Kavram
Fortuna
- Yunanca
- τύχη (tykhē)
- Latince
- fortuna; casus, sors, felicitas (yakın anlamlı)
- Almanca
- Glück, Schicksal (Fortuna)
- Fransızca
- fortune
- İngilizce
- fortune
- Türkçe
- talih (felix / infelix: bahtiyar / bahtsız)
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte fortuna talih, şans, servettir; Roma'da kültü olan bir tanrıçadır (Fortuna Primigenia, Fortuna Redux). Felsefede üç yorum öne çıkar: (1) Epikurosçu: dünyada olup biten rastlantının işidir, tanrılar karışmaz; (2) Stoacı: rastlantı diye bir şey yoktur, her şey fatum ve providentia ile olur; fortuna yalnız insanın bilmediği sebeplerin adıdır, bilgeyi etkileyemez, çünkü bilge yalnız elinde olana (fazilete) bağlanır; (3) Hristiyan-Boethiusçu: Fortuna dönen çarkıyla dünyevî iyileri dağıtır, ama providentia'nın bir aracıdır.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | tykhē: amaçlı eylemde rastlantı | tykhe |
| MÖ 1. yy | Cicero | fortuna ve virtus; talihin insan işlerindeki payı | Cicero, De officiis II |
| MÖ 1. yy | Lucretius | Tanrıların işine karışmadığı dünyada rastlantı ve güç | Lucretius, De rerum natura V |
| MS 1. yy | Seneca | Bilgeyi sınayan rakip; fortuna ancak dışarıdakileri alabilir, faziletin yanına yaklaşamaz | Seneca, De providentia |
| 6. yy | Boethius | Fortuna'nın çarkı; providentia – fatum – fortuna sıralaması (Cons. 2, 4.6) |
Dönüşüm: tapınılan bir tanrıçadan Stoacılarda bilgenin küçümsediği bir rakibe, Boethius'ta tanrısal düzenin hizmetindeki bir araca.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τύχη (tykhē) | Aristoteles'te amaçlı eylem alanındaki rastlantı (tykhe); Helenistik dönemde kişileştirilmiş, kaprisli bir güç. |
| Latince | fortuna | fors "rastlantı, şans" kökünden (forte "rastlantıyla"). Hem kişileştirilmiş tanrıça (Fortuna), hem bir insanın payına düşen durum (fortunae "servet, mal mülk"), hem de olayların öngörülemez akışı. Yakın kelimeler: casus "rastlantı, düşüş", sors "kura, pay", felicitas "talihin yaver gitmesi, mutluluk". |
| Almanca / Fransızca | Glück, Schicksal / fortune | |
| İngilizce | fortune |
Türkçe karşılığı
talih. kader: fatum için ayrıldı; Stoacılıkta fatum zorunlu sebepler zinciridir, fortuna ise insanın onu nasıl yaşadığıdır. şans: fazla gündelik ve olumlu, kötü fortuna'yı karşılamaz. baht: güzel, ama "bahtiyar / bahtsız" (felix / infelix) için saklandı. felek: Divan şiirinde "zalim felek" tam Fortuna'nın karşılığıdır; ama gök küresi anlamını taşır ve bugün mecazdır. Tercih: talih (iyi talih, kötü talih); felix "bahtiyar", felicitas "mutluluk" ya da "talihin yaver gitmesi".
"Talih" kelimesi Arapça ṭulūʿ "doğma" kökünden, burcun doğuşuna bağlı bahttır; yani hem rastlantıyı hem de insana "doğan", dışarıdan gelen payı anlatır. Bu, Seneca'nın fortuna'sına uygundur: insanın elinde olmayan, dışarıdan gelen her şey. Ama "talih" Türkçede çoğu zaman olumlu tınlar ("talihli"); Seneca'da ise fortuna çoğunlukla bilgeye saldıran, onu sınayan bir rakiptir. Kelimenin "kötü talih" kullanımı okurun aklında tutulmalıdır.
Atıf ve kaynak notu
Stoacılar fortuna'yı ontolojik bir güç olarak kabul etmez; Seneca'nın kişileştirmesi ("talih der ki…") retorik bir araçtır, öğretisi değil.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: talihin, talih, talihini, talihe, Talih, Talihin
Metinlerde işaretlendiği yerler
31 yer · 31 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Seneca, İnayet Üzerine2.7
- Seneca, Bilgenin Sarsılmazlığı Üzerine1.1
- Seneca, Öfke Üzerine1.11.5
- Seneca, Marcia'ya Teselli1.1
- Seneca, Mutlu Hayat Üzerine3.3
- Seneca, Çekilip Kendine Kalmak Üzerine5.7
- Seneca, Ruh Huzuru Üzerine2.10
- Seneca, Hayatın Kısalığı Üzerine4.1
- Seneca, Polybius'a Teselli2
- Seneca, Annesi Helvia'ya Teselli1.1
- Seneca, Merhamet Üzerine1.1.2
- Seneca, İyilikler Üzerine1.5.3
- Seneca, Tabiat Meseleleri3.pr
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları1.4.7
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi1.12.18
- Augustinus, Akademikler'e Karşı1.1
- Augustinus, Mutlu Hayat Üzerine2
- Augustinus, Düzen Üzerine1.31
- Augustinus, Musiki Üzerine6
- Augustinus, Hür İrade Üzerine35
- Augustinus, Tanrı Devleti4.18
- Augustinus, Tashihler1.1.2
- Boethius, Felsefenin Tesellisi1.P1.1
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si Şerhi (İkinci Şerh)PL64.491
- Boethius, Topik Farklar ÜzerinePL64.1211_2
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1041
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler7.7
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)1.6
- Descartes, Ruhun TutkularıAT11.437
- Descartes, Zihnin Yönetimi İçin KurallarAT10.403
- Hegel, Tinin Fenomenolojisi129