüklem yerinde kuran terime göre ilişkili sayıldığını söyleriz. Şimdi ilişkili şeylerin neden üzerinde konuşulan şeyin kendisinde sayıldığını söylemek kalıyor. Çünkü Cicero üzerinde konuşulan terimin kendisinde dört yer bulunduğunu belirtti: bütünden, parçalardan, işaretten, ilişkili şeylerden. Bunlardan ilk üçünün üzerinde konuşulan terime bağlı olduğu açıktır: herhangi bir şeyin bütünü olan tarifi tarif ettiği şeyin kendisindedir; parçalar birleştirip oluşturdukları şeyin kendisindedir; işaret de adıyla gösterdiği şeydedir. İlişkili şeyler ise dışarıda duruyor görünür; çünkü ilişkili oldukları şeye, yani üzerinde konuşulan şeye gönderilirler, dışarıda bulunduklarını anlamasak gönderilmezlerdi. Öyleyse Cicero'nun, üzerinde konuşulan şeye ilişkili olanları neden sorulan terime bağlı yerler arasında saydığı söylenmelidir. Çünkü bağlı olduğu söylenen şey, bağlı olduğu şeyle aynı değildir. Bunlar farklı olsalar da bir tür akrabalıkla bağlı sayılırlar; nitekim tarif, tarifle anlatılan şeyin kendisiyle aynı değildir. Tarif, tarif ettiği şeyi daha açık yapıyorsa ve hiçbir şey kendisini olduğundan daha açık yapamazsa, tarif edilenin tariften farklı olduğu açıktır. Ama tarifin tarif edilene bağlı olduğunu söyleriz, çünkü ona akraba ve bağlıdır; onun özelliğini gösterirken cevherinden ayrılmaz. Parçalar ve işaretler de birleştirdikleri ya da belirttikleri şeyden farklıdır.

PL64.1067

merita. Haec itaque omnia cognata sibi esse, et ad se referri invicem, et se velut e regione conspicere nullus ignorat. Nam ut de conjugatis primum loquamur, et justitia ad id quod justum est, vel id quod juste fieri potest, spectat, et eum qui justus est perficit. Caetera quoque habent ad se non modo vocabuli cognationem, verum etiam cujusdam naturae congruentiam, ita tamen ut a se diversa sint. Neque idem est justitia, quod justus. Omne enim quidquid ab aliquo inflectitur, ab eo a quo inflectitur est diversum, eidemque cognatum, a quo etiam probatur inflexum. Genus etiam cognatum esse rei cujus genus est, id est speciei, quam Cicero formam vocavit, dubium non est. Genus enim speciei genus est, et species generis species: itaque ad se invicem referuntur, licet idem genus ac species non sint. Illud sane videndum est, quoniam quas nos species nuncupamus, eas Cicero formas vocat. Cui quidem, dum quod dicit intelligam, concedam libenter quibus voluerit uti nominibus, mihi vero non idem concedi potest. Nam qui explanationis lucem professus est, in his verbis debet quae sunt in usu posita versari. Id autem quod supponitur generi species quam forma potius nuncupetur, usus obtinuit. Jam vero simile nisi simili simile esse non potest, et quod differt nisi a dissimili differre non potest. Contraria etiam contrariis intelliguntur esse contraria, conjuncta etiam conjunctis adhaerescunt. Et quae sunt antecedentia, aliquid quod potest consequi antecedunt. Id etiam quod est consequens illud quod antecessit insequitur. Omne etiam repugnans repugnanti sibimet intelligitur inimicum. Causa etiam effectus sui causa est. Quod enim quaevis causa efficit, ejus rei quam efficit causa est; effectus quoque causae alicujus effectus est. Comparatio vero majorum minora respicit, minorum vero majora, parium paria, atque in omnibus ea natura esse deprehenditur, ut cum per se res quaedam sint diversae ab his ad quae referuntur, affecta tamen esse dum comparantur, appareant; diversa vero esse ab his quae referantur, illa res approbat, quoniam nihil ad se ipsum referri potest. Quae cum ita sint, jure affecta sunt nuncupata. Quae omnia ejus loci qui ex affectis ducitur, species vel formae sunt, ipso etiam testante Cicerone, qui ait: Sed hoc genus in plures partes distributum est. Cum enim genus dixit, quas scindit a genere species esse signavit. Praeterea omnia haec et nomen generis suscipiunt et diffinitionem. Affecta enim sunt ad aliquid, quae ad id ad quod affecta sunt, referri queunt; conjugata vero et genus, et forma, et caetera, ad ea semper ad quae sunt affecta, referuntur. Sed, ut in superioribus locis dictum est, qui in ipso de quo agitur haerebant, id est ex toto, ex partibus, ex nota, ut ex toto eo intelligatur termino qui fuisset in quaestione propositus, itemque ex ejus partibus atque ex ejus nota. Eodem modo etiam in iis quae affecta sunt dicemus ad eum terminum affecta considerari, qui subjecti vel praedicati loco positus continet quaestionem. Superest nunc illud dicere, cur quae affecta sunt in ipso, de quo agitur esse dicantur. Etenim in ipso de quo agitur termino, quatuor locos esse significavit Cicero, id est ex toto, ex partibus, ex nota, ex affectis. Quorum tria quidem superiora manifestum est in eo haerere de quo agitur termino. Diffinitio enim cujuslibet rei quod totum est, in illo ipso est quod diffinit. Partes etiam in ipso illo sunt, quod collectione conjungunt. Nota etiam in illo est quod appellatione significat; affecta vero extrinsecus posita videntur, quippe quae referuntur ad id ad quod affecta sunt, ad id de quo agitur quae non referuntur, nisi extrinsecus posita intelligerentur. Cur igitur ea etiam quae affecta sunt, ad id de quo agitur, inter eos numeravit locos, qui ipsi de quo quaeritur termino cohaerent, dicendum est. Quoniam id quod adhaerere dicitur, non idem est ei cui adhaerere praedicatur. Quae cum diversa sint, cognatione tamen quadam intelliguntur esse conjuncta, veluti non idem est diffinitio quod ipsa res quae diffinitione describitur. Si enim diffinitio clarius efficit id quod diffinit, nihil vero ipsum esse clarius quam est efficere potest, manifestum est id quod diffinitur a diffinitione esse diversum. Sed idcirco haerere diffinitionem in eo quod diffinitur dicimus, quia est ei cognata atque conjuncta, quippe quae dum ejus proprietatem significet, ab ejus substantia non recedit. Partes etiam ac notae diversum sunt ab eo quod vel copulant, vel designant.

PL64.1067_2Ama onlar öne konan terimi birleştirdikleri, bunlar da gösterdikleri için, öne konan terimle bir akrabalıkları bulunur ve üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlı oldukları söylenir. İlişkili şeylerde de öyledir: dışarıda olsalar ve ilişkili sayıldıkları şeylerle aynı olmasalar da, onlarla bir akrabalıkları görüldüğünden, ilişkili oldukları şeylere zorunlu olarak bağlı sayılırlar. Bunların doğal sırası nedir, aralarındaki fark nedir, yerlerin başka bir bölünmesi var mıdır; bunlar Topik Farklar'da açıklansa daha yerinde olurdu, ama Cicero'nun bunları açıklamak için verdiği örnekleri anlattıktan sonra ekleyeceğim.

Aynı kökten olanlar, aynı soydan kelimelerden çıkan delillerdir. Aynı soydan kelimeler, bir kökten doğup çeşitli biçimlerde değişenlerdir: bilge, bilgece, bilgelik gibi; kelimelerin bu bağlantısına eşleşme denir; ondan şu türden bir delil çıkar: Bir arazi ortak meraysa, orada ortaklaşa otlatma hakkı vardır.

Cicero'nun aynı kökten olanlara verdiği tarif şudur: Aynı kökten olanlar, aynı soydan kelimelerden olanlardır; yani tek bir kelimeden çeşitli biçimlerde türeyenlerdir. Adalet, adil, adilce, adil olan ve farklı isim türlerine çekilebilen ne varsa aynı soydan kelimelerdir. Birinden doğup çeşitli biçimlerde değişen her şeye Yunanlar kendi adlarını verir, Latinler ise conjugata der; çünkü Yunanların dediğine biz eşleşme (conjugatio) deriz. Bunlar bilge, bilgece, bilgelik ve söz

PL64.1067_2

Sed quia illae propositum terminum jungunt, illae significant, habentes aliquam cum proposito termino cognationem, in ipso de quo agitur haerere perhibentur. Ita etiam in affectis, licet extrinsecus sint, neque enim idem sunt quod ea sunt ad quae intelliguntur affecta, necessario tamen, quia aliquam cognationem cum his habere considerantur, in ipsis haerere dicuntur ad quae affecta sunt. Qui vero eorum naturalis ordo sit, vel quae differentia, vel sit alia, locorum partitio, licet in topicis differentiis opportunius expediendum sit, tamen cum exempla Ciceronis quae in his explicandis attulit exposuero, subjungam. Conjugata dicuntur, quae sunt ex verbis generis ejusdem. Ejusdem autem generis verba sunt quae orta ab uno varie commutantur, ut sapiens, sapienter, sapientia; haec verborum conjugatio dicitur, ex qua hujusmodi est argumentum: Si compascuus ager est, jus est compascere. Diffinitio conjugatorum a Cicerone prolata talis est. Conjugata dicuntur quae sunt ex verbis generis ejusdem, id est quae ab uno verbo variis inflectuntur modis. Ex eodem quippe genere verba sunt, justitia, justus, juste, justum, et quaecunque alia in diversas possunt vocabulorum species inflecti. Quaecunque enim ab uno quolibet orta varie commutantur, haec a Graecis quidem dicuntur, apud Latinos vero conjugata; nam quod Graeci dicunt, nos conjugationem appellamus. Haec autem sunt, ut sapiens, sapienter, sapientia, et quaecunque in varias

PL64.1069parçalarının çeşitli kısımlarına, çeşitli çekimlerine ayrılan, tek bir şeyden türediği görülen ne varsa onlardır. Aynı kökten olanlardan doğan delilin örneği şudur: Benim ve komşumun bir arazide birlikte hayvan otlatıp otlatamayacağımız, yani ortaklaşa otlatma hakkının bulunup bulunmadığı şüpheli olsun. Konu arazi, ortaklaşa otlatmak yüklemdir. Delili şöyle kurarız: "Hakkında sorulan bu arazi ortak meradır; ortak merada ortaklaşa otlatmak serbesttir; öyleyse bu arazide ortaklaşa otlatmak serbesttir." Burada ortaklaşa otlatma hakkının delili ortak meradan, yani aynı kökten olandan alınmıştır. Ortaklaşa otlatmak ile ortak mera aynı köktendir. Arazi ortak mera olduğu için ortaklaşa otlatma hakkının bulunduğu sonucu çıkarılmıştır; ortak mera ise ortaklaşa otlatmakla aynı köktendir. Demek ki delil aynı kökten olanlardan alınmıştır; aynı kökten olan ise üzerinde konuşulan şeyin kendisinde, yani ortaklaşa otlatmadadır. Çünkü bunların hepsi aynı kaynaktan akar, birbirini kapsar ve birbirine bakar. Öyleyse delil kendisinde bulunan şeyden, ilişkili şeylerden, yani aynı kökten olanlardan yapılmıştır. En yüksek önerme şudur: "Aynı kökten olanların, aynı kökten olmaları bakımından tek ve aynı tabiatı vardır"; ya da: "Bir şeye bir şey uyuyorsa, onun aynı kökten olanı da ona bağlanabilir."

Cinsten şöyle çıkarılır: Bütün gümüş bir kadına vasiyetle bırakıldığına göre, evde sayılmış olarak bırakılan para vasiyet edilmemiş olamaz; çünkü tür, adını koruduğu sürece cinsinden asla ayrılmaz; sayılmış para da gümüş adını korur; öyleyse o da vasiyet edilmiş sayılır.

