Seneca
Ruh Huzuru Üzerine
De tranquillitate animi
1.1Serenus: Kendimi yoklarken, Seneca, bazı kusurlarım açıkta duruyordu, elimle tutabileceğim kadar ortadaydılar; bazıları daha karanlıktı, bir köşeye gizlenmişti; bazıları da sürekli değildi, aralıklarla geri geliyordu. Bunlara en sıkıntı verenleri bile diyebilirim; başıboş dolaşan, fırsat buldukça saldıran düşmanlar gibidirler: onlar yüzünden insan ne savaştaki gibi hazırlıklı olabilir, ne barıştaki gibi kaygısız.
Inquirenti mihi in me quaedam uitia apparebant, Seneca, in aperto posita, quae manu prehenderem, quaedam obscuriora et in recessu, quaedam non continua, sed ex interuallis redeuntia, quae uel molestissima dixerim, ut hostes uagos et ex occasionibus assilientes, per quos neutrum licet, nec tamquam in bello paratum esse nec tamquam in pace securum.
1.2Yine de kendimde en çok şu hâli yakalıyorum (hekime doğruyu neden itiraf etmeyeyim?): korktuğum ve nefret ettiğim şeylerden ne gerçekten kurtulmuşum, ne de yeniden onlara tutsağım. Pek kötü olmasa da pek sızlanan, pek huysuz bir durumdayım: ne hastayım ne sağlıklı.
Illum tamen habitum in me maxime deprehendo (quare enim non uerum ut medico fatear?), nec bona fide liberatum me iis quae timebam et oderam, nec rursus obnoxium. In statu ut non pessimo, ita maxime querulo et moroso positus sum nec aegroto nec ualeo.
1.3Bütün faziletlerin başlangıçlarının körpe olduğunu, zamanla onlara sertlik ve güç geldiğini söylemene gerek yok. Göze görünmek için çaba gösterilen şeylerin de, yani itibarın, belagat şöhretinin ve başkalarının oyuna bağlı olan her şeyin, zamanla güçlendiğini bilmiyor değilim: gerçek güç kazandıranlar da, hoşa gitmek için bir tür boyayla süslenenler de yılların geçmesini bekler; ta ki uzun süre yavaş yavaş onlara rengini verinceye kadar. Ama ben, şeylere sağlamlık kazandıran alışkanlığın bu kusuru içime daha derinden çakmasından korkuyorum: kötü şeylerle de iyi şeylerle de uzun süre içli dışlı olmak insana onları sevdirir.
Non est quod dicas omnium uirtutum tenera esse principia, tempore illis duramentum et robur accedere. Non ignoro etiam quae in speciem laborant, dignitatem dico et eloquentiae famam et quicquid ad alienum suffragium uenit, mora conualescere: et quae ueras uires parant et quae ad placendum fuco quodam subornantur exspectant annos donec paulatim colorem diuturnitas ducat. Sed ego uereor ne consuetudo, quae rebus affert constantiam, hoc uitium mihi altius figat: tam malorum quam bonorum longa conuersatio amorem induit.
1.4İki şey arasında kararsız kalan, ne doğruya yiğitçe ne de eğriye meyleden bu ruh zaafının nasıl bir şey olduğunu sana bir kerede değil, ancak parça parça gösterebilirim. Başıma gelenleri söyleyeyim; hastalığa adını sen bulursun.
Haec animi inter utrumque dubii, nec ad recta fortiter nec ad praua uergentis, infirmitas qualis sit, non tam semel tibi possum quam per partes ostendere. Dicam quae accidant mihi; tu morbo nomen inuenies.
1.5Tutumluluğu çok sevdiğimi itiraf ederim. Gösteriş için serilmiş bir yatak değil; sandıktan çıkarılmış, ağırlıklarla ve onu parlamaya zorlayan bin türlü mengeneyle preslenmiş bir elbise değil, evde dokunmuş, ucuz, ne saklarken ne giyerken insanı kaygılandıran bir elbise hoşuma gider. Hoşuma giden yemek, hizmetkâr takımlarının ne hazırladığı ne de seyrettiği, günler öncesinden ısmarlanmamış, birçok elden geçerek sunulmamış, kolay bulunur, kolay hazırlanır bir yemektir: içinde uzaklardan getirilmiş ya da pahalı hiçbir şey yoktur, her yerde bulunur, ne servete ne bedene ağır gelir, girdiği yoldan geri çıkmaz. Hoşuma giden, süssüz bir hizmetkâr, evde doğmuş acemi bir köle çocuğu; köylü babamdan kalma, üzerinde hiçbir ustanın adı olmayan ağır gümüş takım; benekleri türlü türlü olduğu için göze çarpan, zarif sahipleri arasında elden ele geçtikçe bütün şehrin tanıdığı bir masa değil, kullanılmak için konmuş, hiçbir davetlinin gözünü ne zevkle oyalayan ne de kıskançlıkla tutuşturan bir masa.
Bunlar iyiden iyiye hoşuma gitmişken, köle okulundan yetişmiş bir hizmetkâr takımının ihtişamı gözümü kamaştırır: bir tören alayındakinden daha özenle giydirilmiş, altınlarla süslenmiş köleler, pırıl pırıl hizmetkârlardan oluşan bir sürü; üzerine basılan zeminiyle bile pahalı bir ev, servetin her köşeye saçıldığı, tavanlarının bile parladığı konaklar; batan servetlerin peşine takılıp onlara eşlik eden kalabalık. Dibine kadar berrak, sofraların çevresinde dolanan sulardan, sahnelerine yakışır ziyafetlerden ne söz edeyim? Uzun süre tutumluluğun kuytusunda yaşadıktan sonra gelen beni lüks büyük bir parlaklıkla sardı, her yanımda çınladı. Bakışım biraz sendeler; ona karşı gözlerimden çok ruhumu kaldırabiliyorum. Oradan daha kötü olarak değil ama daha kederli olarak dönerim; o değersiz eşyalarımın arasında artık o kadar dik başla yürümem; içimi sessiz bir burukluk ve "acaba onlar daha mı iyi" şüphesi kemirir. Bunların hiçbiri beni değiştirmez, ama hiçbiri de sarsmadan bırakmaz.
Öğretmenlerimin buyruklarına uymak ve devlet işlerinin tam ortasına atılmak hoşuma gider; makamlara ve fasces'lere talip olmak hoşuma gider; elbette erguvana ya da liktorların değneklerine kapıldığım için değil, dostlarıma, akrabalarıma, bütün vatandaşlara, sonra da bütün ölümlülere daha hazır ve daha faydalı olmak için. Hevesliyim ama acemiyim; Zenon'un, Kleanthes'in, Khrysippos'un peşinden giderim; oysa onların hiçbiri devlet işlerine girmemiş, ama hiçbiri de öğrencilerini oraya göndermekten geri durmamıştır. Böyle çarpışmalara alışık olmayan ruhuma bir şey çarpıp onu sarstığında, insan hayatında çokça olduğu gibi onura yakışmayan ya da kolay yürümeyen bir şeyle karşılaştığımda, ya da pek değer verilmeyecek işler çok zamanımı istediğinde, inzivaya dönerim; tıpkı sürülerin, yorgun da olsalar, eve dönerken adımlarının hızlanması gibi. O zaman hayatımı yeniden dört duvar arasına kapatmak hoşuma gider: bu kadar büyük bir harcamaya değecek hiçbir karşılık vermeyecek olan kimse benden tek bir gün almasın; ruh kendine tutunsun, kendini işlesin, kendisine yabancı hiçbir işe, bir yargıcın önüne gidecek hiçbir şeye karışmasın; kamusal ve özel kaygılardan arınmış huzur sevilsin.
Ama daha güçlü bir okuma ruhumu kaldırdığında, soylu örnekler beni dürttüğünde, foruma koşmak, birine sesimi, birine emeğimi ödünç vermek isterim; faydası olmasa bile faydalı olmaya çalışacak bir emek; kötü yönde gelişen bir talihle şımarmış birinin forumdaki kibrini dizginlemek isterim. İlmî çalışmalarda da, vallahi, şeylerin kendisine bakmanın ve onlar için konuşmanın, sözü ise şeylere bırakmanın daha iyi olduğunu düşünürüm; öyle ki söz, şeyler onu nereye götürürse oraya özenti olmadan gitsin. "Yüzyıllar boyu sürecek eserler yazmaya ne gerek var? Gelecek kuşaklar senden söz etsin diye uğraşmayı bırakmayacak mısın? Ölmek için doğdun: sessiz bir cenaze daha az sıkıntı verir. Öyleyse zamanını doldurmak için, kendi işine yarasın diye, ilan için değil, sade bir üslupla bir şeyler yaz: günü için çalışanın daha az emeğe ihtiyacı vardır."
Sonra yine, ruh düşüncelerin büyüklüğüyle yükseldiğinde kelimelerde de iddialı olur; daha yüksekten soluduğu gibi daha yüksekten konuşmak da ister, söz de konunun yüceliğine çıkar. O zaman kuralı ve daha sıkı yargıyı unutur, daha yükseklere uçarım, artık benim olmayan bir ağızla. Tek tek şeyleri daha uzun anlatmayayım: her şeyde, iyiye yönelmiş zihnimin bu zaafı peşimi bırakmıyor. Ondan yavaş yavaş akıp gitmekten, ya da daha kaygı verici olanı, hep düşecekmiş gibi asılı kalmaktan korkuyorum; belki de durum benim görebildiğimden daha ciddidir. Çünkü kendimize ait olana yakınlıkla bakarız ve sevgi her zaman yargıya engel olur. Sanırım birçokları, ulaştıklarını sanmasalardı, kendilerindeki bazı şeyleri gizlemeselerdi, bazılarının üzerinden gözleri kapalı atlamasalardı bilgeliğe ulaşabilirdi. Başkalarının dalkavukluğuyla kendi dalkavukluğumuzdan daha çok mahvolduğumuzu sanmana gerek yok. Kim kendine doğruyu söylemeye cesaret etmiştir? Öven ve yaltaklanan sürülerin arasında yaşayan kim, yine de en çok kendine yaranmamıştır? Bu yüzden rica ediyorum: bu dalgalanmamı durduracak bir çaren varsa, beni sana huzurumu borçlu olmaya layık gör. Ruhun bu hareketlerinin tehlikeli olmadığını, hiçbir fırtına getirmediğini biliyorum; şikâyet ettiğim şeyi sana doğru bir benzetmeyle anlatayım: beni hırpalayan fırtına değil, deniz tutması.
Tenet me summus amor parsimoniae, fateor: placet non in ambitionem cubile compositum, non ex arcula prolata uestis, non ponderibus ac mille tormentis splendere cogentibus expressa, sed domestica et uilis, nec seruata nec sumenda sollicite; 6 placet cibus quem nec parent familiae nec spectent, non ante multos imperatus dies nec multorum manibus ministratus, sed parabilis facilisque, nihil habens arcessiti pretiosiue, ubilibet non defuturus, nec patrimonio nec corpori grauis, non rediturus qua intrauerit; 7 placet minister incultus et rudis uernula, argentum graue rustici patris sine ullo nomine artificis, et mensa non uarietate macularum conspicua nec per multas dominorum elegantium successiones ciuitati nota, sed in usum posita, quae nullius conuiuae oculos nec uoluptate moretur nec accendat inuidia. 8 Cum bene ista placuerunt, praestringit animum apparatus alicuius paedagogii, diligentius quam in tralatu uestita et auro culta mancipia et agmen seruorum nitentium, iam domus etiam qua calcatur pretiosa et, diuitiis per omnes angulos dissipatis, tecta ipsa fulgentia, et assectator comesque patrimoniorum pereuntium populus. Quid perlucentes ad imum aquas et circumfluentes ipsa conuiuia, quid epulas loquar scaena sua dignas? 9 Circumfudit me ex longo frugalitatis situ uenientem multo splendore luxuria et undique circumsonuit: paulum titubat acies, facilius aduersus illam animum quam oculos attollo; recedo itaque non peior, sed tristior, nec inter illa friuola mea tam altus incedo, tacitusque morsus subit et dubitatio numquid illa meliora sint. Nihil horum me mutat, nihil tamen non concutit. 10 Placet imperia praeceptorum sequi et in mediam ire rem publicam; placet honores fascesque non scilicet purpura aut uirgis abductum capessere, sed ut amicis propinquisque et omnibus ciuibus, omnibus deinde mortalibus paratior utiliorque sim: promptus, imperitus, sequor Zenona, Cleanthen, Chrysippum, quorum tamen nemo ad rem publicam accessit, et nemo non misit. 11 Vbi aliquid animum insolitum arietari percussit, ubi aliquid occurrit aut indignum, ut in omni uita humana multa sunt, aut parum ex facili flens, aut multum temporis res non magno aestimandae poposcerunt, ad otium conuertor, et, quemadmodum pecoribus, fatigatis quoque, uelocior domum gradus est. 12 Placet intra parietes rursus uitam coercere: nemo ullum auferat diem, nihil dignum tanto impendio redditurus; sibi ipse animus haereat, se colat, nihil alieni agat, nihil quod ad iudicem spectet; ametur expers publicae priuataeque curae tranquillitas. 13 Sed, ubi lectio fortior erexit animum et aculeos subdiderunt exempla nobilia, prosilire libet in forum, commodare alteri uocem, alteri operam, etiam si nihil profuturam, tamen conaturam prodesse, alicuius coercere in foro superbiam male secundis rebus elati. 14 In studiis puto mehercules melius esse res ipsas intueri et harum causa loqui, ceterum uerba rebus permittere, ut qua duxerint, hac inelaborata sequatur oratio. Quid opus est saeculis duratura componere? Vis tu non id agere, ne te posteri taceant! Morti natus es: minus molestiarum habet funus tacitum. Itaque occupandi temporis causa in usum tuum, non in praeconium, aliquid simplici stilo scribe: minore labore opus est studentibus in diem. 15 Rursus, ubi se animus cogitationum magnitudine leuauit, ambitiosus in uerba est altiasque ut spirare, ita eloqui gestit, et ad dignitatem rerum exit oratio. Oblitus tum legis pressiorisque iudicii, sublimius feror et ore iam non meo. 16 Ne singula diutius persequar, in omnibus rebus haec me sequitur bonae mentis infirmitas, cui ne paulatim defluam uereor, aut, quod est sollicitius, ne semper casuro similis pendeam et plus fortasse sit quam quod ipse peruideo. Familiariter enim domestica aspicimus, et semper iudicio fauor officit. 17 Puto multos potuisse ad sapientiam peruenire, nisi putassent se peruenisse, nisi quaedam in se dissimulassent, quaedam opertis oculis transiluissent. Non est enim quod magis aliena iudices adulatione nos perire quam nostra. Quis sibi uerum dicere ausus est? quis non, inter laudantium blandientiumque positus greges, plurimum tamen sibi ipse assentatus est? 18 Rogo itaque, si quod habes remedium quo hanc fluctuationem meam sistas, dignum me putes qui tibi tranquillitatem debeam. Non esse periculosos hos motus animi nec quicquam tumultuosi afferentes scio; ut uera tibi similitudine id de quo queror exprimam, non tempestate uexor, sed nausea:
1.5_2Bu kötülük her neyse onu benden al; karayı gözüyle gördüğü hâlde hâlâ çırpınan birine yardım et.
detrahe ergo quicquid hoc est mali, et succurre in conspectu terrarum laboranti.
2.1Seneca: Vallahi, Serenus, ben de uzun zamandır içimden soruyorum: ruhun böyle bir hâlini neye benzeteyim? Onu en çok, uzun ve ağır bir hastalıktan kurtulduktan sonra ara sıra hafif kıpırtılara, küçük rahatsızlıklara tutulan insanlara yakıştırabilirim. Hastalığın kalıntılarından kurtulmuşlardır, ama yine de kuşkular onları huzursuz eder; artık sağlıklı oldukları hâlde hekimlere bileklerini uzatır, bedenlerindeki her sıcaklıktan kuşkulanırlar. Bunların bedeni, Serenus, yeterince sağlıklı olmadığından değil, sağlığa yeterince alışmadığından böyledir; tıpkı fırtınadan sonra dinmiş durgun bir denizin de hâlâ bir titreyişi, bir kıpırtısı olması gibi.
Quaero mehercules iamdudum, Serene, ipse tacitus, cui talem affectum animi similem putem, nec ulli propius admouerim exemplo quam eorum qui, ex longa et graui ualetudine expliciti, motiunculis leuibusque interim offensis perstringuntur et, cum reliquias effugerunt, suspicionibus tamen inquietantur medicisque iam sani manum porrigunt et omnem calorem corporis sui calumniantur. Horum, Serene, non parum sanum est corpus, sed sanitati parum assueuit, sicut est quidam tremor etiam tranquilli maris motusque, cum ex tempestate requieuit.
