İçeriğe geç

Kavram

Ira

Yunanca
ὀργή (orgē); θυμός (thymos)
Latince
ira; iracundia (öfkelilik)
Almanca
Zorn
Fransızca
colère
İngilizce
anger
Türkçe
öfke (iracundia: öfkelilik; irasci: öfkelenmek)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte ira öfke, kızgınlık; Roma ahlâkında yerinde bir öfke (haklı öfke) erdemli sayılabilir. Felsefede iki çizgi vardır: (1) Peripatetik: öfke ölçülü olduğunda yararlıdır, cesaretin bileği taşıdır (Aristoteles, mesotēs); (2) Stoacı: öfke bir perturbatio'dur, yani yanlış bir yargıya (haksızlığa uğradım, öç almam doğru) verilen onaydır; ölçülüsü olmaz, kökünden sökülmelidir. Seneca De ira'da bu ikinci tezi savunur: öfke "haksızlığa uğradığı izlenimiyle" (species iniuriae) başlar, onaya dönüşünce gerçek öfke olur; bilge öfkelenmez.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles orgē: küçümsenmeye karşı öç isteği; ölçülü öfke övülür thymos
MÖ 45 Cicero Stoacı perturbatio sınıflamasında ira ve iracundia Cicero, Tusculanae disputationes IV
MS 1. yy Seneca Bilgeye haksızlık dokunmadığı için öfke de dokunmaz Seneca, De constantia sapientis
MS 1. yy Seneca Öfkenin tarifi, doğuşu, zararları ve tedavisi Seneca, De ira

Dönüşüm: kahramanın ve haklının erdemli tutkusundan, Stoacılarda yanlış bir yargının ürünü olan bir hastalığa; Hristiyan düşüncede ise yedi ölümcül günahtan biri (ira) ile Tanrı'nın haklı gazabı (ira Dei) arasında bölünme.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca ὀργή (orgē), θυμός (thymos) Aristoteles: orgē, haksız yere küçümsendiğini düşünenin öç alma isteğidir (Rhet. 2.2); Platon'da ruhun thymos kısmı (thymos). Stoa: orgē, epithymia'nın (arzu) bir türü sayılır: haksızlığa uğradığını sananın öç alma arzusu.
Latince ira; iracundia ira tek tek öfke patlaması, iracundia öfkeye yatkınlık, öfkeli mizaç (Tusc. 4.27; De ira 1.4.1). Fiil irasci "öfkelenmek", sıfat iratus "öfkeli", iracundus "öfkesi burnunda, öfkeli yaradılışlı".
Almanca / Fransızca Zorn / colère
İngilizce anger

Türkçe karşılığı

öfke. hiddet: Arapça, şiddetli öfke; tek tek patlamaya uygundur ama Türkçede eski ve resmîdir. gazap: Kur'an ve kelam dilinde Tanrı'nın gazabıdır; Seneca'nın tanrısı öfkelenmez. kızgınlık: hafif ve gündeliktir. Tercih: öfke; iracundia "öfkelilik" ya da "öfkeye yatkınlık", iracundus "öfkeli (yaradılışlı)".

"Öfke" Türkçede hem ani patlamayı hem uzun süren kini karşılayabilen canlı bir kelimedir; Seneca'nın konusu da tam bu geniş alandır. "Gazap" seçilseydi metin teolojik bir tona bürünür ve Seneca'nın asıl tezi (öfke insanın kendi yargısından doğan, akla aykırı bir hâldir) gölgelenirdi.

Atıf ve kaynak notu

Seneca'nın öfke tarifleri (De ira 1.2.3b, 1.3) kendi sözüdür, ama Khrysippos'un ve Poseidonios'un (kayıp) tutkular üzerine eserlerine dayanır.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: öfke, öfkenin, öfkeyi, öfkesi, gazap, öfkelerine

Metinlerde işaretlendiği yerler

37 yer · 37 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.