Seneca
Marcia'ya Teselli
Ad Marciam de consolatione
1.1Marcia, kadın ruhunun zaafından da öbür kusurlardan olduğu kadar uzak durduğunu, ahlâkına eski zamanlardan kalma bir örneğe bakar gibi bakıldığını bilmeseydim, erkeklerin bile seve seve sarılıp üstüne kapandığı acına karşı çıkmaya cesaret edemezdim; böylesine elverişsiz bir zamanda, böylesine hasım bir yargıç önünde, böylesine nefret uyandıran bir suçlamada talihini aklamanı sağlayabileceğimi umamazdım da. Bana güven veren, ruhunun çoktan sınanmış gücü ve büyük bir denemeden geçerek onaylanmış faziletin oldu.
Nisi te, Marcia, scirem tam longe ab infirmitate muliebris animi quam a ceteris uitiis recessisse et mores tuos uelut aliquod antiquum exemplar aspici, non auderem obuiam ire dolori tuo, cui uiri quoque libenter haerent et incubant, nec spem concepissem tam iniquo tempore, tam inimico iudice, tam inuidioso crimine posse me efficere ut fortunam tuam absolueres. Fiduciam mihi dedit exploratum iam robur animi et magno experimento adprobata uirtus tua.
1.2Babana karşı nasıl davrandığın bilinmez değil: onu çocuklarından az sevmedin; yalnız senden sonra yaşamasını dilemedin. Belki onu da dilemişsindir, kim bilir; çünkü büyük bir evlat sevgisi kendine, iyi âdete aykırı bazı şeylere izin verir. Baban Aulus Cremutius Cordus'un ölümünü elinden geldiğince engelledin; Seianus'un yandaşları arasında köleliğe karşı tek kaçış yolunun o olduğu sana belli olunca da kararını desteklemedin, ama yenik düşüp teslim oldun; gözyaşlarını herkesin önünde döktün, iniltilerini yuttun belki ama güler bir yüzün ardına gizlemedin. Hem de hiç saygısızlık etmemenin bile büyük bir saygı sayıldığı bir çağda.
Non est ignotum qualem te in persona patris tui gesseris, quem non minus quam liberos dilexisti, excepto eo quod non optabas superstitem. Nec scio an et optaueris; permittit enim sibi quaedam contra bonum morem magna pietas. Mortem A. Cremuti Cordi parentis tui quantum poteras inhibuisti; postquam tibi apparuit inter Seianianos satellites illam unam patere seruitutis fugam, non fauisti consilio eius, sed dedisti manus uicta, fudistique lacrimas palam et gemitus deuorasti quidem, non tamen hilari fronte texisti, et haec illo saeculo quo magna pietas erat nihil impie facere.
1.3Zamanların değişmesi bir fırsat verir vermez, cezası çekilmiş olan babanın dehasını yeniden insanların hizmetine sundun, onu asıl ölümden kurtardın ve o pek yiğit adamın kanıyla yazdığı kitapları yeniden kamunun eserleri arasına koydun. Roma edebiyatına en büyük hizmeti yaptın, çünkü bu kitapların büyük kısmı yakılmıştı; gelecek kuşaklara da, çünkü onlara olayların bozulmamış, yazarına pahalıya mal olmuş doğru bir tanıklığı ulaşacak; onun kendisine de, çünkü Romalıları tanımak değer gördükçe, atalarının işlerine dönmek isteyen biri bulundukça, bir Romalının ne olduğunu, herkesin boynu bükülüp Seianus'un boyunduruğuna sokulmuşken boyun eğmeyen birinin ne olduğunu, dehasıyla, gönlüyle, eliyle hür bir insanın ne olduğunu bilmek isteyen biri bulundukça hatırası canlıdır ve canlı kalacaktır.
Vt uero aliquam occasionem mutatio temporum dedit, ingenium patris tui, de quo sumptum erat supplicium, in usum hominum reduxisti et a uera illum uindicasti morte ac restituisti in publica monumenta libros quos uir ille fortissimus sanguine suo scripserat. Optime meruisti de Romanis studiis: magna illorum pars arserat; optime de posteris, ad quos ueniet incorrupta rerum fides, auctori suo magno inputata; optime de ipso, cuius uiget uigebitque memoria quam diu in pretio fuerit Romana cognosci, quam diu quisquam erit qui reuerti uelit ad acta maiorum, quam diu quisquam qui uelit scire quid sit uir Romanus, quid subactis iam ceruicibus omnium et ad Seianianum iugum adactis indomitus, quid sit homo ingenio animo manu liber.
1.4O adamı, iki pek güzel şey yüzünden, belagati ve hürriyeti yüzünden atıldığı unutuluştan sen çıkarmasaydın, doğrusu devlet büyük bir kayba uğramış olurdu. Şimdi okunuyor, rağbet görüyor; insanların ellerine, gönüllerine kabul edilmiş olarak hiçbir eskimeden korkmuyor. O cellatların ise, yalnız onlar sayesinde anılmayı hak ettikleri suçları bile çok geçmeden unutulup gidecek.