Cins, herhangi bir tür hakkında "ne olduğu" bakımından yüklenendir. "Ne olduğu bakımından yüklenmek" şu demektir: herhangi bir tür için "nedir?" diye sorulduğunda cevap olarak uyar ve cevaplanan türün cevherini gösterir. Cins kendi türünden daima daha büyüktür ve onu yüklenmesinin kapsamı içine alır. Dolayısıyla cins başka şeylere de bölünebilse bile kendi türünü hiçbir şekilde terk etmez. Örneğin "hayvan" insan hakkında yüklenir ve insanın cevherini gösterir; "insan nedir?" diye sorulduğunda "hayvan" diye cevap verilir. Ama aynı cins başka şeylere de, örneğin at ve öküze de iner; onlara da hayvan denir. Ama farklı şeylere öyle iner ki, içerdiği türlerden hiçbirini terk etmez. Çünkü insan nerede olursa olsun hayvan olmak zorundadır; zira insan hayvandır. Öküz ve öbürleri için de aynı şey geçerlidir. Demek ki cinsin adının türden hiçbir şekilde ayrılmadığı açıkça gösterildi. Cinsin adı küllî olarak söylenirse bütün türleri belirtmesi zorunludur; biri "bütün hayvanlar" derse insanı da öküzü de "hayvan" adının altındaki bütün öbür türleri de belirtir. Durum böyleyken biri vasiyetle bir kadına bütün gümüşü bırakmıştı. Sayılmış paranın da ona bırakılıp bırakılmadığı soruluyor. Bu meselede sayılmış para konu, vasiyet edilmiş yüklemdir. Kendisindeki bir şeyden delil aramak için ikisinden birinin içinde ne bulunduğuna bakarım. Görürüm ki konu terimi olan sayılmış paranın cinsi gümüştür; bu cins kendi türüne ilişkilidir, ona gönderilir. Çünkü birbirine gönderilen şeyler ilişkilidir. Öyleyse bütün gümüş vasiyet edildiğine ve cins kendi türünü terk etmediğine göre, sayılmış paranın da vasiyet edilmiş olması zorunludur. Çünkü cinsin bütün adı vasiyet edildiğinden, türlerden hiçbiri dışarıda kalmış görünmez. Biri "bütün hayvanlar yaşar" derse, sanırım yalnız insanın ya da öküzün ya da atın, ya da teker teker öbürlerinin, bir ya da birkaçının yaşadığını söylüyor değildir; hayvan olup da yaşam armağanından yoksun bazı şeyler bulunduğunu savunmaz; hayvan olan her şeyin yaşadığını ileri sürer. Bütün cins, yani bütün gümüş vasiyet edildiğine göre hiçbir tür dışarıda bırakılmaz. Sayılmış para da gümüştür; demek ki sayılmış para da "vasiyet edilmiş" adının içine girebilir. Söylendiği gibi mesele sayılmış paranın vasiyet edilip edilmediğidir. Delil kendisinde olandan, yani kendi türünde bulunan cinsten, yani ilişkili şeylerden gelir; çünkü ona gönderilecek biçimde bulunur. Bu da gümüştür; yani ilişkili şeylerden, yani cinstendir. Çünkü "gümüş", sayılmış para hakkında cins olarak yüklenir: "sayılmış para nedir?" diye sorulursa haklı olarak "gümüş" deriz. En yüksek önerme şudur: "Bütün bir cinse uyan şey, her bir türe de uyar." Marcus Tullius da bunu farklı kelimelerle ama aynı anlamda şöyle koymuştur: *Çünkü tür, adını koruduğu sürece cinsinden asla ayrılmaz; sayılmış para da gümüş adını korur; öyleyse o da vasiyet edilmiş sayılır.*

PL64.1069

partes orationis, variasque inflexiones, ab uno quodam ducta cernuntur. Ex conjugatis igitur argumenti nascentis hoc exemplum est: sit enim dubitabile an in aliquo agro mihi atque vicino simul pascere liceat pecus, id est an jus sit compascere: subjectum igitur est ager, compascere vero praedicatum. Faciemus itaque argumentum hoc modo: Hic de quo quaeritur ager compascuus est, in compascuo autem licet compascere, in hoc igitur agro licet compascere. Hic igitur compascendi juris argumentum ex compascuo sumptum est, ex conjugato videlicet. Compascere enim et compascuum conjugata sunt. Sumptum vero est argumentum, jus esse compascere, quoniam sit ager compascuus, sed conjugatum est compascuum ei quod compascere. A conjugatis igitur sumptum est argumentum, quod conjugatum in ipso est de quo agitur, id est in compascendo; omnia enim ex eodem fluunt, et sui sunt continentia atque se respicientia. Factum est igitur argumentum ex eo quod est in ipso, ab affectis, id est a conjugatis. Maxima vero propositio est, conjugatorum in eo quod conjugata sunt, unam atque eamdem esse naturam, vel sic, cui convenit aliquid, huic etiam conjugatum ejus posse sociari. A genere sic ducitur: Quoniam argentum omne mulieri legatum est, non potest ea pecunia quae numerata domi relicta est, non esse legata; forma enim a genere quoad suum nomen retinet, nunquam sejungitur, numerata autem pecunia nomen argenti retinet; legata igitur videtur. Genus est quod de qualibet specie in eo quod quid est praedicatur. In eo quod quid est praedicari dicitur, quod de qualibet specie interrogantibus quid sit, responderi convenit, et ejus de qua respondetur speciei substantiam monstrat. Semper vero genus propria specie majus est, eamque intra ambitum suae praedicationis includit. Quo fit ut, quamvis in alia quoque dispartiri genus possit, speciem tamen suam nullo modo derelinquat, velut animal quidem praedicatur de homine, et hominis substantiam monstrat; interrogantibus enim nobis quid est homo, animal respondetur. Idem tamen deduci in alia potest, velut in equum atque bovem, quae animalia nuncupantur. Sed ita deducitur in diversa, ut unamquamque earum specierum quas continet, non relinquat. Ubicunque enim fuerit homo, necesse est ut sit animal, homo enim animal est. Idemque de bove ac de caeteris. Ergo liquido demonstratum est nomen generis a specie nullo modo separari. Quod si aliquando generis vocabulum universaliter enuntietur, necesse est omnes species designari, ut si quis dicat omne animal, et hominem designabit et bovem, et caeteras omnes species sub animalis nomine collocatas. Quae cum ita sint, quidam testamento mulieri argentum omne legaverat. Quaeritur an ei etiam numerata pecunia sit legata: numerata igitur pecunia in hac quaestione subjectum est, legata vero praedicatum. Considero igitur in alterutro eorum quidnam insit, ut ex eo quod in ipso est aliquod argumentum requiram. Video subjectum terminum, qui est numerata pecunia, habere argentum genus, quod affectum est, scilicet ad speciem suam ad quam refertur. Quae enim ad se invicem referuntur, affecta sunt; ergo quoniam argentum omne legatum est, et genus speciem propriam non relinquit, necesse est ut numerata quoque pecunia sit legata. Nam cum omne nomen generis legatum sit, nihil de speciebus videtur exceptum, velut si quis dicat, omne animal vivere, non ut arbitror tantum hominem vel bovem, vel equum, vel sigillatim caetera, vel unum, vel plura vivere dicit, ut tamen aliqua cum sint animalia, vitae munere carere contendat, sed omne prorsus quidquid fuerit animal, vivere proponit. Cum igitur omne genus, id est omne argentum legatum sit, nulla species excipitur. At numerata pecunia argentum est, fit igitur ut numerata quoque pecunia legati vocabulo possit includi. Est igitur quaestio quidem, ut dictum est, an numerata pecunia legata sit; argumentum ab eo quod in ipso est, id est a genere quod inest propriae speciei, id est ab affectis, quod est ita ut ad id referatur; hoc autem est argentum, ab affectis, id est a genere. Praedicatur enim ut genus argentum de numerata pecunia. Interrogantibus enim nobis quid sit numerata pecunia jure respondemus, argentum. Maxima propositio est, cui convenit omne genus, eidem unamquamque speciem convenire. Quam Marcus quoque Tullius diversis quidem verbis, sed eadem significatione proposuit dicens: Forma enim a genere quoad suum nomen retinet, nunquam sejungitur, numerata autem pecunia nomen argenti retinet; legata igitur videtur.

PL64.1069_2Cinsin türünden —daha açık anlaşılsın diye kimi zaman ona parça da denebilir— şöyle: Fabia'ya kocası "eğer onun ev hanımıysa" kaydıyla para vasiyet etmişse ve Fabia kocasının hâkimiyetine girmemişse, ona hiçbir şey borçlu olunmaz. Çünkü cins zevcedir; onun iki türü vardır: biri ev hanımları, hâkimiyete girmiş olanlar; öbürü yalnızca zevce sayılanlar. Fabia bu ikinci kısımda bulunduğundan, vasiyet ona geçmiş sayılmaz.

Tür, kendine özgü farklarla biçimlenip cinsin yüklenmesi altına yerleştirilen şeydir. Kendine özgü farklar onu öbür türlerden ayırır: insan hayvanın türü olarak akıllılık ve ölümlülük farklarıyla biçimlenir; Platoncuların inandığı gibi güneş türünden ebedî hayvanlardan da, akıldan yoksun hayvanlardan da ayrılır. Bütün türler kendilerine özgü farklarla birbirlerinden ayrıldığından, bir tür hakkında söylenen şeyin başka bir türe aktarılamaması gerekir; insan hakkında özel olarak söylenen, at ve öküz için anlaşılamaz. Türden delil, cinsin bir bölüme sıkıştırıldığı her durumda çıkarılır. Biri kendisine akıllı ve ölümlü olan hayvanın getirilmesi gerektiğini söylerse, bunun at, öküz ya da başkaları için değil, yalnız insan için söylendiği anlaşılır. Genel olarak söylenen cins, "bütün hayvanlar" dendiğinde bütün

PL64.1069_2

A forma generis, quam interdum, quo planius accipiatur, partem licet nominare, hoc modo: Si ita Fabiae pecunia legata est a viro, si ei viro materfamilias esset. Si ea in manum non convenerat, nihil debetur. Genus enim est uxor, ejus duae formae: una matrumfamilias, hae sunt quae in manum convenere; altera earum quae tantummodo uxores habentur, qua in parte cum fuerit Fabia, legatum ei non videtur. Species est, quae propriis differentiis informata sub praedicatione generis collocatur. Differentiae vero propriae a caeteris eam speciebus separant atque sejungunt, velut homo cum sit animalis species, differentiis informatur rationabilitatis atque mortalitatis, et sejungitur ab his animalibus quae aeterna sunt, velut sol a Platonicis creditur, et ab iis animalibus quae sunt rationis expertia. Cum igitur omnes species inter se propriis differentiis distent, necesse est quod de altera specie dicitur, id in aliam non posse transferri, velut quod de homine dicitur specialiter, idem de equo atque bove non possit intelligi. Ducitur autem a specie quoties genus ipsum veluti in quamdam contrahitur portionem. Velut si quis dicat illud animal sibi adduci debere, quod sit rationale et mortale, non utique de equo, vel bove, aut de caeteris, nisi tantum de homine dictum esse intelligitur. Ut igitur generaliter dictum genus omnes spe-

PL64.1071türleri kapsadığı gibi, belirlenen herhangi bir hayvan da tür oluşturur. Durum böyleyken cinsin türünden, yani cinsin species'inden şöyle bir delil yapılır. Cicero, söylediği şey daha açık olsun diye cinsin türüne çoğu zaman parça der; çünkü "parça" adı "tür"den daha bilinirdir. Türün parçalardan farkını biz yukarıda kısaca söyledik, biraz sonra Cicero'nun kendisi de daha geniş açıklayacak. Şimdi verilen örneğe bakalım. Zevcenin iki türü vardır: biri ev hanımı, öbürü kullanım yoluyla olan; ama ikisine de cinsin ortak adıyla zevce denir. Çoğu zaman türler cinslerin adlarıyla anılır. Ev hanımı ise ancak hâkimiyete girmiş olan kadın olabilirdi; bu evliliğin belli bir türüydü. Bir kadın üç yolla zevce sayılırdı: kullanım, farreatio, coemptio. Ama confarreatio yalnız rahiplere özgüydü. Coemptio yoluyla hâkimiyete girenlere ev hanımı denirdi; kullanım ya da farreatio yoluyla girenlere denmezdi. Coemptio belli törenlerle yapılırdı: erkek ile kadın karşılıklı alım sırasında birbirlerine sorarlardı; erkek, kadının kendisine ev hanımı olmak isteyip istemediğini sorardı, kadın isterim derdi. Kadın da erkeğin kendisine aile babası olmak isteyip istemediğini sorardı, erkek isterim derdi. Böylece kadın erkeğin hâkimiyetine girer, bu evliliğe coemptio yoluyla evlilik denir, kadın da kocasına kızı yerinde ev hanımı olurdu. Ulpianus bu töreni Institutiones'inde anlatır. Biri son iradesiyle bütün gümüşü karısı Fabia'ya, şayet Fabia ona yalnız zevce değil, zevcenin belli bir türü, yani ev hanımı ise, bırakmıştı. Gümüşün zevce Fabia'ya vasiyet edilip edilmediği soruluyor. Zevce Fabia konu, vasiyet edilmiş gümüş yüklemdir. Meselede konulanlardan hangisinden delil alabileceğimi ararım ve görürüm ki zevcede iki tür bulunur: biri yalnızca zevcedir, öbürü hâkimiyete girmeyle tamamlanan ev hanımıdır. Fabia hâkimiyete girmediyse ev hanımı da olmamıştır; yani bütün gümüşün vasiyet edildiği zevce türü değildir. Dolayısıyla bir tür hakkında söylenenin başka bir tür için söylenmesi uygun olmadığından, Fabia hâkimiyete girmiş, yani ev hanımı olmuş türün dışında kaldığı ve koca gümüşü ev hanımına vasiyet ettiği için Fabia'ya vasiyet edilmiş sayılmaz. Mesele, söylendiği gibi, bütün gümüşün zevce Fabia'ya vasiyet edilip edilmediğidir: konu zevce Fabia, yüklem vasiyet edilmiş gümüştür. Delil, hakkında sorulan şeyin kendisinde olandan, yani hakkında sorulan zevcede olandan gelir. Hakkında sorulan zevcede zevcenin bir türü vardır, hâkimiyete girmemiş olan tür; bu ona ilişkilidir, çünkü her tür kendi cinsine gönderilir. Demek ki delil kendisindeki yerden, ilişkili şeylerden, cinsin türünden yapılmıştır. En yüksek önerme şudur: "Bir tür hakkında söylenen başka bir türe uymaz."