2.2Bu yüzden, üzerinden geçtiğimiz o daha sert çarelere, yani kimi yerde kendine karşı direnmene, kimi yerde kendine kızmana, kimi yerde üstüne sertçe basmana gerek yok. En sona kalan çareye ihtiyacın var: kendine güvenmen ve doğru yolda gittiğine inanman; her yana koşuşan birçok kişinin, bazıları da yolun hemen kıyısında dolaşan kişilerin çapraz izlerine hiç kapılmadan.
Opus est itaque non illis durioribus, quae iam transcucurrimus, ut alicubi obstes tibi, alicubi irascaris, alicubi instes grauis, sed illo quod ultimum uenit, ut fidem tibi habeas et recta ire te uia credas, nihil auocatus transuersis multorum uestigiis passim discurrentium, quorundam circa ipsam errantium uiam.
2.3Senin istediğin ise büyük, en yüksek ve tanrıya yakın bir şeydir: sarsılmamak. Yunanlılar ruhun bu sağlam duruşuna euthymia derler; Demokritos'un bu konuda harika bir kitabı vardır. Ben buna huzur diyorum. Çünkü kelimeleri taklit edip onların kalıbına göre aktarmak gerekmez; söz konusu olan şeyin kendisine bir ad konmalıdır ve bu ad Yunanca adın görüntüsünü değil, gücünü taşımalıdır.
Quod desideras autem magnum et summum est deoque uicinum, non concuti. Hanc stabilem animi sedem Graeci euthymian uocant, de qua Democriti uolumen egregium est, ego tranquillitatem uoco: nec enim imitari et transferre uerba ad illorum formam necesse est; res ipsa de qua agitur aliquo signanda nomine est, quod appellationis graecae uim debet habere, non faciem.
2.4Öyleyse ruhun nasıl hep aynı, rüzgârı arkasına almış bir akışla gidebileceğini, kendine iyi davranıp kendine ait olana sevinçle bakabileceğini, bu sevinci kesintiye uğratmadan, hiç yükselmeden ve hiç alçalmadan sakin bir hâlde kalabileceğini arıyoruz. Huzur bu olacaktır. Ona nasıl ulaşılabileceğini genel olarak araştıralım; sen bu herkese açık ilaçtan istediğin kadarını alırsın.
Ergo quaerimus quomodo animus semper aequali secundoque cursu eat propitiusque sibi sit et sua laetus aspiciat et hoc gaudium non interrumpat, sed placido statu maneat, nec attollens se umquam nec deprimens. Id tranquillitas erit. Quomodo ad hanc perueniri possit in uniuersum quaeramus; sumes tu ex publico remedio quantum uoles.
2.5Bu arada kusurun bütünü ortaya serilmeli; herkes ondan kendi payını tanıyacaktır. Sen de aynı zamanda anlayacaksın ki gösterişli bir iddiaya bağlanmış, büyük bir unvanın altında çırpınan, rol yapmayı istekten çok utançtan sürdüren insanlara göre, senin kendinden bıkkınlığınla uğraşın çok daha azdır.
Totum interim uitium in medium protrahendum est, ex quo agnoscet quisque partem suam. Simul tu intelleges quanto minus negotii habeas cum fastidio tui quam ii quos, ad professionem speciosam alligatos et sub ingenti titulo laborantes, in sua simulatione pudor magis quam uoluntas tenet.
2.6Hepsi aynı durumdadır: hem hafiflikten, bıkkınlıktan, hedeflerini durmadan değiştirmekten bunalan, hep bıraktıklarını daha çok beğenenler, hem de gevşeyip esneyenler. Uykusu zor gelenler gibi dönüp duran, kendini bir öyle bir böyle yerleştiren, sonunda dinlenmeyi yorgunlukta bulanları da ekle: hayatlarının düzenini durmadan değiştirirler ve sonunda, değişiklikten nefret ettikleri için değil, yeniliğe artık üşenen yaşlılık onları yakaladığı için, bulundukları hâlde kalırlar. Bir de, kararlılıkları yüzünden değil tembellikleri yüzünden yerinden kımıldamayanları ekle: bunlar istedikleri gibi değil, başladıkları gibi yaşarlar.
Omnes in eadem causa sunt, et hi qui leuitate uexantur ac taedio assiduaque mutatione propositi, quibus semper magis placet quod reliquerunt, et illi qui marcent et oscitantur. Adice eos qui non aliter quam quibus difficilis somnus est uersant se et hoc atque illo modo componunt, donec quietem lassitudine inueniant: statum uitae suae reformando subinde, in eo nouissime manent, in quo illos non mutandi odium, sed senectus ad nouandum pigra deprehendit. Adice et illos, qui non constantiae uitio parum lenes sunt, sed inertiae, et uiuunt non quomodo uolunt, sed quomodo coeperunt.
2.7Bunların sayısız özelliği vardır, ama kusurun tek bir sonucu vardır: kendinden hoşnutsuzluk. Bu, ruhun dengesizliğinden, ürkek ya da pek başarılı olmayan arzulardan doğar: insanlar ya arzuladıkları kadarına cesaret edemezler ya da ona ulaşamazlar ve bütünüyle umuda doğru uzanırlar. Hep kararsız ve oynaktırlar; askıda kalanların başına gelmesi zorunlu olan budur. Dileklerine her yoldan koşarlar, kendilerine yakışıksız ve zor şeyler öğretir, kendilerini bunlara zorlarlar; emek ödülsüz kalınca da boşa çıkmış bir rezillik onlara işkence eder: kötü şeyler istedikleri için değil, boşuna istedikleri için üzülürler.
Innumerabiles deinceps proprietates sunt, sed unus effectus uitii, sibi displicere. Hoc oritur ab intemperie animi et cupiditatibus timidis aut parum prosperis, ubi aut non audent quantum concupiscunt aut non consequuntur, et in spem toti prominent. Semper instabiles mobilesque sunt, quod necesse est accidere pendentibus. Ad uota sua omni uia tendunt et inhonesta se ac difficilia docent coguntque, et, ubi sine praemio labor est, torquet illos irritum dedecus, nec dolent praua, sed frustra uoluisse.
2.8O zaman hem başladıklarına pişmanlık hem yeniden başlamaktan korku onları sarar; içlerine, hiçbir çıkış bulamayan ruhun o çalkantısı sızar, çünkü ne arzularına hükmedebilirler ne de onlara boyun eğebilirler; bir de önünü açamayan bir hayatın oyalanması ve boşa çıkmış dileklerin arasında uyuşup kalmış ruhun küflenmesi.
Tunc illos et paenitentia coepti tenet et incipiendi timor, subrepitque illa animi iactatio non inuenientis exitum, quia nec imperare cupiditatibus suis nec obsequi possunt, et cunctatio uitae parum se explicantis et inter destituta uota torpentis animi situs.
2.9Zahmetli bahtsızlıklarından nefret edip inzivaya ve kendi köşelerindeki çalışmalara sığındıklarında bütün bunlar daha da ağırlaşır. Kamu işlerine yönelmiş, eyleme hevesli, tabiatça huzursuz olan ruh bunlara katlanamaz; çünkü elbette kendinde yeterince avuntu bulamaz. Bu yüzden, işlerin koşuşturanlara sunduğu oyalanmalar elinden alınınca evi, yalnızlığı, dört duvarı çekemez; kendi başına bırakıldığında kendine istemeye istemeye bakar.
Quae omnia grauiora sunt ubi odio infelicitatis operosae ad otium perfugerunt ac secreta studia, quae pati non potest animus ad ciuilia erectus agendique cupidus et natura inquies, parum scilicet in se solaciorum habens. Ideo, detractis oblectationibus quas ipsae occupationes discurrentibus praebent, domum, solitudinem, parietes non fert; inuitus aspicit se sibi relictum.
2.10Şu bıkkınlık, kendinden hoşnutsuzluk, hiçbir yerde durulmayan ruhun çalkanıp durması, kendi inzivasına kederle ve hastalıklı bir sabırla katlanmak buradan gelir; özellikle de sebeplerini itiraf etmekten utandıklarında ve utanç azapları içeri sürdüğünde: dar bir yere kapatılmış arzular çıkış bulamayıp kendi kendilerini boğarlar. Keder ve gevşeklik, kararsız zihnin bin türlü dalgalanması buradan gelir: başlanmış umutlar onu askıda tutar, yitirilmiş umutlar kederlendirir. Kendi inzivasından nefret edip yapacak hiçbir işleri olmadığından yakınanların o hâli, başkalarının yükselişine karşı en düşmanca kıskançlık buradan gelir (çünkü bahtsız tembellik hasedi besler; kendileri yükselemedikleri için herkesin yıkılmasını isterler). Sonra başkalarının ilerleyişinden duyduğu bu tiksinti ve kendi ilerleyişinden umut kesmesi yüzünden ruh talihe öfkelenir, çağından yakınır, köşelere çekilir ve kendi cezasının üzerine kuluçkaya yatar; çünkü kendinden bıkmış, kendinden usanmıştır.
İnsan ruhu tabiatça kıvraktır ve harekete yatkındır. Kendini kışkırtacak, kendini dağıtacak her malzeme hoşuna gider; en kötü yaratılışlılara daha da hoş gelir, onlar işlerin içinde seve seve aşınırlar. Bazı yaralar kendilerine zarar verecek elleri arar, dokunulmaktan hoşlanır; bedenin çirkin uyuzu da kaşıyan her şeyden zevk alır. Arzuların kötü yaralar gibi patlak verdiği bu zihinler için de zahmetin ve sıkıntının bir haz olduğunu söyleyebilirim. Çünkü bedenimizi de belli bir acıyla birlikte hoşnut eden şeyler vardır: dönüp durmak, henüz yorulmamış yanını değiştirmek, bir o yana bir bu yana yatarak serinlemek. Homeros'un Akhilleus'u da böyledir: kâh yüzüstü, kâh sırtüstü, kendini türlü türlü durumlara sokar. Hiçbir şeye uzun süre katlanamamak ve değişikliklere ilaç gibi başvurmak hastanın kendine özgü hâlidir.
Böylece amaçsız yolculuklara çıkılır, kıyılar dolaşılır; hep elindekine düşman olan hafiflik kendini kâh denizde, kâh karada dener: "Şimdi Campania'ya gidelim." Çok geçmeden inceliklerden bıkılır: "Vahşi yerler görelim; Bruttium'u, Lucania'nın ormanlarını dolaşalım." Yine de ıssız yerler arasında hoş bir şey aranır; sefaya alışmış gözler, ürkütücü yerlerin uzun süren çoraklığından sonra orada dinlensin: "Tarentum'a gidilsin, o övülen limanına, daha yumuşak iklimin kış konaklarına, eski kalabalığını bile besleyecek kadar zengin topraklarına... Şimdi yönümüzü Roma'ya çevirelim: kulaklarımız alkıştan ve gürültüden çok uzun süre uzak kaldı; artık insan kanının da tadını çıkarmak istiyoruz." Bir yolculuğun ardından bir başkasına çıkılır, seyirlik oyunlar seyirlik oyunlarla değiştirilir. Lucretius'un dediği gibi:
Böylece herkes hep kendinden kaçar.
Ama kaçıp kurtulamıyorsa ne faydası var? Kendisi kendi peşinden gelir, en ağır yoldaş olarak onu sıkıştırır. Öyleyse bilmeliyiz ki çektiğimiz sıkıntının kusuru yerlerde değil, bizdedir: her şeye katlanmakta zayıfız; ne zahmete, ne hazza, ne kendimize, ne de herhangi bir şeye uzun süre dayanabiliriz. Bu, kimilerini ölüme sürükledi: hedeflerini sık sık değiştirdikleri hâlde hep aynı yere dönüyor, yeniliğe yer bırakmıyorlardı; hayattan da evrenin kendisinden de bıkmaya başladılar ve içlerine, tükenmiş zevklere özgü şu soru düştü: "Ne zamana kadar hep aynı şeyler?"
Hinc illud est taedium et displicentia sui et nusquam residentis animi uolutatio et otii sui tristis atque aegra patientia, utique ubi causas fateri pudet et tormenta introrsus egit uerecundia, in angusto inclusae cupiditates sine exitu se ipsae strangulant; inde maeror marcorque et mille fluctus mentis incertae, quam spes inchoatae suspensam habent, deploratae tristem; inde ille affectus otium suum detestantium querentiumque nihil ipsos habere quod agant, et alienis incrementis inimicissima inuidia (alit enim liuorem infelix inertia et omnes destrui cupiunt, quia se non potuere prouehere); 11 ex hac deinde auersatione alienorum processuum et suorum desperatione obirascens fortunae animus et de saeculo querens et in angulos se retrahens et poenae incubans suae, dum illum taedet sui pigetque. Natura enim humanus animus agilis est et pronus ad motus. Grata omnis illi excitandi se abstrahendique materia est, gratior pessimis quibusque ingeniis, quae occupationibus libenter deteruntur: ut ulcera quaedam nocituras manus appetunt et tactu gaudent et foedam corporum scabiem delectat quicquid exasperat, non aliter dixerim his mentibus, in quas cupiditates uelut mala ulcera eruperunt, uoluptati esse laborem uexationemque. 12 Sunt enim quaedam quae corpus quoque nostrum cum quodam dolore delectent, ut uersare se et mutare nondum fessum latus et alio atque alio positu uentilari: qualis ille homericus Achilles est, modo pronus, modo supinus, in uarios habitus se ipse componens, quod proprium aegri est, nihil diu pati et mutationibus ut remediis uti. 13 Inde peregrinationes suscipiuntur uagae et litora pererrantur et modo mari se, modo terra experitur semper praesentibus infesta leuitas: "Nunc Campaniam petamus." Iam delicata fastidio sunt: "Inculta uideantur, Bruttios et Lucaniae saltus persequamur." Aliquid tamen inter deserta amoeni requiritur, in quo luxuriosi oculi longo locorum horrentium squalore releuentur: "Tarentum petatur laudatusque portus et hiberna caeli mitioris et regio uel antiquae satis opulenta turbae.... Iam flectamus cursum ad Vrbem: nimis diu a plausu et fragore aures uacauerunt, iuuat iam et humano sanguine frui." 14 Aliud ex alio iter suscipitur et spectacula spectaculis mutantur. Vt ait Lucretius: Hoc se quisque modo semper fugit. Sed quid prodest, si non effugit? Sequitur se ipse et urget grauissimus comes. 15 Itaque scire debemus non locorum uitium esse quo laboramus, sed nostrum: infirmi sumus ad omne tolerandum, nec laboris patientes nec uoluptatis nec nostri nec ullius rei diutius. Hoc quosdam egit ad mortem: quod proposita saepe mutando in eadem reuoluebantur et non reliquerant nouitati locum, fastidio esse illis coepit uita et ipse mundus, et subiit illud tabidarum deliciarum: "Quousque eadem?"
3.1Bu bıkkınlığa karşı hangi çareye başvurulması gerektiğini düşündüğümü soruyorsun. Athenodoros'un dediği gibi, en iyisi kendini işlerin yürütülmesiyle, devlet işleriyle ve vatandaşlık vazifeleriyle meşgul etmek olurdu. Kimileri günü güneşte, idmanla ve beden bakımıyla geçirir; atletler için de, kendilerini yalnız ona adadıkları kollarını ve güçlerini zamanlarının büyük kısmında beslemek açık ara en faydalı şeydir. Aynı şekilde, ruhumuzu kamu hayatının mücadelesine hazırlayan bizler için de işimizin başında olmak açık ara en güzel şeydir. Çünkü kendini vatandaşlarına ve bütün ölümlülere faydalı kılmayı hedef edinmiş olan, vazifelerin ortasına yerleşip ortak ve özel işleri gücü yettiğince yürütürken hem idman yapar hem ilerler.
"Ama" der, "insanlarda makam hırsı bu kadar çılgınca, doğruyu eğriye büken iftiracılar bu kadar çokken saflık pek güvende değildir; önüne çıkacak engel her zaman başarıdan fazla olacaktır. Bu yüzden forumdan ve kamu hayatından çekilmek gerekir. Ama büyük bir ruhun özel hayatta da geniş geniş açılabileceği bir alan vardır; aslanların ve hayvanların saldırısı kafeslerle dizginlendiği gibi insanlarınki dizginlenmez, onların en büyük eylemleri kenarda yapılır. Yine de öyle gizlenmeli ki, inzivasını nereye saklarsa saklasın, yeteneğiyle, sesiyle, öğüdüyle hem tek tek insanlara hem hepsine faydalı olmak istesin. Çünkü devlete yalnız adayları seçime çıkaran, sanıkları savunan, barış ve savaş üzerine oy veren faydalı olmaz; gençleri yüreklendiren, iyi öğütlerin bu kadar kıt olduğu bir zamanda fazileti ruhlara sızdıran, paraya ve lükse koşarak atılanları yakalayıp geri çeken, başka hiçbir şey yapamazsa bile onları oyalayan kişi de özel hayatında kamusal bir iş görür. Yabancılarla vatandaşlar arasındaki davalara bakan ya da şehir praetoru olarak kendisine başvuranlara danışmanının sözlerini okuyan kişi mi daha çok iş görür, yoksa adaletin ne olduğunu, saygının, sabrın, cesaretin, ölümü hor görmenin, tanrıları anlamanın ne olduğunu, temiz bir vicdanın ne kadar karşılıksız bir iyi olduğunu öğreten kişi mi?
