Seneca
Hayatın Kısalığı Üzerine
De brevitate vitae
1.1Ölümlülerin çoğu, Paulinus, tabiatın cimriliğinden yakınır: kısa bir ömür için doğuyormuşuz; bize verilen zamanın aralıkları o kadar hızlı, o kadar çabuk akıp geçiyormuş ki pek az kişi dışında herkesi hayat, tam yaşamaya hazırlanırken terk ediyormuş. Sanıldığı gibi herkese ortak olan bu kötülüğe yalnız kalabalık ve düşüncesiz halk inlemedi; ünlü adamlarda da bu duygu yakınmalara yol açtı.
Maior pars mortalium, Pauline, de naturae malignitate conqueritur, quod in exiguum aeui gignimur, quod haec tam uelociter, tam rapide dati nobis temporis spatia decurrant, adeo ut exceptis admodum paucis ceteros in ipso uitae apparatu uita destituat. Nec huic publico, ut opinantur, malo turba tantum et imprudens uulgus ingemuit; clarorum quoque uirorum hic affectus querellas euocauit.
1.2Hekimlerin en büyüğünün şu haykırışı buradan gelir: "Hayat kısa, sanat uzun." Aristoteles'in tabiattan hesap sorarken bilge bir adama hiç yakışmayan şu çekişmesi de buradan gelir: "Tabiat hayvanlara beşer onar kuşak sürecek kadar ömür bağışlamış; bunca çok ve büyük iş için doğmuş insana ise çok daha yakın bir sınır koymuş."
Inde illa maximi medicorum exclamatio est: "uitam breuem esse, longam artem". Inde Aristotelis cum rerum natura exigentis minime conueniens sapienti uiro lis: "aetatis illam animalibus tantum indulsisse, ut quina aut dena saecula educerent, homini in tam multa ac magna genito tanto citeriorem terminum stare."
1.3Az zamanımız yok; çok zaman kaybediyoruz. Hayat yeterince uzundur; bütünüyle iyi kullanılsaydı en büyük işlerin tamamlanmasına bile cömertçe yetecek kadar verilmiştir. Ama lüks ve ihmal içinde akıp gidince, hiçbir iyi şeye harcanmayınca, en sonunda son zorunluluk bizi sıkıştırdığında, gittiğini fark etmediğimiz hayatın geçip gittiğini hissederiz.
Non exiguum temporis habemus, sed multum perdidimus. Satis longa uita et in maximarum rerum consummationem large data est, si tota bene collocaretur; sed ubi per luxum ac neglegentiam diffluit, ubi nulli bonae rei impenditur, ultima demum necessitate cogente, quam ire non intelleximus transisse sentimus.
1.4İşte böyle: bize kısa bir hayat verilmedi, biz onu kısa yaptık; hayattan yoksun değiliz, onu savuruyoruz. Büyük ve krallara yaraşır servetler kötü bir sahibin eline geçince bir anda dağılır, ama orta hâlli servetler bile iyi bir bekçiye emanet edilirse kullanıldıkça büyür; ömrümüz de onu iyi düzenleyen için öyle geniştir.
Ita est: non accipimus breuem uitam sed fecimus, nec inopes eius sed prodigi sumus. Sicut amplae et regiae opes, ubi ad malum dominum peruenerunt, momento dissipantur, at quamuis modicae, si bono custodi traditae sunt, usu crescunt: ita aetas nostra bene disponenti multum patet.
2.1Tabiattan neden yakınıyoruz? O cömert davrandı: nasıl kullanılacağını bilirsen hayat uzundur. Ama birini doymak bilmez açgözlülük sarar; birini gereksiz işlerde zahmetli bir çalışkanlık; biri şaraba batmıştır, biri tembellikten uyuşmuştur; birini hep başkalarının yargılarına bağlı kalan ihtiras yorar; birini başı dönmüş ticaret hırsı kazanç umuduyla bütün karaları, bütün denizleri dolaştırır; kimilerini, ya hep başkalarının başına gelecek tehlikelere kafa yoran ya da kendi tehlikeleri için kaygılanan bir savaş tutkusu kıvrandırır; kimilerini de büyüklerine gösterdikleri karşılıksız bağlılık gönüllü bir kölelik içinde tüketir. Birçoklarını ya başkasının durumuna özenmek ya da kendi durumundan yakınmak alıkoymuştur; çoğunu, belli hiçbir şeyin peşinden gitmeyen, kararsız, dönek, kendinden hoşnutsuz bir hafiflik yeni yeni tasarılar arasında savurmuştur; kimilerinin hoşuna yönelecekleri hiçbir yön gitmez, gevşeyip esnerken kaderleri onları yakalar. Öyle ki şairlerin en büyüğünde bir kehanet gibi söylenen sözün doğru olduğundan şüphe etmiyorum: "Hayatın yaşadığımız kısmı küçüktür." Geri kalan bütün süre hayat değil, yalnızca zamandır.
Kusurlar her yandan sıkıştırır, kuşatır; insanın yeniden kalkmasına, hakikati seçmek için gözlerini kaldırmasına izin vermez. Batmış ve arzuya saplanmış insanları ezer; onlar hiçbir zaman kendilerine dönemezler. Bir gün tesadüfen biraz dinginlik nasip olsa, rüzgârdan sonra bile çalkantısı süren derin bir deniz gibi dalgalanırlar; arzularından hiçbir zaman rahat bulamazlar.
Kötülükleri herkesçe bilinenlerden mi söz ettiğimi sanıyorsun? Mutluluklarına koşuşulan kimselere bak: kendi iyiliklerinin altında boğuluyorlar. Ne kadar çok kişiye zenginliği ağır gelir! Ne kadar çok kişinin belagati ve her gün yeteneğini gösterme kaygısı kanını kurutur! Ne kadar çok kişi bitmeyen hazlarla sararıp solar! Ne kadar çok kişiyi çevresine üşüşen himayeliler kalabalığı hiç özgür bırakmaz! Kısacası, en aşağıdan en yukarıya bunların hepsini dolaş: biri avukat tutar, biri duruşmada hazır bulunur, biri yargılanır, biri savunur, biri yargılar; hiç kimse kendini kendine ayırmaz, biri öbürü için tükenir. Adları ezberlenen bu insanları sor, onları şu işaretlerle ayırt ettiklerini göreceksin: bu, şunun adamıdır; o, bunun; kendi adamı olan yok.
Sonra bazılarının en çılgınca öfkesi gelir: kendileri görüşmek istediklerinde büyüklerinin onlara vakit ayırmadığından, onların kibrinden yakınırlar! Kendine hiç vakit ayırmayan biri başkasının kibrinden yakınmaya nasıl cüret eder? Kim olursan ol, o adam kibirli bir yüzle de olsa yine de bir gün sana baktı, kulaklarını sözlerine eğdi, seni yanına aldı; sen ise kendine bakmaya, kendini dinlemeye hiç tenezzül etmedin. Bu yüzden bu hizmetleri kimseye borç yazmana gerek yok; çünkü onları yaparken başkasıyla birlikte olmak istediğin için değil, kendinle birlikte olamadığın için yapıyordun.
Quid de rerum natura querimur? Illa se benigne gessit: uita, si uti scias, longa est. [At] alium insatiabilis tenet auaritia; alium in superuacuis laboribus operosa sedulitas; alius uino madet, alius inertia torpet; alium defetigat ex alienis iudiciis suspensa semper ambitio, alium mercandi praeceps cupiditas circa omnis terras, omnia maria spe lucri ducit; quosdam torquet cupido militiae numquam non aut alienis periculis intentos aut suis anxios; sunt quos ingratus superiorum cultus uoluntaria seruitute consumat; 2 multos aut affectatio alienae formae aut suae querella detinuit; plerosque nihil certum sequentis uaga et inconstans et sibi displicens leuitas per noua consilia iactauit; quibusdam nihil quo cursum derigant placet, sed marcentis oscitantisque fata deprendunt, adeo ut quod apud maximum poetarum more oraculi dictum est uerum esse non dubitem: "Exigua pars est uitae qua uiuimus. Ceterum quidem omne spatium non uita sed tempus est. 3 Urgent et circumstant uitia undique nec resurgere aut in dispectum ueri attollere oculos sinunt. Et immersos et in cupiditatem infixos premunt, numquam illis recurrere ad se licet. Si quando aliqua fortuito quies contigit, uelut profundo mari, in quo post uentum quoque uolutatio est, fluctuantur nec umquam illis a cupiditatibus suis otium stat. 4 De istis me putas dicere, quorum in confesso mala sunt? Aspice illos ad quorum felicitatem concurritur:bonis suis effocantur. Quam multis diuitiae graues sunt! Quam multorum eloquentia et cotidiana ostentandi ingenii sollicitatio sanguinem educit! Quam multi continuis uoluptatibus pallent! Quam multis nihil liberi relinquit circumfusus clientium populus! Omnis denique istos ab infimis usque ad summos pererra: hic aduocat, hic adest, ille periclitatur, ille defendit, ille iudicat, nemo se sibi uindicat, alius in alium consumitur. Interroga de istis quorum nomina ediscuntur, his illos dinosci uidebis notis: ille illius cultor est, hic illius; suus nemo est. 5 Deinde dementissima quorundam indignatio est: queruntur de superiorum fastidio, quod ipsis adire uolentibus non uacauerint! Audet quisquam de alterius superbia queri, qui sibi ipse numquam uacat? Ille tamen te, quisquis es, insolenti quidem uultu sed aliquando respexit, ille aures suas ad tua uerba demisit, ille te ad latus suum recepit: tu non inspicere te umquam, non audire dignatus es. Non est itaque quod ista officia cuiquam imputes, quoniam quidem, cum illa faceres, non esse cum alio uolebas, sed tecum esse non poteras.
3.1Bugüne kadar parlamış bütün dehalar bu tek noktada birleşse bile, insan zihinlerinin bu karanlığına hiçbir zaman yeterince şaşamazlar. İnsanlar topraklarının kimse tarafından işgal edilmesine izin vermezler; sınırların ölçüsü üzerine küçük bir anlaşmazlık çıksa taşa ve silaha koşarlar. Ama hayatlarına başkalarının girmesine izin verirler, hatta onun gelecekteki sahiplerini kendileri getirirler. Parasını paylaşmak isteyen kimse bulunmaz; ama herkes hayatını ne kadar çok kişiye dağıtır! Servetlerini korurken sıkı davranırlar; zaman kaybına gelince ise, açgözlülüğün onurlu olduğu tek şeyde son derece savurgandırlar.
Omnia licet quae umquam ingenia fulserunt in hoc unum consentiant, numquam satis hanc humanarum mentium caliginem mirabuntur: praedia sua occupari a nullo patiuntur et, si exigua contentio est de modo finium, ad lapides et arma discurrunt; in uitam suam incedere alios sinunt, immo uero ipsi etiam possessores eius futuros inducunt; nemo inuenitur qui pecuniam suam diuidere uelit, uitam unusquisque quam multis distribuit! Adstricti sunt in continendo patrimonio, simul ad iacturam temporis uentum est, profusissimi in eo cuius unius honesta auaritia est.
3.2Bu yüzden yaşlılar kalabalığından birini yakalamak isterdim: "İnsan ömrünün son sınırına vardığını görüyoruz; yüzüncü yılın, belki daha fazlası sırtına biniyor. Haydi, ömrünü hesaba çek. Bu sürenin ne kadarını alacaklının, ne kadarını metresin, ne kadarını hamin, ne kadarını himayendekinin aldığını, ne kadarını karınla kavganın, ne kadarını kölelerini cezalandırmanın, ne kadarını şehirde hizmet için koşuşturmanın aldığını say; kendi elimizle yaptığımız hastalıkları ekle, kullanılmadan yatıp kalan zamanı da ekle: saydığından daha az yılın olduğunu göreceksin.
Libet itaque ex seniorum turba comprendere aliquem: "Peruenisse te ad ultimum aetatis humanae uidemus, centesimus tibi uel supra premitur annus: agedum, ad computationem aetatem tuam reuoca. Duc quantum ex isto tempore creditor, quantum amica, quantum rex, quantum cliens abstulerit, quantum lis uxoria, quantum seruorum coercitio, quantum officiosa per urbem discursatio; adice morbos quos manu fecimus, adice quod et sine usu iacuit: uidebis te pauciores annos habere quam numeras.
3.3Hafızanda geri çağır: kararından ne zaman emin oldun, kaç günün tasarladığın gibi geçti, kendini ne zaman kullanabildin, yüzün ne zaman kendi hâlindeydi, ruhun ne zaman korkusuzdu, bu kadar uzun bir ömürde ne iş başardın, kaybettiğin şeyi hissetmediğin sırada kaç kişi hayatını yağmaladı, boş acı, aptalca sevinç, açgözlü arzu, tatlı sohbet ne kadarını aldı, sana kendinden ne kadar az kaldı: o zaman vakitsiz öldüğünü anlayacaksın."
Repete memoria tecum quando certus consilii fueris, quotus quisque dies ut destinaueras recesserit, quando tibi usus tui fuerit, quando in statu suo uultus, quando animus intrepidus, quid tibi in tam longo aeuo facti operis sit, quam multi uitam tuam diripuerint te non sentiente quid perderes, quantum uanus dolor, stulta laetitia, auida cupiditas, blanda conuersatio abstulerit, quam exiguum tibi de tuo relictum sit: intelleges te immaturum mori."
3.4Peki bunun sebebi ne? Hep yaşayacakmış gibi yaşıyorsunuz; kırılganlığınız hiç aklınıza gelmiyor; ne kadar zamanın geçtiğini gözlemiyorsunuz; dolu ve bol bir hazineden harcar gibi harcıyorsunuz; oysa bir insana ya da bir işe bağışladığınız o gün belki de son gününüzdür. Her şeyden ölümlüler gibi korkuyor, her şeyi ölümsüzler gibi arzuluyorsunuz.
