Kavram
Ira
- Yunanca
- ὀργή (orgē); θυμός (thymos)
- Latince
- ira; iracundia (öfkelilik)
- Almanca
- Zorn
- Fransızca
- colère
- İngilizce
- anger
- Türkçe
- öfke (iracundia: öfkelilik; irasci: öfkelenmek)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte ira öfke, kızgınlık; Roma ahlâkında yerinde bir öfke (haklı öfke) erdemli sayılabilir. Felsefede iki çizgi vardır: (1) Peripatetik: öfke ölçülü olduğunda yararlıdır, cesaretin bileği taşıdır (Aristoteles, mesotēs); (2) Stoacı: öfke bir perturbatio'dur, yani yanlış bir yargıya (haksızlığa uğradım, öç almam doğru) verilen onaydır; ölçülüsü olmaz, kökünden sökülmelidir. Seneca De ira'da bu ikinci tezi savunur: öfke "haksızlığa uğradığı izlenimiyle" (species iniuriae) başlar, onaya dönüşünce gerçek öfke olur; bilge öfkelenmez.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | orgē: küçümsenmeye karşı öç isteği; ölçülü öfke övülür | thymos |
| MÖ 45 | Cicero | Stoacı perturbatio sınıflamasında ira ve iracundia | Cicero, Tusculanae disputationes IV |
| MS 1. yy | Seneca | Bilgeye haksızlık dokunmadığı için öfke de dokunmaz | Seneca, De constantia sapientis |
| MS 1. yy | Seneca | Öfkenin tarifi, doğuşu, zararları ve tedavisi | Seneca, De ira |
Dönüşüm: kahramanın ve haklının erdemli tutkusundan, Stoacılarda yanlış bir yargının ürünü olan bir hastalığa; Hristiyan düşüncede ise yedi ölümcül günahtan biri (ira) ile Tanrı'nın haklı gazabı (ira Dei) arasında bölünme.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | ὀργή (orgē), θυμός (thymos) | Aristoteles: orgē, haksız yere küçümsendiğini düşünenin öç alma isteğidir (Rhet. 2.2); Platon'da ruhun thymos kısmı (thymos). Stoa: orgē, epithymia'nın (arzu) bir türü sayılır: haksızlığa uğradığını sananın öç alma arzusu. |
| Latince | ira; iracundia | ira tek tek öfke patlaması, iracundia öfkeye yatkınlık, öfkeli mizaç (Tusc. 4.27; De ira 1.4.1). Fiil irasci "öfkelenmek", sıfat iratus "öfkeli", iracundus "öfkesi burnunda, öfkeli yaradılışlı". |
| Almanca / Fransızca | Zorn / colère | |
| İngilizce | anger |
Türkçe karşılığı
öfke. hiddet: Arapça, şiddetli öfke; tek tek patlamaya uygundur ama Türkçede eski ve resmîdir. gazap: Kur'an ve kelam dilinde Tanrı'nın gazabıdır; Seneca'nın tanrısı öfkelenmez. kızgınlık: hafif ve gündeliktir. Tercih: öfke; iracundia "öfkelilik" ya da "öfkeye yatkınlık", iracundus "öfkeli (yaradılışlı)".
"Öfke" Türkçede hem ani patlamayı hem uzun süren kini karşılayabilen canlı bir kelimedir; Seneca'nın konusu da tam bu geniş alandır. "Gazap" seçilseydi metin teolojik bir tona bürünür ve Seneca'nın asıl tezi (öfke insanın kendi yargısından doğan, akla aykırı bir hâldir) gölgelenirdi.
Atıf ve kaynak notu
Seneca'nın öfke tarifleri (De ira 1.2.3b, 1.3) kendi sözüdür, ama Khrysippos'un ve Poseidonios'un (kayıp) tutkular üzerine eserlerine dayanır.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: öfke, öfkenin, öfkeyi, öfkesi, gazap, öfkelerine
Metinlerde işaretlendiği yerler
37 yer · 37 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Seneca, Bilgenin Sarsılmazlığı Üzerine9.3
- Seneca, Öfke Üzerine1.1.1
- Seneca, Ruh Huzuru Üzerine6.3
- Seneca, Hayatın Kısalığı Üzerine7.1
- Seneca, Polybius'a Teselli9
- Seneca, Merhamet Üzerine1.1.3
- Seneca, İyilikler Üzerine6.30.5
- Seneca, Tabiat Meseleleri1.5.7
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları1.4.8
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi1.11.12
- Augustinus, Düzen Üzerine2.25
- Augustinus, Hakiki Din Üzerine45
- Augustinus, Seksen Üç Muhtelif Mesele1_17
- Augustinus, Simplicianus'a Muhtelif Meseleler1_28
- Augustinus, İtiraflar1.4
- Augustinus, Teslis Üzerine77_2
- Augustinus, Tanrı Devleti9.5
- Augustinus, El Kitabı (İman, Ümit ve Sevgi Üzerine)33
- Augustinus, Ruh ve Harf Üzerine13
- Augustinus, Tabiat ve Lütuf Üzerine2
- Augustinus, Lütuf ve Hür İrade ÜzerinePL44.893_2
- Augustinus, Azizlerin Takdiri ÜzerinePL44.971
- Augustinus, Sebat Lütfu ÜzerinePL45.1003
- Augustinus, Yalana Karşı21
- Augustinus, Tashihler1.18.6
- Boethius, Felsefenin Tesellisi1.M5
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1073_2
- Boethius, Aritmetik Üzerine32
- Boethius, Musiki ÜzerinePL63.1169_2
- Pseudo-Dionysios Areopagites, Dionysios Külliyatıs078
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler8.11_6
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)1.9
- Sevillalı Isidorus, Hükümler1.5
- Sevillalı Isidorus, Eşanlamlılar (Günahkâr Ruhun Ağıtı)1_4
- Descartes, İlk Felsefe Üzerine Meditasyonlar27
- Descartes, Ruhun TutkularıAT11.378
- Nietzsche, Tan KızıllığıM-38