Öyleyse vazifelerden çaldığın zamanı ilmî çalışmalara verirsen ne görevini bırakmış ne de yükünden kaçmış olursun. Çünkü yalnız savaş hattında durup sağ ve sol kanadı savunan asker sayılmaz; kapıları koruyan, daha az tehlikeli ama boş da olmayan bir nöbet yerini tutan, gece nöbeti bekleyen, cephaneliğin başında duran da askerdir; bu hizmetler kansız olsa da askerlik yılından sayılır. Kendini ilmî çalışmalara verirsen hayattan duyulan bütün bıkkınlıktan kurtulursun: gün ışığından bıktığın için gecenin gelmesini dilemezsin, ne kendine ağır gelirsin ne başkalarına fazlalık olursun; birçok kişiyi dostluğa çekersin, en iyi insanlar sana akın eder. Çünkü fazilet ne kadar gölgede kalsa da hiçbir zaman gizli kalmaz, kendi işaretlerini gönderir; layık olan herkes onu izlerinden bulur. Ama bütün insan ilişkilerini kaldırır, insan soyuna sırt çevirir ve yalnız kendimize dönük yaşarsak, her türlü çalışmadan yoksun bu yalnızlığın ardından yapacak iş kıtlığı gelir: kimi binaları dikmeye, kimini yıkmaya, denizi geri itmeye, arazinin zorluğuna rağmen su getirmeye, tabiatın harcayalım diye bize verdiği zamanı kötü dağıtmaya başlarız. Kimimiz onu idareli kullanırız, kimimiz savurganca; kimimiz hesabını verebileceğimiz gibi harcarız, kimimiz elimizde hiçbir şey kalmayacak gibi; bundan daha utanç verici bir şey yoktur. Çoğu zaman yaşı ilerlemiş bir ihtiyarın uzun yaşadığını kanıtlayacak, yaşından başka hiçbir delili yoktur."
Aduersus hoc taedium quo auxilio putem utendum quaeris. Optimum erat, ut ait Athenodorus, actione rerum et rei publicae tractatione et officiis ciuilibus se detinere. Nam, ut quidam sole atque exercitatione et cura corporis diem educunt athletisque longe utilissimum est lacertos suos roburque, cui se uni dicauerunt, maiore temporis parte nutrire, ita nobis, animum ad rerum ciuilium certamen parantibus, in opere esse nostro longe pulcherrimum est: nam, cum utilem se efficere ciuibus mortalibusque propositum habeat, simul et exercetur et proficit qui in mediis se officiis posuit, communia priuataque pro facultate administrans. 2 "Sed, quia in hac, inquit, tam insana hominum ambitione, tot calumniatoribus in deterius recta torquentibus, parum tuta simplicitas est et plus futurum semper est quod obstet quam quod succedat, a foro quidem et publico recedendum est. Sed habet ubi se etiam in priuato laxe explicet magnus animus, nec, ut leonum animaliumque impetus caueis coercetur, sic hominum, quorum maximae in seducto actiones sunt. 3 Ita tamen delituerit, ut, ubicumque otium suum absconderit, prodesse uelit singulis uniuersisque ingenio, uoce, consilio. Nec enim is solus rei publicae prodest, qui candidatos extrahit et tuetur reos et de pace belloque censet; sed qui iuuentutem exhortatur, qui in tanta bonorum praeceptorum inopia uirtutem insinuat animis, qui ad pecuniam luxuriamque cursu ruentes prensat ac retrahit et, si nihil aliud, certe moratur, in priuato publicum negotium agit. 4 An ille plus praestat, qui inter peregrinos et ciues aut urbanus praetor adeuntibus assessoris uerba pronuntiat, quam qui quid sit iustitia, quid pietas, quid patientia, quid fortitudo, quid mortis contemptus, quid deorum intellectus, quam gratuitum bonum sit bona conscientia? 5 Ergo, si tempus in studia conferas quod subduxeris officiis, non deserueris nec munus detractaueris: neque enim ille solus militat qui in acie stat et cornu dextrum laeuumque defendit, sed et qui portas tuetur et statione minus periculosa, non otiosa tamen fungitur uigiliasque seruat et armamentario praeest quae ministeria, quamuis incruenta sint, in numerum stipendiorum ueniunt. 6 Si te ad studia reuocaueris, omne uitae fastidium effugeris, nec noctem fieri optabis taedio lucis, nec tibi grauis eris nec aliis superuacuus; multos in amicitiam attrahes affluetque ad te optimus quisque. Numquam enim, quamuis obscura, uirtus latet, sed mittit sui signa: quisquis dignus fuerit uestigiis illam colliget. 7 Nam, si omnem conuersationem tollimus et generi humano renuntiamus uiuimusque in nos tantum conuersi, sequetur hanc solitudinem omni studio carentem inopia rerum agendarum: incipiemus aedificia alia ponere, alia subuertere, et mare summouere et aquas contra difficultatem locorum educere, et male dispensare tempus quod nobis natura consumendum dedit. 8 Alii parce illo utimur, alii prodige; alii sic impendimus ut possimus rationem reddere, alii ut nullas habeamus reliquias, qua re nihil turpius est. Saepe grandis natu senex nullum aliud habet argumentum quo se probet diu uixisse, praeter aetatem."
4.1Bana kalırsa, sevgili Serenus, Athenodoros zamanın şartlarına fazla boyun eğmiş, fazla çabuk geri çekilmiştir. Ara sıra çekilmek gerektiğini ben de inkâr etmem; ama adım adım geri çekilerek, sancakları kurtararak, askerlik onurunu koruyarak. Düşmanlarına silahlarıyla birlikte teslim olanlar onların gözünde daha saygın ve daha güvendedir.
Mihi, carissime Serene, nimis uidetur summisisse temporibus se Athenodorus, nimis cito refugisse. Nec ego negauerim aliquando cedendum, sed sensim relato gradu et saluis signis, salua militari dignitate: sanctiores tutioresque sunt hostibus suis qui in fidem cum armis ueniunt.
4.2Bence faziletin ve fazilete gönül vermiş olanın yapması gereken şudur: talih üstün gelip eyleme imkânını kesip atarsa, hemen arkasını dönüp silahsız kaçmasın, talihin peşinden gelemeyeceği bir yer varmış gibi saklanacak delik aramasın; vazifelere daha ölçülü girişsin ve seçerek, şehrine faydalı olabileceği bir iş bulsun.
Hoc puto uirtuti faciendum studiosoque uirtutis: si praeualebit fortuna et praecidet agendi facultatem, non statim auersus inermisque fugiat, latebras quaerens, quasi ullus locus sit quo non possit fortuna persequi, sed parcius se inferat officiis et cum dilectu inueniat aliquid in quo utilis ciuitati sit.
4.3Askerlik yapmasına izin yok mu: makamlara talip olsun. Özel hayatta mı yaşaması gerekiyor: hatip olsun. Susması mı buyruldu: sessiz bir destekle vatandaşlarına yardım etsin. Foruma girmek bile mi tehlikeli: evlerde, seyirlik oyunlarda, sofralarda iyi bir arkadaş, sadık bir dost, ölçülü bir sofra arkadaşı olsun. Vatandaşlık vazifelerini mi kaybetti: insanlık vazifelerini yerine getirsin.
Militare non licet: honores petat. Priuato uiuendum est: sit orator. Silentium indictum est: tacita aduocatione ciues iuuet. Periculosum etiam ingressu forum est: in domibus, in spectaculis, in conuiuiis bonum contubernalem, fidelem amicum, temperantem conuiuam agat. Officia ciuis amisit: hominis exerceat.
4.4Bu yüzden biz büyük bir gönülle kendimizi tek bir şehrin surları arasına kapatmadık; bütün dünyayla alışverişe saldık ve evreni vatanımız ilan ettik ki fazilete daha geniş bir alan açabilelim. Mahkeme kürsüsü sana kapandı, hatip kürsüsünden ya da halk meclislerinden men edildin: arkana dön de ne kadar geniş bölgelerin, ne kadar çok halkın açık durduğuna bak. Önünün hiçbir zaman o kadar büyük bir kısmı kapanmayacak ki daha büyük bir kısmı açık kalmasın.
Ideo magno animo nos non unius urbis moenibus clusimus, sed in totius orbis commercium emisimus patriamque nobis mundum professi sumus, ut liceret latiorem uirtuti campum dare. Praeclusum tibi tribunal est et rostris prohiberis aut comitiis: respice post te quantum latissimarum regionum pateat, quantum populorum. Numquam ita tibi magna pars obstruetur, ut non maior relinquatur.
4.5Ama bütün bunun senin kusurun olmadığına dikkat et. Çünkü devleti ancak konsül ya da prytanis ya da münadi ya da suffes olarak yönetmek istiyorsun. Ya askerliği ancak komutan ya da tribunus olarak yapmak isteseydin? Başkaları ön safı tutsa, kura seni en arka saftakiler arasına koysa bile, oradan sesinle, yüreklendirmenle, örneğinle, gönlünle askerlik yap. Elleri kesilmiş olan bile, ayakta durup bağırışıyla yardım ediyorsa, savaşta kendi tarafına katkıda bulunacak bir şey bulur.
Sed uide ne totum istud tuum uitium sit. Non uis enim nisi consul aut prytanis aut ceryx aut sufes administrare rem publicam. Quid si militare nolis nisi imperator aut tribunus? Etiam si alii primam frontem tenebunt, te sors inter triarios posuerit, inde uoce, adhortatione, exemplo, animo milita: praecisis quoque manibus, ille in proelio inuenit quod partibus conferat, qui stat tamen et clamore iuuat.
4.6Sen de böyle bir şey yap: talih seni devletin ön saflarından uzaklaştırırsa, yine de ayakta dur ve bağırışınla yardım et; biri boğazını sıkarsa, yine de ayakta dur ve sessizliğinle yardım et. İyi bir vatandaşın emeği hiçbir zaman faydasız değildir: sesi duyulur, kendisi görülür. Yüzüyle, başını sallayışıyla, sessiz direnişiyle, yürüyüşünün kendisiyle faydalı olur.
Tale quiddam facias: si a prima te rei publicae parte fortuna summouerit, stes tamen et clamore iuues, et, si quis fauces oppresserit, stes tamen et silentio iuues. Numquam inutilis est opera ciuis boni: auditus est uisusque. Vultu, nutu, obstinatione tacita incessuque ipso prodest.
4.7Bazı şifalı şeyler tatmadan ve dokunmadan, yalnız kokularıyla etki eder; fazilet de öyle, uzaktan ve gizli kalarak faydasını saçar. İster geniş geniş dolaşsın ve hakkını kullansın, ister dışarı çıkması başkasının iznine bağlı olsun ve yelkenlerini toplamak zorunda kalsın, ister işsiz ve dilsiz olsun, dar bir alana kuşatılmış olsun, ister açıkta dursun: hangi hâlde olursa olsun faydalı olur. İyi dinlenen bir insanın örneğini az faydalı mı sanıyorsun?
Vt salutaria quaedam citra gustum tactumque odore proficiunt, ita uirtus utilitatem etiam ex longinquo et latens fundit: siue spatiatur et se utitur suo iure, siue precarios habet excessus cogiturque uela contrahere, siue otiosa mutaque est et anguste circumsaepta, siue adaperta, in quocumque habitu est, proficit. Quid tu parum utile putas exemplum bene quiescentis?
4.8Bu yüzden, eylem dolu bir hayat talihin getirdiği engellerle ya da şehrin şartlarıyla her engellendiğinde, inzivayı işlerle karıştırmak açık ara en iyisidir; çünkü hiçbir zaman her yol o kadar kapanmaz ki ahlâken güzel bir eyleme yer kalmasın.
Longe itaque optimum est miscere otium rebus, quotiens actuosa uita impedimentis fortuitis aut ciuitatis condicione prohibebitur; numquam enim usque eo interclusa sunt omnia, ut nulli actioni locus honestae sit.
5.1Otuz tiran Atina'yı parçalarken o şehirden daha zavallı bir şehir bulabilir misin? En iyi insanlarından bin üç yüz vatandaşı öldürmüşlerdi, ama bununla da yetinmiyorlardı; zalimlik kendi kendini kışkırtıyordu. En saygın mahkeme olan Areopagos'un, bir senatonun ve senatoya benzeyen bir halkın bulunduğu o şehirde her gün cellatlardan oluşan uğursuz bir kurul toplanıyor, bahtsız meclis binası tiranlara dar geliyordu. Muhafız sayısı kadar tiranın bulunduğu bir şehir dinginliğe kavuşabilir miydi? Ruhlara özgürlüğün yeniden kazanılacağına dair en küçük bir umut bile sunulamıyordu; bu kadar büyük bir kötülük gücüne karşı hiçbir çareye yer görünmüyordu: zavallı şehir bu kadar çok Harmodios'u nereden bulacaktı?
Numquid potes inuenire urbem miseriorem quam Atheniensium fuit, cum illam triginta tyranni diuellerent? Mille trecentos ciues, optimum quemque, occiderant, nec finem ideo faciebant, sed irritabat se ipsa saeuitia. In qua ciuitate erat Areos pagos, religiosissimum iudicium, in qua senatus populusque senatui similis, coibat cotidie carnificum triste collegium et infelix curia tyrannis augusta. Poteratne illa ciuitas conquiescere, in qua tot tyranni erant quot satellites essent? Ne spes quidem ulla recipiendae libertatis animis poterat offerri, nec ulli remedio locus apparebat contra tantam uim malorum: unde enim miserae ciuitati tot Harmodios?
5.2Yine de Sokrates ortadaydı: yas tutan babaları teselli ediyor, devletten umudunu kesenleri yüreklendiriyor, servetleri için korkan zenginleri tehlikeli açgözlülüklerine geç kalmış pişmanlıkları yüzünden azarlıyor, taklit etmek isteyenlere de otuz efendinin arasında özgürce dolaşarak büyük bir örnek sunuyordu.
Socrates tamen in medio erat, et lugentes patres consolabatur, et desperantes de re publica exhortabatur, et diuitibus opes suas metuentibus exprobrabat seram periculosae auaritiae paenitentiam, et imitari uolentibus magnum circumferebat exemplar, cum inter triginta dominos liber incederet.
5.3Ama onu Atina'nın kendisi hapiste öldürdü; tiranların sürüsüyle korkusuzca alay etmiş olan adamın özgürlüğüne özgürlük katlanamadı. Bilesin ki yıkılmış bir devlette de bilge adamın kendini ortaya koyması için bir fırsat vardır; çiçeklenmiş ve bahtiyar bir devlette de küstahlık, kıskançlık ve bin başka tembel kusur hüküm sürer.
Hunc tamen Athenae ipsae in carcere occiderunt, et qui tuto insultauerat agmini tyrannorum, eius libertatem libertas non tulit: ut scias et in afflicta re publica esse occasionem sapienti uiro ad se proferendum, et in florenti ac beata petulantiam, inuidiam, mille alia inertia uitia regnare.
5.4Öyleyse devlet kendini nasıl sunarsa, talih neye izin verirse, ona göre ya açılacak ya da toplanacağız; ama her hâlde kımıldayacağız, korkuya bağlanıp uyuşmayacağız. Hatta asıl adam o olur ki tehlikeler her yandan tepesine dikilmişken, çevresinde silahlar ve zincirler şakırdarken faziletini ne kırar ne de saklar: çünkü kendini korumak, kendini gömmek değildir.
Vtcumque ergo se res publica dabit, utcumque fortuna permittet, ita aut explicabimus nos aut contrahemus, utique mouebimus nec alligati metu torpebimus. Immo ille uir fuerit, qui, periculis undique imminentibus, armis circa et catenis frementibus, non alliserit uirtutem nec absconderit: non est enim seruare se obruere.
5.5Sanırım Curius Dentatus, yaşayan bir ölü olmaktansa ölü olmayı tercih ettiğini söylerdi: kötülüklerin en sonuncusu, ölmeden önce yaşayanların arasından çıkmaktır. Ama devletin pek idare edilemez bir dönemine denk gelirsen, inzivaya ve ilme daha çok zaman ayırmalısın; tehlikeli bir deniz yolculuğundaki gibi ara sıra limana sığınmalı, işlerin seni salıvermesini beklemeden kendini onlardan ayırmalısın.