Magnum mehercules detrimentum res publica ceperat, si illum ob duas res pulcherrimas in obliuionem coniectum, eloquentiam et libertatem, non eruisses: legitur, floret, in manus hominum, in pectora receptus uetustatem nullam timet; at illorum carnificum cito scelera quoque, quibus solis memoriam meruerunt, tacebuntur.
1.5Ruhunun bu büyüklüğü, kadın olduğuna bakmamı engelledi; yüzüne bakmamı da engelledi: bunca yılın kesintisiz kederi o yüzü bir kez bürüdü, artık bırakmıyor. Bak, sana nasıl sinsice sokulmuyorum, duygularını el altından çalmaya kalkmıyorum: eski acıları hatırına getirdim ve bu yaranın da iyileşebileceğini bilesin diye sana aynı büyüklükte bir yaranın izini gösterdim. Başkaları yumuşak davransın, gönül okşasın; ben senin kederinle çarpışmaya karar verdim. Yorgun, tükenmiş, doğrusunu istersen artık özlemden çok alışkanlıktan yaş döken gözlerini durduracağım: mümkünse sen de kendi ilaçlarına yardım ederek, olmazsa istemesen de; istediğin kadar tutun acına, sarıl ona; oğlunun yerine hayatta bıraktığın şey o oldu.
Haec magnitudo animi tui uetuit me ad sexum tuum respicere, uetuit ad uultum, quem tot annorum continua tristitia, ut semel obduxit, tenet. Et uide quam non subrepam tibi nec furtum facere adfectibus tuis cogitem: antiqua mala in memoriam reduxi et, ut scires hanc quoque plagam esse sanandam, ostendi tibi aeque magni uulneris cicatricem. Alii itaque molliter agant et blandiantur, ego confligere cum tuo maerore constitui et defessos exhaustosque oculos, si uerum uis magis iam ex consuetudine quam ex desiderio fluentis, continebo, si fieri potuerit, fauente te remediis tuis, si minus, uel inuita, teneas licet et amplexeris dolorem tuum, quem tibi in filii locum superstitem fecisti.
1.6Çünkü bunun sonu ne olacak? Her şey boşuna denendi: dostlarının teselli sözleri tükendi, büyük ve sana akraba olan adamların nüfuzu da tükendi. Babadan miras kalan bir hazine olan edebî uğraşlar, ancak kısa bir oyalanmaya yarayan boş bir avuntu olarak sağır kulaklarının yanından geçip gidiyor. En büyük felaketleri bile yatıştıran o tabiî ilaç, zamanın kendisi, bir tek sende gücünü yitirdi.
Quis enim erit finis? Omnia in superuacuum temptata sunt: fatigatae adlocutiones amicorum, auctoritates magnorum et adfinium tibi uirorum; studia, hereditarium et paternum bonum, surdas aures inrito et uix ad breuem occupationem proficiente solacio transeunt; illud ipsum naturale remedium temporis, quod maximas quoque aerumnas componit, in te una uim suam perdidit.
1.7Üçüncü yıl geçiyor bile ve o ilk hücumdan hiçbir şey eksilmedi: yas kendini her gün yeniliyor, güçlendiriyor; uzayıp gitmesi ona bir hak kazandırdı, öyle ki artık sona ermeyi ayıp sayıyor. Bütün kusurlar doğarken bastırılmazlarsa nasıl derine kök salarsa, bu kederli, perişan, kendine karşı azgınlaşan hâller de sonunda kendi acılıklarıyla beslenir ve acı, bahtsız bir ruhun sapkın bir hazzı olur.
Tertius iam praeterit annus, cum interim nihil ex primo illo impetu cecidit: renouat se et corroborat cotidie luctus et iam sibi ius mora fecit eoque adductus est ut putet turpe desinere. Quemadmodum omnia uitia penitus insidunt nisi dum surgunt oppressa sunt, ita haec quoque tristia et misera et in se saeuientia ipsa nouissime acerbitate pascuntur et fit infelicis animi praua uoluptas dolor.
1.8Bu yüzden bu tedaviye ilk zamanlarda girişmeyi isterdim: henüz doğmakta olan güç daha yumuşak bir ilaçla dizginlenebilirdi; eskimiş olanla ise daha sert savaşmak gerekir. Yaralar da kanları henüz tazeyken kolay iyileşir; bozulup kötü bir yaraya döndüklerinde ise dağlanır, derinden deşilir, yoklayan parmaklara açılırlar. Böylesine katılaşmış bir acıya şimdi hatır gözeterek, yumuşak bir yoldan yaklaşamam: onu kırmak gerekir.
Cupissem itaque primis temporibus ad istam curationem accedere; leniore medicina fuisset oriens adhuc restringenda uis: uehementius contra inueterata pugnandum est. Nam uulnerum quoque sanitas facilis est, dum a sanguine recentia sunt: tunc et uruntur et in altum reuocantur et digitos scrutantium recipiunt, ubi corrupta in malum ulcus uerterunt. Non possum nunc per obsequium nec molliter adgredi tam durum dolorem: frangendus est.
2.1Birine öğüt vermek isteyen herkesin öğütlerle başlayıp örneklerle bitirdiğini biliyorum. Bu âdeti şimdilik değiştirmek yerinde olur, çünkü her insanla başka türlü davranmak gerekir: kimini akıl yönetir; kimilerinin karşısına da ünlü adlar ve göz alıcı şeylere hayran kalanların zihnini hür bırakmayan bir saygınlık çıkarmak gerekir.