Quid ergo est in causa? Tamquam semper uicturi uiuitis, numquam uobis fragilitas uestra succurrit, non obseruatis quantum iam temporis transierit; uelut ex pleno et abundanti perditis, cum interim fortasse ille ipse qui alicui uel homini uel rei donatur dies ultimus sit. Omnia tamquam mortales timetis, omnia tamquam immortales concupiscitis.
3.5Birçoklarının şöyle dediğini duyacaksın: "Ellisimden sonra inzivaya çekileceğim, altmış yaşım beni vazifelerden azat edecek." Peki daha uzun bir hayat için kimi kefil gösteriyorsun? Bunların senin düzenlediğin gibi gitmesine kim izin verecek? Hayatın artıklarını kendine ayırmaktan ve yalnız hiçbir işe yaramayacak zamanı iyi bir zihne ayırmaktan utanmıyor musun? Yaşamayı bırakmak gerektiğinde yaşamaya başlamak ne kadar geç! Sağlıklı kararları elli ve altmış yaşına ertelemek ve hayata pek az kişinin varabildiği yerden başlamak istemek, ölümlülüğü ne kadar aptalca bir unutuştur!
Audies plerosque dicentes: "A quinquagesimo anno in otium secedam, sexagesimus me annus ab officiis dimittet." Et quem tandem longioris uitae praedem accipis? Quis ista sicut disponis ire patietur? Non pudet te reliquias uitae tibi reseruare et id solum tempus bonae menti destinare quod in nullam rem conferri possit? Quam serum est tunc uiuere incipere cum desinendum est? Quae tam stulta mortalitatis obliuio in quinquagesimum et sexagesimum annum differre sana consilia et inde uelle uitam inchoare quo pauci perduxerunt?
4.1En güçlü ve en yükseğe çıkmış insanların ağzından inzivayı dileyen, öven, sahip oldukları bütün iyiliklere tercih eden sözler kaçtığını görürsün. Güvenle yapabilseler, zaman zaman o zirveden inmek isterler; çünkü dışarıdan hiçbir şey kışkırtmasa ya da sarsmasa bile talih kendi üzerine çöker.
Potentissimis et in altum sublatis hominibus excidere uoces uidebis quibus otium optent, laudent, omnibus bonis suis praeferant. Cupiunt interim ex illo fastigio suo, si tuto liceat, descendere; nam ut nihil extra lacessat aut quatiat, in se ipsa fortuna ruit.
4.2Tanrıların herkesten çok şey bahşettiği tanrısal Augustus, kendisi için dinginlik dilemekten ve devlet işlerinden izin istemekten vazgeçmedi; bütün konuşmaları hep inziva umuduna dönerdi. Bir gün kendisi için yaşayacağı düşüncesi, yanlış da olsa tatlı bir avuntuyla zahmetlerini hafifletirdi.
Diuus Augustus, cui dii plura quam ulli praestiterunt, non desiit quietem sibi precari et uacationem a re publica petere; omnis eius sermo ad hoc semper reuolutus est, ut speraret otium: hoc labores suos, etiam si falso, dulci tamen oblectabat solacio, aliquando se uicturum sibi.
4.3Senatoya gönderdiği bir mektupta, dinlenmesinin itibardan yoksun olmayacağını ve önceki şanıyla çelişmeyeceğini vaat ettikten sonra şu sözleri buldum: "Ama bunlar vaat edilmekten çok yapıldığında daha güzel görünür. Yine de en çok dilediğim zamana duyduğum arzu beni öyle sürükledi ki, işin kendisinin sevinci henüz geciktiği için, sözlerin tatlılığından bir parça hazzı önceden tadayım istedim."
In quadam ad senatum missa epistula, cum requiem suam non uacuam fore dignitatis nec a priore gloria discrepantem pollicitus esset, haec verba inueni: "Sed ista fieri speciosius quam promitti possunt. Me tamen cupido temporis optatissimi mihi prouexit, ut quoniam rerum laetitia moratur adhuc, praeciperem aliquid uoluptatis ex uerborum dulcedine."
4.4İnziva ona o kadar büyük bir şey göründü ki, onu yaşayamadığı için düşüncede önceden yaşadı. Her şeyin yalnız kendisine bağlı olduğunu gören, insanlara ve milletlere talih dağıtan o adam, büyüklüğünden soyunacağı günü büyük bir sevinçle düşünürdü.
Tanta uisa est res otium, ut illam, quia usu non poterat, cogitatione praesumeret. Qui omnia uidebat ex se uno pendentia, qui hominibus gentibusque fortunam dabat, illum diem laetissimus cogitabat quo magnitudinem suam exueret.
4.5Bütün dünyada parlayan o iyiliklerin ne kadar ter döktürdüğünü, ne kadar gizli kaygıyı örttüğünü tecrübe etmişti. Önce vatandaşlarıyla, sonra meslektaşlarıyla, en sonunda akrabalarıyla silahla hesaplaşmak zorunda kalarak karada ve denizde kan döktü. Makedonya'da, Sicilya'da, Mısır'da, Suriye'de, Asya'da ve neredeyse bütün kıyılarda savaştan savaşa dolaştıktan sonra, Roma kanı dökmekten yorulmuş orduları dış savaşlara çevirdi. O Alpleri yatıştırırken, barışın ve imparatorluğun ortasına karışmış düşmanlara boyun eğdirirken, sınırları Ren'in, Fırat'ın ve Tuna'nın ötesine taşırken, şehrin kendisinde Murena'nın, Caepio'nun, Lepidus'un, Egnatius'un ve başkalarının hançerleri ona karşı bileniyordu.
Expertus erat quantum illa bona per omnis terras fulgentia sudoris exprimerent, quantum occultarum sollicitudinum tegerent: cum ciuibus primum, deinde cum collegis, nouissime cum affinibus coactus armis decernere mari terraque sanguinem fudit. Per Macedoniam, Siciliam, Aegyptum, Syriam Asiamque et omnis prope oras bello circumactus Romana caede lassos exercitus ad externa bella conuertit. Dum Alpes pacat immixtosque mediae paci et imperio hostes perdomat, dum [ut] ultra Rhenum et Euphraten et Danuuium terminos mouet, in ipsa urbe Murenae, Caepionis Lepidi, Egnati, aliorum in eum mucrones acuebantur.
4.6Bunların tuzaklarından henüz kurtulmamıştı ki kızı ve zinayla, sanki bir yeminle bağlanmışçasına ona bağlanmış bunca soylu genç, artık yorgun düşmüş yaşlılığını korkutuyordu; bir de Paullus ve bir Antonius'la birlikte yeniden korkulacak bir kadın. Bu yaraları uzuvlarla birlikte kesip atmıştı; altından başkaları çıkıyordu: fazla kanla ağırlaşmış bir beden gibi, hep bir yerinden yarılıyordu. Bu yüzden inziva diliyordu; zahmetleri onun umuduyla, onun düşüncesiyle dinlenirdi; başkalarının dileklerini yerine getirebilen adamın dileği buydu.
Nondum horum effugerat insidias: filia et tot nobiles iuuenes adulterio uelut sacramento adacti iam infractam aetatem territabant Paulusque et iterum timenda cum Antonio mulier. Haec ulcera cum ipsis membris absciderat: alia subnascebantur; uelut graue multo sanguine corpus parte semper aliqua rumpebatur. Itaque otium optabat, in huius spe et cogitatione labores eius residebant, hoc uotum erat eius qui uoti compotes facere poterat.
5.1Catilinalar, Clodiuslar, Pompeiuslar ve Crassuslar arasında, kimi açık düşman kimi şüpheli dost olan bu adamlar arasında savrulan Marcus Cicero, devletle birlikte dalgalanıp batmakta olan devleti tutmaya çalışırken sonunda sürüklenip gitti; ne mutlu günlerde huzurluydu ne de kötü günlere dayanıklıydı. Sebepsiz değil ama sonu gelmeden övdüğü o konsüllüğüne kaç kez lanet etti!
M. Cicero inter Catilinas, Clodios iactatus Pompeiosque et Crassos, partim manifestos inimicos, partim dubios amicos, dum fluctuatur cum re publica et illam pessum euntem tenet, nouissime abductus, nec secundis rebus quietus nec aduersarum patiens, quotiens illum ipsum consulatum suum non sine causa sed sine fine laudatum detestatur!
5.2Baba Pompeius yenilmiş, oğlu ise İspanya'da kırık silahları yeniden toparlarken, Atticus'a yazdığı bir mektupta ne kadar ağlamaklı sözler söyler! "Burada ne yaptığımı mı soruyorsun? Tusculum'daki evimde yarı özgür olarak oyalanıyorum." Ardından başka sözler ekler: hem geçmiş ömrüne ağlar, hem bugünden yakınır, hem gelecekten umudunu keser.
Quam flebiles uoces exprimit in quadam ad Atticum epistula iam uicto patre Pompeio, adhuc filio in Hispania fracta arma refouente! "Quid agam", inquit, "hic, quaeris? Moror in Tusculano meo semiliber." Alia deinceps adicit, quibus et priorem aetatem complorat et de praesenti queritur et de futura desperat.
5.3Cicero kendine yarı özgür dedi; ama vallahi bilge hiçbir zaman bu kadar aşağılık bir ada inmez, hiçbir zaman yarı özgür olmaz. Özgürlüğü her zaman tam ve sağlamdır: bağsızdır, kendi kendisinin efendisidir, ötekilerden daha yücedir. Talihin üstünde olanın üstünde ne olabilir?
Semiliberum se dixit Cicero: at me hercules numquam sapiens in tam humile nomen procedet, numquam semiliber erit, integrae semper libertatis et solidae, solutus et sui iuris et altior ceteris. Quid enim supra eum potest esse qui supra fortunam est?
6.1Sert ve ateşli bir adam olan Livius Drusus, bütün İtalya'dan toplanmış muazzam bir kalabalıkla çevrili olarak yeni kanunlar ve Gracchusların kötülüklerini yeniden ortaya atmıştı. İşlerin sonunu göremiyordu; onları ne yürütebiliyordu ne de bir kez başladıktan sonra bırakmakta artık özgürdü. Söylendiğine göre, başından beri huzursuz geçen hayatına lanet ederek, çocukken bile bir kez olsun tatil yapamamış tek insanın kendisi olduğunu söylemiş. Çünkü daha vesayet altındayken, çocuk togası giyerken sanıkları yargıçlara tavsiye etmeye, nüfuzunu forumda kullanmaya cüret etmişti; hem de öyle etkili biçimde ki bazı hükümleri onun kopardığı bilinir.
Liuius Drusus, uir acer et uehemens, cum leges nouas et mala Gracchana mouisset stipatus ingenti totius Italiae coetu, exitum rerum non peruidens, quas nec agere licebat nec iam liberum erat semel incohatas relinquere, exsecratus inquietam a primordiis uitam dicitur dixisse: uni sibi ne puero quidem umquam ferias contigisse. Ausus est enim et pupillus adhuc et praetextatus iudicibus reos commendare et gratiam suam foro interponere tam efficaciter quidem, ut quaedam iudicia constet ab illo rapta.
6.2Bu kadar erken bir ihtiras nereye patlamazdı ki? Bu kadar erken olgunlaşmış bir cüretin hem özel hem kamusal büyük bir kötülüğe varacağını bilebilirdin. Bu yüzden, çocukluğundan beri kışkırtıcılık eden ve foruma yük olan bu adamın hiç tatil yapamadığından yakınması geç kalmıştı. Kendi canına kıyıp kıymadığı tartışılır; çünkü kasığına ani bir yara alarak yere yığıldı. Ölümünün gönüllü olup olmadığından şüphe eden bulundu, ama vaktinde olup olmadığından şüphe eden olmadı.
Quo non erumperet tam immatura ambitio? Scires in malum ingens et priuatum et publicum euasuram tam praecoquem audaciam. Sero itaque querebatur nullas sibi ferias contigisse a puero seditiosus et foro grauis. Disputatur an ipse sibi manus attulerit; subito enim uulnere per inguen accepto collapsus est, aliquo dubitante an mors eius uoluntaria esset, nullo an tempestiua.
6.3Başkalarına en mutlu insanlar gibi görünürken kendileri hakkında gerçeği söyleyen, yıllarının bütün işlerinden nefret etmiş daha birçok kişiyi anmak gereksiz. Ama bu yakınmalarla ne başkalarını ne de kendilerini değiştirdiler; çünkü sözler patlayıp çıktıktan sonra tutkular yeniden alışkanlığa kayar.
Superuacuum est commemorare plures qui, cum aliis felicissimi uiderentur, ipsi in se uerum testimonium dixerunt perosi omnem actum annorum suorum; sed his querellis nec alios mutauerunt nec se ipsos: nam cum uerba eruperunt, affectus ad consuetudinem relabuntur.
6.4Vallahi sizin hayatınız bin yılı aşsa bile en dar bir alana sıkışacaktır: bu kusurlar her yüzyılı yutar. Tabiat ne kadar hızla akarsa aksın aklın genişlettiği bu süre ise sizden çabucak kaçıp gidecektir; çünkü onu yakalamıyor, tutmuyor, her şeyin en hızlısının geçişini geciktirmiyorsunuz; gereksiz ve yeniden elde edilebilir bir şeymiş gibi gitmesine izin veriyorsunuz.
Vestra me hercules uita, licet supra mille annos exeat, in artissimum contrahetur: ista uitia nullum non saeculum deuorabunt; hoc uero spatium, quod quamuis natura currit ratio dilatat, cito uos effugiat necesse est; non enim apprenditis nec retinetis uel ocissimae omnium rei moram facitis, sed abire ut rem superuacuam ac reparabilem sinitis.