Vt opinor, Curius Dentatus aiebat malle esse se mortuum quam uiuere: ultimum malorum est e uiuorum numero exire antequam moriaris. Sed faciendum erit, si in rei publicae tempus minus tractabile incideris, ut plus otio ac litteris uindices, nec aliter quam in periculosa nauigatione subinde portum petas, nec exspectes donec res te dimittant, sed ab illis te ipse diiungas.
6.1Ama önce kendimizi, sonra girişeceğimiz işleri, sonra da kimin için ya da kimlerle birlikte giriştiğimizi incelemeliyiz.
Inspicere autem debebimus primum nosmet ipsos, deinde ea quae aggrediemur negotia, deinde eos quorum causa aut cum quibus.
6.2Her şeyden önce insanın kendini tartması zorunludur; çünkü çoğu zaman elimizden geldiğinden fazlasını yapabileceğimizi sanırız. Biri belagatine güvenip tökezler; biri servetinden taşıyabileceğinden fazlasını ister; biri de zayıf bedenini yorucu bir vazifenin altında ezer.
Ante omnia necesse est se ipsum aestimare, quia fere plus nobis uidemur posse quam possumus: alius eloquentiae fiducia prolabitur, alius patrimonio suo plus imperauit quam ferre posset, alius infirmum corpus laborioso pressit officio.
6.3Kimilerinin utangaçlığı, sağlam bir yüz isteyen kamu işlerine pek elverişli değildir; kimilerinin dikbaşlılığı saraya uymaz; kimileri öfkelerine hâkim olamaz, en küçük bir kızgınlık onları düşüncesiz sözlere sürükler; kimileri nüktedanlıklarını tutamaz, tehlikeli şakalardan kaçınamaz. Bütün bunlar için iş hayatından çok dinginlik daha faydalıdır. Sert ve sabırsız bir tabiat, zarar verecek bir açık sözlülüğü kışkırtan şeylerden kaçınmalıdır.
Quorundam parum idonea est uerecundia rebus ciuilibus, quae firmam frontem desiderant; quorundam contumacia non facit ad aulam; quidam non habent iram in potestate, et illos ad temeraria uerba quaelibet indignatio effert; quidam urbanitatem nesciunt continere nec periculosis abstinent salibus: omnibus his utilior negotio quies est. Ferox impatiensque natura irritamenta nociturae libertatis euitet.
6.4Tabiatının iş görmeye mi yoksa inzivadaki çalışmaya ve seyre mi daha elverişli olduğunu düşünmeli, yeteneğinin gücü seni nereye taşıyorsa oraya yönelmelisin. Isokrates, Ephoros'un tarih eserleri yazmaya daha yatkın olduğuna hükmederek onu elinden tutup forumdan uzaklaştırmıştı. Çünkü zorlanan yetenekler kötü karşılık verir; tabiat direnirse emek boşa gider.
Considerandum est utrum natura tua agendis rebus an otioso studio contemplationique aptior sit, et eo inclinandum quo te uis ingenii feret: Isocrates Ephorum iniecta manu a foro subduxit, utiliorem componendis monumentis historiarum ratus. Male enim respondent coacta ingenia; reluctante natura, irritus labor est.
6.5Sonra giriştiğimiz işlerin kendisi tartılmalı, gücümüz deneyeceğimiz işlerle karşılaştırılmalıdır. Çünkü eyleyende her zaman işten fazla güç bulunmalıdır: taşıyandan büyük yüklerin onu ezmesi kaçınılmazdır.
Aestimanda sunt deinde ipsa quae aggredimur, et uires nostrae cum rebus quas tentaturi sumus comparandae. Debet enim semper plus esse uirium in actore quam in opere: necesse est opprimant onera quae ferente maiora sunt.
6.6Ayrıca bazı işler o kadar büyük değildir ama doğurgandır, arkalarından birçok iş getirir; yeni ve çeşit çeşit meşguliyet doğuracak bu işlerden de kaçınmak gerekir. Serbestçe geri dönülemeyecek bir yere de girmemeli. Sonunu getirebileceğin ya da en azından sonunu umabileceğin işlere el atmalı; yürüdükçe genişleyen, öngördüğün yerde bitmeyen işleri bırakmalısın.
Quaedam praeterea non tam magna sunt quam fecunda multumque negotiorum ferunt: et haec refugienda sunt, ex quibus noua occupatio multiplexque nascetur. Nec accedendum eo unde liber regressus non sit: iis admouenda manus est, quorum finem aut facere aut certe sperare possis relinquenda, quae latius actu procedunt nec ubi proposueris desinunt.
6.7İnsanları da mutlaka seçmeli; hayatımızın bir parçasını onlara harcamaya değer olup olmadıklarına, harcadığımız zamanın onlara bir yarar sağlayıp sağlamayacağına bakmalıyız; çünkü bazıları onlara gösterdiğimiz hizmetleri bize borç olarak yazar.
Hominum utique dilectus habendus est, an digni sint quibus partem uitae nostrae impendamus, an ad illos temporis nostri iactura perueniat: quidam enim ultro officia nobis nostra imputant.
6.8Athenodoros, kendisine bunun karşılığında hiçbir şey borçlu kalmayacak birinin yemeğine bile gitmeyeceğini söyler. Anlıyorsun sanırım: dostlarının hizmetlerini sofrayla ödeşen, yemek tabaklarını bahşiş yerine sayan, sanki başkalarını onurlandırmak için ölçüsüzlük ediyormuş gibi davrananların yanına çok daha az gidecektir. Onlardan tanıkları ve seyircileri al, gizli bir meyhane onlara zevk vermez....
Athenodorus ait ne ad cenam quidem se iturum ad eum qui sibi nihil pro hoc debiturus sit. Puto, intellegis multo minus ad eos iturum qui cum amicorum officiis paria mensa faciunt, qui fercula pro congiariis numerant, quasi in alienum honorem intemperantes sint. Deme illis testes spectatoresque, non delectabit popina secreta....
7.1Yine de hiçbir şey ruhu sadık ve tatlı bir dostluk kadar sevindirmez. Her sırrın güvenle inebileceği gönüller hazır olduğunda ne büyük bir iyidir bu: sırrını bilmelerinden kendi vicdanından daha az korkacağın, sözleri kaygını yatıştıran, görüşleri kararını kolaylaştıran, neşeleri kederini dağıtan, yüzlerini görmek bile sevinç veren insanlar! Elbette onları elden geldiğince arzulardan arınmış olanlardan seçeceğiz: çünkü kusurlar sürünerek yayılır, en yakındakine sıçrar ve dokunarak zarar verir.
Nihil tamen aeque oblectauerit animum quam amicitia fidelis et dulcis. Quantum bonum est, ubi praeparata sunt pectora in quae tuto secretum omne descendat, quorum conscientiam minus quam tuam timeas, quorum sermo sollicitudinem leniat, sententia consilium expediat, hilaritas tristitiam dissipet, conspectus ipse delectet! Quos scilicet uacuos, quantum fieri poterit, a cupiditatibus eligemus: serpunt enim uitia et in proximum quemque transiliunt et contactu nocent.
7.2Salgında, hastalığa yakalanmış ve ateşler içinde yanan bedenlerin başında oturmamaya dikkat etmek gerekir; çünkü tehlikeyi üstümüze çeker, onların soluğuyla bile hastalanırız. Aynı şekilde dostlarımızın yaratılışlarını seçerken de mümkün olduğunca az kirlenmiş olanları almaya özen göstereceğiz: hastalığın başlangıcı, sağlamı hastayla karıştırmaktır. Sana yalnız bilgenin peşinden gitmeni ya da yalnız bilgeyi kendine çekmeni de öğütlemiyorum; çünkü bunca yüzyıldır aradığımız o adamı nerede bulacaksın? En iyinin yerine en az kötü olan geçer.
Itaque, ut in pestilentia curandum est ne correptis iam corporibus et morbo flagrantibus assideamus, quia pericula trahemus afflatuque ipso laborabimus, ita in amicorum legendis ingeniis dabimus operam ut quam minime inquinatos assumamus: initium morbi est aegris sana miscere. Nec hoc praeceperim tibi, ut neminem nisi sapientem sequaris aut attrahas: ubi enim istum inuenies, quem tot saeculis quaerimus? Pro optimo est minime malus.
7.3Platonların, Ksenophonların ve Sokrates'in yetiştirdiği o bereketli neslin arasında iyi insanlar arasaydın, ya da Cato'nun çağına erişme imkânın olsaydı bile, daha mutlu bir seçim yapma fırsatın pek olmazdı. O çağ, Cato'nun yüzyılında doğmaya layık pek çok insan yetiştirmişti (aynı şekilde, her zamankinden daha kötü pek çok insanı ve en büyük suçların düzenleyicilerini de; çünkü Cato'nun anlaşılabilmesi için iki kalabalığa da ihtiyaç vardı: kendini beğendireceği iyilere de, gücünü deneyeceği kötülere de sahip olmalıydı). Şimdi ise iyi insanların bu kadar kıt olduğu bir zamanda seçim daha az titiz olmalıdır.
Vix tibi esset facultas dilectus felicioris, si inter Platonas et Xenophontas et illum Socratici fetus prouentum bonos quaereres, aut si tibi potestas Catonianae fieret aetatis, quae plerosque dignos tulit qui Catonis saeculo nascerentur (sicut multos peiores quam umquam alias maximorumque molitores scelerum; utraque enim turba opus erat, ut Cato posset intellegi: habere debuit et bonos, quibus se approbaret, et malos, in quibus uim suam experiretur). Nunc uero, in tanta bonorum egestate, minus fastidiosa fiat electio.
7.4Yine de özellikle kederli olanlardan, her şeye ağlayanlardan, yakınmak için her bahaneyi beğenenlerden kaçınılmalıdır. Sadakati ve iyi niyeti sağlam olsa bile, huzursuz ve her şeye inleyen bir arkadaş huzurun düşmanıdır.
Praecipue tamen uitentur tristes et omnia deplorantes, quibus nulla non causa in querellas placet. Constet illi licet fides et beneuolentia, tranquillitati tamen inimicus est comes perturbatus et omnia gemens.
8.1Servetlere geçelim; insanın çektiği sıkıntıların en büyük kaynağına. Çünkü bizi sıkan öteki her şeyi, yani ölümleri, hastalıkları, korkuları, özlemleri, acılara ve zahmetlere katlanmayı, paramızın bize yaşattığı kötülüklerle karşılaştırırsan, bu taraf çok daha ağır basar.
Transeamus ad patrimonia, maximam humanarum aerumnarum materiam. Nam, si omnia alia quibus angimur compares, mortes, aegrotationes, metus, desideria, dolorum laborumque patientiam, cum iis quae nobis mala pecunia nostra exhibet, haec pars multum praegrauabit.
8.2Bu yüzden, sahip olmamanın kaybetmekten ne kadar daha hafif bir acı olduğunu düşünmeliyiz; o zaman yoksulluğun, kayıplara daha az malzeme verdiği ölçüde işkencelere de daha az malzeme verdiğini anlayacağız. Zenginlerin kayıplara daha yiğitçe katlandığını sanıyorsan yanılıyorsun: en büyük bedende de en küçük bedende de yaranın acısı aynıdır.
Itaque cogitandum est quanto leuior dolor sit non habere quam perdere, et intellegemus paupertati eo minorem tormentorum quo minorem damnorum esse materiam. Erras enim si putas animosius detrimenta diuites ferre: maximis minimisque corporibus par est dolor uulneris.
8.3Bion güzel söyler: saçının yolunması kellere de saçlılara da aynı derecede acı verir. Yoksullar ve zenginler için de aynısını bilesin: çektikleri işkence birdir; çünkü ikisine de paraları yapışmıştır ve hissetmeden koparılamaz. Ama dediğim gibi, hiç kazanmamak kaybetmekten daha katlanılır ve daha kolaydır; bu yüzden talihin hiç yüzüne bakmadığı insanları, talihin terk ettiklerinden daha neşeli göreceksin.
Bion eleganter ait non minus molestum esse caluis quam comatis pilos uelli. Idem scias licet de pauperibus locupletibusque, par illis esse tormentum: utrique enim pecunia sua obhaesit nec sine sensu reuelli potest. Tolerabilius autem est, ut dixi, faciliusque non adquirere quam amittere, ideoque laetiores uidebis quos numquam fortuna respexit quam quos deseruit.
8.4Bunu büyük ruhlu bir adam olan Diogenes gördü ve elinden hiçbir şey alınamayacak bir hâle geldi. Sen buna yoksulluk, yokluk, sefalet de; kaygısızlığa istediğin aşağılayıcı adı tak: kaybedecek hiçbir şeyi olmayan bir başkasını bana bulursan, bu adamın mutlu olmadığını kabul edeceğim. Ya ben yanılıyorum ya da açgözlüler, dolandırıcılar, haydutlar, insan kaçıranlar arasında kendisine zarar verilemeyecek tek kişi olmak bir krallıktır.
Vidit hoc Diogenes, uir ingentis animi, et effecit ne quid sibi eripi posset. Tu istud paupertatem, inopiam, egestatem uoca, quod uoles ignominiosum securitati nomen impone: putabo hunc non esse felicem, si quem mihi alium inueneris cui nihil pereat. Aut ego fallor, aut regnum est inter auaros, circumscriptores, latrones, plagiarios unum esse cui noceri non possit.
8.5Diogenes'in mutluluğundan şüphe eden, ölümsüz tanrıların durumundan da şüphe edebilir: ne çiftlikleri, ne bahçeleri, ne başkasının kiracılığında işlenen pahalı toprakları, ne de forumda büyük faizli alacakları olduğu için acaba pek de mesut yaşamıyorlar mı diye. Zenginliğe şaşkın şaşkın bakan sen, kim olursan ol, utanmıyor musun? Haydi, evrene bir bak: tanrıları çıplak göreceksin; her şeyi veriyorlar ama hiçbir şeyleri yok. Talihe bağlı her şeyden soyunmuş olan bu adamı yoksul mu sayarsın, yoksa ölümsüz tanrılara benzer mi?
Si quis de felicitate Diogenis dubitat, potest idem dubitare et de deorum immortalium statu, an parum beate degant quod nec praedia nec horti sint nec alieno colono rura pretiosa nec grande in foro faenus. Non te pudet, quisquis diuitiis astupes? Respice agedum mundum: nudos uidebis deos, omnia dantes, nihil habentes. Hunc tu pauperem putas an diis immortalibus similem, qui se fortuitis omnibus exuit?
8.6Pompeius'tan daha zengin olmaktan utanmayan Pompeius'un azatlısı Demetrios'u mu daha mutlu sayıyorsun? Komutana ordusunun mevcudu bildirilir gibi ona her gün kölelerinin sayısı bildirilirdi; oysa onun zenginliği çoktan iki yardımcı köleyle biraz daha geniş bir odadan ibaret olmalıydı.
Feliciorem tu Demetrium Pompeianum uocas, quem non puduit locupletiorem esse Pompeio? Numerus illi cotidie seruorum uelut imperatori exercitus referebatur, cui iamdudum diuitiae esse debuerant duo uicarii et cella laxior.
8.7Diogenes'in ise tek kölesi kaçtı; nerede olduğu ona gösterildiğinde onu geri getirmeye değer bulmadı. "Manes Diogenes olmadan yaşayabilirken Diogenes'in Manes olmadan yaşayamaması utanç verici olurdu" dedi. Bana kalırsa şunu demiş oldu: "Talih, sen işine bak; Diogenes'in yanında artık senin olan hiçbir şey kalmadı. Kölem kaçtı; hayır, asıl ben özgür olarak çekip gittim."
At Diogeni seruus unicus fugit nec eum reducere, cum monstraretur, tanti putauit: "Turpe est, inquit, Manen sine Diogene posse uiuere, Diogenen sine Mane non posse." Videtur mihi dixisse: "Age tuum negotium, Fortuna, nihil apud Diogenen iam tui est: fugit mihi seruus, immo liber abii."
8.8Hizmetkâr takımı giysi ve yiyecek ister: en obur yaratıkların bunca midesini doyurmak, onlara giysi almak, en yağmacı ellere göz kulak olmak, ağlayan ve lanet okuyan insanların hizmetinden yararlanmak gerekir. Hayır demesi en kolay olandan, yani kendisinden başka kimseye hiçbir şey borçlu olmayan adam bundan ne kadar daha mutludur!
Familia petit uestiarium uictumque; tot uentres auidissimorum animalium tuendi sunt, emenda uestis et custodiendae rapacissimae manus et flentium detestantiumque ministeriis utendum. Quanto ille felicior, qui nihil ulli debet nisi cui facillime negat, sibi!