Scio a praeceptis incipere omnis qui monere aliquem uolunt, in exemplis desinere. Mutari hunc interim morem expedit; aliter enim cum alio agendum est: quosdam ratio ducit, quibusdam nomina clara opponenda sunt et auctoritas quae liberum non relinquat animum ad speciosa stupentibus.
2.2Gözlerinin önüne hem cinsinin hem çağının en büyük iki örneğini koyacağım: biri kendini acıya sürüklenmeye bırakmış bir kadın; öbürü aynı felakete, hatta daha büyük bir kayba uğradığı hâlde kötülüklerine kendi üzerinde uzun bir hâkimiyet tanımamış, ruhunu çabucak yerine oturtmuş bir kadın.
Duo tibi ponam ante oculos maxima et sexus et saeculi tui exempla: alterius feminae quae se tradidit ferendam dolori, alterius quae pari adfecta casu, maiore damno, non tamen dedit longum in se malis suis dominium, sed cito animum in sedem suam reposuit.
2.3Octavia ile Livia, biri Augustus'un kız kardeşi, öbürü karısı, genç oğullarını kaybettiler; ikisi de oğlunun bir gün devletin başına geçeceğinden emindi. Octavia, Marcellus'u kaybetti. Dayısı ve kayınpederi olan Augustus ona dayanmaya, imparatorluğun yükünü onun omzuna yaslamaya başlamıştı. Ruhu çevik, zekâsı güçlü bir delikanlıydı; o yaşta ve o servetle az görülür bir tutumluluğa, kendini tutmaya sahipti; zahmete dayanıklı, hazlara yabancıydı; dayısı üstüne ne kadar yük koymak, deyim yerindeyse üstüne ne kadar bina kurmak isteseydi taşıyabilirdi. Hiçbir ağırlık altında çökmeyecek bir temeli iyi seçmişti.
Octauia et Liuia, altera soror Augusti, altera uxor, amiserunt filios iuuenes, utraque spe futuri principis certa: Octauia Marcellum, cui et auunculus et socer incumbere coeperat, in quem onus imperii reclinare, adulescentem animo alacrem, ingenio potentem, sed frugalitatis continentiaeque in illis aut annis aut opibus non mediocriter admirandae, patientem laborum, uoluptatibus alienum, quantumcumque inponere illi auunculus et, ut ita dicam, inaedificare uoluisset laturum; bene legerat nulli cessura ponderi fundamenta.
2.4Octavia bütün ömrü boyunca ağlamaya, inlemeye son vermedi; kendisine şifa getirecek bir söz söyleyen hiçbir sesi kabul etmedi, oyalanmaya bile razı olmadı. Tek bir şeye yönelmiş, bütün ruhuyla ona çakılmış olarak ömrü boyunca cenaze günündeki gibi kaldı. Ayağa kalkmaya cesaret edemedi demiyorum; kaldırılmayı reddetti, gözyaşlarını bırakmayı ikinci bir evlat kaybı saydı.
Nullum finem per omne uitae suae tempus flendi gemendique fecit nec ullas admisit uoces salutare aliquid adferentis, ne auocari quidem se passa est; intenta in unam rem et toto animo adfixa, talis per omnem uitam fuit qualis in funere, non dico non [est] ausa consurgere, sed adleuari recusans, secundam orbitatem iudicans lacrimas mittere.
2.5Çok sevgili oğlunun hiçbir resmini istemedi, yanında ondan söz edilmesini istemedi. Bütün annelerden nefret ediyor, en çok da Livia'ya karşı kin kusuyordu, çünkü kendisine vaat edilmiş mutluluk onun oğluna geçmiş gibi görünüyordu. Karanlığa ve yalnızlığa iyice alışmış, kardeşine bile dönüp bakmadan, Marcellus'un hatırasını yüceltmek için yazılan şiirleri ve edebiyatın öbür onurlandırmalarını geri çevirdi, kulaklarını her avuntuya kapadı. Törenlerin gerektirdiği vazifelerden çekilmiş, kardeşinin büyüklüğünün fazlasıyla etrafa ışık saçan talihinden bile tiksinerek kendini gömdü, gizledi. Çocukları, torunları yanında otururken yas giysisini çıkarmadı; bu, hepsi sağ olduğu hâlde kendini evlatsız gördüğü bütün yakınlarına bir hakaretti.
Nullam habere imaginem filii carissimi uoluit, nullam sibi de illo fieri mentionem. Oderat omnes matres et in Liuiam maxime furebat, quia uidebatur ad illius filium transisse sibi promissa felicitas. Tenebris et solitudini familiarissima, ne ad fratrem quidem respiciens, carmina celebrandae Marcelli memoriae composita aliosque studiorum honores reiecit et aures suas aduersus omne solacium clusit. A sollemnibus officiis seducta et ipsam magnitudinis fraternae nimis circumlucentem fortunam exosa defodit se et abdidit. Adsidentibus liberis, nepotibus lugubrem uestem non deposuit, non sine contumelia omnium suorum, quibus saluis orba sibi uidebatur.