*Benzerlikten şöyle: İntifa hakkı vasiyet edilmiş bir ev çöker ya da çürürse, mirasçı onu ne yerine koymak ne de onarmak zorundadır; tıpkı intifa hakkı vasiyet edilmiş köle ölünce yerine başka bir köle vermek zorunda olmadığı gibi.*

PL64.1071

cies claudit, cum quis dicit omne animal, sic quodlibet animal designatum speciem facit; quae cum ita sint, a forma generis, id est a specie generis tale fit argumentum, quam formam generis Cicero partem saepe nominat, quo id quod dicitur planius fiat. Notius enim nomen partis est quam formae; quo autem distet forma a partibus et nos strictim superius diximus, et paulo post a Cicerone ipso latius explicabitur. Nunc de proposito videamus exemplo. Uxoris species sunt duae, una matrumfamilias, altera usu; sed communi generis nomine uxores vocantur. Fit vero id saepe, ut species iisdem nominibus nuncupentur, quibus et genera; mater vero familias esse non poterat, nisi quae convenisset in manum; haec autem certa erat species nuptiarum. Tribus enim modis uxor habebatur, usu, farreatione, coemptione; sed confarreatio solis pontificibus conveniebat. Quae autem in manum per coemptionem convenerant, hae matresfamilias vocabantur. Quae vero usu vel farreatione, minime. Coemptio vero certis solemnitatibus peragebatur, et sese in coemendo invicem interrogabant, vir ita, an mulier sibi materfamilias esse vellet. Illa respondebat velle. Item mulier interrogabat an vir sibi paterfamilias esse vellet, ille respondebat velle. Itaque mulier, viri conveniebat in manum, et vocabantur hae nuptiae per coemptionem, et erat mulier materfamilias viro, loco filiae. Quam solemnitatem in suis Institutis Ulpianus exponit. Quidam igitur extremo judicio omne Fabiae uxori legavit argentum, si quidem Fabia ei non tantum uxor, verum etiam certa species uxoris, id est materfamilias esset, quaeritur an uxori Fabiae legatum sit argentum. Uxor Fabia, subjectum est; legatum argentum, praedicatum. Quaero igitur quodlibet ex his argumentum sumere possim, quae in quaestione sunt posita, ac video uxori duas inesse formas, quarum una tantum uxor est, altera materfamilias, quae in manum conventione perficitur. Quod si Fabia in manum non convenit, nec materfamilias fuit, id est, non fuit ea species uxoris, cui argentum omne legatum est. Quocirca quoniam id quod de alia specie dicitur, in aliam dici non conveniebat, cumque Fabia praeter eam speciem sit, quae in manum convenerit, id est quae materfamilias sit, et vir matrifamilias legaverit argentum, non videtur Fabiae esse legatum. Quaestio igitur, ut dictum est, an uxori Fabiae omne argentum legatum sit: subjectum, uxor Fabia; praedicatum vero, legatum argentum. Argumentum ab eo quod est in ipso de quo quaeritur, id est ab eo quod est in uxore de qua quaeritur. Est autem in uxore de qua quaeritur species uxoris, ea scilicet quae in manum non convenit, quae ad eam affecta est. Omnis enim species ad suum genus refertur, id est forma; factum est igitur argumentum ab eo quod est in ipso, ab affectis, a forma generis. Maxima propositio est, quod de una specie dicitur, id in alteram non convenire. A similitudine, hoc modo: Si aedes exesae corruerunt vitiumve fecerunt, quarum ususfructus legatus est, haeres restituere non debet, nec reficere, non magis quam servum restituere, si is cujus ususfructus legatus est deperisset.

PL64.1071_2Benzer şeyler aynı keyfiyette olanlardır; onlardan delil şöyle alınır: Biri vasiyetle bir evin intifa hakkını bırakmış, yani evi başkasına ömür boyu kullanması için vermiştir. Ev çürümeye, yani yıkılmakla tehdit etmeye başlamış ya da büsbütün yıkılmıştır. İntifa hakkı kendisine vasiyet edilen kişi mirasçıdan vasiyetçinin bıraktığı evin zararını karşılamasını, çürüyen ya da yıkılan evi yerine koymasını ister. Mesele şudur: İntifa hakkı vasiyet edilen evin çürümesini ya da yıkılmasını mirasçı gidermek zorunda mıdır? Burada konu, bir terim gibi duran "intifa hakkı vasiyet edilen evin yıkılması ya da çürümesi" sözüdür; yüklem de terim yerine konmuş "mirasçı tarafından yerine konma" sözüdür. Delili benzerden şöyle alırım: "Biri bir kölenin intifa hakkını vasiyet eder ve köle bir şekilde ölürse mirasçı köleyi yerine koymak zorunda kalmıyorsa, intifa hakkı vasiyet edilip yıkılan ya da çürüyen evi de yerine koymak zorunda kalmaz." Kölenin intifa hakkının vasiyeti evin intifa hakkının vasiyetine benzer. İntifa hakkı vasiyet edilen köle ölürse mirasçının onu yerine koymaması, intifa hakkı vasiyet edilen evin çürümesini ya da yıkılmasını mirasçının onarmamasına benzer. Demek ki mesele, intifa hakkı vasiyet edilen evin çürümesini ya da yıkılmasını mirasçının gidermek zorunda olup olmadığıdır. Konu terimi "intifa hakkı vasiyet edilen evin çürümesi ya da yıkılması", yüklem terimi "mirasçı tarafından yerine konma"dır. Delil kendisindeki şeyden, yani intifa hakkı vasiyet edilen evin yıkılmasında ya da çürümesinde bulunandan gelir. Bu ilişkili olandır, yani benzerliktir. Çünkü her benzerlik benzer olan şeyde bulunur. Benzerlik ise, intifa hakkı vasiyet edilip de ölen ve mirasçının yerine koymak zorunda olmadığı köleyle kurulur. En yüksek önerme şudur: "Benzer şeylere aynı şey uyar."

Farktan: Koca karısına kendisinin olan bütün gümüşü vasiyet etmişse, bu yüzden alacak kalemlerinde duran para da vasiyet edilmiş olmaz. Çünkü paranın kasada durmasıyla hesap defterlerinde durması arasında büyük fark vardır.

Birbirinden çok farklı şeylerde, birine dair söylenen öbürüne uymuş görünmez. Durum böyleyken biri bütün gümüşünü karısına vasiyet etti. Kadın, alacak kalemlerinde borçlu olunan paranın da kendisinin olduğunu söylüyordu; çünkü bütün paraya gümüş adı verilir. Alacak kalemlerinde borçlu olunan gümüşün de vasiyet edilip edilmediği soruluyor. Burada "alacak kalemlerinde borçlu olunan gümüş" konu terimidir, "vasiyet edilmiş" yüklemdir. Farktan şöyle bir delillendirme yaparız: "Birbirinden çok farklı şeyler için aynı şey anlaşılamaz. Gümüşün kasada durmasıyla alacak kalemlerinde borçlu olunması arasında büyük fark vardır." Çünkü kasada duran para bize aittir, alacak kalemlerinde borçlu olunan ise bizim değildir; çünkü

PL64.1071_2

Similia dicuntur, quae ejusdem sunt qualitatis, ex quibus hoc modo sumitur argumentum: Quidam testamento aedium usumfructum legavit, id est concedebat aedes, ut his alius dum viveret uteretur; hae coeperunt vel vitium facere, id est ruinam minari, vel etiam corruerunt. Petit igitur ab haerede is cui aedium ususfructus legatus est, ut earum sibi aedium quae a testatore legata sunt damna compenset, et aedes quae vitium fecerunt vel corruerunt restituat. Quaeritur an earum aedium quarum ususfructus legatus sit, vitium vel ruinam haeres restituere cogatur. Hic igitur subjecta quidem oratio est, veluti quidam terminus, aedium quarum ususfructus legatus sit, ruinam vel vitium. Praedicata vero oratio, loco termini constituta, ab haerede restitutio. Sumo igitur a simili argumentum, hoc modo: Quoniam si quis servi usumfructum legaverit, isque servus aliquo modo deperierit, non cogitur restituere haeres servum, ne nunc quidem cogetur haeres restituere aedes, quae in usumfructum legatae, ruinam vitiumve fecerunt. Similis est enim servi ususfructus legatio aedium ususfructus legationi. Simile est etiam servum in usumfructum legatum si deperierit, ab haerede non restitui, et aedium in usumfructum legatarum vitium ruinamve ab haerede non refici. Est igitur quaestio quidem an aedium in usumfructum legatarum vitium vel ruinam haeres restituere cogatur. Terminus vero subjectus quidem, aedium in usumfructum legatarum vitium vel ruinam, praedicatus autem ab haerede restitutio. Argumentum vero ab eo quod in ipso est, id est ab eo quod inest, vel ruinae, vel vitio aedium in usumfructum legatarum. Id autem est affectum, id est similitudo. Omnis enim similitudo ei inesse perpenditur quod est simile. similitudo vero est servi ususfructus legati pereuntis, quem restituere haeres non cogitur. Maxima vero propositio, similibus rebus eadem convenire. A differentia. Non si uxori vir legavit argentum omne quod suum esset, idcirco quae in nominibus fuerunt, legata sunt. Multum enim differt in arca ne positum sit argentum, an in tabulis debeatur. In rebus plurimum differentibus quod de altera earum dicitur non videtur in alteram convenire. Id cum ita sit, quidam argentum suum omne legavit uxori. Illa pecuniam quoque quae in nominibus debebatur, suam esse dicebat, quod omnis pecunia nomine vocaretur argenti. Quaeritur an id quoque argentum quod in nominibus debebatur, legatum sit. Hic igitur subjectus est terminus, argentum quod in nominibus debebatur, legatum vero praedicatur. A differentia igitur faciemus argumentationem hoc modo: Idem de plurimum differentibus rebus intelligi non potest. Plurimum vero differt argentum in arca ne sit positum, an in nominibus debeatur. Nam quae posita in arca pecunia est juris est nostri, in nominibus vero debita non est nostra; nam quod

PL64.1073ödünç verilen benden alanın olur. Bu yüzden borçlu alacaklıya aynı parayı değil, aynı miktarda başka para vermek zorundadır. Kasadaki para ile alacak kalemlerinde borçlu olunan para, gümüşün ya da paranın türleri değil, farklarıdır; çünkü gümüşün türleri basılmış ve basılmamış diye anılmıştır. Paranın elde bulunması ya da bulunmamakla birlikte büsbütün başkasının olmaması gibi keyfiyeti bu farklardan oluşur: biri kasada durur, öbürü alacak kalemlerinde borçlu olunur. Bu söz, delillendirmenin farklardan değil türden çıkarıldığını kimse düşünmesin diye söylenmiştir. Çünkü cevherî keyfiyet türler arasında değil, farklar arasında sayılır. Koca kendisinin olan bütün gümüşü karısına vasiyet ettiğine ve vasiyet edenin kendisine ait olanın, yani kasada saklı olanın kadına ait olduğu açık bulunduğuna göre, aynı şey alacak kalemlerinde borçlu olunan için anlaşılamaz; çünkü söylendiği gibi alacak kalemlerinde borçlu olunan kasadakinden çok farklıdır. Delillendirme, hakkında sorulan şeyde bulunandan yapılmıştır. Hakkında sorulan, alacak kalemlerinde borçlu olunan gümüştü. Onda kendine özgü bir fark vardı; onu öbür gümüşten, yani kasada duran gümüşten ayıran fark. Bu ilişkili olandır, yani farktır. En yüksek önerme şudur: "Birbirinden çok farklı şeyler hakkında aynı şey anlaşılamaz."

Zıttan şöyle: Kocası mallarının intifa hakkını kendisine vasiyet etmiş olan kadın, şarap ve zeytinyağı mahzenleri dolu bırakılmışsa, bunların kendisine ait olduğunu düşünmemelidir. Çünkü vasiyet edilen kullanmaktır, tüketmek değil; bunlar birbirine zıttır.

Bir şey hakkında söylenen onun zıddına uyamaz; çünkü iki zıt hakkında aynı şey hiçbir şekilde anlaşılamaz. Biri son iradesiyle karısına mallarının intifa hakkını bıraktı. Kadın dolu şarap ve zeytinyağı mahzenlerini kendi intifa hakkına çekiyordu. Erzakın da intifa hakkının vasiyet edilip edilmediği soruluyor. Erzakın intifa hakkı konu, vasiyet edilmiş yüklemdir. Delil zıttan şöyle alınır: Kullandıkça duran şeyleri kullanırız, kullandıkça yok olan şeyleri ise tüketiriz. Durmak ile yok olmak zıt olduğundan, kullanmak ile tüketmenin de zıt sayılması zorunludur. Öbür şeyler kullanmakla kalır, şarap ve zeytinyağı mahzenleri ise kullanmakla tükenirse, öbür şeylerin intifa hakkı olabilir; erzakın ise kullanımı olamaz, ancak tüketimi olabilir. Demek ki koca karısına mallarının intifa hakkını vasiyet ettiğine göre onun zıddını, yani tüketimi vasiyet edemezdi. Şarap ve zeytinyağında ise tüketim vardır; öyleyse şarap ve zeytinyağı kadının intifa hakkına giremez. Delil, üzerinde konuşulan şeyin kendisinde olandan, yani intifa hakkının vasiyetinden, ilişkili olandan, yani zıttan gelir. Zıtlar zıtlarda, tarifin tarif edilende bulunması gibi değil, ilişki gibi bulunur. Çünkü her ilişki ilişkili şeylerdedir; bütün zıtlar da oldukları şey bakımından, yani keyfiyetler olarak değil, tam zıt olmaları bakımından zıtlarda bulunmuş sayılır; çünkü kendi keyfiyetlerine göre değil, aralarındaki büyük uzaklığa göre birbirleriyle karşılaştırılırlar. En yüksek önerme şudur: "Bir şeye uyan, onun zıddına uymaz."