7.1Ama en başta, kendini şaraptan ve şehvetten başka hiçbir şeye vermeyenleri sayarım; çünkü hiç kimse bundan daha utanç verici bir işe boğulmuş değildir. Ötekiler boş bir şan hayaline tutulmuş olsalar bile, yine de göz alıcı biçimde yanılırlar. Bana açgözlüleri, öfkelileri, haksız nefretler ya da haksız savaşlar sürdürenleri sayabilirsin; bunların hepsi daha erkekçe günah işler. Kendini mideye ve şehvete atmış olanların çürümesi ise onursuzdur.
In primis autem et illos numero qui nulli rei nisi uino ac libidini uacant; nulli enim turpius occupati sunt. Ceteri, etiam si uana gloriae imagine teneantur, speciose tamen errant; licet auaros mihi, licet iracundos enumeres uel odia exercentes iniusta uel bella, omnes isti uirilius peccant: in uentrem ac libidinem proiectorum inhonesta tabes est.
7.2Bunların bütün zamanlarını gözden geçir. Ne kadar süre hesap yaptıklarına, ne kadar süre tuzak kurduklarına, ne kadar süre korktuklarına, ne kadar süre yaranmaya çalıştıklarına, ne kadar süre kendilerine yaranılmasını beklediklerine, kendi ve başkalarının mahkeme kefaletlerinin ne kadar vakit aldığına, artık kendileri de bir vazife olmuş ziyafetlerin ne kadar vakit aldığına bak: kötülüklerinin de iyiliklerinin de onlara nasıl nefes aldırmadığını göreceksin.
Omnia istorum tempora excute, aspice quam diu computent, quam diu insidientur, quam diu timeant, quam diu colant, quam diu colantur, quantum uadimonia sua atque aliena occupent, quantum conuiuia, quae iam ipsa officia sunt: uidebis quemadmodum illos respirare non sinant uel mala sua vel bona.
7.3Sonuçta herkes şunda birleşir: işlere boğulmuş bir insan hiçbir şeyi iyi yapamaz; ne belagati ne de hür insana yakışan ilimleri; çünkü dağılmış bir ruh hiçbir şeyi derinden kabul etmez, zorla tıkıştırılmış gibi hepsini geri çıkarır. İşlere boğulmuş insanın en az yaptığı şey yaşamaktır; oysa hiçbir şeyin ilmi bundan zor değildir. Öteki sanatların öğretmenleri her yerde ve pek çoktur; hatta bazı sanatları daha çocukken öyle kavramış görünenler olmuştur ki onları öğretebilirlerdi bile. Ama yaşamayı bütün hayat boyunca öğrenmek gerekir; belki daha çok şaşacağın şey de şudur: ölmeyi de bütün hayat boyunca öğrenmek gerekir.
Denique inter omnes conuenit nullam rem bene exerceri posse ab homine occupato, non eloquentiam, non liberales disciplinas, quando districtus animus nihil altius recipit sed omnia uelut inculcata respuit. Nihil minus est hominis occupati quam uiuere: nullius rei difficilior scientia est. Professores aliarum artium uulgo multique sunt, quasdam uero ex his pueri admodum ita percepisse uisi sunt, ut etiam praecipere possent: uiuere tota uita discendum est et, quod magis fortasse miraberis, tota uita discendum est mori.
7.4Nice büyük adam bütün engelleri bırakıp zenginliklere, vazifelere, hazlara sırt çevirdikten sonra ömrünün en sonuna kadar yalnız tek bir şey için uğraştı: yaşamayı bilmek. Yine de çoğu henüz bilmediğini itiraf ederek hayattan ayrıldı; bu adamların bilmesi ise hiç mümkün değil.
Tot maximi uiri, relictis omnibus impedimentis, cum diuitiis, officiis, uoluptatibus renuntiassent, hoc unum in extremam usque aetatem egerunt ut uiuere scirent; plures tamen ex his nondum se scire confessi uita abierunt, nedum ut isti sciant.
7.5İnan bana, zamanından hiçbir şeyin koparılmasına izin vermemek, insan yanılgılarının üstüne yükselmiş büyük bir adamın işidir. Bu yüzden onun hayatı en uzun hayattır, çünkü ne kadar uzandıysa hepsini kendine ayırmıştır. Ondan hiçbir şey işlenmeden, boş yatmadı; hiçbir şey başkasının elinde olmadı; çünkü zamanının en tutumlu bekçisi olarak onu zamanıyla değiştirmeye değer hiçbir şey bulamadı. Bu yüzden zaman ona yetti; hayatlarından halk çok şey götürmüş olanlara ise yetmemiş olması kaçınılmazdır.
Magni, mihi crede, et supra humanos errores eminentis uiri est nihil ex suo tempore delibari sinere, et ideo eius uita longissima est, quia, quantumcumque patuit, totum ipsi uacauit. Nihil inde incultum otiosumque iacuit, nihil sub alio fuit, neque enim quicquam repperit dignum quod cum tempore suo permutaret custos eius parcissimus. Itaque satis illi fuit: iis uero necesse est defuisse ex quorum uita multum populus tulit.
7.6Onların kayıplarını hiçbir zaman anlamadıklarını da sanmana gerek yok: büyük bir mutluluğun ağırlığı altında ezilen birçoklarının, himayelilerin sürüleri, dava savunmaları ya da öteki onurlu sefaletler arasında ara sıra "Yaşamama izin yok!" diye haykırdığını mutlaka duyarsın.
Nec est quod putes hinc illos aliquando non intellegere damnum suum: plerosque certe audies ex iis quos magna felicitas grauat inter clientium greges aut causarum actiones aut ceteras honestas miserias exclamare interdum: "Viuere mihi non licet."
7.7Neden izin olmasın? Seni kendileri için çağıranların hepsi seni senden alıp götürür. O sanık kaç gününü aldı? O aday kaç gününü? Mirasçılarını gömmekten yorulmuş o kocakarı kaç gününü? Miras avcılarının açgözlülüğünü kışkırtmak için hasta numarası yapan o adam kaç gününü? Sizi dostluğu için değil, gösterişi için yanında tutan o daha güçlü dost kaç gününü? Diyorum ki, hayatının günlerini hesaba vur ve gözden geçir: sende pek az ve artık işe yaramaz günler kaldığını göreceksin.
Quidni non liceat? Omnes illi qui te sibi aduocant tibi abducunt. Ille reus quot dies abstulit? Quot ille candidatus? Quot illa anus efferendis heredibus lassa? Quot ille ad irritandam auaritiam captantium simulatus aeger? Quot ille potentior amicus, qui uos non in amicitiam sed in apparatu habet? Dispunge, inquam, et recense uitae tuae dies: uidebis paucos admodum et reiculos apud te resedisse.
7.8Dilediği fasces'lere ulaşan, onları bırakmak ister ve durmadan "Bu yıl ne zaman geçecek?" der. Bir başkası, kurasının kendisine çıkmasına çok değer verdiği oyunları düzenler ve "Bunlardan ne zaman kurtulacağım?" der. Bir başkası bütün forumda kapışılan bir avukattır, büyük bir kalabalıkla, sesinin duyulabileceği yerin ötesine kadar her yeri doldurur ve "Mahkemeler ne zaman tatile girecek?" der. Herkes hayatını alelacele tüketir; gelecek özlemiyle ve bugünkü şeylerden bıkkınlıkla sıkıntı çeker.
Assecutus ille quos optauerat fasces cupit ponere et subinde dicit: "Quando hic annus praeteribit?" Facit ille ludos, quorum sortem sibi obtingere magno aestimauit: "Quando", inquit, "istos effugiam?" Diripitur ille toto foro patronus et magno concursu omnia ultra quam audiri potest complet: "Quando", inquit, "res proferentur?" Praecipitat quisque uitam suam et futuri desiderio laborat, praesentium taedio.
7.9Ama bütün zamanını kendi işine harcayan, her günü son günmüş gibi düzenleyen kişi ne yarını diler ne de ondan korkar. Çünkü hangi saat ona yeni bir haz getirebilir? Her şey bilinmiş, her şey doyasıya tadılmıştır. Gerisini talih istediği gibi düzenlesin: hayat artık güvendedir. Ona bir şey eklenebilir ama ondan hiçbir şey eksiltilemez; eklenebilir de, ama tok ve dolu birine biraz daha yemek eklenir gibi: canı istemediği hâlde alır.
At ille qui nullum non tempus in usus suos confert, qui omnes dies tamquam ultimum ordinat, nec optat crastinum nec timet. Quid enim est quod iam ulla hora nouae uoluptatis possit afferre? Omnia nota, omnia ad satietatem percepta sunt. De cetero fors fortuna ut uolet ordinet: uita iam in tuto est. Huic adici potest, detrahi nihil, et adici sic quemadmodum saturo iam ac pleno aliquid cibi: quod nec desiderat [et] capit.
7.10Bu yüzden kimseyi ak saçları ya da kırışıklıkları yüzünden uzun yaşamış sanmana gerek yok: o uzun yaşamadı, uzun süre var oldu. Şiddetli bir fırtınanın limandan çıkar çıkmaz yakalayıp oraya buraya sürüklediği, karşı yönlerden kudurarak esen rüzgârların sırayla aynı sularda döndürüp durduğu birinin çok yol aldığını mı düşünürsün? O çok yol almadı, çok savruldu.
Non est itaque quod quemquam propter canos aut rugas putes diu uixisse: non ille diu uixit, sed diu fuit. Quid enim, si illum multum putes nauigasse quem saeua tempestas a portu exceptum huc et illuc tulit ac uicibus uentorum ex diuerso furentium per eadem spatia in orbem egit? Non ille multum nauigauit, sed multum iactatus est.
8.1Bazılarının zaman istediğini, istenenlerin de pek kolay razı olduğunu gördükçe şaşar dururum. İkisi de zamanın ne için istendiğine bakar, zamanın kendisine ise hiçbiri bakmaz: sanki hiçbir şey istenmiyor, hiçbir şey verilmiyormuş gibi. Her şeyin en değerlisiyle oynanır; onları aldatan, onun cisimsiz bir şey olması, gözle görülmemesidir. Bu yüzden en ucuz şey sayılır; hatta neredeyse hiçbir değeri yoktur.
Mirari soleo cum uideo aliquos tempus petentes et eos qui rogantur facillimos; illud uterque spectat propter quod tempus petitum est, ipsum quidem neuter: quasi nihil petitur, quasi nihil datur. Re omnium pretiosissima luditur; fallit autem illos, quia res incorporalis est, quia sub oculos non uenit ideoque uilissima aestimatur, immo paene nullum eius pretium est.
8.2İnsanlar yıllık maaşları, bağışları büyük bir sevinçle kabul eder ve karşılığında emeklerini, hizmetlerini, özenlerini kiraya verirler; zamana ise kimse değer biçmez, onu bedavaymış gibi gevşekçe kullanırlar. Ama aynı insanları hastayken gör: ölüm tehlikesi yaklaşmışsa hekimlerin dizlerine sarılırlar; idam cezasından korkuyorlarsa yaşamak için her şeylerini harcamaya hazırdırlar! İçlerindeki duygular birbiriyle öylesine çelişir!
Annua, congiaria homines carissime accipiunt et illis aut laborem aut operam aut diligentiam suam locant: nemo aestimat tempus; utuntur illo laxius quasi gratuito. At eosdem aegros uide, si mortis periculum propius admotum est, medicorum genua tangentes, si metuunt capitale supplicium, omnia sua, ut uiuant, paratos impendere! Tanta in illis discordia affectuum est!
8.3Herkesin geçmiş yıllarının sayısı gibi gelecek yıllarının sayısı da önüne konabilseydi, az yılı kaldığını görenler nasıl titrerdi, o yılları nasıl esirgerdi! Oysa ne kadar az olursa olsun, kesin olanı paylaştırmak kolaydır; ne zaman tükeneceğini bilmediğin şey ise daha büyük bir özenle korunmalıdır.
Quodsi posset quem-admodum praeteritorum annorum cuiusque numerus proponi, sic futurorum, quomodo illi qui paucos uiderent superesse trepidarent, quomodo illis parcerent! Atqui facile est quamuis exiguum dispensare quod certum est; id debet seruari diligentius quod nescias quando deficiat.
8.4Yine de onların zamanın ne kadar değerli bir şey olduğunu bilmediklerini sanmana gerek yok: çok sevdikleri insanlara yıllarının bir kısmını vermeye hazır olduklarını söylemeyi âdet edinmişlerdir. Verirler ama ne verdiklerini anlamazlar; hem de öyle verirler ki onlara hiçbir şey katmadan kendilerinden eksiltirler. Ama eksilttiklerini bile bilmezler; bu yüzden gizli kalan bir zarara katlanabilirler.
Nec est tamen quod putes illos ignorare quam cara res sit: dicere solent eis quos ualdissime diligunt paratos se partem annorum suorum dare: dant nec intellegunt: dant autem ita ut sine illorum incremento sibi detrahant. Sed hoc ipsum an detrahant nesciunt; ideo tolerabilis est illis iactura detrimenti latentis.
8.5Hiç kimse yıllarını geri getirmeyecek, hiç kimse seni yeniden sana vermeyecek. Ömür başladığı yoldan gidecek, akışını ne geri çevirecek ne durduracak; hiç gürültü etmeyecek, hızını sana hiç hatırlatmayacak: sessizce kayıp gidecek. Ne bir kralın buyruğuyla ne halkın teveccühüyle daha uzağa uzanacak: ilk günden nasıl salıverildiyse öyle koşacak, hiçbir yerde yolundan sapmayacak, hiçbir yerde oyalanmayacak. Ne olacak? Sen işlere boğulmuşsun, hayat ise acele ediyor; bu arada ölüm gelip çatacak ve ister iste ister isteme, ona vakit ayırmak zorunda kalacaksın.