3.1Livia da oğlu Drusus'u kaybetmişti: ileride büyük bir hükümdar olacak, şimdiden büyük bir komutan olmuş bir genci. Germania'nın içlerine kadar girmiş, Roma sancaklarını Romalıların varlığının bile pek bilinmediği yerlere dikmişti. Seferde ölmüştü; hastalandığında düşmanlar bile ona saygıyla, karşılıklı bir barış içinde eşlik etmiş, işlerine gelecek olanı dilemeye cesaret edememişlerdi. Devlet uğruna göğüs gerdiği bu ölüme, vatandaşların, eyaletlerin ve bütün İtalya'nın büyük özlemi eklenmişti: İtalya boyunca şehirler, koloniler yas vazifesini yerine getirmek için yollara dökülmüş, cenazesi bir zafer alayına pek benzer bir biçimde Roma'ya kadar getirilmişti.
Liuia amiserat filium Drusum, magnum futurum principem, iam magnum ducem; intrauerat penitus Germaniam et ibi signa Romana fixerat ubi uix ullos esse Romanos notum erat. In expeditione decesserat ipsis illum hostibus aegrum cum ueneratione et pace mutua prosequentibus nec optare quod expediebat audentibus. Accedebat ad hanc mortem, quam ille pro re publica obierat, ingens ciuium prouinciarumque et totius Italiae desiderium, per quam effusis in officium lugubre municipiis coloniisque usque in urbem ductum erat funus triumpho simillimum.
3.2Annesi oğlunun son öpücüklerini alamamış, son nefesinde ağzından çıkacak tatlı sözü dinleyememişti. Drusus'unun kalıntılarının ardından uzun bir yol yürümüş, bütün İtalya boyunca yanan bunca ölü ateşiyle, sanki onu her seferinde yeniden kaybediyormuş gibi acısı depreşmişti; yine de onu mezara koyar koymaz, onunla birlikte acısını da bıraktı. Augustus hayattayken yakışık alacağından, Tiberius sağken hakkaniyete uygun düşeceğinden fazla acı çekmedi. Sonunda Drusus'unun adını anmaktan da vazgeçmedi; onu her yerde, evde de halkın önünde de gözünün önüne getirdi, onun hakkında konuşmayı, onu dinlemeyi çok severdi: onun hatırasıyla yaşadı. Oysa hatırayı kendisi için kederli kılan kimse onu ne elde tutabilir ne de sık sık ona dönebilir.
Non licuerat matri ultima filii oscula gratumque extremi sermonem oris haurire; longo itinere reliquias Drusi sui prosecuta, tot per omnem Italiam ardentibus rogis, quasi totiens illum amitteret, inritata, ut primum tamen intulit tumulo, simul et illum et dolorem suum posuit, nec plus doluit quam aut honestum erat Caesare aut aequum saluo. Non desiit denique Drusi sui celebrare nomen, ubique illum sibi priuatim publiceque repraesentare, libentissime de illo loqui, de illo audire: cum memoria illius uixit, quam nemo potest retinere et frequentare qui illam tristem sibi reddidit.
3.3Öyleyse hangi örneği daha makbul bulduğunu seç. İlkine uymak istersen kendini yaşayanların arasından çıkarırsın: başkalarının çocuklarından da kendi çocuklarından da, hatta özlediğin oğlundan bile yüz çevirirsin; annelere uğursuz bir alamet gibi görünürsün; ahlâken güzel ve izin verilmiş hazları talihine yakışmaz bulup geri çevirirsin; nefret ettiğin ışığa yapışıp kalırsın ve seni bir an önce yuvarlayıp bitirmediği için kendi yaşına düşman kesilirsin. Daha iyi yanıyla tanınan ruhuna hiç yakışmayan, en çirkin şeyi yapar, yaşamak istemediğini, ölemediğini gösterirsin.
Elige itaque utrum exemplum putes probabilius. Si illud prius sequi uis, eximes te numero uiuorum: auersaberis et alienos liberos et tuos ipsumque quem desideras; triste matribus omen occurres; uoluptates honestas, permissas, tamquam parum decoras fortunae tuae reicies; inuisa haerebis in luce et aetati tuae, quod non praecipitet te quam primum et finiat, infestissima eris; quod turpissimum alienissimumque est animo tuo in meliorem noto partem, ostendes te uiuere nolle, mori non posse.
3.4O çok büyük kadının örneğine uyarsan, daha ölçülü, daha yumuşak olursun; felaketler içinde kalmaz, kendini işkencelerle eritmezsin. Çünkü kendi talihsizliğinin cezasını kendinden almak, kendi kötülüklerini çoğaltmak ne uğursuz bir delilik! Bütün hayatında koruduğun dürüst ahlâkı ve edebi bu konuda da göstereceksin; çünkü acı çekmenin de bir ölçüsü vardır. O genç, adı anıldıkça, aklına geldikçe seni sevindirmeyi fazlasıyla hak eder; onu annesinin karşısına sağken alıştığı gibi neşeli, sevinçli çıkarırsan, onu da daha iyi bir yere koymuş olursun.