*Eşlik edenlerden: Medenî statüsünü hiç kaybetmemiş bir kadın vasiyetname yapmışsa, praetor'un fermanı uyarınca o vasiyetnameye göre zilyetlik verilmiş sayılmaz. Çünkü bunun yanında, kölelerin, sürgünlerin, çocukların vasiyetnamelerine göre de fermana dayanılarak zilyetlik verilmesi gerektiği sonucu gelirdi.*

PL64.1073

mutuum datur, ex meo fit accipientis, atque ideo non cogitur eamdem ipsam pecuniam debitor restituere creditori, sed aliam tantam. In arca vero posita pecunia, et in nominibus debita, non sunt argenti vel pecuniae species, sed differentiae; nam argenti species ⟦signatum et infectum⟧ dictae sunt. Qualitas vero pecuniae in possessione positae vel non positae, sed non modis omnibus alienae, in his differentiis constat, ut alia sit in arca posita, reliqua in nominibus debeatur; atque hoc idcirco dictum est ne quis non a differentiis, sed a specie argumentationem ductam putaret. Qualitas enim substantialis non speciebus, sed differentiis annumeratur. Cum igitur suum omne quod fuerit argentum vir uxori legaverit, cumque manifestum sit id ad eam pertinere quod fuerit suum legantis, id est quod in arca fuerit conditum, non potest idem intelligi de eo quod in nominibus debebatur, quoniam, sicut dictum est, id quod in nominibus debetur ab eo quod in arca positum est plurimum differt. Facta est igitur argumentatio ab eo quod inerat, de quo quaerebatur. Quaerebatur vero de argento in nominibus debito. In hoc vero inerat propria differentia, qua ab alio differebat argento, eo scilicet quod in arca positum fuerit. Id vero est affectum, id est differentia. Maxima vero propositio, de rebus plurimum differentibus, idem intelligi non posse. Ex contrario autem sic. Non debet ea mulier cui vir bonorum suorum ususfructus legavit, cellis vinariis et oleariis plenis relictis putare id ad se pertinere. Usus enim non abusus legatus est: ea sunt inter se contraria. Quod de aliqua re dicitur, id in ejus contrarium non potest convenire. Idem enim de duobus contrariis intelligi nullo modo potest. Quidam igitur supremae voluntatis arbitrio uxori bonorum suorum usumfructum legavit, mulier cellas vinarias oleasque plenas ad usumfructum proprium devocabat. Quaeritur an penus quoque ususfructus legatus sit; penus igitur ususfructus est subjectum, legatus praedicatum. A contrario igitur sumitur argumentum hoc modo; Utimur his quae nobis utentibus permanent, his vero abutimur quae nobis utentibus pereunt; ergo, cum permanere ac perire contraria sint, usus quoque et abusus contraria necesse est judicentur. Quod si caetera quidem utendo permanent, cellae autem vinariae atque oleariae utendo pereunt, aliarum quidem rerum ususfructus esse potest; penus vero non potest usus esse, sed potius abusus. Ergo cum vir uxori usumfructum bonorum suorum legaverit, non potuit legare contrarium, quod est abusus; est vero abusus vini atque olei, vinum igitur atque oleum ad usumfructum mulieris non potest pertinere. Argumentum ab eo quod in ipso est de quo agitur, id est ab ususfructus legatione, atque ab affecto, id est contrario; contraria vero in contrariis non ita sunt, tanquam definitio in eo quod definitur, sed tanquam relatio. Omnis enim relatio in relativis, omniaque contraria non id quod sunt, id est qualitates, sed hoc ipsum quod contraria sunt, in contrariis esse dicuntur, quia non secundum qualitatem propriam, sed secundum distantiam plurimam sibi invicem conferuntur. Maxima propositio est, quod alicui convenit, id ejus contrario non convenire. Ab adjunctis. Si ea mulier testamentum fecit, quae se capite nunquam diminuit, non videtur ex edicto praetoris secundum eas tabulas possessio dari; adjungitur enim ut secundum servorum, secundum exsulum, secundum puerulorum tabulas possessio videatur ex edicto dari.

PL64.1073_2Eşlik edenler öyle yakın ve komşu bir yer tutar ki, biri bir şekilde var olursa öbürünün de var olmuş olduğu, var olduğu ya da var olacağı sanılır; çünkü bunlar birbirine adeta komşudur. Varoluşta birbirine yakın olan şeyler ya bir şeyden önce gelir, aşkın çoğu zaman cinsel birleşmeden önce gelmesi gibi; ya birlikte bulunur, solgunluk ve korku gibi; ya da sonra ortaya çıkar, öfkeden sonra adam öldürme gibi. Eşlik edenlerin tabiatı şudur: birbirlerinden ayrılabilirler, ama yine de birbirlerini gösterirler. Âşık olan zorunlu olarak sevgilisine erişmiş değildir, erişen de çoğu zaman âşık olmamıştır. Solgun olan zorunlu olarak korkmaz, çoğu zaman korkmadan da solgun olur. Öfkeli olan zorunlu olarak adam öldürmez, çoğu zaman öfkeli olmayan da öldürür. Yine de tek tek durumlar araştırılırsa, âşık olanın birleştiği, korkanın solgun olduğu, öfkelenenin öldürdüğü gerçeğe benzerdir; zorunlu olduğu için değil, komşu şeylerden komşu şeyleri çıkardığımız için. Bu delilin örneğine gelince benzerlik şudur: Medenî statünün kaybı önceki durumun değişmesidir. Bu birçok şekilde olur: en büyük, orta ya da en küçük. En büyüğü hem özgürlüğün hem vatandaşlığın yitirilmesidir, sürgün gibi. Ortası, vatandaşlığın yitirildiği ama özgürlüğün korunduğu durumdur, Latin kolonilerine göç gibi. En küçüğü ne vatandaşlığın ne özgürlüğün yitirilip yalnız önceki durumun keyfiyetinin azaldığı durumdur; evlat edinme gibi ya da vatandaşlık korunarak önceki durumun başka yollarla değiştirilmesi gibi. Eski hukukta kadınlar sürekli vesayet altındaydı. Kocanın hâkimiyetine girenler vasinin yetkisinden çıkardı; böylece önceki durumları değişirdi, kocanın hâkimiyetine giren kadın da medenî statüsünü kaybetmiş olurdu. Medenî statüsünü hiç kaybetmemiş, yani kocanın hâkimiyetine hiç girmemiş bir kadın, vasinin izni olmadan vasiyetname yaptı. Praetor'un fermanı uyarınca onun vasiyetnamesine göre zilyetlik verilmesi gerekip gerekmediği soruluyor. Burada konu terimi "medenî statüsünü hiç kaybetmemiş kadının vasiyetnamesi", yüklem ise "zilyetlik verilmesi"dir. Delil eşlik edenlerden şöyle alınır: "Medenî statüsünü hiç kaybetmemiş kadının vasiyetnamesine göre zilyetlik verilirse, praetor'un fermanı uyarınca çocukların ve kölelerin vasiyetnamelerine göre de zilyetlik verilmemesi için hiçbir sebep yoktur." Peki medenî statüsünü hiç kaybetmemiş kadının vasiyetnamesine göre zilyetlik verilmesini ne engelleyebilir? Elbette vasiyetnameyi yapan kadının kendi

PL64.1073_2

Adjuncta sunt, quae proximum ac finitimum locum tenent, ut si unum eorum quolibet exstiterit modo, alterum quoque vel exstitisse, vel exstare, vel exstaturum esse videatur; haec enim sibi quasi vicina sunt. Quae vero in existendo sibi sunt proxima, haec vel antecedere rem volunt, ut amor saepe concubitum, vel simul esse, ut pallor et timor, vel evenire posterius, ut post iracundiam caedes. Eaque est adjunctorum natura, ut separari quidem possint, tamen sese invicem monstrent. Nam neque qui amavit, necessario potitus est, et saepe qui potitus est, non amavit. Nec qui pallet, necessario timet, et saepe non timens pallet. Nec ex necessitate iratus occidet, et occidit saepe aliquis non iratus. Sed tamen si de singulis inquiratur, eum concubuisse qui amavit, et pallere qui timet, et occidisse qui fuerit iratus, verisimile est, non quod ita necesse sit, sed quia ex vicinis vicina colligimus. Nam quod ad exemplum attinet hujus argumenti, haec similitudo est. Capitis diminutio est prioris status permutatio. Id multis fieri modis solet, vel maxima, vel media, vel minima. Maxima est, cum et libertas et civitas amittitur, ut deportatio. Media vero, in qua civitas amittitur, retinetur libertas, ut in Latinas colonias transmigratio. Minima, cum nec civitas nec libertas amittitur, sed status prioris qualitatis imminuitur, velut adoptatio, aut quibuslibet aliis modis prior status, retenta civitate, potuerit immutari. Mulieres vero antiquo jure tutela perpetua continebat. Recedebant vero a tutoris potestate quae in manum viri convenissent, itaque fiebat eis prioris status permutatio, et erat capite diminuta, quae viri convenisset in manum. Quaedam igitur quae se nunquam capite diminuisset, id est quae in manum viri minime convenisset, sine tutoris auctoritate testamentum fecit. Quaeritur an secundum ejus tabulas ex edicto praetoris debeat dari possessio. Hic subjectus quidem terminus, mulieris nunquam capite diminutae tabulae, praedicatus vero possessionis concessio. Sumitur ergo ab adjunctis argumentum, hoc modo, Nam si secundum mulieris tabulas nunquam capite diminutae possessio detur, nihil causae est cur non secundum puerulorum quoque et servorum tabulas ex edicto praetoris possessio permittatur. Quid enim officere potest, ne secundum mulieris nunquam capite diminutae tabulas possessio deferatur? Id scilicet quod ea quae testamentum confecerit, sui non fuit

PL64.1075hukukuna sahip olmamasıdır; bu, çocuklar ve köleler için de söylenebilir. Çünkü onların biri yaşı, öbürü konumu yüzünden başkasının yetkisi altındadır. Demek ki şu sonuç ona eşlik eder: Kendi hukukuna sahip olmayan bir kadının vasiyetnamesine göre zilyetlik verilirse, kendi hukuklarına sahip olmayan çocukların ve kölelerin vasiyetnamelerine göre de zilyetlik verilmesi gerekir; çünkü biri vasinin, öbürü efendinin yetkisi altındadır. Hakkında sorulan şeyin yakınında duran, onun sonrası ve ardından var olanıdır: söz konusu şey kabul edilirse, kölelerin ve çocukların vasiyetnamelerine göre de mal zilyetliği verilmesi gerekir. Çünkü medenî statüsünü hiç kaybetmemiş kadının vasiyetnamesine göre zilyetlik verilip verilmeyeceği soruluyor. Bu olursa, kölelerin ve çocukların vasiyetnamelerine göre de zilyetlik verilmesi sonucu gelir. Bu olmaması gerektiğinden, önceki şeye de örnek oluşturulmamalıdır. Ama bu sonuç zorunlu değildir, yalnızca komşudur. Çünkü yalnız kadının vasiyetnamesine göre zilyetlik verilmesi kabul edilebilir, kölelerin ya da çocukların vasiyetnamelerine göre verilmesi kabul edilmeyebilir. Ama şimdi bunu kabul edenin sonra onu da kabul etmesi çok yakın bir ihtimaldir. Demek ki delil eşlik edenlerden, yani hakkında sorulan şeye bağlı olandan gelir. Mesele, medenî statüsünü hiç kaybetmemiş kadının vasiyetnamesi hakkındadır; delil de ilişkili şeylerden, yani eşlik edenlerdendir. En yüksek önerme şudur: "Eşlik eden şeyler eşlik edenlerden tartılır."

*Öncekilerden, sonrakilerden ve bağdaşmayanlardan şöyle: Öncekilerden: Boşanma kocanın kusuruyla olmuşsa, boşanma bildirimini kadın göndermiş olsa bile çeyizden çocuklar adına hiçbir şey alıkonmamalıdır.*

PL64.1075

juris, quod idem et de pueris et de servis dici potest. Illorum enim aetas, illorum conditio, in alterius sita est potestate. Adjungitur ergo: Si secundum mulieris, quae in suo jure non esset, tabulas, possessio detur, secundum puerulorum quoque et servorum tabulas possessionem dari, qui sui juris minime sint, quoniam quidem illi sub tutoris, illi sunt sub domini potestate. Proxima namque est rei de qua quaeritur, quod ejus est consequens, et postea existens, ut secundum servorum puerorumque tabulas bonorum possessio detur, si illud quod est in quaestione conceditur. Quaeritur enim an secundum mulieris tabulas nunquam capite diminutae possessio detur. Quam rem consequitur ut, si id fiat, secundum servorum quoque puerorumque tabulas deferatur, quod quia fieri non oportet, ne rei quidem praecedentis existere debebit exemplum. Nec tamen necessaria est consecutio, sed vicina. Nam fieri potest ut id recipiatur solum secundum mulieris tabulas possessionem dari, non vero id ut secundum tabulas servorum vel puerorum possessio concedatur. Sed proximum est ut qui nunc hoc recepit, posterius illud admittat. Est igitur argumentum ab adjunctis, id est ab eo quod in ipso haeret de quo quaeritur. Est autem quaestio de mulieris nunquam diminutae tabulis, ab affectis scilicet ab adjunctis. Maxima propositio, ex adjunctis adjuncta perpendi. Ab antecedentibus autem, et consequentibus et repugnantibus, hoc modo: Ab antecedentibus, si viri culpa factum est divortium, et si mulier nuntium remisit, tamen pro liberis manere nihil oportet.