8.9Ama bizde o kadar güç olmadığına göre, talihin haksızlıklarına daha az açık olalım diye en azından servetlerimizi daraltmalıyız. Savaşta kalkanlarının ardına toplanabilen bedenler, taşan ve büyüklüğüyle her yandan yaralara hedef olan bedenlerden daha elverişlidir. Paranın en iyi ölçüsü, ne yoksulluğa düşen ne de yoksulluktan çok uzaklaşan ölçüdür.
Sed, quoniam non est nobis tantum roboris, angustanda certe sunt patrimonia, ut minus ad iniurias fortunae simus expositi. Habiliora sunt corpora in bello quae in arma sua contrahi possunt quam quae superfunduntur et undique magnitudo sua uulneribus obicit; optimus pecuniae modus est, qui nec in paupertatem cadit nec procul a paupertate discedit.
9.1Bu ölçü, önce tutumluluk hoşumuza giderse hoşumuza gidecektir; o olmadan ne hiçbir servet yeter, ne de hiçbir servet yeterince geniş görünür. Hele çare elimizin altındayken: yoksulluğun kendisi, sadeliği yardıma çağırarak zenginliğe dönüşebilir.
Placebit autem haec nobis mensura si prius parsimonia placuerit, sine qua nec ullae opes sufficiunt nec ullae non satis patent, praesertim cum in uicino remedium sit et possit ipsa paupertas in diuitias se, aduocata frugalitate, conuertere.
9.2Kendimizi gösterişten uzak tutmaya, şeyleri süsleriyle değil kullanışlarıyla ölçmeye alışalım. Yemek açlığı yatıştırsın, içki susuzluğu; şehvet de ancak zorunlu olduğu kadar aksın. Kendi ayaklarımızın üzerinde durmayı, giyimimizi ve yiyeceğimizi yeni örneklere göre değil, atalarımızın âdetlerinin öğütlediği gibi düzenlemeyi öğrenelim. Kendimizi tutmayı artırmayı, lüksü dizginlemeyi, şan düşkünlüğünü ölçülü tutmayı, öfkeliliği yumuşatmayı, yoksulluğa adil gözle bakmayı, birçokları bundan utansa da sadeliği yaşatmayı öğrenelim; tabiî isteklere az bir şeyle hazırlanmış çareler uygulamayı, dizginsiz umutları ve geleceğe doğru eğilen ruhu zincire vurulmuş gibi tutmayı, zenginliği talihten değil kendimizden istemeyi öğrenelim.
Assuescamus a nobis remouere pompam et usus rerum, non ornamenta metiri. Cibus famem domet, potio sitim, libido qua necesse est fluat. Discamus membris nostris inniti, cultum uictumque non ad noua exempla componere, sed ut maiorum mores suadent. Discamus continentiam augere, luxuriam coercere, gloriam temperare, iracundiam lenire, paupertatem aequis oculis aspicere, frugalitatem colere, etiam si multos pudebit rei eius, desideriis naturalibus paruo parata remedia adhibere, spes effrenatas et animum in futura imminentem uelut sub uinculis habere, id agere, ut diuitias a nobis potius quam a fortuna petamus.
9.3Kazaların bu kadar büyük çeşitliliği ve haksızlığı hiçbir zaman o kadar savuşturulamaz ki büyük yelken açanların üzerine pek çok fırtına saldırmasın. Okların boşa düşmesi için işleri dar bir alana toplamak gerekir; bu yüzden zaman zaman sürgünler ve felaketler bile ilaç yerine geçmiş, daha ağır sıkıntılar daha hafif rahatsızlıklarla iyileştirilmiştir. Ruh öğütleri pek dinlemiyorsa ve daha yumuşak yollarla tedavi edilemiyorsa, ona yoksulluk, onursuzluk, servetin yıkılması uygulanırsa neden iyiliğine olmasın? Kötülüğe karşı kötülük konur. Öyleyse kalabalıksız yemek yiyebilmeye, daha az köleye kul olmaya, giysileri icat ediliş amaçlarına göre edinmeye, daha dar bir evde oturmaya alışalım. Yalnız koşuda ve sirk yarışında değil, hayatın bu pistlerinde de dönemeci içeriden almak gerekir.
Non potest umquam tanta uarietas et iniquitas casuum ita depelli, ut non multum procellarum irruat magna armamenta pandentibus. Cogendae in artum res sunt, ut tela in uanum cadant, ideoque exsilia interim calamitatesque in remedium cessere et leuioribus incommodis grauiora sanata sunt. Vbi parum audit praecepta animus nec curari mollius potest, quidni consulatur, si et paupertas et ignominia et rerum euersio adhibetur? Malo malum opponitur. Assuescamus ergo cenare posse sine populo et seruis paucioribus seruire et uestes parare in quod inuentae sunt et habitare contractius. Non in cursu tantum circique certamine, sed in his spatiis uitae interius flectendum est.
9.4İlmî çalışmalara yapılan harcama en asil harcamadır, ama o bile ancak bir ölçüsü olduğu sürece makuldür. Sahibinin bütün hayatı boyunca kataloglarını bile okuyamayacağı sayısız kitap, kütüphane ne işe yarar? Kalabalık öğreneni donatmaz, yükler; kendini birkaç yazara vermek, birçoğunun arasında dolaşıp yolunu kaybetmekten çok daha iyidir.
Studiorum quoque, quae liberalissima impensa est, tamdiu rationem habet quamdiu modum. Quo innumerabiles libros et bibliothecas, quarum dominus uix tota uita indices perlegit? Onerat discentem turba, non instruit, multoque satius est paucis te auctoribus tradere quam errare per multos.
9.5İskenderiye'de kırk bin kitap yandı. Başkası bunu kraliyet zenginliğinin en güzel anıtı diye övebilir; tıpkı bu kütüphanenin kralların zevkinin ve özeninin seçkin bir eseri olduğunu söyleyen Livius gibi. Bu ne zevkti ne özen; ilme düşkün bir lükstü; hayır, ilme düşkün bile değildi, çünkü kitapları çalışmak için değil gösteriş için toplamışlardı. Tıpkı çocukluk okumalarından bile habersiz birçok kişi için kitapların çalışma aracı değil, yemek salonlarının süsü olması gibi. Öyleyse ne kadar yetecekse o kadar kitap edinilsin, gösteriş için hiçbiri.
"Bu para" diyorsun, "Korinth tunçlarına ve resimli levhalara saçılmasındansa buraya harcanması daha onurludur." Aşırı olan her yerde kusurludur. Limon ağacından ve fildişinden kitaplıkların peşine düşen, ya bilinmeyen ya da beğenilmeyen yazarların eserlerini toplayan, binlerce kitabın arasında esneyen, ciltlerinin en çok kapaklarından ve başlıklarından hoşlanan bir adamı bağışlaman için ne gerekçen var? En tembel insanların evinde hitabet ve tarih eserlerinin hepsini, tavana kadar yükselen raflarda göreceksin; çünkü artık hamamlar ve kaplıcalar arasında kütüphane de evin vazgeçilmez bir süsü olarak cilalanıyor. İlme duyulan aşırı bir arzu yüzünden yanılınsaydı elbette bağışlardım; şimdi ise kutsal dehaların bu özenle toplanmış, portreleriyle birlikte dizilmiş eserleri, duvarların görüntüsü ve süsü için ediniliyor.
Quadraginta milia librorum Alexandriae arserunt. Pulcherrimum regiae opulentiae monumentum alius laudauerit, sicut et Liuius, qui elegantiae regum curaeque egregium id opus ait fuisse. Non fuit elegantia illud aut cura, sed studiosa luxuria, immo ne studiosa quidem, quoniam non in studium, sed in spectaculum comparauerant, sicut plerisque ignaris etiam puerilium litterarum libri non studiorum instrumenta, sed cenationum ornamenta sunt. Paretur itaque librorum quantum satis sit, nihil in apparatum. 6 (Honestius, inquis, huc se impensae quam in Corinthia pictasque tabulas effuderint.) Vitiosum est ubique quod nimium est. Quid habes cur ignoscas homini armaria e citro atque ebore captanti, corpora conquirenti aut ignotorum auctorum aut improbatorum et inter tot milia librorum oscitanti, cui uoluminum suorum frontes maxime placent titulique? 7 Apud desidiosissimos ergo uidebis quicquid orationum historiarumque est, tecto tenus exstructa loculamenta: iam enim, inter balnearia et thermas, bibliotheca quoque ut necessarium domus ornamentum expolitur. Ignoscerem plane, si studiorum nimia cupidine erraretur; nunc ista conquisita, cum imaginibus suis discripta, sacrorum opera ingeniorum in speciem et cultum parietum comparantur.
10.1Ama zor bir hayat türüne düştün; kamusal ya da özel talih, sen farkına varmadan, ne çözebileceğin ne de koparabileceğin bir ilmeği boynuna geçirdi. Düşün ki pranga vurulmuş olanlar önce bacaklarındaki yüke ve engele güçlükle katlanırlar; sonra ona öfkelenmemeye, katlanmaya karar verdiklerinde zorunluluk onlara yükü yiğitçe, alışkanlık da kolayca taşımayı öğretir. Kötülükleri nefret uyandıracak hâle getirmek yerine onları hafif saymayı istersen, her hayat türünde eğlenceler, gevşemeler ve hazlar bulursun.
At in aliquod genus uitae difficile incidisti et tibi ignoranti uel publica fortuna uel priuata laqueum impegit, quem nec soluere possis nec rumpere. Cogita compeditos primo aegre ferre onera et impedimenta crurum; deinde, ubi non indignari illa, sed pati proposuerunt, necessitas fortiter ferre docet, consuetudo facile. Inuenies in quolibet genere uitae oblectamenta et remissiones et uoluptates, si uolueris mala putare leuia potius quam inuidiosa facere.
10.2Tabiatın bize yaptığı iyiliklerin hiçbiri bundan büyük değildir: hangi sıkıntılar için doğduğumuzu bildiğinden, felaketleri yumuşatacak şey olarak alışkanlığı buldu; o en ağır şeyleri bile çabucak tanıdık kılar. Kötü olaylar sürdükçe de ilk darbeleri kadar güçlü kalsaydı, kimse dayanamazdı.
Nullo melius nomine de nobis natura meruit, quae, cum sciret quibus aerumnis nasceremur, calamitatum mollimentum consuetudinem inuenit, cito in familiaritatem grauissima adducens. Nemo duraret, si rerum aduersarum eandem uim assiduitas haberet quam primus ictus.
10.3Hepimiz talihe zincirliyiz: kimimizin zinciri altındır ve gevşektir, kimimizinki dar ve kirli; ama ne fark eder? Aynı hapis hepimizi kuşatmıştır; bağlayanlar da bağlıdır; meğer sen, muhafızın sol koluna geçen zinciri daha hafif sayıyorsan. Kimini makamlar, kimini servet bağlar; kimini soyluluk, kimini düşkünlük ezer; kimilerinin başının üstünde başkalarının buyruğu durur, kimilerinin kendi buyruğu; kimilerini sürgün, kimilerini rahiplik tek bir yerde tutar. Bütün hayat bir köleliktir.
Omnes cum fortuna copulati sumus: aliorum aurea catena est ac laxa, aliorum arta et sordida, sed quid refert? Eadem custodia uniuersos circumdedit alligatique sunt etiam qui alligauerunt, nisi forte tu leuiorem in sinistra catenam putas. Alium honores, alium opes uinciunt; quosdam nobilitas, quosdam humilitas premit; quibusdam aliena supra caput imperia sunt, quibusdam sua; quosdam exsilia uno loco tenent, quosdam sacerdotia. Omnis uita seruitium est.
10.4Bu yüzden insan kendi durumuna alışmalı, ondan olabildiğince az yakınmalı, çevresinde ne kolaylık varsa onu tutmalıdır: hiçbir şey o kadar acı değildir ki dengeli bir ruh onda bir avuntu bulamasın. Küçük arsalar, onları ustalıkla bölüştürenin elinde çoğu zaman birçok işe yetecek kadar genişlemiştir; iyi bir düzen en dar yeri bile oturulabilir kılmıştır. Güçlüklere aklını uygula: sert olan yumuşatılabilir, dar olan genişletilebilir, ağır olan da onu ustalıkla taşıyanı daha az ezer.
Assuescendum est itaque condicioni suae et quam minimum de illa querendum et quicquid habet circa se commodi apprehendendum: nihil tam acerbum est, in quo non aequus animus solacium inueniat. Exiguae saepe areae in multos usus discribentis arte patuerunt, et quamuis angustum pedem dispositio fecit habitabilem. Adhibe rationem difficultatibus: possunt et dura molliri et angusta laxari et grauia scite ferentes minus premere.
10.5Ayrıca arzuları uzaklara salmamalıyız; ama büsbütün kapatılmaya katlanmadıklarına göre yakına çıkmalarına izin verelim. Ya hiç olmayacak ya da güçlükle olabilecek şeyleri bırakıp yakında duran, umudumuza göz kırpan şeylerin peşinden gidelim; ama bilelim ki her şey aynı derecede hafiftir: dışarıdan farklı yüzleri vardır, içeriden hepsi aynı ölçüde boştur. Daha yüksekte duranları da kıskanmayalım: yüce görünen yerler uçurumdur.
Non sunt praeterea cupiditates in longinquum mittendae, sed in uicinum illis egredi permittamus, quoniam includi ex toto non patiuntur. Relictis iis quae aut non possunt fieri aut difficulter possunt, prope posita speique nostrae alludentia sequamur, sed sciamus omnia aeque leuia esse, extrinsecus diuersas facies habentia, introrsus pariter uana. Nec inuideamus altius stantibus: quae excelsa uidebantur praerupta sunt.
10.6Öte yandan haksız bir kısmetin tehlikeli bir yere koyduğu kimseler, kendiliğinden kibirli olan şeylerin kibrini kırarak ve talihlerini olabildiğince düzlüğe indirerek daha güvende olurlar. Gerçi zirvelerine tutunmak zorunda olan birçok kişi vardır; oradan ancak düşerek inebilirler. Ama şunu açıkça kabul etsinler: en büyük yükleri, tam da başkalarına ağır gelmek zorunda kalmalarıdır; yükseltilmiş değil, oraya çakılmışlardır. Adaletle, yumuşaklıkla, insanlıkla, cömert ve iyiliksever bir elle, düşüşlerini yumuşatacak birçok dayanak hazırlasınlar; bunların umuduyla daha güvenle asılı durabilirler.
Illi rursus quos sors iniqua in ancipiti posuit tutiores erunt superbiam detrahendo rebus per se superbis et fortunam suam quam maxime poterunt in planum deferendo. Multi quidem sunt quibus necessario haerendum sit in fastigio suo, ex quo non possunt nisi cadendo descendere; sed hoc ipsum testentur maximum onus suum esse, quod aliis graues esse cogantur, nec subleuatos se, sed suffixos. Iustitia, mansuetudine, humanitate, larga et benigna manu praeparent multa ad secundos casus praesidia, quorum spe securius pendeant.
10.7Yine de bizi ruhun bu dalgalanmalarından, yükselişe her zaman bir sınır koymak, durma kararını talihe bırakmamak, kendimiz çok daha beride durmak kadar hiçbir şey kurtaramaz. Böylece bazı arzular ruhu bileyecek, ama sınırlanmış oldukları için onu ölçüsüz ve belirsiz olana sürüklemeyecektir.
Nihil tamen aeque nos ab his animi fluctibus uindicauerit quam semper aliquem incrementis terminum figere, nec fortunae arbitrium desinendi dare, sed ipsos multo quidem citra consistere. Sic et aliquae cupiditates animum acuent et finitae non in immensum incertumque producent.
11.1Bu sözüm bilgeye değil, eksik, orta hâlli ve pek sağlıklı olmayan kimselere yöneliktir. Bilgenin ürkek ürkek, adım adım yürümesi gerekmez: kendine o kadar güvenir ki talihin karşısına çıkmaktan çekinmez, ona asla yer vermez. Ondan korkacağı bir yeri de yoktur; çünkü yalnız kölelerini, mülklerini ve itibarını değil, bedenini, gözlerini, elini, hayatı daha değerli kılan her şeyi, hatta kendi kendisini de her an geri istenebilecek emanetler arasında sayar; kendine ödünç verilmiş gibi yaşar ve geri istendiğinde kederlenmeden geri verecektir.
Ad imperfectos et mediocres et male sanos hic meus sermo pertinet, non ad sapientem. Huic non timide nec pedetentim ambulandum est: tanta enim fiducia sui est, ut obuiam fortunae ire non dubitet nec umquam loco illi cessurus sit. Nec habet ubi illam timeat, quia non mancipia tantum possessionesque et dignitatem, sed corpus quoque suum et oculos et manum et quicquid cariorem uitam facit seque ipsum inter precaria numerat, uiuitque ut commodatus sibi et reposcentibus sine tristitia redditurus.