Nemo restituet annos, nemo iterum te tibi reddet. Ibit qua coepit aetas nec cursum suum aut reuocabit aut supprimet; nihil tumultuabitur, nihil admonebit uelocitatis suae: tacita labetur. Non illa se regis imperio, non fauore populi longius proferet: sicut missa est a primo die, curret, nusquam deuertetur, nusquam remorabitur. Quid fiet? Tu occupatus es, uita festinat; mors interim aderit, cui uelis nolis uacandum est.
9.1Bazı insanların, hem de basiretleriyle övünen insanların düşüncelerinden daha aptalca bir şey olabilir mi? Onlar daha da zahmetli biçimde işlere boğulmuşlardır. Daha iyi yaşayabilmek için hayatı hayat pahasına donatırlar. Düşüncelerini uzun vadeye göre düzenlerler; oysa hayatın en büyük kaybı ertelemektir: her günün ilkini alıp götürür, daha ötesini vaat ederken şimdiki zamanı elden kapar. Yaşamanın en büyük engeli beklentidir: yarına asılı kalır, bugünü yitirir. Talihin elinde olanı düzenliyor, kendi elinde olanı bırakıyorsun. Nereye bakıyorsun? Nereye uzanıyorsun? Gelecek olan her şey belirsizlik içinde durur: hemen yaşa.
Potestne quicquam stultius esse quam quorundam sensus, hominum eorum dico qui prudentiam iactant? Operosius occupati sunt. Vt melius possint uiuere, impendio uitae uitam instruunt. Cogitationes suas in longum ordinant; maxima porro uitae iactura dilatio est: illa primum quemque extrahit diem, illa eripit praesentia dum ulteriora promittit. Maximum uiuendi impedimentum est exspectatio, quae pendet ex crastino, perdit hodiernum. Quod in manu fortunae positum est disponis, quod in tua, dimittis. Quo spectas? Quo te extendis? Omnia quae uentura sunt in incerto iacent: protinus uiue.
9.2İşte en büyük şair haykırıyor ve âdeta ilahî bir ürpertiyle coşmuş gibi kurtarıcı bir şarkı söylüyor:
Zavallı ölümlülerin ömründe en güzel gün Hep ilk kaçıp gidendir.
"Neden ağırdan alıyorsun?" diyor, "Neden duruyorsun? Yakalamazsan kaçar." Yakalasan bile yine kaçacaktır. Bu yüzden zamanın hızıyla, onu kullanmanın çabukluğuyla yarışmalı; hızla akan ve hep akmayacak bir selden içer gibi çabucak avuçlamalısın.
Clamat ecce maximus uates et uelut diuino horrore instinctus salutare carmen canit: Optima quaeque dies miseris mortalibus aeui Prima fugit. "Quid cunctaris?", inquit, "Quid cessas? Nisi occupas, fugit." Et cum occupaueris, tamen fugiet: itaque cum celeritate temporis utendi uelocitate certandum est et uelut ex torrenti rapido nec semper ituro cito hauriendum.
9.3Sonu gelmez tasarıları azarlamak için şunu da çok güzel söylüyor: en güzel çağı değil, en güzel günü diyor. Zaman bu kadar hızla kaçarken neden kaygısız ve ağırkanlı bir hâlde ayları ve yılları, açgözlülüğüne nasıl uygun düşerse öyle, uzun bir dizi hâlinde önüne seriyorsun? O seninle günden söz ediyor, hem de şu kaçıp giden günden.
Hoc quoque pulcherrime ad exprobrandam infinitam cogitationem quod non optimam quamque aetatem sed diem dicit. Quid securus et in tanta temporum fuga lentus menses tibi et annos in longam seriem, utcumque auiditati tuae uisum est, exporrigis? De die tecum loquitur et de hoc ipso fugiente.
9.4Öyleyse zavallı ölümlülerin, yani işlere boğulmuşların, her en güzel gününün ilk kaçıp gittiğinden şüphe var mı? Onların hâlâ çocuksu olan ruhlarını yaşlılık ezer; ona hazırlıksız ve silahsız varırlar, çünkü hiçbir şey önceden düşünülmemiştir. Beklemedikleri bir anda ansızın onun içine düşmüşlerdir; her gün yaklaştığını hissetmiyorlardı.
Num dubium est ergo quin prima quaeque optima dies fugiat mortalibus miseris, id est occupatis? Quorum puerilis adhuc animos senectus opprimit, ad quam imparati inermesque perueniunt; nihil enim prouisum est: subito in illam necopinantes inciderunt, accedere eam cotidie non sentiebant.
9.5Bir sohbet, bir okuma ya da daha yoğun bir düşünce yolcuyu nasıl aldatırsa ve yolcular yaklaştıklarını anlamadan vardıklarını fark ederlerse, uyanıkken de uykudayken de aynı adımla yürüdüğümüz bu kesintisiz ve pek hızlı hayat yolculuğu da işlere boğulmuşlara ancak sonunda görünür.
Quemadmodum aut sermo aut lectio aut aliqua intentior cogitatio iter facientis decipit et peruenisse ante sciunt quam appropinquasse, sic hoc iter uitae assiduum et citatissimum quod uigilantes dormientesque eodem gradu facimus occupatis non apparet nisi in fine.
10.1Ortaya koyduğum şeyi kısımlara ve delillere ayırmak istesem, işlere boğulmuşların hayatının en kısa hayat olduğunu gösterecek birçok şey aklıma gelir. Kürsü filozoflarından değil, gerçek ve eski tarzdan filozoflardan olan Fabianus şöyle derdi: "Tutkulara karşı incelikle değil hamleyle savaşmalı; düşman safı küçük yaralarla değil, bir saldırıyla püskürtülmelidir." Laf cambazlıklarını onaylamazdı: "Onları ezmek gerekir, çimdiklemek değil." Yine de yanılgıları yüzlerine vurulsun diye, bu insanlara yalnız acınmamalı, bir şeyler de öğretilmelidir.
Quod proposui si in partes uelim et argumenta diducere, multa mihi occurrent per quae probem breuissimam esse occupatorum uitam. Solebat dicere Fabianus, non ex his cathedrariis philosophis, sed ex ueris et antiquis, "contra affectus impetu, non subtilitate pugnandum, nec minutis uulneribus sed incursu auertendam aciem". Non probabat cauillationes: "enim contundi debere, non uellicari." Tamen, ut illis error exprobretur suus, docendi non tantum deplorandi sunt.
10.2Hayat üç zamana ayrılır: olmuş olan, olan ve olacak olan. Bunlardan şimdi yaptığımız kısadır, yapacağımız şüphelidir, yapmış olduğumuz kesindir. Çünkü talihin üzerinde hakkını yitirdiği, hiç kimsenin keyfine bırakılamayacak olan budur.
In tria tempora uita diuiditur: quod fuit, quod est, quod futurum est. Ex his quod agimus breue est, quod acturi sumus dubium, quod egimus certum. Hoc est enim in quod fortuna ius perdidit, quod in nullius arbitrium reduci potest.
10.3İşlere boğulmuşlar bunu kaybederler; çünkü geçmişe dönüp bakmaya vakitleri yoktur, olsa bile pişmanlık duyulacak bir şeyi hatırlamak tatsızdır. Bu yüzden kötü geçirilmiş zamanlara ruhlarını istemeye istemeye geri çevirirler; o zamanları yeniden yoklamaya cesaret edemezler, çünkü kusurları, şimdiki hazzın bir tür baştan çıkarıcılığıyla gizlice sokulmuş olanlar bile, yeniden ele alındıkça ortaya çıkar. Bütün yaptıklarını hiç yanılmayan kendi denetiminden geçirmiş olan dışında hiç kimse seve seve geçmişe dönmez. Birçok şeyi ihtirasla arzulamış, kibirle hor görmüş, ölçüsüzce yenmiş, sinsice aldatmış, açgözlülükle kapmış, savurganca saçmış olanın kendi hafızasından korkması kaçınılmazdır.
Oysa zamanımızın kutsal ve adanmış kısmı budur: insanın başına gelebilecek bütün kazaların üstüne çıkmış, talihin krallığının dışına çekilmiştir; onu ne yoksulluk ne korku ne hastalıkların saldırısı huzursuz edebilir; o ne bulandırılabilir ne de elden alınabilir; ona sahip olmak sürekli ve korkusuzdur. Günler yalnız teker teker, onlar da an an şimdiki hâldedir; geçmiş zamanın günleri ise buyurduğunuzda hepsi hazır olur, onları istediğin gibi incelemene ve alıkoymana izin verirler; işlere boğulmuşların ise buna vakti yoktur. Hayatının bütün kısımlarında dolaşmak kaygısız ve dingin bir zihne özgüdür; işlere boğulmuşların ruhları ise boyunduruk altındaymış gibi dönüp arkalarına bakamazlar. Böylece hayatları dipsiz bir boşluğa akar gider. Altında onu alıp saklayacak bir şey yoksa ne kadar dökersen dök hiçbir işe yaramaz; aynı şekilde, oturacağı bir yer yoksa ne kadar zaman verildiğinin de hiçbir önemi yoktur: çatlak ve delik ruhlardan akıp geçer.
Şimdiki zaman çok kısadır; öyle ki bazılarına hiç yokmuş gibi görünür. Çünkü hep akış hâlindedir, akar ve hızla düşer; gelmeden önce var olmaktan çıkar; durmadan hareket eden ve hiçbir zaman aynı izde kalmayan evren ve yıldızlar gibi o da hiçbir duraklamaya katlanmaz. Öyleyse işlere boğulmuşlara yalnız şimdiki zaman kalır; o da yakalanamayacak kadar kısadır ve birçok işe dağılmış olan bu insanların elinden o bile kayıp gider.
Hoc amittunt occupati; nec enim illis uacat praeterita respicere, et si uacet iniucunda est paenitendae rei recordatio. Inuiti itaque ad tempora male exacta animum reuocant nec audent ea retemptare quorum uitia, etiam quae aliquo praesentis uoluptatis lenocinio surripiebantur, retractando patescunt. Nemo, nisi qui omnia acta sunt sub censura sua, quae numquam fallitur, libenter se in praeteritum retorquet: 4 ille qui multa ambitiose concupiit superbe contempsit, impotenter uicit insidiose decepit, auare rapuit prodige effudit, necesse est memoriam suam timeat. Atqui haec est pars temporis nostri sacra ac dedicata, omnis humanos casus supergressa, extra regnum fortunae subducta, quam non inopia, non metus, non morborum incursus exagitet; haec nec turbari nec eripi potest; perpetua eius et intrepida possessio est. Singuli tantum dies, et hi per momenta, praesentes sunt; at praeteriti temporis omnes, cum iusseritis, aderunt, ad arbitrium tuum inspici se ac detineri patientur, quod facere occupatis non uacat. 5 Securae et quietae mentis est in omnes uitae suae partes discurrere; occupatorum animi, uelut sub iugo sint, flectere se ac respicere non possunt. Abit igitur uita eorum in profundum; et ut nihil prodest, licet quantumlibet ingeras, si non subest quod excipiat ac seruet, sic nihil refert quantum temporis detur, si non est ubi subsidat: per quassos foratosque animos transmittitur. 6 Praesens tempus breuissimum est, adeo quidem ut quibusdam nullum uideatur; in cursu enim semper est, fluit et praecipitatur; ante desinit esse quam uenit, nec magis moram patitur quam mundus aut sidera, quorum irrequieta semper agitatio numquam in eodem uestigio manet. Solum igitur ad occupatos praesens pertinet tempus, quod tam breue est ut arripi non possit, et id ipsum illis districtis in multa subducitur.
11.1Kısacası, ne kadar az yaşadıklarını bilmek mi istiyorsun? Uzun yaşamayı ne kadar istediklerine bak. Bir ayakları çukurda ihtiyarlar birkaç yıl daha eklensin diye dua ederek dilenirler; kendilerini olduklarından genç gösterirler; yalanla kendilerini avuturlar ve kaderi de aynı anda aldatıyorlarmış gibi kendilerini seve seve kandırırlar. Hele bir zayıflık onlara ölümlü olduklarını hatırlattığında, nasıl korka korka ölürler: hayattan çıkıyorlarmış gibi değil, hayattan sökülüp çıkarılıyorlarmış gibi! Yaşamadıkları için ne aptal olduklarını haykırır dururlar; o hastalıktan bir kurtulsalar inzivada yaşayacaklarmış. İşte o zaman tadını çıkaramayacakları şeyleri ne kadar boşuna hazırladıklarını, bütün emeklerinin nasıl boşa gittiğini düşünürler.
Denique uis scire quam non diu uiuant? Vide quam cupiant diu uiuere. Decrepiti senes paucorum annorum accessionem uotis mendicant: minores natu se ipsos esse fingunt; mendacio sibi blandiuntur et tam libenter se fallunt quam si una fata decipiant. Iam uero cum illos aliqua imbecillitas mortalitatis admonuit, quemadmodum pauentes moriuntur, non tamquam exeant de uita sed tamquam extrahantur. Stultos se fuisse ut non uixerint clamitant et, si modo euaserint ex illa ualetudine, in otio uicturos; tunc quam frustra parauerint quibus non fruerentur, quam in cassum omnis ceciderit labor cogitant.
11.2Ama hayatı her türlü işten uzakta geçenlerin hayatı neden geniş olmasın? Ondan hiçbir şey başkasına devredilmez, hiçbir şey oraya buraya saçılmaz, hiçbir şey talihe teslim edilmez, hiçbir şey ihmalle yok olmaz, hiçbir şey cömertçe dağıtılarak eksilmez, hiçbir şey gereksiz değildir: deyim yerindeyse bütünü gelir getirir. Bu yüzden ne kadar az olursa olsun bol bol yeter; son gün geldiğinde de bilge ölüme emin adımlarla gitmekte duraksamaz.