PL64.1075_2Öncekiler, konulunca başka bir şeyin zorunlu olarak ardından geldiği şeylerdir; önce gelen daha küçük ve daha sonra olan bile olabilir. Daha küçük olanı şöyle: "İnsansa hayvandır." İnsan hayvandan daha küçüktür, ama insan konulunca hayvan olması ardından gelir. Daha sonra olanı şöyle: "Doğurduysa bir erkekle birleşmiştir." Doğurmak, erkekle birleşmekten sonradır. Kimi zaman eşit olan, aynı anda olan ve önce olan da önceki olarak konur. Eşit olan şöyle: "İnsansa gülebilendir." Aynı anda olan şöyle: "Yer araya girdiyse ay tutulur." Bunlar birbirine dönüşür, sonrakiler önceki olur: "Gülebilendirse insandır", "Ay tutulduysa yer araya girmiştir." Önce olan önceki ise şöyledir: "Küstahsa nefret edilir." Çünkü küstah olmak önce, nefret edilmek sonradır. Ama hepsinde şu sabittir: öncekiler konulunca sonrakiler zorunlu olarak gelir. Örneğin açıklaması şöyledir: Roma hukukuna göre çocuklar üçüncü azatla çözülene dek babalarının yetkisinde kalırdı. Bu yüzden boşanma kadının kusuruyla olursa, kadın çocuk sayısına göre çeyizinin bir kısmından yoksun bırakılırdı. Paulus, Institutiones'in ikinci kitabındaki "Çeyizler Üzerine" başlığında şöyle der: "Evlilik boşanmayla bitmişse ve bu kadının kusuru olmadan olmuşsa, çeyizin tümü geri istenir. Boşanma kadının kusuruyla olmuşsa, koca her çocuk için çeyizin altıda birini, en çok yarısına kadar alıkoyar." Bu yüzden, çeyizden kazanılan şey çocukların olduğuna ve çocuklar babanın yetkisinde bulunduğuna göre, bunun kocanın yanında kalması gerekir. Boşanma olunca, çeyizin bir kısmının çocuklar adına kocanın yanında kalıp kalmayacağı tartışılır. Burada konu kadın tarafından bildirilmiş boşanmadır; yüklem çeyizin altıda birinin boşanmadan sonra kocanın yanında kalmasıdır. Mesele şudur: Boşanma kadının bildirimiyle olduysa, çeyizin altıda biri kocanın yanında kalmalı mıdır? Delil öncekilerden yapılacaksa, neyin önce geldiğini, neyin ardından geldiğini ararım. Boşanma kocanın kusuruyla olmuşsa, boşanma bildirimini ilk kadın göndermiş olsa bile kadının çeyizin bir kısmından yoksun bırakılamayacağını görürüm. Çünkü önceki şey, boşanmanın kocanın kusuruyla olması, kadın ilk bildirimi göndermiş olsa bile çeyizin bir kısmının ondan gitmesine izin vermez. Çünkü boşanma bildirimini önce gönderdi diye çeyizinin bir kısmından yoksun bırakılmamalı, tersine zarardan korunmalıdır; çünkü boşanma onun değil kocanın kusuruyla olmuştur. Demek ki önceki "boşanmanın kocanın kusuruyla olması", sonraki "çeyizin bir kısmının alıkonmaması"dır. Çünkü bu varsa o da vardır. Delillendirmeyi şöyle kurarım: "Boşanma kocanın kusuruyla olmuşsa, kadın boşanma bildirimi göndermiş olsa bile çeyizinin bir kısmından hiçbir şekilde yoksun bırakılmaz. Boşanma kocanın kusuruyla olmuştur. Öyleyse kadın haklı olarak çeyizinin bir kısmından yoksun bırakılmaz. Çeyizinin bir kısmından yoksun bırakılmıyorsa, kocanın evinde çocuklar için çeyiz adıyla hiçbir şey kalmaz. Ama yoksun bırakılmamaktadır; öyleyse çocuklar için kocanın yanında çeyizden hiçbir şey kalmaz." Her iki kıyasın sonucu da şudur: "Boşanma kocanın kusuruyla olmuşsa, çocuklar adına hiçbir şey alıkonmamalıdır." Delil, üzerinde konuşulan şeyin kendisindeki yerdendir: tartışma çeyizin bir kısmı ve kadının ilk bildirdiği boşanmadan sonra kocanın yanında alıkonması üzerinedir; önce gelen ise kocanın kusurudur. Önce geldiği için ilişkilidir, çünkü önce gelen her şey ardından gelene gönderilmek zorundadır. En yüksek önerme şudur: "Önceki neredeyse sonraki de oradadır." Bu meselede önceki vardır, yani boşanmanın kocanın kusuruyla olması; öyleyse sonraki de orada olacaktır: altıda birin alıkonmaması. Yukarıdaki delili neden böyle sonuçlarla ördüğüm, Marcus Tullius bunları daha geniş açıkladıktan sonra ele aldığımda daha açık görülecek.

Sonrakilerden: Bir kadın, evlenme hakkı bulunmayan biriyle evliyken boşanma bildirimi göndermişse, doğan çocuklar babalarına tâbi olmadığından, çocuklar adına hiçbir şey alıkonmamalıdır.

Sonrakiler, öncekiler konulunca ardından gelenlerdir: "İnsansa hayvandır" dersek "hayvandır" sonrakidir. Ama verilen örnekte delilin sonrakilerden geldiği yeterince açık değildir; daha çok öncekilerden gelir, bu biraz sonra anlaşılacak. Hukuka uygun olarak doğmayan çocuklar babalarının yetkisinde olmaz, tersine annelerine tâbi olurlardı. Herkesin Romalılarla evlenme hakkı yoktu;

PL64.1075_2

Antecedentia sunt, quibus positis, aliud necessario consequatur, licet illud quod antecedit, minus sit atque posterius. Minus quidem, ut si homo est, animal est; homo enim minus est animali, et tamen posito homine, consequitur ut animal sit. Posterius vero, ut si peperit, cum viro concubuit; posterius enim est peperisse quam cum viro concubuisse. Aliquoties vero et quod aequale, et quod simul, et quod prius est ponitur ut antecedens. Aequale quidem, ut si homo est, risibilis est. Simul vero, ut si terra objecta est, luna deficit. Et haec sibi convertuntur, ut consequentia fiant antecedentia, ut si risibilis est, homo est, et si luna defecerit, terrae adsit objectio. Antecedens vero prius est, ut si arrogans est, odiosus est. Prius enim est arrogans, posterius odiosus. Illud tamen in omnibus manet, positis antecedentibus necessario consequentia trahi. Exempli vero talis est explanatio: Civitatis Romanae jure, liberi retinentur in patrum arbitrio, usque dum tertia emancipatione solvantur; ergo si quando divortium intercessisset culpa mulieris, parte quadam dotis pro liberorum numero multabatur. De qua re Paulus, Institutionum libri secundi titulo de Dotibus, ita disseruit: Si divortium est matrimonii, et hoc sine culpa mulieris factum est, dos integra repetetur; quod si culpa mulieris factum est divortium, in singulos liberos sexta pars dotis a marito retinetur, usque ad mediam partem duntaxat dotis. Quare quoniam quod ex dote conquiritur liberorum est. qui liberi in patris potestate sunt, id apud virum necesse est permanere. Facto igitur divortio, contenditur an dotis pars pro liberis apud virum debeat permanere. Hic subjectum quidem est, factum divortium a muliere nuntiatum; praedicatum vero, apud virum sextae partis dotis post divortium permansio. Quaestio an post divortium factum, muliere nuntium remittente, sextam dotis partem apud virum manere oporteat. Quaero igitur, si ab antecedentibus argumentum faciendum est, quid antecedat, quid consequatur. At si viri culpa factum est divortium, video, mulierem dotis parte non posse multari, etiam si prima repudii nuntium misit. Quod enim antecessit, ut viri culpa fieret divortium, id non permittit ut dotis pars mulieri pereat, quamvis prima repudii nuntium mittat. Non enim quia prius libellum repudii nuntiavit dotis parte multanda est, sed absolvenda potius damno, quod non sua factum est, sed viri culpa divortium. Igitur antecedens est viri culpa factum divortium, consequens vero dotis partem non retineri. Nam si hoc est, illud est. Argumentationem vero faciam hoc modo: Si viri culpa factum est divortium, etiamsi mulier repudii nuntium miserit, nullo modo tamen dotis parte multabitur. Sed viri culpa divortium factum est. Non igitur jure mulier dotis parte multabitur. Quod si non multabitur dotis parte, nihil in viri domo liberorum causa, dotis nomine relinquetur, sed non multabitur dotis parte; nihil igitur apud virum dotis relinquetur pro liberis. Utriusque vero conclusio syllogismi haec est: Si igitur viri culpa factum est divortium, pro liberis manere nihil oportet. Argumentum, ab eo quod in ipso est de quo agitur: versatur quippe intentio de dotis parte, ejusque apud virum, post divortium quod prima nuntiaverit, retentione; hoc vero antecessit, viri culpa, quod quia praecedens est, affectum est, omne enim quod praecedit, ad id quod sequitur necesse est ut referatur. Maxima propositio est: Ubi est antecedens, ibi erit et consequens; at in hac quaestione est antecedens, id est viri culpa factum divortium; ibi igitur consequens erit, sextas non retineri. Cur autem ita superius argumentum conclusionibus intexuerim, cum de his, M. Tullio latius exsequente, tractavero, evidentius apparebit. A consequentibus: Si mulier cum fuisset nupta cum eo cui connubii jus non esset, nuntium remisit, quoniam qui nati sunt patrem non sequuntur, pro liberis manere nihil oportet. Consequentia sunt, quae cum fuerint antecedentia posita, consequuntur, veluti si dicamus: Si homo est, animal est, animal est consequens. Sed in proposito exemplo non satis apparet a consequentibus argumentum, sed ab antecedentibus potius, quod paulo post liquebit. Filii non jure suscepti in patrum non erant potestate, sed matres potius sequebantur. Non autem omnibus erat connubium cum Romanis,

PL64.1077Roma vatandaşı erkek ile Roma vatandaşı kadın arasında yapılmayan evlilikler ya da hükümdarın ya da halkın, çocukların ana babanın yetkisine girmesi anlamında vatandaşlık ya da evlenme hakkı tanımadığı kimselerin evlilikleri hukuka uygun sayılmazdı. Eşit olmayan evlilikten doğanların babaya değil anneye tâbi olduğu da görülmeli. Roma vatandaşı bir kadın, kendisiyle evlenme hakkı bulunmayan bir Latinle ya da yabancıyla ya da köleyle evlendi, çeyiz getirdi; aralarında boşanma olunca, evlenme hakkı olmayan kişiyle evlenmiş kadının çeyizinin bir kısmı boşanmadan sonra kocanın yanında kalmalı mı diye tartışılır. Burada konu, evlenme hakkı bulunmayan kişiyle evlenen kadın, yüklem ise çeyizin bir kısmının boşanmadan sonra hak yoluyla kocanın yanında kalmasıdır. Delil sonrakilerden şöyle alınır: Evlenme hakkı olmayan biriyle evlendiği için çocukların babaya tâbi olmaması sonucu gelir. Çocuklar babaya tâbi değilse babanın yetkisinde de değildir; babanın yetkisinde değil anneye bağlıysalar, çeyizin bir kısmı kocanın yanında kalamaz. Burada önceki, evlenme hakkı olmayan kişiyle evlenmedir; sonraki, çocuklar için çeyiz adıyla hiçbir şey kalmaması gerektiğidir. Delil şu sonuca varır: "Evlenme hakkı tanınmadığından doğan çocuklar babaya tâbi olmadığına göre, çeyizin bir kısmı da çocuklar için babanın yanında kalmamalıdır; çünkü çocuklar babaya değil anneye tâbidir." Demek ki çocuklar için hiçbir şey alıkonmaması gerektiği, kadının evlenme hakkı olmayan kişiyle evlenmesinden kanıtlanmıştır; bu ise önceki şeydi. Öyleyse delilin sonrakilerden değil, daha çok öncekilerden yapıldığı anlaşılır. Çeyiz adıyla hiçbir şey kalmaması gerektiğinden, kadının evlenme hakkı olmayan biriyle evlendiği kanıtlansaydı, delilin sonrakilerden yapıldığı doğru olurdu. Delil sonrakilerden şöyle konulsaydı yapılmış olurdu: "Çeyizden çocuklar için bir şey kalması gerekiyorsa, çocuklar babaya tâbi olduğu için, kadın evlenme hakkı bulunan biriyle evli demektir." Sonrakini eklerim: "Ama kadın evlenme hakkı bulunan biriyle evli değildir." Önceki şeyi sonuç olarak çıkarırım: "Öyleyse çeyizden çocuklar için hiçbir şey kalmaması gerekir, çünkü çocuklar babaya tâbi değildir." Delil, hakkında sorulan şeyin kendisindeki yerdendir, çünkü hukuken evlenme hakkı bulunmayan evlilik hakkında sorulmaktadır. İlişkili şeylerdendir, çünkü her sonraki önce gelene gönderilir. En yüksek önerme şudur: "Sonraki olmayan yerde önceki de olamaz." Bu konuları daha geniş tartışacak başka bir yer olacak.

*Bağdaşmayanlardan: Bir aile babası karısına cariyelerin intifa hakkını oğlunun payından vasiyet edip ikinci mirasçının payından vasiyet etmemişse, oğul öldüğünde kadın intifa hakkını kaybetmez. Çünkü vasiyetle bir kez birine verilen şey, verildiği kişinin rızası olmadan ondan geri alınamaz. Bir şeyi hukuka uygun olarak almakla istemeden geri vermek bağdaşmaz.*

PL64.1077

nec erant nuptiae jure contractae, quae aut non inter civem romanum civemque romanam inibantur, aut cui princeps populusve civitatem vel connubium non permisisset, eo scilicet modo ut in potestatem parentum liberi redigerentur. Illud quoque videndum, quod ex impari matrimonio suscepti, non patrem, sed matrem sequuntur. Ergo quaedam Romana vel cum Latino, vel cum peregrino, vel cum servo, cum quo connubii jus non erat, nuptias fecit, dotem contulit, factoque inter eos divortio, contenditur an nuptae mulieris cum eo cum quo connubii jus non erat, apud virum dotis pars post divortium debeat permanere. Hic subjectum quidem est, nupta mulier cum quo connubium non erat, praedicatum vero dotis partis apud virum post divortium retentionis jure permansio. Sumitur ergo a consequentibus argumentum hoc modo. Nam quia nuptias fecit cum eo cum quo connubii jus nullum est, id consequitur ut liberi patrem non sequantur. Si autem liberi patrem non sequuntur, ne in patris quidem sunt potestate, at si in patris potestate non sunt, matrique applicantur, apud virum dotis pars non poterit permanere. Hic igitur antecedens est, cum quo connubii jus non erat, nuptiae; consequens vero, nihil pro liberis dotis nomine manere oportere. Concludatur argumentum: Quoniam, non permisso connubio, liberi qui procreantur patrem non sequuntur, ne dotis quidem pars apud patrem pro liberis manere debet, quandoquidem non patrem filii, sed matrem sequuntur. Probatum est igitur pro liberis manere nihil oportere, ex hoc quod cum eo mulier nuptias fecit cum quo connubii jus non erat; hoc vero erat antecedens. Non ergo a consequenti, sed ab antecedenti potius factum deprehenditur argumentum. Quod si per quod nihil dotis nomine manere oporteret, probaretur eam nuptias cum eo fecisse quicum connubii jus non esset, recte a consequentibus argumentum factum esse diceretur. Fieret vero a consequentibus argumentum, si ita poneretur: Si quid ex dote pro liberis manere oporteret, probatur, quia patrem liberi sequuntur, cum eo nupta esse mulier, cum quo connubii jus erat. Assumo quod est consequens: Sed mulier cum eo nupta non est cum quo connubii jus erat. Concludo antecedens: Nihil igitur dotis pro liberis manere oportebit, quia patrem liberi non sequuntur. Argumentum, ab eo quod in ipso est de quo quaeritur. Quaeritur enim de his nuptiis, quarum nullum fuerit jure connubium. Ex affectis: omne enim consequens ad id quod praecedit refertur. Maxima propositio est: Ubi consequens non est, ibi ne antecedens quidem esse potest. Ac de his erit alius uberius disserendi locus. A repugnantibus: Si paterfamilias uxori ancillarum usum fructum legavit a filio, neque a secundo haerede legavit, mortuo filio, mulier usumfructum non amittet. Quod enim semel testamento alicui datum est, id ab eo invito cui datum est auferri non potest; repugnat enim, recte accipere et invitum reddere.