11.2Kendinin olmadığını bildiği için kendini değersiz de saymaz; her şeyi, dindar ve namuslu bir insanın kendisine emanet edileni korurken gösterdiği özenle, dikkatle yapar.
Nec ideo uilis est sibi, quia scit se suum non esse; sed omnia tam diligenter faciet, tam circumspecte, quam religiosus homo sanctusque solet tueri fidei commissa.
11.3Geri vermesi buyrulduğunda talihle çekişmeyecek, şöyle diyecektir: "Sahip olduğum ve elimde tuttuğum şeyler için teşekkür ederim. Senin malına büyük bir bedelle baktım; ama madem böyle buyuruyorsun, minnetle ve gönül hoşluğuyla veriyorum, bırakıyorum. Seninkilerden bir şeyin hâlâ bende kalmasını istersen saklarım; başka türlüsü hoşuna gidiyorsa, işte işlenmiş ve basılmış gümüşümü, evimi, hizmetkârlarımı geri veriyorum, teslim ediyorum." Bize ilk ödünç veren tabiat çağırırsa ona da şöyle diyeceğiz: "Verdiğinden daha iyi bir ruhu geri al; kaçamak yapmıyorum, kaçmıyorum. Hiçbir şey hissetmeyen birine verdiğini, şimdi isteyerek veren birinden hazır buluyorsun: al götür."
Quandoque autem reddere iubebitur, non queretur cum fortuna, sed dicet: "Gratias ago pro eo quod possedi habuique. Magna quidem res tuas mercede colui, sed, quia ita imperas, do, cedo gratus libensque. Si quid habere me tui uolueris etiamnunc, seruabo; si aliud placet, ego uero factum signatumque argentum, domum familiamque meam reddo, restituo." Appellauerit natura, quae prior nobis credidit, et huic dicemus: "Recipe animum meliorem quam dedisti; non tergiuersor nec refugio. Paratum habes a uolente quod non sentienti dedisti: aufer."
11.4Geldiğin yere dönmenin nesi ağır? İyi ölmeyi bilmeyen kötü yaşar. Öyleyse önce hayatın değerini düşürmeli, nefesi değersiz şeyler arasında saymalıyız. Cicero'nun dediği gibi, gladyatörler ne pahasına olursa olsun hayatlarını bağışlatmaya çalışırlarsa onlardan nefret ederiz; hayatı hor gördüklerini açıkça gösterirlerse onları tutarız. Bil ki bizim başımıza da aynısı gelir: çoğu zaman ölümün sebebi ürkekçe ölmektir.
Reuerti unde ueneris quid graue est? Male uiuet quisquis nesciet bene mori. Huic itaque primum rei pretium detrahendum est et spiritus inter uilia numerandus. Gladiatores, ut ait Cicero, inuisos habemus, si omni modo uitam impetrare cupiunt; fauemus, si contemptum eius prae se ferunt. Idem euenire nobis scias: saepe enim causa moriendi est timide mori.
11.5Kendine oyunlar düzenleyen o talih der ki: "Seni ne için saklayayım, kötü ve titrek yaratık? Boğazını uzatmayı bilmediğin için daha çok yaralanacak, daha çok delik deşik edileceksin. Ama sen, kılıcı ensesini çekmeden, ellerini öne uzatmadan, yürekle karşılayan sen, hem daha uzun yaşayacak hem daha kolay öleceksin."
Fortuna illa, quae ludos sibi facit: "Quo, inquit, te reseruem, malum et trepidum animal? Eo magis conuulneraberis et confodieris, quia nescis praebere iugulum. At tu et uiues diutius et morieris expeditius, qui ferrum non subducta ceruice nec manibus oppositis, sed animose recipis."
11.6Ölümden korkan, yaşayan bir insana yakışır hiçbir şey yapmaz. Ama ana rahmine düştüğü anda bunun kendisine şart koşulduğunu bilen, bu sözleşmeye göre yaşar ve aynı ruh gücüyle başına gelenlerden hiçbirinin ansızın gelmemesini de sağlar. Çünkü olabilecek her şeyi olacakmış gibi önceden görerek bütün kötülüklerin saldırısını yumuşatır: bunlar hazırlıklı olanlara ve bekleyenlere yeni hiçbir şey getirmez; kaygısız olanlara, yalnız mutlu şeylere bakanlara ise ağır gelir.
Qui mortem timebit, nihil umquam pro homine uiuo faciet; at qui sciet hoc sibi cum conciperetur statim condictum, uiuet ad formulam et simul illud quoque eodem animi robore praestabit, ne quid ex iis quae eueniunt subitum sit. Quicquid enim fieri potest quasi futurum sit prospiciendo malorum omnium impetus molliet, qui ad praeparatos exspectantesque nihil afferunt noui, securis et beata tantum spectantibus graues ueniunt.
11.7Hastalık, esirlik, çöküntü, yangın: bunların hiçbiri beklenmedik değildir. Tabiatın beni ne kadar gürültülü bir birlikteliğe kapattığını biliyordum. Komşuluğumda kaç kez ölünün ardından ağıt yakıldı; eşiğimin önünden kaç kez meşaleyle mum vakitsiz cenazelerin önünden geçti; çoğu zaman yanı başımda çöken bir binanın gürültüsü yankılandı. Forumun, meclisin, sohbetin bana bağladığı birçok kişiyi bir gece alıp götürdü, birbirine kenetlenmiş dost ellerini ayırdı. Hep çevremde dolaşmış olan tehlikelerin bir gün bana da ulaşmasına şaşmalı mıyım?
Morbus est, captiuitas, ruina, ignis: nihil horum repentinum est. Sciebam in quam tumultuosum me contubernium natura clusisset. Totiens in uicinia mea conclamatum est; totiens praeter limen immaturas exsequias fax cereusque praecessit; saepe a latere ruentis aedificii fragor sonuit; multos ex iis quos forum, curia, sermo mecum contraxerat, nox abstulit et iunctas sodalium manus copulatas interscidit: mirer ad me aliquando pericula accessisse, quae circa me semper errauerint?
11.8İnsanların büyük kısmı denize açılırken fırtınayı düşünmez. İyi bir şey söylendiyse, söyleyeninin kötü olmasından hiçbir zaman utanmam: Publilius, mimos oyunlarının saçmalıklarını ve en üst sıralara seslenen sözleri bıraktığı her seferde tragedya ve komedya şairlerinden daha güçlüdür; yalnız komedya perdesine değil, tragedya sahnesine de yakışacak birçok güçlü söz arasında şunu da söyler:
Birinin başına gelebilen herkesin başına gelebilir.
Biri bunu iliklerine kadar sindirirse ve her gün bolca görülen başkalarının bütün kötülüklerine, onların da kendisine doğru açık bir yolu varmış gibi bakarsa, saldırıya uğramadan çok önce silahlanır. Ruh tehlikelere katlanmayı ancak tehlikelerden sonra öğrenirse geç kalmıştır. "Bunun olacağını düşünmemiştim", "Bunun bir gün olacağına inanır mıydın?" Peki neden olmasın? Hangi zenginlik vardır ki ardından yokluk, açlık, dilencilik gelmesin? Hangi makam vardır ki erguvan şeritli togasına, kâhin asasına, patrisyen ayakkabı bağlarına yas giysileri, kara lekenin utancı, bin türlü leke ve en büyük aşağılanma eşlik etmesin? Hangi krallık vardır ki önünde yıkılış, ayaklar altında çiğnenme, bir efendi ve bir cellat hazır beklemesin? Bunların arasında büyük mesafeler de yoktur: tahtla başkasının dizlerine kapanmak arasında bir saatlik an vardır. Öyleyse bil ki her durum değişebilir ve herhangi birinin başına gelen her şey senin başına da gelebilir.
Zenginsin: Pompeius'tan daha mı zenginsin? Eski akrabası ve yeni ev sahibi Gaius, onun evini kapatmak için Caesar'ın evini ona açtığında, ona ekmek de su da verilmedi. Kendi topraklarında doğup yine kendi topraklarında denize dökülen onca ırmağa sahipken, damlayan yağmur sularını dilendi; akrabasının sarayında açlıktan ve susuzluktan öldü; mirasçısı ise açlıktan ölen bu adam için devlet cenazesinin ihalesini veriyordu. En yüksek makamlarda bulundun: Seianus'unkiler kadar büyük, onunkiler kadar umulmadık, onunkiler kadar her şeyi kuşatan makamlarda mı? Senatonun onu törenle uğurladığı gün halk onu paramparça etti. Tanrıların ve insanların üzerine yığılabilecek her şeyi yığdığı o adamdan, cellatın sürükleyeceği bir parça bile kalmadı. Kralsın: seni Kroisos'a göndermeyeceğim; o, buyruk üzerine kendi odun yığınına çıktı ve yığının söndürüldüğünü gördü, yalnız krallığından değil kendi ölümünden de sağ çıktı. Roma halkının ondan korktuğu yılın içinde seyirlik ettiği Iugurtha'ya da göndermeyeceğim. Afrika kralı Ptolemaios'u, Ermenistan kralı Mithridates'i Gaius'un muhafızları arasında gördük: biri sürgüne gönderildi, öbürü daha güvenilir bir sözle sürgüne gönderilmeyi diliyordu. İşlerin böylesine inip çıkarak döndüğü bir dünyada, olabilecek her şeyi olacakmış gibi kabul etmezsen, kötü olaylara kendine karşı güç vermiş olursun; oysa onları önceden gören herkes o gücü kırmıştır.
Magna pars hominum est quae nauigatura de tempestate non cogitat. Numquam me in re bona mali pudebit auctoris: Publilius, tragicis comicisque uehementior ingeniis quotiens mimicas ineptias et uerba ad summam caueam spectantia reliquit, inter multa alia cothurno, non tantum sipario fortiora et hoc ait: Cuiuis potest accidere quod cuiquam potest. Hoc si quis in medullas demiserit et omnia aliena mala, quorum ingens cotidie copia est, sic aspexerit tamquam liberum illis et ad se iter sit, multo ante se armabit quam petatur. Sero animus ad periculorum patientiam post pericula instruitur. 9 "Non putaui hoc futurum" et: "Vmquam tu hoc euenturum credidisses?" Quare autem non? Quae sunt diuitiae quas non egestas et fames et mendicitas a tergo sequatur? quae dignitas, cuius non praetextam et augurale et lora patricia sordes comitentur et exprobratio notae et mille maculae et extrema contemptio? quod regnum est, cui non parata sit ruina et proculcatio et dominus et carnifex? nec magnis ista interuallis diuisa, sed horae momentum interest inter solium et aliena genua. 10 Scito ergo omnem condicionem uersabilem esse et quicquid in ullum incurrit posse in te quoque incurrere. Locuples es: numquid diuitior Pompeio? Cui cum Gaius, uetus cognatus, hospes nouus, aperuisset Caesaris domum ut suam cluderet, defuit panis, aqua. Cum tot flumina possideret in suo orientia, in suo cadentia, mendicauit stillicidia; fame ac siti periit in palatio cognati, dum illi heres publicum funus esurienti locat. 11 Honoribus summis functus es: numquid aut tam magnis aut tam insperatis aut tam uniuersis quam Seianus? Quo die illum senatus deduxerat, populus in frusta diuisit. In quem quicquid congeri poterat dii hominesque contulerant, ex eo nihil superfuit quod carnifex traheret. 12 Rex es: non ad Croesum te mittam, qui rogum suum et escendit iussus et exstingui uidit, factus non regno tantum, etiam morti suae superstes; non ad Iugurtham, quem populus romanus intra annum quam timuerat spectauit: Ptolemaeum Africae regem, Armeniae Mithridaten inter Gaianas custodias uidimus; alter in exsilium missus est, alter ut meliore fide mitteretur optabat. In tanta rerum sursum ac deorsum euntium uersatione, si non quicquid fieri potest pro futuro habes, das in te uires rebus aduersis, quas infregit quisquis prior uidit.
12.1Bunlardan sonra gelecek olan şudur: ne gereksiz şeyler uğruna ne de gereksiz yere çabalayalım. Yani ya elde edemeyeceğimiz şeyleri arzulamayalım ya da elde ettikten sonra, çok ter döktükten sonra arzularımızın boşluğunu geç fark etmeyelim; yani ne emeğimiz sonuçsuz kalsın ne de sonuç emeğe değmez olsun. Çünkü keder çoğunlukla bunlardan doğar: ya iş başarılamaz ya da başarıdan utanılır.
Proximum ab his erit ne aut in superuacuis aut ex superuacuo laboremus, id est ne quae aut non possumus consequi concupiscamus aut adepti uanitatem cupiditatum nostrarum sero post multum sudorem intellegamus, id est ne aut labor irritus sit sine effectu aut effectus labore indignus. Fere enim ex his tristitia sequitur, si aut non successit aut successus pudet.
12.2Şu koşuşturmayı kesip atmalı. İnsanların büyük kısmı böyledir: evleri, tiyatroları, forumları dolaşır dururlar; başkalarının işlerine karışırlar, hep bir şey yapıyormuş gibi görünürler. Bunlardan birine evinden çıkarken "Nereye? Ne düşünüyorsun?" diye sorarsan, sana şöyle cevap verir: "Vallahi bilmiyorum; ama birilerini görürüm, bir şeyler yaparım."
Circumcidenda concursatio, qualis est magnae parti hominum domos et theatra et fora pererrantium: alienis se negotiis offerunt, semper aliquid agentibus similes. Horum si aliquem exeuntem e domo interrogaueris: "Quo tu? quid cogitas?" respondebit tibi: "Non mehercules scio, sed aliquos uidebo, aliquid agam."
12.3Hedefsizce dolaşır, iş ararlar; karar verdikleri işleri değil, rastladıkları işleri yaparlar. Koşuşları düşüncesiz ve boştur; ağaçlarda sürünen karıncalar gibi: en yüksek tepeye, oradan da en dibe boş yere tırmanıp inerler. Çoğu kimse bunlara benzer bir hayat sürer; buna haklı olarak huzursuz bir tembellik denebilir.
Sine proposito uagantur, quaerentes negotia, nec quae destinauerunt agunt, sed in quae incucurrerunt. Inconsultus illis uanusque cursus est, qualis formicis per arbusta repentibus, quae in summum cacumen et inde in imum inanes aguntur. His plerique similem uitam agunt, quorum non immerito quis inquietam inertiam dixerit.
12.4Yangına koşar gibi koşan bazılarına acırsın: karşılarına çıkanları öyle iterler, kendilerini ve başkalarını öyle yere yıkarlar ki! Oysa bu arada ya selamına karşılık vermeyecek birini selamlamaya, ya tanımadıkları bir adamın cenazesine katılmaya, ya sık sık dava açan birinin duruşmasına, ya sık sık evlenen birinin nişanına koşmuşlardır; bir sedyenin peşine takılmışlar, bazı yerlerde onu taşımışlardır bile. Sonra gereksiz bir yorgunlukla eve dönerken neden çıktıklarını, nerede bulunduklarını kendilerinin de bilmediklerine yemin ederler; ertesi gün de aynı izlerde dolaşacaklardır.
Quorundam quasi ad incendium currentium misereberis: usque eo impellunt obuios et se aliosque praecipitant, cum interim cucurrerunt aut salutaturi aliquem non resalutaturum aut funus ignoti hominis prosecuturi, aut ad iudicium saepe litigantis, aut ad sponsalia saepe nubentis, et lecticam assectati quibusdam locis etiam tulerunt. Dein, domum cum superuacua redeuntes lassitudine, iurant nescire se ipsos quare exierint, ubi fuerint, postero die erraturi per eadem illa uestigia.
12.5Bu yüzden her emek bir şeye yönelsin, bir hedefe baksın. Huzursuzları kışkırtan çalışkanlık değildir; deliler gibi onları da şeylerin sahte görüntüleri kışkırtır. Çünkü deliler de bir umut olmadan kımıldamazlar: onları bir şeyin görüntüsü tahrik eder, tutsak düşmüş zihin onun boşluğunu fark edemez.
Omnis itaque labor aliquo referatur, aliquo respiciat. Non industria inquietos, ut insanos falsae rerum imagines agitant: nam ne illi quidem sine aliqua spe mouentur; proritat illos alicuius rei species, cuius uanitatem capta mens non coarguit.
12.6Aynı şekilde, kalabalığı artırmak için dışarı çıkanların her birini boş ve hafif sebepler şehirde dolaştırır durur. Uğraşacak hiçbir işi olmayanı doğan gün evinden dışarı atar; birçoklarının kapısına boşuna çarpıp onların ad hatırlatan kölelerini tek tek selamladıktan, birçoklarının kapısından geri çevrildikten sonra, evde bulması herkesten zor olan kişi kendisidir.