At quibus uita procul ab omni negotio agitur, quidni spatiosa sit? Nihil ex illa delegatur, nihil alio atque alio spargitur, nihil inde fortunae traditur, nihil neglegentia interit, nihil largitione detrahitur, nihil superuacuum est: tota, ut ita dicam, in reditu est. Quantulacumque itaque abunde sufficit, et ideo, quandoque ultimus dies uenerit, non cunctabitur sapiens ire ad mortem certo gradu.
12.1Belki kimlere işlere boğulmuş dediğimi soruyorsun. Yalnız mahkeme salonundan ancak salınan köpeklerin kovup çıkarabildiklerini, kendi kalabalıklarında daha gösterişli, başkasının kalabalığında daha aşağılayıcı biçimde ezilip büzüldüklerini gördüğün kimseleri, vazifelerin onları evlerinden çağırıp başkalarının kapılarına çarptırdığı kimseleri, praetorun açık artırma mızrağının utanç verici ve bir gün irinlenecek bir kazançla meşgul ettiği kimseleri kastettiğimi sanmana gerek yok.
Quaeris fortasse quos occupatos uocem? Non est quod me solos putes dicere quos a basilica immissi demum canes eiciunt, quos aut in sua uides turba speciosius elidi aut in aliena contemptius, quos officia domibus suis euocant ut alienis foribus illidant, [aut] hasta praetoris infami lucro et quandoque suppuraturo exercet.
12.2Bazılarının inzivası bile işlere boğulmuştur: kır evlerinde ya da yataklarında, ıssızlığın ortasında, herkesten uzaklaşmış olsalar da kendi kendilerine sıkıntı verirler. Bunların hayatına inzivada geçen bir hayat değil, tembel bir meşguliyet demek gerekir. Birkaç kişinin çılgınlığı yüzünden değerli olan Korinth tunçlarını kaygılı bir titizlikle düzenleyen ve günlerinin büyük kısmını paslı levhalar arasında tüketen adama kendine vakit ayıran biri mi dersin? Güreş alanının yağlı tozunda (yazıklar olsun, Roma'ya özgü kusurlarla bile yetinmiyoruz!) kavga eden çocukları seyirci olarak izleyen adama? Yük hayvanlarının sürülerini yaşlarına ve renklerine göre çiftlere ayıran adama? En yeni atletleri besleyen adama?
Quorundam otium occupatum est: in uilla aut in lecto suo, in media solitudine, quamuis ab omnibus recesserint, sibi ipsi molesti sunt: quorum non otiosa uita dicenda est sed desidiosa occupatio. Illum tu otiosum uocas qui Corinthia, paucorum furore pretiosa, anxia subtilitate concinnat et maiorem dierum partem in aeruginosis lamellis consumit? qui in ceromate (nam, pro facinus! ne Romanis quidem uitiis laboramus) spectator puerorum rixantium sedet? qui iumentorum suorum greges in aetatum et colorum paria diducit ? qui athletas nouissimos pascit?
12.3Peki ya berberin yanında saatlerce vakit geçirenlere kendine vakit ayıran insanlar mı diyorsun? Geçen gece biraz uzamış ne varsa yolunurken, her bir saç teli için danışma kuruluna gidilirken, dağılmış saç düzeltilirken ya da seyrelmiş saç oradan buradan alına doğru taranırken. Berber biraz dikkatsiz davranınca, sanki bir erkeği tıraş ediyormuş gibi nasıl öfkelenirler! Yelelerinden bir şey kesilince, bir tel sıranın dışında kalınca, her şey halkalarına tam oturmayınca nasıl kızıp köpürürler! Bunlardan hangisi devletin altüst olmasını saçının bozulmasına tercih etmez? Hangisi başının selametinden çok süsüyle ilgilenmez? Hangisi daha onurlu olmaktansa daha bakımlı olmayı istemez? Tarakla ayna arasında işlere boğulmuş bu insanlara kendine vakit ayıran insanlar mı diyorsun?
Quid? Illos otiosos uocas quibus apud tonsorem multae horae transmittuntur, dum decerpitur si quid proxima nocte succreuit, dum de singulis capillis in consilium itur, dum aut disiecta coma restituitur aut deficiens hinc atque illinc in frontem compellitur? Quomodo irascuntur, si tonsor paulo neglegentior fuit, tamquam uirum tonderet! Quomodo excandescunt si quid ex iuba sua decisum est, si quid extra ordinem iacuit, nisi omnia in anulos suos reciderunt! Quis est istorum qui non malit rem publicam turbari quam comam suam? qui non sollicitior sit de capitis sui decore quam de salute? qui non comptior esse malit quam honestior? Hos tu otiosos uocas inter pectinem speculumque occupatos?
12.4Peki ya şarkı bestelemekle, dinlemekle, öğrenmekle uğraşanlar? Tabiatın, doğru akışını hem en iyi hem en sade kıldığı sesi en gevşek bir nağmenin kıvrımlarına sokup bükerler; parmakları içlerinden bir şarkının ölçüsünü tutarak hep tıngırdar; ciddi, hatta çoğu zaman kederli işler için çağrıldıklarında bile ağızlarından sessiz bir mırıltı duyulur. Bunların boş vakti yoktur; tembel bir meşguliyetleri vardır.
Quid illi qui in componendis, audiendis, discendis canticis operati sunt, dum uocem, cuius rectum cursum natura et optimum et simplicissimum fecit, in flexus modulationis inertissimae torquent, quorum digiti aliquod intra se carmen metientes semper sonant, quorum, cum ad res serias, etiam saepe tristes adhibiti sunt, exauditur tacita modulatio? Non habent isti otium, sed iners negotium.
12.5Vallahi bunların ziyafetlerini de boş zamanlar arasında saymazdım; gümüş takımları ne kaygıyla dizdiklerini, gözde kölelerinin tuniklerini ne özenle kuşattıklarını, yaban domuzunun aşçının elinden nasıl çıkacağını nasıl merakla beklediklerini, işaret verilince tüysüz kölelerin hizmete nasıl hızla koştuklarını, kuşların ne ustalıkla tam kararında parçalara bölündüğünü, zavallı küçük kölelerin sarhoşların tükürüklerini ne titizlikle sildiklerini görünce. Bunlarla zarafet ve görkem şöhreti avlanır; kötülükleri onları hayatın bütün kuytularına kadar öyle izler ki gösteriş olmadan ne içerler ne yerler.
Conuiuia me hercules horum non posuerim inter uacantia tempora, cum uideam quam solliciti argentum ordinent, quam diligenter exoletorum suorum tunicas succingant, quam suspensi sint quomodo aper a coco exeat, qua celeritate signo dato glabri ad ministeria discurrant, quanta arte scindantur aues in frusta non enormia, quam curiose infelices pueruli ebriorum sputa detergeant: ex his elegantiae lautitiaeque fama captatur et usque eo in omnes uitae secessus mala sua illos sequuntur, ut nec bibant sine ambitione nec edant.
12.6Sandalyeyle ve sedyeyle oraya buraya taşınanları, gezintilerinin saatine sanki onu kaçırmak yasakmış gibi yetişenleri, ne zaman yıkanacaklarını, ne zaman yüzeceklerini, ne zaman yemek yiyeceklerini başkasının hatırlattığı kimseleri de kendine vakit ayıranlar arasında sayma: bunlar ruhlarının aşırı nazlı gevşekliğiyle öyle çözülmüşlerdir ki acıkıp acıkmadıklarını kendileri bilemezler.
Ne illos quidem inter otiosos numeraueris qui sella se et lectica huc et illuc ferunt et ad gestationum suarum, quasi deserere illas non liceat, horas occurrunt, quos quando lauari debeant, quando natare, quando cenare alius admonet: [et] usque eo nimio delicati animi languore soluuntur, ut per se scire non possint an esuriant.
12.7Bu nazlılardan birinin (eğer insan hayatını ve âdetini unutmaya nazlılık denebilirse) hamamdan kollar arasında çıkarılıp bir sandalyeye oturtulduğunda "Oturuyor muyum şimdi?" diye sorduğunu duyuyorum. Oturup oturmadığını bilmeyen bu adamın yaşayıp yaşamadığını, görüp görmediğini, kendine vakit ayırıp ayırmadığını bildiğini mi sanıyorsun? Ona bilmediği için mi, yoksa bilmiyormuş gibi yaptığı için mi daha çok acıyacağımı kolay kolay söyleyemem.
Audio quendam ex delicatis (si modo deliciae uocandae sunt uitam et consuetudinem humanam dediscere), cum ex balneo inter manus elatus et in sella positus esset, dixisse interrogando: "Iam sedeo?" Hunc tu ignorantem an sedeat putas scire an uiuat, an uideat, an otiosus sit? Non facile dixerim utrum magis miserear, si hoc ignorauit an si ignorare se finxit.
12.8Birçok şeyi gerçekten unuturlar, ama birçoğunu da unutmuş taklidi yaparlar; bazı kusurlar mutluluklarının kanıtıymış gibi hoşlarına gider; ne yaptığını bilmek pek aşağılık ve hor görülen bir adama özgü görünür. Haydi şimdi, mimos oyuncularının lüksü yermek için çok yalan uydurduğunu düşün! Vallahi uydurduklarından çoğunu atlıyorlar; yalnız bu konuda yetenekli olan çağımızda inanılmaz kusurların öyle bir bolluğu ortaya çıktı ki artık mimos oyuncularını ihmalle suçlayabiliriz. Zevkler içinde öylesine yok olmuş biri var ki oturup oturmadığını başkasına soruyor!
Multarum quidem rerum obliuionem sentiunt, sed multarum et imitantur; quaedam uitia illos quasi felicitatis argumenta delectant; nimis humilis et contempti hominis uidetur scire quid facias: i nunc et mimos multa mentiri ad exprobrandam luxuriam puta. Plura me hercules praetereunt quam fingunt et tanta incredibilium uitiorum copia ingenioso in hoc unum saeculo processit, ut iam mimorum arguere possimus neglegentiam. Esse aliquem qui usque eo deliciis interierit ut an sedeat alteri credat!
12.9Öyleyse bu adam kendine vakit ayıran biri değildir; ona başka bir ad tak: hastadır, hatta ölüdür. Kendine vakit ayıran, kendi inzivasını hisseden kişidir. Bedeninin hangi duruşta olduğunu anlamak için bir göstericiye ihtiyaç duyan bu yarı ölü adam herhangi bir zamanın efendisi nasıl olabilir?
Hayatlarını dama oyunu, top ya da bedenlerini güneşte pişirme kaygısı tüketmiş olanları tek tek saymak uzun sürer. Hazları çok iş gerektirenler kendine vakit ayıran insanlar değildir. Faydasız edebî araştırmalarla vakit geçirenlerin zahmetle hiçbir şey yapmadıklarından ise kimse şüphe etmez; artık Romalılar arasında da bunlardan büyük bir kalabalık var. Ulysses'in kaç kürekçisi olduğunu, İlyada'nın mı Odysseia'nın mı önce yazıldığını, ayrıca ikisinin aynı yazarın eseri olup olmadığını ve ardından bu türden başka şeyleri araştırmak Yunanlıların hastalığıydı. Bunları içinde saklasan sessiz vicdanına hiçbir faydası olmaz, açığa vursan daha bilgili değil daha usandırıcı görünürsün.
İşte gereksiz şeyleri öğrenmeye dönük bu boş merak Romalıları da sardı. Bu günlerde birinin, Romalı komutanlardan her birinin ilk olarak ne yaptığını anlattığını dinledim: deniz savaşını ilk Duilius kazandı, zafer alayında fil yürüten ilk Curius Dentatus oldu. Gerçi bunlar gerçek şana yönelmeseler de en azından kamu işlerinin örnekleri çevresinde dolaşırlar; böyle bir ilim fayda vermez, ama yine de göz alıcı bir boşlukla bizi oyalar. Romalıları gemiye binmeye ilk kimin ikna ettiğini araştıranları da hoş görelim (bu Claudius'tur; tam da bu yüzden ona Caudex denmiştir, çünkü eskiler birçok tahtanın birleşmesine caudex derlerdi; kamu kayıtlarına codex denmesi de buradandır, Tiber'den erzak taşıyan gemilere eski âdete uyularak bugün bile codicariae denmesi de). Valerius Corvinus'un Messana'yı ilk fetheden kişi olduğu, Valeriuslar ailesinden fethedilen şehrin adını ilk alıp Messana diye anılan, sonra halkın harfleri yavaş yavaş değiştirmesiyle Messala denen ilk kişi olduğu da konuya gerçekten değsin diyelim. Ama Lucius Sulla'nın sirkte aslanları, önceden hep bağlı olarak verilirken, ilk kez salıverilmiş olarak gösterdiğini ve onları öldürmek için kral Bocchus'un mızrakçılar gönderdiğini öğrenmekle de birinin uğraşmasına izin verecek misin? Bunu da hoş görelim; ama Pompeius'un sirkte ilk kez on sekiz filin dövüşünü sunduğunu, suçlu insanları savaş düzeni içinde onlarla çarpıştırdığını bilmek iyi bir şeye yarar mı? Devletin önde geleni, eski önde gelenler arasında, şöhretin aktardığına göre, iyiliğiyle seçkin olan bu adam insanları yeni bir biçimde öldürmeyi unutulmaz bir seyirlik saydı. Dövüşüyorlar mı? Az. Paramparça mı ediliyorlar? Az. Hayvanların devasa kütlesi altında ezilsinler!