PL64.1077_2İkinci mirasçı, atanan mirasçının yerine geçirilen kişidir: biri oğlunu mirasçı atayıp, oğlu ergenlikten önce ölürse torununun ya da başka birinin mirasçı olmasını yazar; torun ya da o başkası ikinci mirasçı diye anılır. Bağdaşmayanlar, söylendiği gibi, zıtların sonrakileridir, zıtlarla karşılaştırıldıklarında. Biri vasiyetle oğlunu mirasçı yazdı, onun yerine ikinci bir mirasçı koydu, karısına cariyelerin intifa hakkını oğlunun payından vasiyet etti ve oğlunun karısına cariyelerin intifa hakkını vermesini söyledi; ikinci mirasçının da aynı intifa hakkını kadına vermesini eklemedi. Oğul mirası devraldı ve kadına cariyelerin intifa hakkını verdi. Oğul ergenlikten önce ölünce ikinci mirasçı dava açıyor ve intifa hakkının kendisinden değil oğlun payından vasiyet edildiğini söyleyerek cariyelerin intifa hakkını kadının elinden almaya çalışıyor. Kadının vasiyetle aldığı vasiyet edilen şeyi istemeden kaybedip kaybetmeyeceği soruluyor. Burada konu, vasiyet hukukuna uygun olarak almış olduğu vasiyet edilen şeydir; yüklem, onu istemeden kaybedebilmesidir. Delili bağdaşmayanlardan alırım. Bağdaşmayan, bir zıttın sonraki şeyi öbür zıtla karşılaştırıldığında ortaya çıkar. Ele aldığımız örnekte hukuka uygun almak ile hukuka uygun almamak zıttır; hukuka uygun almamaya ise istemeden geri vermek eşlik eder. Çünkü hukuka uygun almadığını insan istemese de hak gereği geri verir. Öyleyse istemeden geri vermek hukuka uygun almakla bağdaşmaz. Delili şöyle yaparız: "Vasiyetle alan hukuka uygun almıştır; hukuka uygun alınan, bir kez hukuka uygun almış olanın rızası olmadan elinden alınamaz; kadın cariyelerin intifa hakkını vasiyetle aldı; öyleyse rızası olmadan elinden alınamaz." Delil, üzerinde konuşulan şeyin kendisindeki yerdendir, yani hukuka uygun alınmış olandandır. Kendisinde, yukarıda söylendiği gibi zıtlık tarzında ilişkili olan olarak bulunur. Delil bağdaşmayandandır. En yüksek önerme şudur: "Bağdaşmayanlar bir arada olamaz."

Meydana getiren sebeplerden şöyle: Herkesin, ortak duvara dik bir duvarı, ister dolu ister kemerli olsun, bitiştirme hakkı vardır. Ama ortak duvarı yıkarken doğabilecek zarar için teminat vermiş olan kişi, kemerin kusurundan doğan zararı ödemek zorunda olmayacaktır. Çünkü zarar, yıkanın kusurundan değil, desteklenemeyecek biçimde yapılmış olan yapının kusurundan doğmuştur.

Sebeplerin birçok cinsi vardır; Cicero onları biraz sonra böler. Şimdi meydana getiren sebeplerin deliline değiniyor. Meydana getiren sebep, önce bulunarak bir şeyi meydana getiren şeydir; zamanca değil tabiatın özelliği bakımından. Şimdi açıkladığımız örnekte olduğu gibi. Doğabilecek zarar için teminat, birinin, kendi işi yüzünden bir zarar olursa onu gidereceğini taahhüt etmesidir. Ortak duvara kemerli, yani kemer taşıyan ya da düz ve kesintisiz başka bir duvar bitiştirmek hakkıdır. Biri ortak duvara dışarıdan başka bir duvar bitiştirdi ve doğabilecek zarar için teminat verdi. Ortak duvar ise kemerliydi, yani kemer ya da sıvalı bir yapı taşıyordu. Teminat veren kişi duvarı bitiştirirken ve bitiştirmek için ortak duvarın bir kısmını yıkarken,

PL64.1077_2

Secundus haeres dicitur qui haeredi instituto substituitur, veluti si quis filium instituat haeredem, scribatque, si is filius intra pubertatem decesserit, nepotem vel quemlibet alium haeredem esse oportere; nepos igitur vel quilibet alius, secundus haeres dicitur. Repugnantia sunt quae (ut dictum est) contraria sequuntur, si ipsis contrariis comparentur. Quidam igitur haeredem testamento scripsit filium, eique secundum substituit haeredem, uxorique suae ancillarum usumfructum legavit a filio, dixitque ut uxori filius ejus usumfructum ancillarum permitteret, neque illud adjecit, ut etiam secundus haeres eumdem usumfructum mulieri concederet. Successit filius, ac mulieri ancillarum contulit usumfructum. Illo mortuo intra pubertatem, agit secundus haeres, et usumfructum ancillarum mulieri extorquere conatur, dicens usumfructum ei a filio legatum, a se vero minime. Quaeritur utrum ea mulier legatum quod testamento acceperat invita possit amittere. Hic igitur subjectum est legatum quod testamenti jure recte accepit. Praedicatum vero, invitam posse amittere. Sumo igitur argumentum a repugnantibus. Repugnans vero est, si id quod contrario consequens est alteri contrario comparetur, velut in hoc ipso quod tractamus exemplo, recte accipere, et non recte accipere, contraria sunt, sed non recte accipere comitatur invitum reddere. Jure enim invitus reddit, quod non recte accepit. Repugnat igitur invitum reddere ei quod est recte accipere. Faciemus igitur argumentum sic: Qui testamento accepit, recte accepit; quod autem recte accipitur, invito eo qui semel recte accepit, auferri non potest; at mulier testamento usumfructum ancillarum accepit; id igitur ei invitae non poterit auferri. Argumentum ab eo quod in ipso est de quo agitur, id est de eo quod recte acceptum est. In ipso vero est velut affectum contrarietatis modo, ut superius dictum est. Est autem argumentum a repugnanti. Maxima propositio, repugnantia convenire non posse. Ab efficientibus causis, hoc modo: Omnibus est jus parietem directum ad parietem communem adjungere, vel solidum, vel fornicatum. At si quis pariete communi demoliendo damni infecti promiserit, non debebit praestare quod fornix vitii fecerit. Non enim ejus vitio qui demolitus est damnum factum est, sed ejus operis vitio quod ita aedificatum est, ut suspendi non possit. Causarum quidem multa sunt genera quae Cicero paulo posterius dividit. Sed nunc de efficientium causarum disserit argumento. Efficiens vero causa est qua praecedente aliquod effectum est, non tempore, sed proprietate naturae, velut in hoc quod nunc declaramus exemplo. Damni infecti promissio est quoties quis promittit, si quod damnum ejus opera contigerit, sua restitutione esse pensandum. Jus autem est parieti communi parietem alium vel fornicatum, id est arcum habentem, vel directum continuumque conjungere. Quidam igitur ad parietem communem alium extrinsecus parietem junxit, deditque satis damni infecti. Communis autem paries fornicatus fuit, id est, arcum habens vel signinam fabricam sustinens; adjungente igitur eo qui satis dederat, et ut adjungeret demoliente partem parietis

PL64.1079bağlantı tutsun diye yaptığı işle ortak duvar zarar gördü. Doğabilecek zarar için verilen teminatın, teminat vereni zararı gidermeye zorlayıp zorlamadığı soruluyor. Konu terimi "doğabilecek zarar için teminat", yüklem "zararın giderilmesi"dir. Delili sebeplerden şöyle alırız: Doğabilecek zararın giderilmesini taahhüt eden kişi zararın sebebi olduysa, kendi kusuruyla olan zararı gidermelidir. Duvarın tabiatı askıya alınıp desteklenemeyecek türden ise (kemerli duvarın tabiatı askıya alınmaya elverişli değildir), zarar yıkan kişinin kusurundan çok duvarın biçiminden doğmuş görünür; böylece doğabilecek zarar teminatıyla bağlanmış kişi zararı gidermek zorunda kalmaz. Delillendirme şöyle kurulur: "Teminat vermiş kişinin duvar bitiştirmesiyle zararın olmasının sebebi duvarın biçimiyse, teminat veren zararı karşılamak zorunda değildir. Zararın olmasının sebebi, askıya alınıp desteklenemeyecek tabiatta olan duvardı. Öyleyse doğabilecek zarar için teminat vermiş olan, kemerin yaptığı zararı karşılamak zorunda değildir." Delil üzerinde konuşulan şeyin kendisindeki yerden, yani zararın giderilmesindendir; meydana getirenden, yani sebepten gelir. Çünkü zararın sebebi duvarın biçimidir, duvarı bitiştirenin kusuru değil. Böylece kemer zarara yol açmıştır. Zararın sebebi duvarı bitiştirende olmadığına göre, aynı zararın giderilmesi de onda yoktur. En yüksek önerme şudur: "Her şey sebeplerine göre değerlendirilmelidir."

Meydana getirilen şeylerden şöyle: Kadın kocasının hâkimiyetine girdiğinde, kadının olan her şey çeyiz adıyla kocanın olur.

Meydana getirilenler, zamanca değil tabiatça önce gelen birtakım sebeplerle meydana gelen şeylerdir. Örneğin kocanın hâkimiyetine girmiş olan zevce öldüğünde malları kocaya mı geçer, diye sorulabilir. Bu meselede, kocanın hâkimiyetine girmiş ölü zevcenin malları konu, kocaya geçmek yüklemdir. Delili meydana getirilen şeyden ararım, hâkimiyete girmenin neyi meydana getirdiğine bakarım ve delili oradan çekerim: kadının sahip olduğu her şeyin çeyiz adıyla kocanın olması. Demek ki kocanın hâkimiyetine girmek, kadının sahip olduğu her şeyi çeyiz adıyla kocanın yapmıştır; zamanca önce gelerek değil, hemen tabiatının kendi gücüyle. Çünkü bir kadın hâkimiyete girer girmez malları çeyiz adıyla kocasına geçer. Delili şöyle yaparım: "Ölen kadın hâkimiyete girmişti; hâkimiyete giren kadının malları çeyiz adıyla kocanın olur; öyleyse üzerinde konuşulan bu mallar da kocanındır." Delil üzerinde konuşulan şeyin kendisindeki yerde kapsanır. Çünkü hâkimiyete girmiş kadının malları hakkında konuşuluyor; delil meydana getirilenlerden, yani sebebin meydana getirdiklerindendir. Çünkü hâkimiyete girmeyle kadının sahip olduğu her şeyin kocanın olması, meydana getirilmiş şeydir. Ama burada da delilin meydana getirilenlerden yapılmadığı gösterilebilir. Çünkü kadına ait olan her şeyin çeyiz adıyla kocanın olduğu, kadının hâkimiyete girmesinden çıkarılarak gösterildi. Ama bu sebeptir, kadına ait olanların çeyiz adıyla kocanın olmasının sebebi. Biri kadına ait olanların çeyiz adıyla kocanın olmasının, ölen kadının mallarının kocaya geçmesi gerektiğini doğruladığını söyleyebilir. Ama kadına ait olanların çeyiz adıyla kocanın olması ile malların kocaya geçmesi ya aynı şeydir ya da biri öbürünün sebebi değildir. Ya da biri, kadının mallarının kocaya geçmesi gerektiğinin sebebinin, hâkimiyete girmekle çeyiz adıyla kocanın olmaları olduğunu söylerse, delilin yine meydana getirilenlerden değil sebepten, yani çeyizden yapıldığını düşünecektir. Oysa meydana getirilenlerden sebepten başka bir şey ispatlanmamalıdır. Delil, meydana getirilenlerden şöyle olurdu ve sebep ondan ispatlanırdı: Mesele kadının kocanın hâkimiyetine girip girmediği olsaydı ve kadına ait olan her şeyin çeyiz adıyla kocanın olduğu şüphesiz kabul edilseydi şöyle denirdi: "Kadına ait olan her şey çeyiz adıyla kocanın olduysa, kadın kocanın hâkimiyetine girmiştir; kadına ait olan her şey çeyiz adıyla kocanın olmuştur; öyleyse kadın kocanın hâkimiyetine girmiştir." En yüksek önerme şudur: "Sebepler kendi sonuçlarından ayrılmaz."

