İçeriğe geç

Kavram

Fortuna

Yunanca
τύχη (tykhē)
Latince
fortuna; casus, sors, felicitas (yakın anlamlı)
Almanca
Glück, Schicksal (Fortuna)
Fransızca
fortune
İngilizce
fortune
Türkçe
talih (felix / infelix: bahtiyar / bahtsız)

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte fortuna talih, şans, servettir; Roma'da kültü olan bir tanrıçadır (Fortuna Primigenia, Fortuna Redux). Felsefede üç yorum öne çıkar: (1) Epikurosçu: dünyada olup biten rastlantının işidir, tanrılar karışmaz; (2) Stoacı: rastlantı diye bir şey yoktur, her şey fatum ve providentia ile olur; fortuna yalnız insanın bilmediği sebeplerin adıdır, bilgeyi etkileyemez, çünkü bilge yalnız elinde olana (fazilete) bağlanır; (3) Hristiyan-Boethiusçu: Fortuna dönen çarkıyla dünyevî iyileri dağıtır, ama providentia'nın bir aracıdır.

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles tykhē: amaçlı eylemde rastlantı tykhe
MÖ 1. yy Cicero fortuna ve virtus; talihin insan işlerindeki payı Cicero, De officiis II
MÖ 1. yy Lucretius Tanrıların işine karışmadığı dünyada rastlantı ve güç Lucretius, De rerum natura V
MS 1. yy Seneca Bilgeyi sınayan rakip; fortuna ancak dışarıdakileri alabilir, faziletin yanına yaklaşamaz Seneca, De providentia
6. yy Boethius Fortuna'nın çarkı; providentia – fatum – fortuna sıralaması (Cons. 2, 4.6)

Dönüşüm: tapınılan bir tanrıçadan Stoacılarda bilgenin küçümsediği bir rakibe, Boethius'ta tanrısal düzenin hizmetindeki bir araca.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca τύχη (tykhē) Aristoteles'te amaçlı eylem alanındaki rastlantı (tykhe); Helenistik dönemde kişileştirilmiş, kaprisli bir güç.
Latince fortuna fors "rastlantı, şans" kökünden (forte "rastlantıyla"). Hem kişileştirilmiş tanrıça (Fortuna), hem bir insanın payına düşen durum (fortunae "servet, mal mülk"), hem de olayların öngörülemez akışı. Yakın kelimeler: casus "rastlantı, düşüş", sors "kura, pay", felicitas "talihin yaver gitmesi, mutluluk".
Almanca / Fransızca Glück, Schicksal / fortune
İngilizce fortune

Türkçe karşılığı

talih. kader: fatum için ayrıldı; Stoacılıkta fatum zorunlu sebepler zinciridir, fortuna ise insanın onu nasıl yaşadığıdır. şans: fazla gündelik ve olumlu, kötü fortuna'yı karşılamaz. baht: güzel, ama "bahtiyar / bahtsız" (felix / infelix) için saklandı. felek: Divan şiirinde "zalim felek" tam Fortuna'nın karşılığıdır; ama gök küresi anlamını taşır ve bugün mecazdır. Tercih: talih (iyi talih, kötü talih); felix "bahtiyar", felicitas "mutluluk" ya da "talihin yaver gitmesi".

"Talih" kelimesi Arapça ṭulūʿ "doğma" kökünden, burcun doğuşuna bağlı bahttır; yani hem rastlantıyı hem de insana "doğan", dışarıdan gelen payı anlatır. Bu, Seneca'nın fortuna'sına uygundur: insanın elinde olmayan, dışarıdan gelen her şey. Ama "talih" Türkçede çoğu zaman olumlu tınlar ("talihli"); Seneca'da ise fortuna çoğunlukla bilgeye saldıran, onu sınayan bir rakiptir. Kelimenin "kötü talih" kullanımı okurun aklında tutulmalıdır.

Atıf ve kaynak notu

Stoacılar fortuna'yı ontolojik bir güç olarak kabul etmez; Seneca'nın kişileştirmesi ("talih der ki…") retorik bir araçtır, öğretisi değil.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: talihin, talih, talihini, talihe, Talih, Talihin

Metinlerde işaretlendiği yerler

31 yer · 31 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.