Bunların unutulup gitmesi daha iyiydi; sonradan güçlü bir adam bunları öğrenip hiç de insanca olmayan bir şeye özenmesin. Büyük bir mutluluk zihinlerimizi ne kadar karartır! O adam bunca zavallı insan kalabalığını başka bir göğün altında doğmuş canavarların önüne attığında, birbirine bu kadar benzemeyen yaratıklar arasında savaş çıkardığında, Roma halkının gözü önünde çok kan döktüğünde (kısa süre sonra onu daha fazlasını dökmeye zorlayacaktı) kendini tabiatın üstünde sandı. Ama aynı adam sonra İskenderiye'nin ihanetine aldanarak en aşağılık bir kölenin kılıcına kendini sundu; ancak o zaman lakabının boş bir böbürlenme olduğunu anladı.
Ama ayrıldığım yere döneyim ve aynı konuda bazılarının gereksiz titizliğini göstereyim. Aynı adam, Sicilya'da Kartacalıları yendikten sonra zafer alayı düzenleyen Metellus'un, Romalılar arasında arabasının önünde yüz yirmi esir fil yürüten tek kişi olduğunu; Sulla'nın, şehrin kutsal sınırını (pomerium) genişleten son Romalı olduğunu anlatıyordu; eskiler bu sınırı eyaletlerden değil, ancak İtalya'dan toprak kazanıldığında genişletmeyi âdet edinmişlerdi. Bunu bilmek, o adamın ileri sürdüğü gibi, Aventinus tepesinin iki sebepten biri yüzünden pomerium'un dışında kaldığını bilmekten daha mı faydalıdır: ya halk oraya çekilmişti ya da Remus orada kuş alameti gözlediğinde kuşlar uğurlu işaret vermemişti? Ya da ardından gelen, yalanlarla doldurulmuş ya da yalana benzeyen sayısız başka şeyi bilmekten? Çünkü bunların hepsini iyi niyetle söylediklerini, doğruluğuna kefil olarak yazdıklarını kabul etsen bile, bunlar kimin yanılgılarını azaltacak? Kimin arzularını bastıracak? Kimi daha cesur, kimi daha adil, kimi daha cömert yapacak? Bizim Fabianus, hiçbir ilmî çalışmaya yaklaşmamanın mı yoksa bunlara dalmanın mı daha iyi olduğundan arada bir şüpheye düştüğünü söylerdi.
Non est ergo hic otiosus, aliud illi nomen imponas; aeger est, immo mortuus est; ille otiosus est cui otii sui et sensus est. Hic uero semiuiuus, cui ad intellegendos corporis sui habitus indice opus est, quomodo potest hic ullius temporis dominus esse? XIII 1 Persequi singulos longum est quorum aut latrunculi aut pila aut excoquendi in sole corporis cura consumpsere uitam. Non sunt otiosi quorum uoluptates multum negotii habent. Nam de illis nemo dubitabit quin operose nihil agant, qui litterarum inutilium studiis detinentur, quae iam apud Romanos quoque magna manus est. 2 Graecorum iste morbus fuit quaerere quem numerum Ulixes remigum habuisset, prior scripta esset Ilias an Odyssia, praeterea an eiusdem esset auctoris, alia deinceps huius notae, quae siue contineas nihil tacitam conscientiam iuuant, siue proferas non doctior uidearis sed molestior. 3 Ecce Romanos quoque inuasit inane studium superuacua discendi; his diebus audiui quendam referentem quae primus quisque ex Romanis ducibus fecisset: primus nauali proelio Duilius uicit, primus Curius Dentatus in triumpho duxit elephantos. Etiamnunc ista, etsi ad ueram gloriam non tendunt, circa ciuilium tamen operum exempla uersantur; non est profutura talis scientia, est tamen quae nos speciosa rerum uanitate detineat. 4 Hoc quoque quaerentibus remittamus quis Romanis primus persuaserit nauem conscendere (Claudius is fuit, Caudex ob hoc ipsum appellatus quia plurium tabularum contextus caudex apud antiquos uocatur, unde publicae tabulae codices dicuntur et naues nunc quoque ex antiqua consuetudine quae commeatus per Tiberim subuehunt codicariae uocantur) ; 5 sane et hoc ad rem pertineat, quod Valerius Coruinus primus Messanam uicit et primus ex familia Valeriorum, urbis captae in se translato nomine, Messana appellatus est paulatimque uulgo permutante litteras Messala dictus: 6 num et hoc cuiquam curare permittes quod primus L. Sulla in circo leones solutos dedit, cum alioquin alligati darentur, ad conficiendos eos missis a rege Boccho iaculatoribus? Et hoc sane remittatur: num et Pompeium primum in circo elephantorum duodeuiginti pugnam edidisse commissis more proelii noxiis hominibus, ad ullam rem bonam pertinet? Princeps ciuitatis et inter antiquos principes (ut fama tradidit) bonitatis eximiae memorabile putauit spectaculi genus nouo more perdere homines. Depugnant? Parum est. Lancinantur? Parum est: ingenti mole animalium exterantur! 7 Satius erat ista in obliuionem ire, ne quis postea potens disceret inuideretque rei minime humanae. O quantum caliginis mentibus nostris obicit magna felicitas! Ille se supra rerum naturam esse tunc credidit, cum tot miserorum hominum cateruas sub alio caelo natis beluis obiceret, cum bellum inter tam disparia animalia committeret, cum in conspectum populi Romani multum sanguinis funderet mox plus ipsum fundere coacturus; at idem postea Alexandrina perfidia deceptus ultimo mancipio transfodiendum se praebuit, tum demum intellecta inani iactatione cognominis sui. 8 Sed, ut illo reuertar unde decessi et in eadem materia ostendam superuacuam quorundam diligentiam, idem narrabat Metellum, uictis in Sicilia Poenis triumphantem, unum omnium Romanorum ante currum centum et uiginti captiuos elephantos duxisse; Sullam ultimum Romanorum protulisse pomerium, quod numquam prouinciali sed Italico agro adquisito proferre moris apud antiquos fuit. Hoc scire magis prodest quam Auentinum montem extra pomerium esse, ut ille affirmabat, propter alteram ex duabus causis, aut quod plebs eo secessisset aut quod Remo auspicante illo loco aues non addixissent, alia deinceps innumerabilia quae aut farta sunt mendaciis aut similia? 9 Nam ut concedas omnia eos fide bona dicere, ut ad praestationem scribant, tamen cuius ista errores minuent? cuius cupiditates prement? quem fortiorem, quem iustiorem, quem liberaliorem facient? Dubitare se interim Fabianus noster aiebat an satius esset nullis studiis admoueri quam his implicari.
14.1Bütün insanlar arasında yalnız bilgeliğe vakit ayıranlar gerçekten kendine vakit ayırmış olur, yalnız onlar yaşar. Çünkü yalnız kendi ömürlerini iyi korumakla kalmazlar, bütün çağları kendi ömürlerine eklerler: onlardan önce geçmiş bütün yıllar onların kazancıdır. Pek nankör değilsek, kutsal kanaatlerin o en ünlü kurucuları bizim için doğdular, bizim için bir hayat hazırladılar. Başkalarının emeğiyle karanlıktan ışığa çıkarılmış en güzel şeylere götürülüyoruz; hiçbir çağ bize yasak değil, hepsine kabul ediliyoruz. Ruhun büyüklüğüyle insan zayıflığının dar sınırlarından çıkmak istersek, içinde dolaşabileceğimiz çok zaman var.
Soli omnium otiosi sunt qui sapientiae uacant, soli uiuunt; nec enim suam tantum aetatem bene tuentur: omne aeuum suo adiciunt; quicquid annorum ante illos actum est, illis adquisitum est. Nisi ingratissimi sumus, illi clarissimi sacrarum opinionum conditores nobis nati sunt, nobis uitam praeparauerunt. Ad res pulcherrimas ex tenebris ad lucem erutas alieno labore deducimur; nullo nobis saeculo interdictum est, in omnia admittimur et, si magnitudine animi egredi humanae imbecillitatis angustias libet, multum per quod spatiemur temporis est.
14.2Sokrates'le tartışmak, Karneades'le şüphe etmek, Epikuros'la dinginlik içinde yaşamak, Stoacılarla insan tabiatını yenmek, Kinizmcilerle onu aşmak mümkün. Tabiat bize bütün çağlarla ortaklığa girme izni verdiğine göre, neden zamanın bu küçücük ve gelip geçici akışından sıyrılıp kendimizi bütün ruhumuzla ölçüsüz, sonsuz ve bizden daha iyilerle ortak olan şeylere vermeyelim?
Disputare cum Socrate licet, dubitare cum Carneade, cum Epicuro quiescere, hominis naturam cum Stoicis uincere, cum Cynicis excedere. Cum rerum natura in consortium omnis aeui patiatur incedere, quidni ab hoc exiguo et caduco temporis transitu in illa toto nos demus animo quae immensa, quae aeterna sunt, quae cum melioribus communia?
14.3Vazifeden vazifeye koşuşturan, kendilerini ve başkalarını huzursuz eden bu insanlar, iyice çıldırdıktan, her gün herkesin eşiğini dolaşıp hiçbir açık kapının önünden geçmeden içeri girdikten, en farklı evlere çıkar için selamlarını taşıdıktan sonra, bu kadar büyük ve çeşit çeşit arzulara bölünmüş bir şehirde kaç kişiyi görebilecekler?
Isti qui per officia discursant, qui se aliosque inquietant, cum bene insanierint, cum omnium limina cotidie perambulauerint nec ullas apertas fores praeterierint, cum per diuersissimas domos meritoriam salutationem circumtulerint, quotum quemque ex tam immensa et uariis cupiditatibus districta urbe poterunt uidere?
14.4Ne kadar çok kişi uyku, sefahat ya da kabalık yüzünden onları kapıdan çevirecek! Ne kadar çok kişi onları uzun süre bekletip eziyet ettikten sonra acelesi varmış gibi yapıp yanlarından geçip gidecek! Ne kadar çok kişi himayelilerle dolu avludan geçmekten kaçınıp evin karanlık arka kapılarından sıvışacak; sanki aldatmak, kapıdan çevirmekten daha kaba değilmiş gibi! Ne kadar çok kişi dünkü sarhoşluktan yarı uykulu ve ağırlaşmış hâlde, başkasının uyanmasını beklemek için kendi uykularını bölen o zavallılara, binlerce kez kulaklarına fısıldanmış adlarını dudaklarını zar zor kımıldatarak, en kibirli bir esnemeyle söyleyecek!
Quam multi erunt quorum illos aut somnus aut luxuria aut inhumanitas summoueat! Quam multi qui illos, cum diu torserint, simulata festinatione transcurrant! Quam multi per refertum clientibus atrium prodire uitabunt et per obscuros aedium aditus profugient, quasi non inhumanius sit decipere quam excludere! Quam multi hesterna crapula semisomnes et graues illis miseris suum somnum rumpentibus ut alienum exspectent, uix alleuatis labris insusurratum miliens nomen oscitatione superbissima reddent!
14.5Gerçek vazifelerle meşgul olanlar, diyebiliriz ki, her gün Zenon'u, Pythagoras'ı, Demokritos'u ve iyi sanatların öteki rahiplerini, Aristoteles'i ve Theophrastos'u en yakın dostları olarak yanlarında tutmak isteyenlerdir. Bunların hiçbiri vakit ayırmaktan kaçınmaz; hiçbiri yanına geleni daha mesut ve kendini daha çok seven biri olarak göndermeden bırakmaz; hiçbiri kimsenin yanından eli boş ayrılmasına izin vermez. Onlarla gece de gündüz de bütün ölümlüler görüşebilir.
Hos in ueris officiis morari putamus, licet dicant, qui Zenonem, qui Pythagoran cotidie et Democritum ceterosque antistites bonarum artium, qui Aristotelen et Theophrastum uolent habere quam familiarissimos. Nemo horum non uacabit, nemo non uenientem ad se beatiorem, amantiorem sui dimittet, nemo quemquam uacuis a se manibus abire patietur; nocte conueniri, interdiu ab omnibus mortalibus possunt.
15.1Bunların hiçbiri seni ölmeye zorlamayacak, hepsi ölmeyi öğretecek; hiçbiri yıllarını aşındırmaz, kendi yıllarını sana katar; hiçbirinin sözü tehlikeli, hiçbirinin dostluğu ölümcül, hiçbirine saygı göstermek pahalı olmayacak. Onlardan ne istersen alırsın; istediğin kadar çok içmene engel olan onlar olmayacak.
Horum te mori nemo coget, omnes docebunt; horum nemo annos tuos conterit, suos tibi contribuit; nullius ex his sermo periculosus erit, nullius amicitia capitalis, nullius sumptuosa obseruatio. Feres ex illis quicquid uoles; per illos non stabit quominus quantum plurimum cupieris haurias.
15.2Kendini bunların himayesine vermiş olanı ne büyük bir mutluluk, ne güzel bir yaşlılık bekler! En küçük ve en büyük işler üzerine danışabileceği, her gün kendisi hakkında akıl alabileceği, hakarete uğramadan doğruyu duyabileceği, dalkavukluk görmeden övülebileceği, kendini benzetebileceği insanlar olacak yanında.
Quae illum felicitas, quam pulchra senectus manet, qui se in horum clientelam contulit! Habebit cum quibus de minimis maximisque rebus deliberet, quos de se cotidie consulat, a quibus audiat uerum sine contumelia, laudetur sine adulatione, ad quorum se similitudinem effingat.
15.3Hangi anne babaya düşeceğimizin elimizde olmadığını, onların bize tesadüfen verildiğini söyleriz; oysa iyi insanlara kendi seçimlerine göre doğmak nasip olur. En soylu dehaların aileleri vardır: hangisine katılmak istediğini seç. Yalnız adına değil, mallarına da evlat edinileceksin; bunları cimrice, kıskançlıkla korumana gerek olmayacak: ne kadar çok kişiyle paylaşırsan o kadar büyüyecekler.