Eodem modo unumquemque ex his qui ad augendam turbam exeunt inanes et leues causae per urbem circumducunt, nihilque habentem in quod laboret lux orta expellit, et cum, multorum frustra liminibus illisus, nomenclatores persalutauit, a multis exclusus, neminem ex omnibus difficilius domi quam se conuenit.
12.7Bu kötülükten en çirkin kusur da doğar: kulak misafirliği, kamusal ve gizli şeylerin kurcalanması; ne güvenle anlatılabilen ne de güvenle dinlenebilen birçok şeyi bilmek.
Ex hoc malo dependet illud taeterrimum uitium, auscultatio et publicorum secretorumque inquisitio, et multarum rerum scientia quae nec tuto narrantur nec tuto audiuntur.
13.1Sanırım Demokritos buna dayanarak sözüne şöyle başladı: "Huzur içinde yaşamak isteyen ne kendi işlerinde ne kamu işlerinde çok iş görsün." Elbette gereksiz işleri kastediyordu; çünkü gerekli işlerse, hem kendi işlerimizde hem kamu işlerinde yalnız çok değil, sayısız iş görmek gerekir. Ama bizi yerine getirilmesi âdet olan hiçbir vazife çağırmıyorsa, eylemlerimizi dizginlemeliyiz.
Hoc secutum puto Democritum ita coepisse: "Qui tranquille uolet uiuere nec priuatim agat multa nec publice", ad superuacua scilicet referentem: nam, si necessaria sunt, et priuatim et publice non tantum multa, sed innumerabilia agenda sunt, ubi uero nullum officium sollemne nos citat, inhibendae actiones.
13.2Çünkü çok iş gören, çoğu zaman kendini talihin eline teslim eder. En güvenlisi talihi seyrek denemek, ama onu hep düşünmek ve onun sözüne güvenip kendine hiçbir şey vaat etmemektir: "Bir şey olmazsa denize açılacağım", "Bir şey engel olmazsa praetor olacağım", "Araya bir şey girmezse ticaretim kâr getirecek."
Nam qui multa agit saepe fortunae potestatem sui facit; quam tutissimum est raro experiri, ceterum semper de illa cogitare et nihil sibi de fide eius promittere: "Nauigabo, nisi si quid inciderit" et: "Praetor fiam, nisi si quid obstiterit" et: "Negotiatio mihi respondebit, nisi si quid interuenerit."
13.3Bilgenin başına kanaatine aykırı hiçbir şey gelmez dememizin sebebi budur: onu insanların başına gelen kazalardan değil, yanılgılarından ayrı tutarız; her şey onun istediği gibi değil, düşündüğü gibi gider. Her şeyden önce de hedeflerine bir şeyin karşı çıkabileceğini düşünmüştür. Başarısını kesin olarak vaat etmediğin bir arzu boşa çıktığında, acısının ruha daha hafif ulaşması kaçınılmazdır.
Hoc est quare sapienti nihil contra opinionem dicamus accidere: non illum casibus hominum excerpimus, sed erroribus, nec illi omnia ut uoluit cedunt, sed ut cogitauit. Imprimis autem cogitauit aliquid posse propositis suis resistere. Necesse est autem leuius ad animum peruenire destitutae cupiditatis dolorem, cui successum non utique promiseris.
14.1Kendimizi kolay uyum sağlayan insanlar da yapmalıyız. Tasarladığımız şeylere fazla bağlanmamalı, talihin bizi götürdüğü şeylere geçebilmeli, kararımızın ya da durumumuzun değişmesinden korkmamalıyız; yeter ki dinginliğin en büyük düşmanı olan hafiflik bizi yakalamasın. Çünkü talihin sık sık elinden bir şey kopardığı inatçılığın kaygılı ve zavallı olması kaçınılmazdır; hiçbir yerde kendini tutamayan hafiflik ise çok daha ağırdır. İkisi de huzura düşmandır: hiçbir şeyi değiştirememek de, hiçbir şeye katlanamamak da.
Faciles etiam nos facere debemus, ne nimis destinatis rebus indulgeamus, transeamusque in ea in quae nos casus deduxerit, nec mutationem aut consilii aut status pertimescamus, dummodo nos leuitas, inimicissimum quieti uitium, non excipiat. Nam et pertinacia necesse est anxia et misera sit, cui fortuna saepe aliquid extorquet, et leuitas multo grauior, nusquam se continens. Vtrumque infestum est tranquillitati, et nihil mutare posse et nihil pati.
14.2Her hâlde ruh bütün dış şeylerden kendine geri çağrılmalıdır: kendine güvensin, kendiyle sevinsin, kendisine ait olana saygıyla baksın, yabancı olandan elinden geldiğince uzaklaşsın ve kendini kendine versin; kayıpları hissetmesin, kötü olayları bile iyiye yorsun.
Vtique animus ab omnibus externis in se reuocandus est: sibi confidat, se gaudeat, sua suspiciat, recedat quantum potest ab alienis, et se sibi applicet; damna non sentiat, etiam aduersa benigne interpretetur.
14.3Bizim Zenon, gemisinin battığı haber verilip bütün malının sulara gömüldüğünü duyunca, "Talih bana daha yükten kurtulmuş olarak felsefe yapmamı buyuruyor" dedi. Bir tiran filozof Theodoros'u ölümle, hem de gömülmeden bırakılmakla tehdit ediyordu. "Kendinle övünmek için bir sebebin var" dedi; "bir kâse kanım senin elinde. Gömülmeme gelince, ey ahmak, toprağın üstünde mi altında mı çürüyeceğimin benim için bir önemi olduğunu mu sanıyorsun?"
Nuntiato naufragio, Zenon noster, cum omnia sua audiret submersa: "Iubet, inquit, me fortuna expeditius philosophari." Minabatur Theodoro philosopho tyrannus mortem, et quidem insepultam: "Habes, inquit, cur tibi placeas, hemina sanguinis in tua potestate est; nam quod ad sepulturam pertinet, o te ineptum, si putas mea interesse supra terram an infra putrescam."
14.4Canus Iulius en büyük insanlardan biriydi; çağımızda doğmuş olması bile ona hayranlık duymamıza engel değildir. Gaius'la uzun süre tartıştı; giderken o Phalaris ona, "Boş bir umutla kendini avutmayasın diye seni idama götürmelerini buyurdum" deyince, "Teşekkür ederim, hükümdarların en iyisi" dedi.
Canus Iulius, uir in primis magnus, cuius admirationi ne hoc quidem obstat quod nostro saeculo natus est, cum Gaio diu altercatus, postquam abeunti Phalaris ille dixit: "Ne forte inepta spe tibi blandiaris, duci te iussi. Gratias, inquit, ago, optime princeps."
14.5Ne düşündüğünü bilmiyorum; aklıma birçok şey geliyor. Aşağılamak ve ölümün bir iyilik sayıldığı bu zulmün ne kadar büyük olduğunu göstermek mi istedi? Yoksa onun her günkü çılgınlığını mı yüzüne vurdu? Çünkü çocukları öldürülenler de, malları elinden alınanlar da ona teşekkür ediyordu. Yoksa ölümü bir özgürlük gibi seve seve mi kabul etti? Ne olursa olsun, büyük bir gönülle cevap verdi.
Quid senserit dubito; multa enim mihi occurrunt. Contumeliosus esse uoluit et ostendere quanta crudelitas esset, in qua mors beneficium erat? An exprobrauit illi cotidianam dementiam? Agebant enim gratias et quorum liberi occisi et quorum bona ablata erant. An tamquam libertatem libenter accepit? Quicquid est, magno animo respondit.
14.6Biri diyecek ki: Bundan sonra Gaius onun yaşamasını da buyurabilirdi. Canus bundan korkmadı: Gaius'un bu tür buyruklarda sözünün eri olduğu bilinirdi. İdamına kadar araya giren on günü hiçbir kaygı duymadan geçirdiğine inanır mısın? O adamın neler söylediği, neler yaptığı, ne kadar sükûnet içinde olduğu inanılır gibi değildir.
Dicet aliquis: potuit post hoc iubere illum Gaius uiuere. Non timuit hoc Canus: nota erat Gaii in talibus imperiis fides. Credisne illum decem medios usque ad supplicium dies sine ulla sollicitudine exegisse? Verisimile non est quae uir ille dixerit, quae fecerit, quam in tranquillo fuerit.
14.7Dama oynuyordu. Ölüme gidecekler kafilesini sürükleyen yüzbaşı onun da kaldırılmasını buyurunca, çağrılan Canus taşları saydı ve arkadaşına, "Bak" dedi, "ölümümden sonra kazandığını söyleyip yalan söyleme." Sonra yüzbaşıya başıyla işaret ederek, "Bir taş önde olduğuma tanık olacaksın" dedi. Canus'un o tahtada oyun oynadığını mı sanıyorsun? Zalimle oyun etti.
Ludebat latrunculis. Cum centurio, agmen periturorum trahens, illum quoque excitari iuberet, uocatus numerauit calculos et sodali suo: "Vide, inquit, ne post mortem meam mentiaris te uicisse." Tum, annuens centurioni: "Testis, inquit, eris uno me antecedere." Lusisse tu Canum illa tabula putas? Illusit.
14.8Böyle bir adamı kaybedecek olan dostları kederliydi. "Neden üzgünsünüz?" dedi; "siz ruhların ölümsüz olup olmadığını araştırıyorsunuz; ben birazdan bileceğim." Tam sonunda bile hakikati araştırmaktan, kendi ölümünü bir inceleme konusu yapmaktan vazgeçmedi.
Tristes erant amici, talem amissuri uirum: "Quid maesti, inquit, estis? Vos quaeritis an immortales animae sint; ego iam sciam." Nec desiit ueritatem in ipso fine scrutari et ex morte sua quaestionem habere.
14.9Onu kendi filozofu uğurluyordu; tanrımız Caesar'a her gün kurban sunulan tepe de artık uzak değildi. Filozof, "Canus" dedi, "şimdi ne düşünüyorsun? Zihnin ne hâlde?" Canus, "O en hızlı anda" dedi, "ruhun kendi çıkışını hissedip hissetmeyeceğini gözlemlemeye karar verdim." Bir şey keşfederse dostlarını tek tek dolaşıp ruhların ne hâlde olduğunu onlara bildireceğine de söz verdi.
Prosequebatur illum philosophus suus, nec iam procul erat tumulus in quo Caesari deo nostro fiebat cotidianum sacrum. Is: "Quid, inquit, Cane, nunc cogitas? aut quae tibi mens est? - Obseruare, inquit Canus, proposui illo uelocissimo momento an sensurus sit animus exire se." Promisitque, si quid explorasset, circumiturum amicos et indicaturum quis esset animarum status.
14.10İşte fırtınanın ortasında huzur; işte sonsuzluğa layık bir ruh: kendi kaderini hakikatin delili olmaya çağırıyor, o son basamakta dururken çıkmakta olan ruhunu sorguya çekiyor, yalnız ölüme kadar değil, ölümün kendisinden de bir şey öğreniyor. Hiç kimse bundan daha uzun felsefe yapmamıştır. Böyle büyük bir adam alelacele geçilmeyecek, özenle anılacaktır: seni bütün hatıralara emanet edeceğiz, ey en parlak baş, Gaius'un kıyımında büyük payı olan!
Ecce in media tempestate tranquillitas, ecce animus aeternitate dignus, qui fatum suum in argumentum ueri uocat, qui, in ultimo illo gradu positus, exeuntem animam percontatur, nec usque ad mortem tantum, sed aliquid etiam ex ipsa morte discit: nemo diutius philosophatus est. Non raptim relinquetur magnus uir et cum cura dicendus: dabimus te in omnem memoriam, clarissimum caput, Gaianae cladis magna portio!
15.1Ama özel kederin sebeplerini atmış olmak hiçbir işe yaramaz; çünkü bazen insanı insan soyuna karşı bir nefret sarar ve başarıya ulaşmış bunca suçun kalabalığı karşısına dikilir. Sadeliğin ne kadar nadir, masumiyetin ne kadar bilinmez olduğunu, sadakatin işine gelmedikçe neredeyse hiç görülmediğini, şehvetin kazancının da kaybının da aynı ölçüde nefret uyandırdığını, ihtirasın artık kendi sınırları içinde duramayıp rezilliğiyle parlamaya kalktığını düşündüğünde ruh geceye sürüklenir: umut edilmesi bile mümkün olmayan, sahip olunması da fayda vermeyen faziletler yıkılmış gibi her yanı karanlık basar.
Sed nihil prodest priuatae tristitiae causas abiecisse: occupat enim nonnumquam odium generis humani, et occurrit tot scelerum felicium turba. Cum cogitaueris quam sit rara simplicitas et quam ignota innocentia et uix umquam, nisi cum expedit, fides, et libidinis lucra damnaque pariter inuisa, et ambitio usque eo iam se suis non continens terminis ut per turpitudinem splendeat, agitur animus in noctem et, uelut euersis uirtutibus, quas nec sperare licet nec habere prodest, tenebrae oboriuntur.
15.2Bu yüzden kendimizi şuna yöneltmeliyiz: halkın bütün kusurları bize nefret verici değil, gülünç görünsün; Herakleitos'tan çok Demokritos'u taklit edelim. Çünkü Herakleitos halkın arasına her çıkışında ağlar, Demokritos ise gülerdi; birine yaptığımız her şey sefalet, öbürüne saçmalık görünürdü. Öyleyse her şeyi hafife almalı, kolay bir gönülle taşımalıyız: hayata gülmek, hayata ağlamaktan daha insancadır.
In hoc itaque flectendi sumus, ut omnia uulgi uitia non inuisa nobis, sed ridicula uideantur, et Democritum potius imitemur quam Heraclitum: hic enim, quotiens in publicum processerat, flebat, ille ridebat; huic omnia quae agimus miseriae, illi ineptiae uidebantur. Eleuanda ergo omnia et facili animo ferenda: humanius est deridere uitam quam deplorare.
15.3Şunu da ekle: insan soyuna, ona yas tutan değil ona gülen daha büyük iyilik eder; çünkü gülen iyi bir umuda da yer bırakır, ağlayan ise düzeltilebileceğinden umudunu kestiği şeylere aptalca ağlar. Bütüne bakan için de, gülmesini tutamayan gözyaşlarını tutamayandan daha büyük gönüllüdür; çünkü o ruhun en hafif hâlini harekete geçirir ve bu kadar büyük bir gösterişin içinde hiçbir şeyi büyük, hiçbir şeyi ciddi, hatta acınacak bile saymaz.
Adice quod de humano quoque genere melius meretur qui ridet illud quam qui luget: ille et spei bonae aliquid relinquit, hic autem stulte deflet quae corrigi posse desperat; et uniuersa contemplanti maioris animi est qui risum non tenet quam qui lacrimas, quando leuissimum affectum animi mouet et nihil magnum, nihil seuerum, ne miserum quidem ex tanto paratu putat.
15.4Herkes, sevindiği ve kederlendiği şeyleri tek tek gözünün önüne getirsin; o zaman Bion'un şu sözünün doğru olduğunu anlayacaktır: insanların bütün işleri başlangıçlarına pek benzer ve hayatları, ana rahmine düşüşlerinden daha kutsal ya da daha ciddi değildir.
Singula propter quae laeti ac tristes sumus sibi quisque proponat, et sciet uerum esse quod Bion dixit, omnia hominum negotia simillima initiis esse nec uitam illorum magis sanctam aut seueram esse quam conceptum.
15.5Ama en iyisi, halkın âdetlerini ve insan kusurlarını ne gülmeye ne ağlamaya kapılarak sakince karşılamaktır; çünkü başkalarının kötülükleriyle kıvranmak bitmeyen bir sefalettir, başkalarının kötülüklerinden zevk almak ise insanlık dışı bir hazdır.
Sed satius est publicos mores et humana uitia placide accipere, nec in risum nec in lacrimas excidentem; nam alienis malis torqueri aeterna miseria est, alienis delectari malis uoluptas inhumana.
15.6Biri oğlunu toprağa veriyor diye ağlamak ve yüzünü ona göre takınmak faydasız bir insanlıktır. Kendi kötülüklerimizde de öyle davranmalıyız ki acıya âdetin istediği kadar değil, tabiatın istediği kadar yer verelim. Çoğu kimse gözyaşlarını göstermek için döker; seyirci olmadığı her seferde gözleri kurudur; herkes ağlarken ağlamamayı utanç verici bulurlar. Başkalarının kanaatine bağlı olmak denen bu kötülük öylesine derine kök salmıştır ki en sade şey olan acı bile rol yapmaya döner.