*Karşılaştırmadan ise şu türden olanların hepsi geçerlidir: Büyük şeyde geçerli olan küçükte de geçerli olsun; örneğin, şehirde sınır düzeltme davası açılmıyorsa, şehirde yağmur suyunu uzaklaştırma davası da açılmasın. Bunun tersi de: Küçükte geçerli olan büyükte de geçerli olsun. Aynı örnek tersine çevrilebilir. Bir de: Eşit bir şeyde geçerli olan, ona eşit olan şeyde de geçerli olsun; örneğin: Arazinin kullanım yoluyla kazanılması iki yıl olduğuna göre, evinki de öyle olsun. Oysa kanunda evlerden söz edilmez; evler, kullanım süresi bir yıl olan bütün öbür şeyler arasındadır. Eşit durumlarda eşit hükümler isteyen hakkaniyet geçerli olsun.*

PL64.1079

, quo junctura cohaeresceret, vitium communis paries fecit; quaeritur an damni infecti promissio cogat eum qui promiserit damnum restituere. Subjectus terminus damni infecti promissio; praedicatus vero vitii, restitutio. Sumimus igitur argumentum a causis hoc modo. Si enim is qui damni promisit infecti restitutionem ejus vitii causa fuit; restituere debet vitium quod ejus accidit culpa; quod si ea natura parietis fuit ut suspendi sustinerique non posset (fornicati enim parietis non ea natura est ut suspendi queat), parietis potius forma quam demolientis culpa vitium fecisse videbitur, atque ita non cogitur restaurare vitium qui se damni infecti promissione obstrinxerit. Fiet igitur argumentatio hoc modo: Si penes parietis formam constitit ut eo adjungente parietem qui damni infecti promiserat, vitium fieret, id vitium, qui promisit, praestare non cogitur. Fuit autem causa paries ut vitium fieret, qui ea fuit natura ut suspendi sustinerique non posset. Non igitur quod fornix vitium fecerit, praestare debet qui damni promisit infecti. Argumentum ab eo quod in ipso est de quo agitur, id est in vitii restitutione, ex effecto, id est ex causa. Causa enim vitii forma est parietis, non culpa conjungentis parietem. Itaque factum est ut fornix vitium faceret, quae causa vitii, cum absit ab eo qui parietem junxit, abest etiam ejusdem vitii restitutio. Maxima propositio, unamquamque rem ex causis spectari oportere. Ab effectis rebus hoc modo: Cum mulier viro in manum convenit, omnia quae mulieris fuerunt viri fiunt dotis nomine. Effecta sunt quae aliquibus efficiuntur causis, non tempore praecedentibus, sed natura, velut si quaerat, uxore defuncta quae in manum viri convenit, an ejus bona ad virum pertineant. In qua quaestione, bona uxoris defunctae quae in manum viri convenerit, subjectum est, ad virum autem pertinere, praedicatum. Quaero igitur argumentum ab effecto, dispicioque quid perfecerit ipsa in manum conventio, atque ex eo argumentum traho; id autem est, omnia viri dotis nomine fieri, quaecunque mulieris fuere. Ipsa igitur in manus viri conventio, omnia quae mulieris fuere, viri fecit dotis nomine, non praecedens tempore, sed statim propria vi naturae. Nam ut in manum quaecunque convenerit, mox ejus bona dotis nomine virum sequuntur. Facio igitur argumentum sic: Si mulier quae defuncta est in manum convenit, in manum vero convenientis mulieris bona viri fiunt dotis nomine, haec quoque bona de quibus agitur, viri sunt. Argumentum ex eo quod in ipso est, de quo agitur, continetur. Agitur enim de bonis ejus quae in manum convenerit, scilicet ab effectis, id est a causae effectis. Effectum namque est, in manum conventione omnia quae mulieris sunt viri fieri, quanquam hic quoque non ab effectis factum argumentum esse monstretur. Ostensum est enim fieri viri dotis nomine, quidquid mulieris fuerit, ex eo quod mulier in manum convenerit. Sed haec causa est ut quae mulieris erant, viri fiant dotis nomine. Sed dicat quis, ex eo quod ea quae mulieris fuerant, viri fiunt dotis nomine, id est approbare quod defunctae bona ad virum debeant pertinere. Sed quae mulieris sunt, ea viri fieri dotis nomine, et bona ad virum pertinere, vel idem est, vel neutrum alteri causa est; vel si quis dicat eam esse causam, ut bona mulieris viro debeant cedere, quod per in manus conventionem viri facta sunt dotis nomine, a causa rursus, ac non ab effectis factum esse argumentum putabit, id est a dote; ab effectis vero non oportet aliud nisi causam probari. Esset vero ex effectis argumentum, ut ex eo causa probaretur hoc modo: Si quaestio esset an mulier in manum viri convenisset, et indubitatum haberetur, omnia quae fuissent mulieris, viri facta dotis nomine, diceretur ita: Si omnia quae fuere mulieris, viri facta sunt dotis nomine, mulier in manum viri convenit; sed omnia quae fuere mulieris, viri facta sunt dotis nomine, mulier igitur in manum viri convenit. Maxima propositio, causas ab effectis suis non separari. Ex comparatione autem omnia valent, quae sunt hujusmodi: Quod in re majore valet, valeat in minore, ut si in urbe fines non reguntur, nec aqua in urbe arceatur. Item contra. Quod in re minori valet, valeat in majore, licet idem exemplum convertere, item. Quod in re pari valet, valeat in hac, quae par est, ut quoniam usus auctoritas fundi biennium est, sit etiam aedium. At in lege aedes non appellantur, et sunt caeterarum omnium quarum annuus est usus, valeat aequitas, quae paribus in causis paria jura desiderat.

PL64.1079_2Karşılaştırmadan denen yer üçe ayrılır: daha büyüklerin, daha küçüklerin ya da eşitlerin karşılaştırılmasından doğar. Daha büyüklerin karşılaştırılmasından olan yer, daha büyüklerin daha küçüklerle karşılaştırıldığı durumdur; şöyle: "Büyük şeyde geçerli olan küçükte de geçerli olsun." Mesele, şehirde yağmur suyunu uzaklaştırmanın serbest olup olmadığı olsun. Burada konu terimi "şehirdeki su", yüklem "uzaklaştırma hakkı"dır. Sınırların düzeltilmesi, her tarlanın kendi sınırlarıyla belirlenmesidir. Suyu uzaklaştıran ise suyun kendi arazisinden geçmesine izin vermeyen kişidir. Delili şöyle yapalım: "Sınır düzeltmek daha büyük, suyu uzaklaştırmak daha küçük olduğuna göre, şehirde daha büyük olan sınır düzeltme yapılmıyorsa, daha küçük olan suyu uzaklaştırma da yapılmaz." Burada delil, hakkında sorulan şeye bağlı olandan alınmıştır. Soru su uzaklaştırma hakkı hakkındadır; delil ilişkili olandan, yani daha küçük olana gönderilen daha büyükten gelir. Şuna dikkat edilmelidir: Tullius en yüksek önermeyi delillendirmenin içine şöyle almıştır: "Büyük şeyde geçerli olan küçükte de geçerli olsun"; sonra ona dayanarak delillendirmeyi yürütmüştür. Böylece birinci ciltte değinilen şey daha açık görülür: en yüksek önermeler kimi zaman, bu örnekte gösterildiği gibi, delillendirmelerin içine alınır; kimi zaman da yukarıdaki yer örneklerinde olduğu gibi delillendirmelere dışarıdan güç verir. Aynı örneği tersine çevirirsek şöyle deriz: "Küçükte geçerli olan

PL64.1079_2

A comparatione locus qui dicitur, tripartito scinditur; aut enim a comparatione majorum, aut a comparatione minorum, aut a comparatione parium nascitur. A comparatione igitur majorum est, quoties majora minoribus comparantur, hoc modo, ut quod in re majore valet, valeat in minore. Sit enim quaestio an in urbe aquam liceat arceri. In hac igitur subjectus est terminus, in urbe aqua, praedicatus vero, jus arcendi. Regi fines dicuntur quoties unusquisque ager propriis finibus terminatur. Arcet vero aquam qui eam per sua spatia meare non patitur. Faciamus igitur argumentum sic. Quoniam plus est regi fines, minus vero arceri aquam, si in civitate fines non reguntur, quod majus est, ne id quidem quod minus est, fiet, ut aqua in civitate arceatur. Hic igitur sumptum est argumentum ab eo quod in ipso haeret de quo quaeritur. Quaeritur vero de arcendae aquae jure, ab affecto scilicet, id est a majori, quod refertur ad id quod minus est. Notandum vero quod Tullius maximam propositionem argumentationi inclusit hoc modo: Quod in re majori valet, valeat in minori, et deinceps ea nixus, argumentationem expedivit, ut manifestius appareat id quod in primo volumine commemoratum est, has maximas propositiones aliquoties quidem argumentationibus includi, ut in praesenti monstratur exemplo, alias vero vires argumentationibus dare, ut in superioribus exemplis locorum. Quod si idem convertamus exemplum, dicemus: Quod in re minori valet,

PL64.1081büyükte de geçerli olsun. Şehirde su uzaklaştırılır; öyleyse sınırlar da düzeltilsin." Ama burada mesele şöyle değişir: Şehirde sınırların düzeltilmesi gerekip gerekmediği sorulur. Delil ise daha küçük olandan, yani suyun uzaklaştırılmasından alınır. Burada da delil kendisindeki yerden, yani sınırların düzeltilmesinde bulunandan, ilişkili olandan, yani daha küçükten gelir. Çünkü daha küçük olan ilişkilidir; karşılaştırıldığı şeye bakar. Burada da en yüksek önermeyi Tullius koymuştur: "Küçükte geçerli olan büyükte de geçerlidir." Eşitlerden karşılaştırma da benzer şekilde yapılır. Çünkü eşit şeylerde eşit hükümler isteyen hakkaniyetin geçerli olması gerekir. Birçok şeyde kullanım yoluyla kazanma bir yıldır: biri onları kesintisiz bir yıl kullanmışsa, taşınır mallarda olduğu gibi hukukun sağlam yetkisiyle zilyet olur. Arazinin kullanım yoluyla kazanılması ise iki yıllık süreye bağlıdır; kanunda evlerle ilgili hiçbir şey yazılı değildir. Öyleyse evin kullanımla bir yılda mı iki yılda mı kazanıldığı sorulur. Delillendirmeyi eşitlerden şöyle yaparız: Taşınmazların zilyetliği eşittir, evler taşınmazdır; arazi kullanımla iki yılda kazanıldığı gibi, eve zilyet olanın da onu iki yılda kazanması gerekir. Çünkü hakkaniyet eşit şeylerde eşit hükümler ister. Bu en yüksek önermeyi de Tullius çok açık koymuştur, ama örneği daha sıkıştırılmış olarak vermiştir ve hemen anlaşılır değildir. Şöyle der: "Arazinin kullanım yoluyla kazanılması iki yıl olduğuna göre, evinki de öyle olsun." Burada evin kullanımla kazanılmasının iki yılda olduğunu düşünüyor, ama ekliyor: "Oysa kanunda evlerden söz edilmez; evler, kullanım süresi bir yıl olan bütün öbür şeyler arasındadır." Burada ise evleri bir yılda kazanılanlar arasına koyuyor gibidir ve hiçbir şey belirlemeden, yalnız "Eşit durumlarda eşit hükümler isteyen hakkaniyet geçerli olsun" diyerek bitiriyor. Ama şöyle demek istemiş görünüyor: Evler de arazi gibi taşınmazdır; arazi iki yılda kazanılır; öyleyse evler de iki yılda kazanılsın. Sonra kendi kendine itiraz ediyor: On İki Levha Kanunu'nda evlerle ilgili hiçbir şey yazılı değildir; kanunun sessizliğiyle kullanım süresi bir yıl olan şeyler arasında kalmışlardır. Çünkü kanun arazi için iki yıllık kullanımı öngörürken evlerden söz etmemiş, bu sessizliğiyle onları kullanım süresi bir yıl olanlara katmıştır. Ama itirazı şöyle çözüyor: Hakkaniyet eşit şeylerde eşit hükümler ister. Dolayısıyla arazi ile ev eşit derecede taşınmaz olduğundan, ikisi de eşit olarak iki yılda kazanılacaktır. Burada da delil hakkında sorulan şeyin kendisindeki yerden, yani ilişkili olandan, yani eşitten yapılmıştır. Çünkü evin zilyetliği söz konusuyken delil arazilerin kullanım yoluyla kazanılmasından alınmıştır. Üzerinde konuşulan şeyin kendisine bağlı yerleri böylece açıkladıktan sonra, şimdi dışarıda olduğunu söylediği yerin örneğini veriyor. Bu, yargı otoritesinden alınan yerdir; en büyük zorunluluğu taşımasa da çok inandırıcıdır. Çünkü zorunlu şeyler kendi tabiatlarından, inandırıcı şeyler ise dışarıdan, birçok kişinin yargısıyla değerlendirilir. İnandırıcı şeyler, herkese ya da çoğunluğa ya da çok ünlü ve seçkin kişilere ya da her sanat ve ilimde bilgili olanlara doğru görünen şeylerdir; hekime hekimlikte, geometriciye geometride, öbürlerine de kendi uğraşlarında doğru görünen gibi. Bu yer hakkında şöyle konuşuyor:

Dışarıdan alınan deliller ise en çok otoriteden çıkarılır. Bu yüzden Yunanlar bu tür delillendirmelere atekhnoi*, yani sanat dışı derler.*

Bir kısım delilleri hatip kendisi çıkarır, gösterilen yerlerden bir bakıma kendisi edinir ve kendi becerisiyle arayıp bulur. Bir kısmını ise dışarıda bulunduğundan kendisi bulmaz, hazır olanları kullanır: tanıklıklar, belgeler, söylenti ve Marcus Tullius'un daha geniş ele alacağı öbürleri gibi. Çünkü hatip tanıklıkları kendisi yapmaz, hazır olanları kullanır; yargıyı da kendisi kurmaz, hazır konmuş ve kendiliğinden gelen söylentiyi davası için kullanır. Bu yüzden Yunanlar bu yerlere atekhnoi, yani sanatla ilgisiz, Tullius'un deyişiyle sanat dışı derler. Hatibin kendi sanatıyla edinilmeyip dışarıdan gelip kendini sunan şeylere haklı olarak sanat dışı denmiştir. Bunun örneği şudur:

*Örneğin şöyle cevap verirsen: Publius Scaevola, bir evin çevre payı olarak yalnız ortak duvarı örtmek için dışarı uzatılan çatıyı, o çatıdan suyun onu uzatanın evine aktığı yeri saydığına göre, sana göre hukuk budur.*

PL64.1081

valeat etiam in majori. At in urbe aqua arcetur, regantur igitur fines. Hic tamen quaestio permutatur hoc modo: Quaeritur enim an in urbe fines oporteat regi. Sed a minore sumitur argumentum, id est ab arcenda aqua, ut sit hic quoque argumentum ab eo quod in ipso est, id est ab eo quod est in regendis finibus, ab affecto scilicet, id est a minori. Id enim quod minus est affectum est, illud namque respicit ad id quod comparatur. Hic quoque maxima propositio a Tullio posita est, eaque est: Quod enim in re minori valet, valet etiam in majori. A paribus vero fit similiter comparatio. Necesse est enim ut valeat aequitas, quae paribus in rebus paria jura desiderat. Plurimarum igitur rerum usucapio annua est, ut si quis eis anno continuo fuerit usus, eas firma juris auctoritate possideat, velut rem mobilem. Fundi vero usucapio, biennii temporis spatio continetur, de aedibus in lege nihil ascriptum est. Quaeritur ergo, usus aedium unone anno, an biennio capiatur. Faciemus a paribus argumentationem, et quoniam immobilium aequa possessio est, aedes vero immobiles sunt, ut biennio fundus usucapiatur, ita etiam oportet aedes usucapere biennio possidentem. Aequitas enim paribus in rebus paria jura desiderat. Quae etiam maxima propositio a Tullio clarissime posita est, sed exemplum restrictius positum est, nec promptissime ad intelligendum. Ita namque ait, ut quoniam usus auctoritas fundi per biennium est, sit etiam aedium. Hic igitur aedium usus auctoritatem biennio fieri sentit, sed adjungit: At in lege aedes non appellantur, et sunt caeterarum omnium quarum annuus est usus. Hic rursus aedes in his videtur ponere quae annuo usucapiuntur, et concludit nihil definiens, nisi valeat aequitas, quae paribus in causis paria jura desiderat. Sed videtur ita dictum, quoniam immobiles sunt aedes ut fundus, biennio vero fundus usucapitur, aedes quoque biennio usucapiantur, et sibi ipse rursus opponit, sed in lege duodecim tabularum, de aedibus nihil ascriptum est, et inter eas relictae sunt res, taciturnitate legis, quarum est usus annuus. Nam cum de fundo praescriberet lex biennii usucapionem, tacuit aedes, et iis potius hac taciturnitate eas junxit quarum annuus est usus. Sed solvit objectionem ita, sed aequitas paribus in rebus paria jura desiderat. Itaque quoniam aeque fundus atque aedes immobiles sunt, aeque biennio usucapientur. Factum est igitur hic quoque argumentum ab eo quod in ipso est de quo quaeritur, id est ab affecto, id est pari. Nam cum agatur de aedium possessione, argumentum sumptum est ab usucapione fundorum. Expeditis igitur his locis qui in ipso de quo agitur inhaerebant, nunc jam loci ejus quem dixit esse extrinsecus, ponit exemplum. Hic vero est qui sumitur ab auctoritate judicii locus valde probabilis, etiamsi non maximae necessitatis. Quae enim necessaria sunt, haec ex propria considerantur natura. Quae vero probabilia sunt, plurimorum judicio extrinsecus ⟦aestimantur⟧. Ea namque sunt probabilia, quae videntur vel omnibus, vel pluribus, vel maxime famosis atque praecipuis, vel secundum unamquamque artem scientiamque eruditis, ut quod medico in medicina, geometrae in geometria, caeterisque in propria studiorum facultate veritatis. De quo loco sic loquitur: Quae autem assumuntur extrinsecus, ea maxime ex auctoritate dicuntur. Itaque Graeci tales argumentationes vocant, id est artis expertes. Alia quippe argumenta sunt, quae ipse elicit orator, atque ipse quodammodo ex designatis locis sibi comparat, et propria facultate conquirit. Alia quae extrinsecus posita non ipse invenit, sed praesentibus utitur et paratis, veluti testimonia, tabulae, fama, caeteraque de quibus M. Tullius latius tractaturus est. Non enim sibi ipse testimonia orator ⟦facit⟧, sed paratis utitur, nec ipse judicium facit, sed jam posito ac spontaneo rumore veniente utitur ad causam. Atque idcirco hos locos Graeci vocant, id est inartificiales, atque, ut Tullius dixit, artis expertes. Quae enim non proprio oratoris artificio comparantur, sed se extrinsecus venientia subministrant, haec jure artis expertia sunt appellata. Hujus exemplum est: Ut si ita respondeas: Quoniam P. Scaevola id solum esse ambitus aedium dixerit, quantum parietis communis tegendi causa tectum projiceretur, ex quo in tectum ejus aedes qui protexisset aqua deflueret, id tibi jus videri.

PL64.1081_2Evin çevre payı toprağı, evin çevresinin kuşattığı toprak kadardır. Scaevola, evin çevre payının toprağının çatının yayılmasıyla örtülen yer olduğunu söyledi. Çünkü çatıların daha geniş yayıldığı, saçak suyu daha uzağa düşsün diye duvarlarla eşit olmadığı açıktır. Durum böyleyken biri ortak duvarı örtmeye çalışıyordu; örtme hakkının bulunup bulunmadığı soruluyor. Sen, diyor, Trebatius, şöyle cevap verirsin: Ortak duvarı örtme hakkı, örtenin çatısından başka hiçbir yere saçak suyu dökülmemesi şartıyla vardır; saçak suyu komşunun çatısına akacaksa örtmek hukuka uygun değildir. Çünkü bu yeni saçak suyu irtifakının, komşunun rızası olmadan hiçbir hukukî geçerliliği yoktur. Ama bu cevaba şu itiraz edilirse: Evin toprağı herkesin duvarlarının kuşattığı kadar olduğuna, örten de çatıyı daha uzağa uzattığına göre böyle bile olsa örtmek hukuka uygun değildir; o zaman, diyor, cevabını Scaevola'nın otoritesiyle pekiştirirsin; Scaevola'nın evin çevre payı toprağının duvarların kuşattığı kadar değil, çatının uzatıldığı kadar olduğunu söylediğini belirtirsin. Demek ki hâlâ kendi evinin çevre payı içinde örten kişinin çatıyı uzatma hakkı vardır; ama su kendi çatısına aksın ve komşuya yeni bir irtifakla zarar vermesin. Bu meselede delil, kendilerine bağlı yerlerde düşünülmesi âdet olan konu ya da yüklem teriminden çıkarılmamıştır; bütün örneklerde bu çok özenle açıklandı. Ama delil dışarıdan alındığı için şüpheye birinin yargısı, burada cevabı otoritesine dayanan Scaevola'nınki karşı konur. Bu yüzden delilin "dışarıdan" denen yerden alındığı söylenir.

Açıklanan bu yerlerle, adeta alfabenin harfleriyle olduğu gibi, her delili

PL64.1081_2

Solum ambitus aedium est, quantum soli aedium ambitus claudit. Scaevola igitur dixit id esse ambitus aedium solum, quod tecti diffusione tegeretur. Manifestum est enim tecta latius fundi, nec parietibus adaequari, ut stillicidium longius cadat. Quae cum ita sint, quidam parietem communem tegere nitebatur, quaeritur an sit aliquod jus tegendi. Respondeas tu, inquit, Trebati, id jus esse tegendi parietis communis, ut in ejus qui tegit non aliud quodlibet tectum stillicidii aqua fundatur, alias non esse juris ut tegat quis parietem, stillicidio in vicini tecta defluente. Haec enim stillicidii servitus nova, nisi consentiente vicino, nihil juris habet. Sed si huic responso opponatur, ne sic quidem ut tegat esse juris, quandoquidem aedium solum tantum est, quantum cujusque parietes claudunt, qui vero tegit, tectum longius mittit, tu inquit, responsum tuum Scaevolae auctoritate firmabis, dicens Scaevolam respondisse hoc esse solum ambitus aedium, quantum tectum projiceretur, non quantum parietes ambirent. Jus est igitur projicere tectum, qui intra ambitum adhuc suarum aedium tegit, sed ita ut in suum tectum aqua defluat, nec vicino nova noceat servitute. In qua quaestione neque a subjecto neque a praedicato termino ductum est argumentum, quod in his locis considerari moris est, qui in ipsis haerent de quibus agitur terminis, ut in omnibus exemplis est diligentissime declaratum. Sed quia sumitur argumentum extrinsecus, dubitationi judicium cujuslibet opponitur, ut nunc Scaevolae, cujus auctoritate responsum est, atque ideo ex loco qui vocatur extrinsecus sumptum dicitur argumentum. Eis igitur locis qui sunt expositi, ad omne argumen⟦tum⟧

PL64.1083bulmak için bir işaret ve bir yol gösterilmiş olur. Peki şimdilik bu kadarı yeter mi? Senin gibi keskin zekâlı ve meşgul biri için yeter sanırım. Ama bu öğrenme ziyafetine açgözlü bir konuk buyur ettiğime göre, seni buradan doymamış göndermektense sofrada artık kalmasını yeğleyecek biçimde ağırlayacağım.

Her unsur, unsuru olduğu şeyin ilkesidir. Çünkü unsurlardan oluşan şey için unsurların ilke yerinde olması gerekir. Yukarıda gösterilen yerler de delillerin adeta birtakım ilkeleri olduğundan (delilleri kapsayan onlardır; kapsayan her şey de kapsadığı şeyin ilkesidir), Cicero yukarıda koyduğu bu yerlerin delillerin adeta unsurları gibi göründüğünü söylüyor. Çok dikkatle "adeta birtakım unsurlar" diye ekledi; çünkü delil yapımında alınan bu yerler tam anlamıyla unsur değildir, unsurlara benzerlik içindedir. Bunlar delillerin bir tür ilkesi gibi göründüğü içindir; yoksa her unsur, unsuru olduğu şeyin en küçük parçasıdır ve unsurlardan oluşan şey parçaları birbirine bağlar, harflerin kelimeyi oluşturması gibi. Yer ise delilin parçası değil, bütünüdür. Çünkü delili bulmak için verilmiş bir işaret ve gösteridir; yere bakarsan delilin nerede saklı olduğunu, nereden çıkarılması gerektiğini bilirsin. Geri kalanını Trebatius'a pek ustaca söylüyor; onun keskin zekâsının kısa şeylerle de yetinebileceğini söyleyerek onu okşuyor, üstelik hukuk meşguliyetiyle dolu olduğundan ve daha fazla okumaya vakti bulunmadığından. Ama dediği gibi öğrenmeye çok istekli olan birini bu öğrenme ziyafetine buyur ettiğinden, onu yalnızca tatmış değil doymuş olarak bırakmak istiyor; hiçbir şey eksik kalmasın, bol sofradan artan bile olsun. Sofra benzetmesinden çok hoş bir istiare yapılmıştır. Bütün yerler açıklanıp örnekleri özenle anlatıldıktan sonra, yerlerin gücü ve sırası hakkında birkaç şey tartışacağım; bunları en geniş biçimde ortaya koyduktan sonra açıklanması gereken öbür konulara geçeceğim. Ama bunu artık üçüncü ciltte yapmak gerekir, çünkü ikinci kitabın kendi ölçüsü vardır.

PL64.1083

reperiendum tanquam elementis quibusdam significatio et demonstratio datur. Utrum igitur hactenus satis est, tibi quidem tam acuto et tam occupato? puto; sed quoniam avidum hominem ad has discendi epulas recepi, sic accipiam, ut reliquiarum sit potius aliquid, quam te hinc patiar non satiatum discedere. Omne elementum principium est ejus rei cujus elementum esse perpenditur. Nam ejus quod ex elementis fit, ipsa elementa necesse est loco esse principii; ergo quoniam hi loci superius designati argumentorum quasi quaedam principia sunt (ipsi enim sunt qui continent argumenta; omne autem quod continet, ejus quod continetur principium est), idcirco ait Cicero veluti quaedam elementa argumentorum videri locos hos quos superius posuit. Cautissimeque adjecit, quasi quaedam elementa; non enim integre elementa, sed quasi in similitudine elementorum sunt hi loci qui in argumentis efficiendis sumuntur. Idcirco quoniam argumentorum quaedam videntur esse principia, alioqui elementum omne, minima pars ejus est cujus elementum est, et id quod ex elementis efficitur, partes invicem conjungit, ut litterae orationem. At vero locus, non pars argumenti, sed totum est. Est enim significatio quaedam, et demonstratio ad reperiendum argumentum data, ut si locum respexeris, noveris ubi conditur, unde duci debeat argumentum. Sed reliqua ad Trebatium expeditissime dicta sunt, blanditurque ei etiam brevia posse sufficere acuminis praerogativa, praesertim cum sit juris occupatione districtus, et tempus legendi plura non habeat. Sed quoniam, ut inquit, avidissimum studii ad has doctrinarum epulas recepit, non vult degustatum, sed satiatum relinquere, ut non desit aliquid, sed de pleno etiam relinquatur, factaque est a convivando translatio jucundissima. Declaratis igitur locis omnibus, eorumque exemplis diligenter expositis, pauca quaedam de locorum vi atque ordine disputabo, quibus plenissima disputatione expeditis, ad ea quae restant explananda transgrediar. Sed id tertio jam volumine faciendum est, quoniam secundus liber habet proprium modum. LIBER TERTIUS.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…