Si ad hoc maximae feminae te exemplum adplicueris moderatius, mitius, non eris in aerumnis nec te tormentis macerabis: quae enim, malum, amentia est poenas a se infelicitatis exigere et mala sua ~non~ augere! Quam in omni uita seruasti morum probitatem et uerecundiam, in hac quoque re praestabis; est enim quaedam et dolendi modestia. Illum ipsum iuuenem, dignissimum qui te laetam semper nominatus cogitatusque faciat, meliore pones loco, si matri suae, qualis uiuus solebat, hilarisque et cum gaudio occurrit.
4.1Seni daha sert öğütlere götürmeyeceğim; insanca olana insanlık dışı bir tarzda katlanmanı emretmeyeceğim, cenaze gününün kendisinde bir annenin gözlerini kurutmaya kalkmayacağım. Seninle hakeme başvuracağım; aramızda araştırılacak olan şu: acı büyük mü olmalı, yoksa bitmez mi?
Nec te ad fortiora ducam praecepta, ut inhumano ferre humana iubeam modo, ut ipso funebri die oculos matris exsiccem. Ad arbitrium tecum ueniam: hoc inter nos quaeretur, utrum magnus dolor esse debeat an perpetuus.
4.2Hiç şüphem yok ki yakından tanıyıp saygı gösterdiğin Iulia Augusta'nın örneği sana daha çok hoş gelecek: o seni kendi yoluna çağırıyor. O, ilk kaynama sırasında, acıların en sabırsız, en azgın olduğu anda, kocasının filozofu Areios'un kendisini teselli etmesine izin verdi ve bunun kendisine çok yararlı olduğunu itiraf etti. Kendi kederiyle kederlendirmek istemediği Roma halkından da, iki dayanağından biri çekildiği için sendeleyen ve yakınlarının yasıyla büsbütün yıkılmaması gereken Augustus'tan da, milletlerin ağlayıp yas tuttuğu o acı cenazede annesine yalnızca bir evlat eksildiğini hissettirecek kadar sevgi gösteren oğlu Tiberius'tan da daha yararlı.
Non dubito quin Iuliae Augustae, quam familiariter coluisti, magis tibi placeat exemplum: illa te ad suum consilium uocat. Illa in primo feruore, cum maxime inpatientes ferocesque sunt miseriae, consolandam se Areo, philosopho uiri sui, praebuit et multum eam rem profuisse sibi confessa est, plus quam populum Romanum, quem nolebat tristem tristitia sua facere, plus quam Augustum, qui subducto altero adminiculo titubabat nec luctu suorum inclinandus erat, plus quam Tiberium filium, cuius pietas efficiebat ut in illo acerbo et defleto gentibus funere nihil sibi nisi numerum deesse sentiret.
4.3Sanırım Areios, kendi adını pek titizlikle koruyan bu kadına şöyle girmiş, sözüne şöyle başlamıştı: "Iulia, bu güne kadar, benim bildiğim kadarıyla —ki kocanın hiç ayrılmayan yoldaşıyım ve yalnız dışarıya yansıyanları değil, ruhlarınızın bütün gizli hareketlerini de bilirim— seni kınayabilecek hiçbir şey olmamasına gayret ettin. Bunu yalnız büyük işlerde değil, en küçüklerinde de gözettin: hükümdarların en serbest yargıcı olan kamuoyunun bağışlamasını dileyeceğin hiçbir şey yapmadın.
Hic, ut opinor, aditus illi fuit, hoc principium apud feminam opinionis suae custodem diligentissimam: 'usque in hunc diem, Iulia, quantum quidem ego sciam, adsiduus uiri tui comes, cui non tantum quae in publicum emittuntur nota, sed omnes sunt secretiores animorum uestrorum motus, dedisti operam ne quid esset quod in te quisquam reprenderet; nec id in maioribus modo obseruasti, sed in minimis, ne quid faceres cui famam, liberrimam principum iudicem, uelles ignoscere.
4.4En yüksek mertebeye yerleşmiş olanların birçok şeyi bağışlayıp hiçbir şey için bağışlanma dilememesinden daha güzel bir şey olmadığını düşünürüm. Öyleyse bu konuda da âdetini korumalısın; başka türlü ya da daha ölçülü yapılmış olmasını dileyeceğin hiçbir şey yapmamalısın.
Nec quicquam pulchrius existimo quam in summo fastigio conlocatos multarum rerum ueniam dare, nullius petere; seruandus itaque tibi in hac quoque re tuus mos est, ne quid committas quod minus aliterue factum uelis.
5.1Sonra, yalvarıp yakarırım, dostlarına karşı kendini huysuz, yanına yaklaşılmaz biri olarak gösterme. Elbette biliyorsun ki bütün bu insanlar nasıl davranacaklarını bilemiyorlar: senin önünde Drusus hakkında bir şey mi söylesinler, hiç mi söylemesinler? Ne unutmak o pek ünlü gence haksızlık olsun istiyorlar, ne anmak sana.
Deinde oro atque obsecro ne te difficilem amicis et intractabilem praestes. Non est enim quod ignores omnes hos nescire quemadmodum se gerant, loquantur aliquid coram te de Druso an nihil, ne aut obliuio clarissimi iuuenis illi faciat iniuriam aut mentio tibi.