Solemus dicere non fuisse in nostra potestate quos sortiremur parentes, forte nobis datos: bonis uero ad suum arbitrium nasci licet. Nobilissimorum ingeniorum familiae sunt: elige in quam adscisci uelis; non in nomen tantum adoptaberis, sed in ipsa bona, quae non erunt sordide nec maligne custodienda: maiora fient quo illa pluribus diuiseris.
15.4Bunlar sana sonsuzluğa giden yolu açacak, seni kimsenin aşağı atılmadığı o yere yükseltecekler. Ölümlülüğü uzatmanın, hatta onu ölümsüzlüğe çevirmenin tek yolu budur. Makamlar, anıtlar, ihtirasın kararnamelerle buyurduğu ya da yapılarla diktiği her şey çabucak yıkılır; uzun zamanın yıkıp yerinden oynatmadığı hiçbir şey yoktur. Ama bilgeliğin kutsadığı şeylere zaman zarar veremez; hiçbir çağ onları silmeyecek, hiçbiri azaltmayacak; sonraki çağ, ondan sonraki ve daha sonraki her çağ onlara duyulan saygıya bir şey katacaktır. Çünkü kıskançlık yakında dolaşır, çok uzakta olana ise daha içtenlikle hayran oluruz.
Hi tibi dabunt ad aeternitatem iter et te in illum locum ex quo nemo deicitur subleuabunt. Haec una ratio est extendendae mortalitatis, immo in immortalitatem uertendae. Honores, monumenta, quicquid aut decretis ambitio iussit aut operibus exstruxit cito subruitur, nihil non longa demolitur uetustas et mouet; at iis quae consecrauit sapientia nocere non potest; nulla abolebit aetas, nulla deminuet; sequens ac deinde semper ulterior aliquid ad uenerationem conferet, quoniam quidem in uicino uersatur inuidia, simplicius longe posita miramur.
15.5Öyleyse bilgenin hayatı geniş bir alana yayılır; ötekileri kuşatan sınır onu kuşatmaz; insan soyunun kanunlarından yalnız o muaftır; bütün çağlar ona bir tanrıya hizmet eder gibi hizmet eder. Bir zaman geçti mi? Onu hatırlayarak kavrar. Şimdi mi? Onu kullanır. Gelecek mi? Onu önceden yaşar. Bütün zamanları bir araya toplaması ona uzun bir hayat sağlar.
Sapientis ergo multum patet uita; non idem illum qui ceteros terminus cludit; solus generis humani legibus soluitur; omnia illi saecula ut deo seruiunt. Transiit tempus aliquod? hoc recordatione comprendit; instat? hoc utitur; uenturum est? hoc praecipit. Longam illi uitam facit omnium temporum in unum collatio.
16.1Geçmişi unutan, şimdiyi ihmal eden, gelecekten korkan insanların ömrü en kısa ve en kaygılı ömürdür: sona vardıklarında, zavallılar, hiçbir şey yapmazken ne kadar uzun süre işlere boğulmuş olduklarını geç anlarlar.
Illorum breuissima ac sollicitissima aetas est qui praeteritorum obliuiscuntur, praesentia neglegunt, de futuro timent: cum ad extrema uenerunt, sero intellegunt miseri tam diu se dum nihil agunt occupatos fuisse.
16.2Arada bir ölümü çağırmalarının, uzun bir hayat sürdüklerini kanıtladığını sanmana gerek yok: düşüncesizlikleri, kararsız duygularla korktukları şeylerin üstüne koşarak onları hırpalar; ölümü çoğu zaman ondan korktukları için dilerler.
Nec est quod hoc argumento probari putes longam illos agere uitam, quia interdum mortem inuocant: uexat illos imprudentia incertis affectibus et incurrentibus in ipsa quae metuunt; mortem saepe ideo optant quia timent.
16.3Uzun yaşadıklarına delil saymaman gereken bir şey de şudur: gün çoğu zaman onlara uzun gelir; akşam yemeği için kararlaştırılan saat gelene kadar saatlerin ağır geçtiğinden yakınırlar. Çünkü işleri onları bir an bıraksa, boş vakitle baş başa kalınca bunalırlar; onu nasıl düzenleyip geçireceklerini bilmezler. Bu yüzden bir meşguliyete koşarlar ve arada kalan bütün zaman onlara ağır gelir. Vallahi, bir gladyatör oyununun günü ilan edildiğinde ya da başka bir seyirliğin, başka bir eğlencenin kararlaştırılmış günü beklendiğinde aradaki günlerin üstünden atlamak istedikleri gibi.
Illud quoque argumentum non est quod putes diu uiuentium, quod saepe illis longus uidetur dies, quod, dum ueniat condictum tempus cenae, tarde ire horas queruntur; nam si quando illos deseruerunt occupationes, in otio relicti aestuant nec quomodo id disponant ut extrahant sciunt. Itaque ad occupationem aliquam tendunt et quod interiacet omne tempus graue est, tam me hercules quam cum dies muneris gladiatorii edictus est, aut cum alicuius alterius uel spectaculi uel uoluptatis exspectatur constitutum, transilire medios dies uolunt.
16.4Umdukları şeyin her ertelenmesi onlara uzun gelir; ama sevdikleri zaman kısadır, hızla geçer ve kendi kusurları yüzünden çok daha kısadır; çünkü bir şeyden ötekine kaçarlar, tek bir arzuda duramazlar. Günler onlara uzun değil, nefret verici gelir; buna karşılık fahişelerin kucağında ya da şarapla geçirdikleri geceler ne kadar kısa görünür!
Omnis illis speratae rei longa dilatio est; at illud tempus quod amant breue est et praeceps breuiusque multo, suo uitio; aliunde enim alio transfugiunt et consistere in una cupiditate non possunt. Non sunt illis longi dies, sed inuisi; at contra quam exiguae noctes uidentur, quas in complexu scortorum aut uino exigunt!
16.5İnsan yanılgılarını efsanelerle besleyen şairlerin çılgınlığı da buradan gelir: onlara göre Iuppiter sevişme zevkiyle büyülenip geceyi iki katına çıkarmıştır. Kusurlarımızın sorumlusu olarak tanrıları yazmak ve hastalığa tanrısal bir örnekle mazur gösterilmiş bir serbestlik vermek, kusurlarımızı alevlendirmekten başka nedir? Bu kadar pahalıya satın aldıkları geceler bunlara pek kısa görünmez mi? Günü gece beklentisiyle, geceyi gün korkusuyla yitirirler.
Hazları bile ürkek, türlü korkularla huzursuzdur; en çok coştukları anda bile içlerine şu kaygılı düşünce sızar: "Bu ne kadar sürecek?" Bu duygu yüzünden krallar güçlerine ağladılar; talihlerinin büyüklüğü onları sevindirmedi, bir gün gelecek olan son onları dehşete düşürdü. Perslerin o pek küstah kralı ordusunu ovaların geniş alanlarına yaydığında ve onun sayısını değil yalnız kapladığı alanı kavrayabildiğinde gözyaşı döktü; çünkü bunca gençten yüz yıl içinde hiçbiri hayatta kalmayacaktı. Oysa onları ölüme yaklaştıracak olan, ağlayan kendisiydi: kimini denizde kimini karada, kimini savaşta kimini kaçarken yitirecek, yüzüncü yıllarından korktuğu bu insanları kısa bir zaman içinde tüketecekti. Ya sevinçlerinin de ürkek olmasına ne dersin? Çünkü sağlam sebeplere dayanmazlar; doğdukları boşlukla yine bulanırlar. Onları yükselten ve insanın üstüne çıkaran şeyler bile pek katıksız değilse, kendilerinin de sefil olduğunu itiraf ettikleri zamanlar nasıldır, düşün!
En büyük iyiliklerin hepsi kaygı vericidir; hiçbir talihe en iyisine olduğu kadar az güvenilmez. Mutluluğu korumak için başka bir mutluluk gerekir; gerçekleşmiş dilekler için yeni dilekler dilemek gerekir. Çünkü tesadüfen gelen her şey sağlam değildir; ne kadar yükseğe çıkarsa batmaya o kadar elverişlidir. Düşecek olan şeyler ise kimseyi sevindirmez. Öyleyse büyük bir emekle elde ettiklerini daha büyük bir emekle elde tutan insanların hayatı yalnız en kısa değil, en sefil hayat olmak zorundadır. İstediklerine zahmetle ulaşır, ulaştıklarını kaygıyla tutarlar; bu arada bir daha asla geri gelmeyecek zamanın hiç hesabı yapılmaz: eski meşguliyetlerin yerine yenileri gelir, umut umudu, ihtiras ihtirası kışkırtır. Sefaletlerin sonu aranmaz, yalnız konusu değişir. Kendi makamlarımız mı bize eziyet etti? Başkalarınınkiler daha çok zaman alır. Aday olarak çabalamayı mı bıraktık? Başkalarına oy toplamaya başlarız. Suçlamanın sıkıntısını mı bıraktık? Yargılamanın sıkıntısını buluruz. Yargıç olmaktan mı çıktı? Mahkeme başkanı olur. Başkalarının mallarını ücretle yöneterek mi yaşlandı? Kendi servetiyle meşgul olur.
Inde etiam poetarum furor fabulis humanos errores alentium, quibus uisus est Iuppiter uoluptate concubitus delenitus duplicasse noctem; quid aliud est uitia nostra incendere quam auctores illis inscribere deos et dare morbo exemplo diuinitatis excusatam licentiam? Possunt istis non breuissimae uideri noctes quas tam care mercantur? Diem noctis exspectatione perdunt, noctem lucis metu. XVII I Ipsae uoluptates eorum trepidae et uariis terroribus inquietae sunt subitque cum maxime exsultantis sollicita cogitatio: "Haec quam diu?" Ab hoc affectu reges suam fleuere potentiam, nec illos magnitudo fortunae suae delectauit, sed uenturus aliquando finis exterruit. 2 Cum per magna camporum spatia porrigeret exercitum nec numerum eius sed mensuram comprenderet Persarum rex insolentissimus, lacrimas profudit, quod intra centum annos nemo ex tanta iuuentute superfuturus esset; at illis admoturus erat fatum ipse qui flebat perditurusque alios in mari alios in terra, alios proelio alios fuga, et intra exiguum tempus consumpturus illos quibus centesimum annum timebat. 3 Quid quod gaudia quoque eorum trepida sunt? Non enim solidis causis innituntur, sed eadem qua oriuntur uanitate turbantur. Qualia autem putas esse tempora etiam ipsorum confessione misera, cum haec quoque quibus se attollunt et super hominem efferunt parum sincera sint? 4 Maxima quaeque bona sollicita sunt nec ulli fortunae minus bene quam optimae creditur; alia felicitate ad tuendam felicitatem opus est et pro ipsis quae successere uotis uota facienda sunt. Omne enim quod fortuito obuenit instabile est: quod altius surrexerit, opportunius est in occasum. Neminem porro casura delectant; miserrimam ergo necesse est, non tantum breuissimam uitam esse eorum qui magno parant labore quod maiore possideant. 5 Operose assequuntur quae uolunt, anxii tenent quae assecuti sunt; nulla interim numquam amplius redituri temporis ratio est: nouae occupationes ueteribus substituuntur, spes spem excitat, ambitionem ambitio. Miseriarum non finis quaeritur, sed materia mutatur. Nostri nos honores torserunt? plus temporis alieni auferunt; candidati laborare desiimus? suffragatores incipimus; accusandi deposuimus molestiam? iudicandi nanciscimur; iudex desiit esse? quaesitor est; alienorum bonorum mercennaria procuratione consenuit? suis opibus distinetur.
16.6Marius askerlikten mi ayrıldı? Konsüllükler onu meşgul eder. Quinctius diktatörlüğü bir an önce bitirmeye mi acele ediyor? Sabanın başından yeniden çağrılacak. Henüz bu kadar büyük bir işe olgunlaşmamış Scipio Kartacalılara karşı yürüyecek; Hannibal'ın ve Antiokhos'un galibi, kendi konsüllüğünün şerefi, kardeşininkinin kefili, kendisi engel olmasaydı heykeli Iuppiter'inkinin yanına dikilecekti. Ama iç kargaşalar kurtarıcısını hırpalayacak; gençken tanrılara denk onurları geri çeviren bu adamı yaşlandığında inatçı bir sürgünün gururu sevindirecektir. Mutlu ya da sefil kaygıların sebepleri hiçbir zaman eksik olmayacak; hayat meşguliyetler arasında itilip kakılacak; inziva hiçbir zaman yaşanmayacak, hep dilenecek.
Marium caliga dimisit? consulatus exercet; Quintius dictaturam properat peruadere? ab aratro reuocabitur. Ibit in Poenos nondum tantae maturus rei Scipio; uictor Hannibalis uictor Antiochi, sui consulatus decus fraterni sponsor, ni per ipsum mora esset, cum Ioue reponeretur: ciuiles seruatorem agitabunt seditiones et post fastiditos a iuuene diis aequos honores iam senem contumacis exilii delectabit ambitio. Numquam derunt uel felices uel miserae sollicitudinis causae; per occupationes uita trudetur; otium numquam agetur, semper optabitur.
18.1Öyleyse, sevgili Paulinus, kendini kalabalıktan ayır; ömrünün uzunluğuna göre fazlasıyla savruldun, artık sonunda daha dingin bir limana çekil. Ne kadar çok dalgaya göğüs gerdiğini, kimi özel fırtınalara dayandığını, kimi kamusal fırtınaları üzerine çektiğini düşün. Faziletin zahmetli ve huzursuz sınavlarla artık yeterince gösterildi; inzivada ne yaptığını da dene. Ömrünün büyük kısmı, hem de kesinlikle daha iyi kısmı devlete verildi; zamanının bir kısmını kendine de al.