Sicut est illa inutilis humanitas, flere, quia aliquis filium efferat, et frontem suam fingere, in suis quoque malis ita gerere se oportet, ut dolori tantum des quantum natura poscit, non quantum consuetudo. Plerique cum lacrimas fundunt ut ostendant, et totiens siccos oculos habent quotiens spectator defuit, turpe iudicantes non flere cum omnes faciant: adeo penitus hoc se malum fixit, ex aliena opinione pendere, ut in simulationem etiam res simplicissima, dolor, ueniat.
16.1Sırada, haklı olarak insanı kederlendiren ve kaygıya sürükleyen kısım var. İyi insanların sonu kötü olduğunda; Sokrates hapiste ölmeye, Rutilius sürgünde yaşamaya, Pompeius ve Cicero kendi himayelerindeki adamlara boyun uzatmaya zorlandığında; faziletlerin canlı timsali o Cato kılıcının üstüne yığılarak hem kendisinin hem devletin sonunu herkesin önünde ilan ettiğinde, talihin bu kadar haksız ödüller dağıtmasına üzülmemek imkânsızdır. Hem en iyilerin en kötü şeylere katlandığını gördüğünde herkes kendisi için ne umabilir?
Sequetur pars quae solet non immerito contristare et in sollicitudinem adducere. Vbi bonorum exitus mali sunt, ubi Socrates cogitur in carcere mori, Rutilius in exsilio uiuere, Pompeius et Cicero clientibus suis praebere ceruicem, Cato ille, uirtutum uiua imago, incumbens gladio, simul de se ac de re publica palam facere, necesse est torqueri tam iniqua praemia fortunam persoluere. Et quid sibi quisque tunc speret, cum uideat pessima optimos pati?
16.2Peki ne yapmalı? Her birinin buna nasıl katlandığına bak: yiğittiyseler, onları kendi gönüllerine yakışır biçimde an; kadınca ve korkakça öldülerse, kaybolan hiçbir şey olmadı. Ya faziletleri hoşuna gidecek kadar layıktırlar ya da korkaklıkları özlenmeye layık değildir. En büyük insanların yiğitçe ölerek başkalarını korkak kılmasından daha utanç verici ne olabilir?
Quid ergo est? Vide quomodo quisque illorum tulerit et, si fortes fuerunt, ipsorum illos animo desidera, si muliebriter et ignaue perierunt, nihil periit. Aut digni sunt quorum uirtus tibi placeat, aut indigni quorum desideretur ignauia. Quid enim est turpius quam si maximi uiri timidos fortiter moriendo faciunt?
16.3Övgüye layık olanı her seferinde övelim ve şöyle diyelim: "Ne kadar yiğitçe! Ne kadar mutlu! Bütün kazalardan, kıskançlıktan, hastalıktan kurtuldun; hapisten çıktın. Tanrılar seni kötü bir talihe layık görmediler; talihin artık sana bir şey yapabilmesine layık görmediler." Ama kaçmaya çalışanları, ölümün içinde bile hayata dönüp bakanları zorla tutmak gerekir.
Laudemus totiens dignum laudibus et dicamus: "Tanto fortior! tanto felicior! Omnes effugisti casus, liuorem, morbum; existi ex custodia; non tu dignus mala fortuna diis nisus es, sed indignus in quem iam aliquid fortuna posset." Subducentibus uero se et in ipsa morte ad uitam respectantibus manus iniciendae sunt.
16.4Mutlu olan kimseye ağlamayacağım, ağlayan kimseye de: biri gözyaşlarımı kendisi sildi, öbürü kendi gözyaşlarıyla hiçbir gözyaşına layık olmadığını gösterdi. Herkül diri diri yandığı için mi, Regulus bunca çiviyle delindiği için mi, Cato yaralarını yeniden açtığı için mi ağlayayım? Bunların hepsi az bir zaman harcayarak nasıl sonsuz olacaklarının yolunu buldular ve ölerek ölümsüzlüğe vardılar.
Neminem flebo laetum, neminem flentem: ille lacrimas meas ipse abstersit, hic suis lacrimis effecit ne ullis dignus sit. Ego Herculem fleam quod uiuus uritur, aut Regulum quod tot clauis configitur, aut Catonem quod uulnera iterat sua? Omnes isti leui temporis impensa inuenerunt quomodo aeterni fierent, et ad immortalitatem moriendo uenerunt.
17.1Kendini kaygıyla süsler ve hiç kimseye sade hâlinle görünmezsen, bu da kaygıların küçük olmayan bir kaynağıdır. Birçoklarının hayatı böyledir: uydurma, gösterişe hazırlanmış. Çünkü kendini durmadan gözetlemek insana işkence eder, alıştığından farklı bir hâlde yakalanmaktan korkar. Bakıldığımız her seferde tartıldığımızı sandıkça kaygıdan hiç kurtulamayız. Çünkü istemesek de bizi çırılçıplak bırakan birçok şey olur; kendine bu kadar özen göstermek başarılı olsa bile, hep bir maskenin altında yaşayanların hayatı ne tatlıdır ne kaygısız.
Est et illa sollicitudinum non mediocris materia, si te anxie componas nec ullis simpliciter ostendas, qualis multorum uita est, ficta, ostentationi parata: torquet enim assidua obseruatio sui et deprehendi aliter ac solet metuit. Nec umquam cura soluimur, ubi totiens nos aestimari putamus quotiens aspici. Nam et multa incidunt quae inuitos denudant, et, ut bene cedat tanta sui diligentia, non tamen iucunda uita aut secura est semper sub persona uiuentium.
17.2Oysa huyunu hiçbir şeyle örtmeyen, içten ve kendiliğinden süssüz sadelik ne kadar haz verir! Ama her şey herkese açıksa bu hayatın da hor görülme tehlikesi vardır; çünkü bazıları yakınına vardıkları her şeyden bıkar. Ama fazileti gözlere yaklaştırınca değerden düşme tehlikesi yoktur; hem sadeliği yüzünden hor görülmek, durmadan rol yapıp işkence çekmekten daha iyidir. Yine de işe bir ölçü koyalım: sade yaşamakla özensiz yaşamak arasında çok fark vardır.
At illa quantum habet uoluptatis sincera et per se inornata simplicitas, nihil obtendens moribus suis! Subit tamen et haec uita contemptus periculum, si omnia omnibus patent: sunt enim qui fastidiant quicquid propius adierunt. Sed nec uirtuti periculum est ne admota oculis reuilescat, et satius est simplicitate contemni quam perpetua simulatione torqueri. Modum tamen rei adhibeamus: multum interest, simpliciter uiuas an neglegenter.
17.3İnsan sık sık kendi içine de çekilmelidir; çünkü kendine benzemeyenlerle düşüp kalkmak iyi düzenlenmiş olanı bozar, tutkuları tazeler, ruhta zayıf ve tam iyileşmemiş ne varsa onu yeniden yaralar. Yine de bu ikisi, yalnızlık ve kalabalık, birbirine karıştırılmalı, sırayla yaşanmalıdır. Biri bizde insan özlemi, öbürü kendimize özlem uyandıracak; biri öbürünün ilacı olacaktır: kalabalıktan nefreti yalnızlık, yalnızlık bıkkınlığını kalabalık iyileştirir.
Multum et in se recedendum est: conuersatio enim dissimilium bene composita disturbat et renouat affectus et quicquid imbecillum in animo nec percuratum est exulcerat. Miscenda tamen ista et alternanda sunt, solitudo et frequentia. Illa nobis faciet hominum desiderium, haec nostri, et erit altera alterius remedium: odium turbae sanabit solitudo, taedium solitudinis turba.
17.4Zihin de hep aynı gerginlikte tutulmamalı, şakalara çağrılmalıdır. Sokrates küçük çocuklarla oynamaktan utanmazdı; Cato kamu kaygılarıyla yorulmuş ruhunu şarapla gevşetirdi; Scipio o zaferler kazanmış asker bedenini ritme göre oynatırdı. Ama kırıta kırıta değil (şimdi yürüyüşlerinde bile kadınca yumuşaklığı aşan bir salınışla akanların âdeti böyledir), o eski adamların oyunda ve bayram günlerinde yaptığı gibi erkekçe tepinerek; düşmanları seyretse bile itibarından bir şey kaybetmeyecek biçimde.
Nec in eadem intentione aequaliter retinenda mens est, sed ad iocos deuocanda. Cum puerulis Socrates ludere non erubescebat, et Cato uino laxabat animum curis publicis fatigatum, et Scipio triumphale illud ac militare corpus mouebat ad numeros, non molliter se infringens, ut nunc mos est etiam incessu ipso ultra muliebrem mollitiam fluentibus, sed ut antiqui illi uiri solebant inter lusum ac festa tempora uirilem in modum tripudiare, non facturi detrimentum etiam si ab hostibus suis spectarentur.
17.5Ruhlara dinlenme verilmelidir: dinlendikten sonra daha iyi ve daha keskin olarak kalkarlar. Verimli tarlaları zorlamamak gerekir (çünkü hiç ara verilmeyen bereket onları çabucak tüketir); ruhların atılımını da kesintisiz çalışma kırar, biraz gevşetilip dinlendirilirlerse güçlerini toplarlar. Çalışmanın sürekliliğinden ruhlarda bir tür körelme ve bitkinlik doğar.
Danda est animis remissio: meliores acrioresque requieti surgent. Vt fertilibus agris non est imperandum (cito enim illos exhauriet numquam intermissa fecunditas), ita animorum impetus assiduus labor franget; uires recipient paulum resoluti et remissi. Nascitur ex assiduitate laborum animorum hebetatio quaedam et languor.
17.6Oyunun ve şakanın tabiî bir hazzı olmasaydı insanların bu kadar büyük isteği ona yönelmezdi. Ama onlara sık başvurmak ruhlardan bütün ağırlıklarını, bütün güçlerini çekip alır. Uyku da dinlenmek için zorunludur; ama onu gece gündüz sürdürürsen ölüm olur. Bir şeyi gevşetmekle büsbütün çözmek arasında çok fark vardır.
Nec ad hoc tanta hominum cupiditas tenderet, nisi naturalem quandam uoluptatem haberet lusus iocusque. Quorum frequens usus omne animis pondus omnemque uim eripiet: nam et somnus refectioni necessarius est, hunc tamen si per diem noctemque continues, mors erit. Multum interest, remittas aliquid an soluas.
17.7Kanun koyucular, insanları kamu eliyle neşeye zorlamak için bayram günleri koydular; çalışmaların arasına zorunlu bir denge yerleştirir gibi. Büyük yargı sahibi bazı adamlar kendilerine her ay belli günlerde tatil verirdi; bazıları da her günü inzivayla işler arasında bölerdi. Büyük hatip Asinius Pollio'yu böyle hatırlıyoruz: hiçbir şey onu onuncu saatten sonra alıkoymazdı; yeni bir kaygı doğmasın diye o saatten sonra mektuplarını bile okumazdı; bütün günün yorgunluğunu o son iki saatte üzerinden atardı. Bazıları günün ortasında ara verip daha hafif işleri öğleden sonraki saatlere bıraktı. Atalarımız da onuncu saatten sonra senatoda yeni bir teklif sunulmasını yasaklardı. Asker nöbetleri bölüşür; seferden dönenler gece görevden muaftır.
Legum conditores festos instituerunt dies ut ad hilaritatem homines publice cogerentur, tamquam necessarium laboribus interponentes temperamentum, et magni iudicii uiri quidam sibi menstruas certis diebus ferias dabant, quidam nullum non diem inter otium et curas diuidebant. Qualem Pollionem Asinium oratorem magnum meminimus, quem nulla res ultra decumam detinuit: ne epistulas quidem post eam horam legebat, ne quid nouae curae nasceretur, sed totius diei lassitudinem duabus illis horis ponebat. Quidam medio die interiunxerunt et in postmeridianas horas aliquid leuioris operae distulerunt. Maiores quoque nostri nouam relationem post horam decumam in senatu fieri uetabant. Miles uigilias diuidit, et nox immunis est ab expeditione redeuntium.
17.8Ruha müsamaha göstermeli, ona ara ara besin ve güç yerine geçecek boş vakit tanımalıyız. Açık yerlerde gezintiye çıkmalıyız ki ruh özgür gökyüzünün altında, bol havayla büyüsün, yükselsin; bazen bir araba gezintisi, yolculuk, yer değiştirmek ona canlılık verir; dostlarla bir sofra ve biraz daha bol içki de. Ara sıra sarhoşluğa kadar da varmalı; bizi boğması için değil, biraz yatıştırması için. Çünkü şarap kaygıları yıkar, ruhu derinden kımıldatır; bazı hastalıkları iyileştirdiği gibi kederi de iyileştirir. Şarabın mucidi Liber'e de bu ad dilin serbestliği yüzünden değil, ruhu kaygıların köleliğinden kurtardığı (liberat), onu özgürlüğe kavuşturup canlandırdığı ve her girişimde daha cesur kıldığı için verilmiştir.
Indulgendum est animo dandumque subinde otium, quod alimenti ac uirium loco sit. Et in ambulationibus apertis uagandum, ut caelo libero et multo spiritu augeat attollatque se animus; aliquando uectatio iterque et mutata regio uigorem dabunt, conuictusque et liberalior potio. Nonnumquam et usque ad ebrietatem ueniendum, non ut mergat nos, sed ut deprimat: eluit enim curas et ab imo animum mouet et, ut morbis quibusdam, ita tristitiae medetur, Liberque non ob licentiam linguae dictus est inuentor uini, sed quia liberat seruitio curarum animum et asserit uegetatque et audaciorem in omnes conatus facit.
17.9Ama özgürlükte olduğu gibi şarapta da ölçü sağlıklıdır. Solon'un ve Arkesilaos'un şaraba düşkün olduklarına inanılır; Cato'ya sarhoşluk suçlaması yöneltilmiştir: onu suçlayanlar Cato'yu utanılacak biri yapmaktansa bu suçu ahlâken güzel bir şey yapmayı daha kolay başaracaklardır. Ama ruh kötü bir alışkanlık edinmesin diye bunu sık yapmamalı; yine de ara sıra coşkuya ve serbestliğe çekilmeli, kasvetli ayıklık biraz uzaklaştırılmalıdır.
Sed, ut libertatis, ita uini salubris moderatio est. Solonem Arcesilanque indulsisse uino credunt; Catoni ebrietas obiecta est: facilius efficient crimen honestum quam turpem Catonem. Sed nec saepe faciendum est, ne animus malam consuetudinem ducat, et aliquando tamen in exsultationem libertatemque extrahendus tristisque sobrietas remouenda paulisper.
17.10Çünkü ister Yunan şairine inanalım: "Bazen delirmek de tatlıdır"; ister Platon'a: "Kendine hâkim olan şiirin kapısını boşuna çalmıştır"; ister Aristoteles'e: "Hiçbir büyük deha bir parça delilik karışmadan olmamıştır."
Nam, siue graeco poetae credimus, "aliquando et insanire iucundum est"; siue Platoni, "frustra poeticas fores compos sui pepulit"; siue Aristoteli, "nullum magnum ingenium sine mixtura dementiae fuit".
17.11Zihin coşmadıkça büyük ve başkalarının üstünde bir şey söyleyemez. Bayağı ve alışılmış olanı hor görüp kutsal bir ilhamla daha yükseğe çıktığında, ancak o zaman ölümlü bir ağızdan daha yüce bir şey terennüm eder. Kendinde kaldıkça yüce ve sarp bir yerde duran hiçbir şeye erişemez: alışılmış olandan ayrılmalı, coşmalı, gem ısırmalı, sürücüsünü kapıp götürmeli ve onu kendi başına çıkmaya korkacağı yere taşımalıdır.
Non potest grande aliquid et super ceteros loqui nisi mota mens. Cum uulgaria et solita contempsit instinctuque sacro surrexit excelsior, tunc demum aliquid cecinit grandius ore mortali. Non potest sublime quicquam et in arduo positum contingere, quamdiu apud se est: desciscat oportet a solito et efferatur et mordeat frenos et rectorem rapiat suum, eoque ferat quo per se timuisset escendere.
17.12Sevgili Serenus, işte huzuru koruyabilecek, onu yeniden kurabilecek, sinsice sokulan kusurlara direnebilecek şeyler. Yine de şunu bil: zayıf bir şeyi korumaya çalışanlar için bunların hiçbiri yeterince güçlü değildir; meğer ki gergin ve sürekli bir özen, kaymakta olan ruhu sarıp kuşatsın.
Habes, Serene carissime, quae possint tranquillitatem tueri, quae restituere, quae subrepentibus uitiis resistant. Illud tamen scito, nihil horum satis esse ualidum rem imbecillam seruantibus, nisi intenta et assidua cura circumit animum labentem.