5.2Biz çekilip kendi aramızda bir araya geldiğimizde onun yaptıklarını, söylediklerini hak ettiği hayranlıkla anıyoruz; senin önünde ise onun hakkında derin bir sessizliğe gömülüyoruz. Böylece en büyük hazdan, oğlunun övgülerinden yoksun kalıyorsun; oysa elinde olsa bu övgüleri hayatın pahasına bile bütün çağlara uzatırdın, buna hiç şüphem yok.
Cum secessimus et in unum conuenimus, facta eius dictaque quanto meruit suspectu celebramus; coram te altum nobis de illo silentium est. Cares itaque maxima uoluptate, filii tui laudibus, quas non dubito quin uel inpendio uitae, si potestas detur, in aeuum omne sis prorogatura.
5.3Bu yüzden onun anlatıldığı sohbetlere katlan, hatta onları kendin çağır; oğlunun adına, hatırasına kulaklarını aç. Böyle bir felakette teselli dinlemeyi kötülüğün bir parçası sayan öbür insanlar gibi bunu ağır bulma.
Quare patere, immo arcesse sermones quibus ille narretur, et apertas aures praebe ad nomen memoriamque filii tui; nec hoc graue duxeris ceterorum more, qui in eiusmodi casu partem mali putant audire solacia.
5.4Şimdi bütünüyle tek bir yana kapandın; daha iyi olanları unutup talihine yalnız kötü yanından bakıyorsun. Oğlunla birlikte geçirdiğin günlere, onunla sevinçli karşılaşmalarına, çocukluğunun tatlı sevimliliklerine, öğrenimindeki ilerlemelere dönüp bakmıyorsun; olayların o son görünüşüne yapışıp kalıyorsun ve sanki kendi başına yeterince korkunç değilmiş gibi, elinden gelen her şeyi onun üstüne yığıyorsun. Yalvarırım sana, en sapkın şana, en bahtsız kadın görünme şanına göz dikme.
Nunc incubuisti tota in alteram partem et oblita meliorum fortunam tuam qua deterior est aspicis. Non conuertis te ad conuictus filii tui occursusque iucundos, non ad pueriles dulcesque blanditias, non ad incrementa studiorum: ultimam illam faciem rerum premis; in illam, quasi parum ipsa per se horrida sit, quidquid potes congeris. Ne, obsecro te, concupieris peruersissimam gloriam, infelicissima uideri.
5.5Şunu da düşün: işler yolunda giderken, hayat rüzgârı arkasına almış ilerlerken güçlü durmak büyük bir şey değildir. Dümencinin sanatını da durgun deniz ve uysal rüzgâr göstermez; ruhu sınayacak ters bir şeyin çıkması gerekir.
Simul cogita non esse magnum rebus prosperis fortem se gerere, ubi secundo cursu uita procedit: ne gubernatoris quidem artem tranquillum mare et obsequens uentus ostendit, aduersi aliquid incurrat oportet quod animum probet.
5.6Öyleyse boyun eğme; tam tersine, ayağını sağlam bas ve üstüne düşen yük ne olursa taşı; ilk gürültüde ürkmen yeter, o kadar. Talihin keyfini hiçbir şey sakin bir ruh kadar kaçırmaz." Bundan sonra ona sağ kalan oğlunu, kaybettiği oğuldan kalan torunlarını gösterdi.
Proinde ne summiseris te, immo contra fige stabilem gradum et quidquid onerum supra cecidit sustine, primo dumtaxat strepitu conterrita. Nulla re maior inuidia fortunae fit quam aequo animo.' Post haec ostendit illi filium incolumem, ostendit ex amisso nepotes.
6.1Marcia, orada görülen senin davandı; yanına oturan Areios'tu. Rolleri değiştir: teselli ettiği sendin. Ama farz et ki Marcia, senden hiçbir annenin kaybetmediği kadar çok şey alındı; seni okşamıyorum, felaketini küçültmüyorum. Eğer kader gözyaşlarıyla yenilebiliyorsa, gözyaşlarımızı birleştirelim: bütün günler yas içinde geçsin, keder geceyi uykusuz tüketsin; parçalanmış göğse eller insin, yüze saldırılsın; keder, bir işe yarayacaksa, her türlü vahşetle kendini göstersin. Ama hiçbir dövünme ölenleri geri getirmiyorsa, kımıldamaz ve sonsuza dek çakılmış yazgı hiçbir perişanlıkla değişmiyorsa, ölüm aldığını bırakmıyorsa, boşa giden acı dinsin.
Tuum illic, Marcia, negotium actum, tibi Areus adsedit; muta personam — te consolatus est. Sed puta, Marcia, ereptum tibi amplius quam ulla umquam mater amiserit — non permulceo te nec extenuo calamitatem tuam: si fletibus fata uincuntur, conferamus; 2. eat omnis inter luctus dies, noctem sine somno tristitia consumat; ingerantur lacerato pectori manus et in ipsam faciem impetus fiat atque omni se genere saeuitiae profecturus maeror exerceat. Sed si nullis planctibus defuncta reuocantur, si sors inmota et in aeternum fixa nulla miseria mutatur et mors tenuit quidquid abstulit, desinat dolor qui perit.