Excerpe itaque te uulgo, Pauline carissime, et in tranquilliorem portum non pro aetatis spatio iactatus tandem recede. Cogita quot fluctus subieris, quot tempestates partim priuatas sustinueris, partim publicas in te conuerteris; satis iam per laboriosa et inquieta documenta exhibita uirtus est; experire quid in otio faciat. Maior pars aetatis, certe melior rei publicae datast: aliquid temporis tui sume etiam tibi.
18.2Seni tembel ya da atıl bir dinginliğe çağırmıyorum; içindeki canlı yaratılış ne varsa onu uykuya ve kalabalığın sevdiği hazlara gömmen için değil. Bu dinlenmek değildir. Şimdiye kadar gayretle yürüttüğün bütün işlerden daha büyüklerini bulacaksın; onlarla bir köşeye çekilmiş, kaygısız bir hâlde uğraşacaksın.
Nec te ad segnem aut inertem quietem uoco, non ut somno et caris turbae uoluptatibus quicquid est in te indolis uiuidae mergas; non est istud adquiescere: inuenies maiora omnibus adhuc strenue tractatis operibus, quae repositus et securus agites.
18.3Sen gerçi dünyanın hesaplarını başkasının hesaplarıymış gibi el sürmeden, kendi hesaplarınmış gibi özenle, kamunun hesaplarıymış gibi titizlikle yönetiyorsun. Nefretten kaçınmanın zor olduğu bir görevde sevgi kazanıyorsun. Ama inan bana, kendi hayatının hesabını bilmek, devletin tahılının hesabını bilmekten daha iyidir.
Tu quidem orbis terrarum rationes administras tam abstinenter quam alienas, tam diligenter quam tuas, tam religiose quam publicas. In officio amorem consequeris, in quo odium uitare difficile est; sed tamen, mihi crede, satius est uitae suae rationem quam frumenti publici nosse.
18.4Ruhunun en büyük işleri kaldırabilecek bu canlılığını, onurlu ama mutlu hayata pek elverişli olmayan bir hizmetten geri çağır. Düşün ki ilk gençliğinden beri hür insana yakışan ilimlerin bütün terbiyesinden, binlerce ölçek tahıl sana güvenle emanet edilsin diye geçmedin; kendinden daha büyük ve daha yüce bir şey vaat etmiştin. Titiz tutumlulukta ve çalışkan emekte insanlar eksik olmayacak; yük taşımak için ağır yük hayvanları soylu atlardan çok daha elverişlidir; soylu atların asil hızını kim ağır bir yükle ezmiştir? Ayrıca bu kadar büyük bir yükün altına girmenin ne kadar kaygı verdiğini düşün: insan midesiyle uğraşıyorsun; aç bir halk ne akıl dinler, ne hakkaniyetle yumuşar, ne de hiçbir yakarışla yola gelir.
Daha geçenlerde, Gaius Caesar'ın öldüğü o birkaç gün içinde (ölülerde bir his varsa, Roma halkı ondan sonra hayatta kalacak diye ölmeye pek üzülerek) en fazla yedi ya da sekiz günlük erzak kalmıştı! O gemilerle köprüler kurup imparatorluğun gücüyle oynarken, kuşatılmışlar için bile kötülüklerin en sonuncusu olan yiyecek kıtlığı kapıdaydı. Deli, yabancı ve bahtsızca kibirli bir kralı taklit etmek neredeyse yıkıma, açlığa ve açlığın ardından gelen her şeyin çöküşüne mal oldu. O zaman devletin tahılıyla ilgilenmekle görevlendirilenlerin, taşları, demiri, ateşi, Gaius'u karşılamak üzereyken ruhları ne hâldeydi? İç organlarda gizlenen bu kadar büyük bir kötülüğü büyük bir gizlilikle örtüyorlardı; elbette haklı bir gerekçeyle: çünkü bazı hastalıklar hastalar bilmeden tedavi edilmelidir; birçoklarının ölümüne sebep, hastalıklarını bilmek olmuştur.
Istum animi uigorem rerum maximarum capacissimum a ministerio honorifico quidem sed parum ad beatam uitam apto reuoca, et cogita non id egisse te ab aetate prima omni cultu studiorum liberalium ut tibi multa milia frumenti bene committerentur; maius quiddam et altius de te promiseras. Non derunt et frugalitatis exactae homines et laboriosae operae; tanto aptiora [ex]portandis oneribus tarda iumenta sunt quam nobiles equi, quorum generosam pernicitatem quis umquam graui sarcina pressit? Cogita praeterea quantum sollicitudinis sit ad tantam te molem obicere: cum uentre tibi humano negotium est; nec rationem patitur nec aequitate mitigatur nec ulla prece flectitur populus esuriens. Modo modo intra paucos illos dies quibus C. Caesar periit (si quis inferis sensus est) hoc grauissime ferens quod decedebat populo Romano superstite, septem aut octo certe dierum cibaria superesse! Dum ille pontes nauibus iungit et uiribus imperi ludit, aderat ultimum malorum obsessis quoque, alimentorum egestas; exitio paene ac fame constitit et, quae famem sequitur, rerum omnium ruina furiosi et externi et infeliciter superbi regis imitatio. 6 Quem tunc animum habuerunt illi quibus erat mandata frumenti publici cura, saxa, ferrum, ignes, Gaium excepturi? Summa dissimulatione tantum inter uiscera latentis mali tegebant, cum ratione scilicet: quaedam enim ignorantibus aegris curanda sunt, causa multis moriendi fuit morbum suum nosse.
19.1Daha dingin, daha güvenli, daha büyük olan bu işlere dön! Tahılın taşıyanların hilesinden ve ihmalinden zarar görmeden ambarlara aktarılmasıyla, nem kapıp bozulmamasıyla, ısınmamasıyla, ölçüye ve ağırlığa uygun gelmesiyle uğraşmanı, şu kutsal ve yüce işlere yaklaşıp tanrının maddesinin ne olduğunu, neden hoşlandığını, hâlinin ve suretinin ne olduğunu; ruhunu hangi akıbetin beklediğini; bedenlerden ayrıldığımızda tabiatın bizi nereye yerleştirdiğini; bu evrenin en ağır şeylerini ortada tutan, hafif olanları yukarıda asılı bırakan, ateşi en yükseğe taşıyan, yıldızları sırayla harekete geçiren şeyin ne olduğunu ve ardından büyük harikalarla dolu öteki şeyleri öğrenmekle bir mi sanıyorsun?
Recipe te ad haec tranquilliora, tutiora, maiora! Simile tu putas esse, utrum cures ut incorruptum et a fraude aduehentium et a neglegentia frumentum transfundatur in horrea, ne concepto umore uitietur et concalescat, ut ad mensuram pondusque respondeat, an ad haec sacra et sublimia accedas sciturus quae materia sit dei, quae uoluptas, quae condicio, quae forma; quis animum tuum casus exspectet; ubi nos a corporibus dimissos natura componat; quid sit quod huius mundi grauissima quaeque in medio sustineat, supra leuia suspendat, in summum ignem ferat, sidera uicibus suis excitet; cetera deinceps ingentibus plena miraculis?
19.2Toprağı bırakıp zihninle bunlara bakmayı istemez misin! Şimdi, kan hâlâ sıcakken, güçlüyken daha iyi şeylere gitmek gerekir. Bu hayat türünde seni birçok iyi sanat, faziletlere sevgi ve onların uygulanması, arzuların unutulması, yaşama ve ölme ilmi, derin bir dinginlik bekliyor.
Vis tu relicto solo mente ad ista respicere! Nunc, dum calet sanguis, uigentibus ad meliora eundum est. Exspectat te in hoc genere uitae multum bonarum artium, amor uirtutum atque usus, cupiditatum obliuio, uiuendi ac moriendi scientia, alta rerum quies.
20.1Gerçi işlere boğulmuşların hepsinin durumu sefildir; ama en sefili, kendi meşguliyetleri için bile çalışmayanlarınkidir: başkasının uykusuna göre uyurlar, başkasının adımına göre yürürler; her şeyin en özgürü olan sevmek ve nefret etmek bile onlara buyrukla yaptırılır. Bunlar hayatlarının ne kadar kısa olduğunu bilmek isterlerse, ne kadarının kendilerine ait olduğunu düşünsünler.
Omnium quidem occupatorum condicio misera est, eorum tamen miserrima, qui ne suis quidem laborant occupationibus, ad alienum dormiunt somnum, ad alienum ambulant gradum, amare et odisse, res omnium liberrimas, iubentur. Hi si uolent scire quam breuis ipsorum uita sit, cogitent ex quota parte sua sit.
20.2Bu yüzden sık sık giyilmiş erguvan şeritli togayı, forumda ünlenmiş bir adı gördüğünde kıskanma: bunlar hayat pahasına elde edilir. Bir yıl kendi adlarıyla anılsın diye bütün yıllarını aşındıracaklar. Kimilerini, ihtirasın zirvesine tırmanmadan önce, daha ilk adımlarda çabalarken ömürleri terk etti; kimilerinin, bin türlü onursuzlukla itibarın doruğuna sürünerek çıktıktan sonra, aklına bunca emeği bir mezar yazıtı için çektikleri sefil düşüncesi düştü; kimilerinin en son yaşlılığı, gençlik gibi yeni umutlara göre düzenlenirken, büyük ve ölçüsüz girişimler arasında güçsüz düşüp tükendi.
Cum uideris itaque praetextam saepe iam sumptam, cum celebre in foro nomen, ne inuideris: ista uitae damno parantur. Vt unus ab illis numeretur annus, omnis annos suos conterent. Quosdam antequam in summum ambitionis eniterentur, inter prima luctantis aetas reliquit; quosdam, cum in consummationem dignitatis per mille indignitates erepsissent, misera subiit cogitatio laborasse ipsos in titulum sepulcri; quorundam ultima senectus, dum in nouas spes ut iuuenta disponitur, inter conatus magnos et improbos inualida defecit.
20.3Mahkemede hiç tanınmayan davacılar için konuşurken, yaşı ilerlemiş hâlde, cahil bir dinleyici kalabalığının alkışlarını avlarken son nefesini veren adam iğrençtir; çalışmaktan önce yaşamaktan yorulup vazifelerinin ortasında yığılıp kalan adam utanç vericidir; hesapları teslim alırken ölen ve uzun süre oyalanmış mirasçısının arkasından güldüğü adam utanç vericidir.
Foedus ille quem in iudicio pro ignotissimis litigatoribus grandem natu et imperitae coronae assensiones captantem spiritus liquit; turpis ille qui uiuendo lassus citius quam laborando inter ipsa officia collapsus est; turpis quem accipiendis immorientem rationibus diu tractus risit heres.
20.4Aklıma gelen bir örneği geçemem. Turannius titizlikle çalışan bir ihtiyardı; doksan yaşından sonra Gaius Caesar ona kendiliğinden görevinden izin verince, kendini yatağa yatırttı ve çevresinde toplanan hizmetkârlarına, sanki ölmüş gibi kendisi için ağıt yaktırdı. Ev, yaşlı efendisinin işsiz kalmasına yas tuttu ve ona işi geri verilinceye kadar yasını bitirmedi. İşlere boğulmuş olarak ölmek bu kadar mı hoş?
Praeterire quod mihi occurrit exemplum non possum: Turannius fuit exactae diligentiae senex, qui post annum nonagesimum, cum uacationem procurationis ab C. Caesare ultro accepisset, componi se in lecto et uelut exanimem a circumstante familia plangi iussit. Lugebat domus otium domini senis nec finiuit ante tristitiam quam labor illi suus restitutus est. Adeone iuuat occupatum mori?
20.5Çoğu kimsenin ruh hâli aynıdır: çalışma arzuları çalışma güçlerinden uzun sürer; bedenin zayıflığıyla savaşırlar; yaşlılığı da onları kenara ayırmasından başka hiçbir sebeple ağır bulmazlar. Kanun elli yaşından sonra kimseyi askere almaz, altmış yaşından sonra senatörü toplantıya çağırmaz; insanlar inzivayı kendilerinden, kanundan koparmaktan daha zor koparırlar.
Idem plerisque animus est; diutius cupiditas illis laboris quam facultas est; cum imbecillitate corporis pugnant, senectutem ipsam nullo alio nomine grauem iudicant quam quod illos seponit. Lex a quinquagesimo anno militem non legit, a sexagesimo senatorem non citat: difficilius homines a se otium impetrant quam a lege.
20.6Bu arada onlar sürüklenip sürüklerken, biri öbürünün dinginliğini bozarken, karşılıklı olarak birbirlerini sefil ederken, hayat meyvesiz, hazsız, ruhta hiçbir ilerleme olmaksızın geçer. Hiç kimse ölümü gözünün önünde tutmaz, herkes umutlarını uzaklara yöneltir; hatta bazıları hayatın ötesindeki şeyleri bile düzenler: büyük mezar yapıları, kamu binalarının açılışları, ölü yakma yığını başında verilecek oyunlar, gösterişli cenaze törenleri. Ama vallahi bunların cenazeleri, en kısa yaşamış olanlarınki gibi, meşaleler ve mumlar eşliğinde kaldırılmalıdır.
Interim dum rapiuntur et rapiunt, dum alter alterius quietem rumpit, dum mutuo miseri sunt, uita est sine fructu, sine uoluptate, sine ullo profectu animi; nemo in conspicuo mortem habet, nemo non procul spes intendit, quidam uero disponunt etiam illa quae ultra uitam sunt, magnas moles sepulcrorum et operum publicorum dedicationes et ad rogum munera et ambitiosas exsequias. At me hercules istorum funera, tamquam minimum uixerint, ad faces et cereos ducenda sunt.