6.3Öyleyse kendimizi yönetelim; bu güç bizi yolumuzdan saptırıp sürüklemesin. Dümeni dalgalara kaptırmış, dalgalanan yelkenleri bırakıp gemisini fırtınaya teslim etmiş kaptan ayıplanır; deniz onu dümene yapışmış, direnirken yutmuşsa, gemi batsa bile övgüye değer.
Quare regamur nec nos ista uis transuersos auferat. Turpis est nauigii rector cui gubernacula fluctus eripuit, qui fluuitantia uela deseruit, permisit tempestati ratem; at ille uel in naufragio laudandus quem obruit mare clauum tenentem et obnixum.
7.1"Ama insanın yakınlarını özlemesi tabiîdir." Ölçülü kaldıkça kim inkâr eder? En sevdiklerimizin yalnız ölümü değil, ayrılıp gitmesi bile kaçınılmaz bir yürek sızısı verir, en sağlam ruhları bile daraltır. Ama kanaatin eklediği, tabiatın buyurduğundan fazladır.
'At enim naturale desiderium suorum est.' Quis negat, quam diu modicum est? Nam discessu, non solum amissione carissimorum necessarius morsus est et firmissimorum quoque animorum contractio. Sed plus est quod opinio adicit quam quod natura imperauit.
7.2Dilsiz hayvanların özleminin ne kadar coşkun ve yine de ne kadar kısa olduğuna bak: ineklerin böğürmesi bir iki gün duyulur; kısrakların o başıboş, çılgın koşuşturması da daha uzun sürmez. Yabani hayvanlar yavrularının izini sürüp ormanları dolaştıktan, yağmalanmış inlerine defalarca döndükten sonra kısa sürede kudurmalarını söndürürler. Kuşlar boş kalmış yuvalarının çevresinde büyük çığlıklarla çırpınırlar, ama bir an sonra sakinleşip yine uçmaya koyulurlar. İnsandan başka hiçbir canlının yavrusuna özlemi uzun sürmez; insan ise acısını kendisi besler, hissettiği kadar değil, kendine koyduğu kadar etkilenir.
Aspice mutorum animalium quam concitata sint desideria et tamen quam breuia: uaccarum uno die alteroue mugitus auditur, nec diutius equarum uagus ille amensque discursus est; ferae cum uestigia catulorum consectatae sunt et siluas peruagatae, cum saepe ad cubilia expilata redierunt, rabiem intra exiguum tempus extinguunt; aues cum stridore magno inanes nidos circumfremuerunt, intra momentum tamen quietae uolatus suos repetunt; nec ulli animali longum fetus sui desiderium est nisi homini, qui adest dolori suo nec tantum quantum sentit sed quantum constituit adficitur.
7.3Yas karşısında yıkılmanın tabiî olmadığını şuradan da anlayabilirsin: aynı evlat kaybı kadınları erkeklerden, barbarları uysal ve eğitimli bir milletin insanlarından, cahilleri bilgililerden daha çok yaralar. Oysa gücünü tabiattan almış olanlar o gücü herkeste aynı ölçüde korur; demek ki değişken olan tabiî değildir.
Vt scias autem non esse hoc naturale, luctibus frangi, primum magis feminas quam uiros, magis barbaros quam placidae eruditaeque gentis homines, magis indoctos quam doctos eadem orbitas uulnerat. Atqui quae a natura uim acceperunt eandem in omnibus seruant: apparet non esse naturale quod uarium est.
7.4Ateş her yaştan, her şehirden insanı, erkeği de kadını da yakar; demir her bedende kesme gücünü gösterir. Neden? Çünkü bu güçleri onlara, kişiye göre hiçbir ayrım koymayan tabiat vermiştir. Yoksulluğu, yası, makam hırsını ise herkes, alışkanlık onu nasıl boyamışsa öyle hisseder; korkulmayacak şeyleri korkunç sanan peşin bir kanaat de insanı zayıf ve dayanıksız kılar.
Ignis omnes aetates omniumque urbium ciues, tam uiros quam feminas uret; ferrum in omni corpore exhibebit secandi potentiam. Quare? quia uires illis a natura datae sunt, quae nihil in personam constituit. Paupertatem luctum ambitionem alius aliter sentit prout illum consuetudo infecit, et inbecillum inpatientemque reddit praesumpta opinio de non timendis terribilis.
8.1Sonra, tabiî olan şey zamanla azalmaz; acıyı ise uzayan günler tüketir. Acı ne kadar inatçı olursa olsun, her gün yeniden ayaklansa, ilaçlara karşı köpürse de, azgınlığı yatıştırmakta en etkili şey olan zaman sonunda onu gevşetir.
Deinde quod naturale est non decrescit mora: dolorem dies longa consumit. Licet contumacissimum, cotidie insurgentem et contra remedia efferuescentem, tamen illum efficacissimum mitigandae ferociae tempus eneruat.
8.2Marcia, sende hâlâ büyük bir keder var ve artık nasır bağlamış gibi görünüyor: başta olduğu gibi coşkun değil, ama inatçı, direngen. Yine de zaman bunu da senden yavaş yavaş söküp alacak: başka bir işle her uğraştığında ruhun biraz gevşeyecek.
Manet quidem tibi, Marcia, etiamnunc ingens tristitia et iam uidetur duxisse callum, non illa concitata qualis initio fuit, sed pertinax et obstinata; tamen hanc quoque tibi aetas minutatim eximet: quotiens aliud egeris, animus relaxabitur.
8.3Şimdi kendi kendinin bekçiliğini yapıyorsun; oysa kendine yas tutmaya izin vermekle yas tutmayı kendine buyurmak arasında büyük fark var. Yasın bitmesini beklemek yerine ona kendin son vermek, acının senin isteğine rağmen dineceği günü gözlememek, ahlâkının inceliğine ne kadar daha uygun düşer! Ona kendin veda et.
Nunc te ipsa custodis; multum autem interest utrum tibi permittas maerere an imperes. Quanto magis hoc morum tuorum elegantiae conuenit, finem luctus potius facere quam expectare, nec illum opperiri diem quo te inuita dolor desinat! ipsa illi renuntia.
9.1"Öyleyse, tabiatın buyruğuyla olmuyorsa, kendimize ağlamakta neden bu kadar inatçıyız?" Çünkü başımıza gelmeden önce hiçbir kötülüğü göz önüne getirmiyoruz; sanki kendimiz bağışıkmışız, başkalarından daha huzurlu bir yola girmişiz gibi, başkalarının uğradığı felaketlerden bu felaketlerin herkese ortak olduğu dersini çıkarmıyoruz.
'Vnde ergo tanta nobis pertinacia in deploratione nostri, si id non fit naturae iussu?' Quod nihil nobis mali antequam eueniat proponimus, sed ut immunes ipsi et aliis pacatius ingressi iter alienis non admonemur casibus illos esse communes.
9.2Evimizin önünden nice cenaze alayı geçiyor: biz ölümü düşünmüyoruz. Nice acı, erken ölüm oluyor: biz küçük çocuklarımızın erkeklik togasını giyeceği günü, askerliğini, babasının mirasına konmasını kuruyoruz kafamızda. Nice zenginin birden yoksul düştüğü gözümüze çarpıyor: bizim servetimizin de aynı kaygan zeminde durduğu hiç aklımıza gelmiyor. Bu yüzden daha ağır düşmemiz kaçınılmaz: hazırlıksız yakalanmış gibi çarpılırız; çok önceden görülen şeyler ise daha hafif çarpar.
Tot praeter domum nostram ducuntur exequiae: de morte non cogitamus; tot acerba funera: nos togam nostrorum infantium, nos militiam et paternae hereditatis successionem agitamus animo; tot diuitum subita paupertas in oculos incidit: et nobis numquam in mentem uenit nostras quoque opes aeque in lubrico positas. Necesse est itaque magis corruamus: quasi ex inopinato ferimur; quae multo ante prouisa sunt languidius incurrunt.
9.3Her darbeye açık durduğunu, başkalarını delip geçen okların senin çevrende vızıldadığını bilmek ister misin? Bir surun ya da kalabalık bir düşmanın tuttuğu, çıkılması zor bir mevzinin üstüne yarı silahsız yürüyormuşsun gibi yaranı bekle; oklar ve mızraklarla birlikte yukarıdan uçan taşların senin bedenine nişanlandığını düşün. Yanında ya da arkanda biri her düştüğünde haykır: "Talih, beni aldatamayacaksın, kaygısız ya da gafil yakalayıp ezemeyeceksin. Ne hazırladığını biliyorum: vurduğun başkası oldu, ama hedefin bendim."
Vis tu scire te ad omnis expositum ictus stare et illa quae alios tela fixerunt circa te uibrasse? Velut murum aliquem aut obsessum multo hoste locum et arduum ascensu semermis adeas, expecta uulnus et illa superne uolantia cum sagittis pilisque saxa in tuum puta librata corpus. Quotiens aliquis ad latus aut pone tergum ceciderit, exclama: 'non decipies me, fortuna, nec securum aut neglegentem opprimes. Scio quid pares: alium quidem percussisti, sed me petisti.
9.4Kim malına mülküne bir gün elden çıkacakmış gibi baktı? Hanginiz sürgünü, yoksulluğu, yası düşünmeye cesaret etti? Bunları düşünmesi öğütlense, kim uğursuz bir alamet duymuş gibi tükürüp, bu şeylerin düşmanlarının ya da o yersiz öğütçünün başına gitmesini dilemez? "Olacağını düşünmemiştim."
Quis umquam res suas quasi periturus aspexit? Quis umquam uestrum de exilio, de egestate, de luctu cogitare ausus est? Quis non, si admoneatur ut cogitet, tamquam dirum omen respuat et in capita inimicorum aut ipsius intempestiui monitoris abire illa iubeat? 'Non putaui futurum.'
9.5Birçok kişinin başına gelebileceğini bildiğin, birçok kişinin başına geldiğini gördüğün bir şeyin olmayacağını mı sanıyorsun? Sahneden değil, daha yüce bir yerden çıkmaya layık harika bir dize vardır:
herhangi birinin başına gelen, herkesin başına gelebilir!
Biri çocuklarını kaybetti: sen de kaybedebilirsin. Biri mahkûm edildi: senin suçsuzluğun da darbenin altında. Katlanabileceğimizi hiç öngörmediğimiz şeylere katlanırken bu yanılgı bizi aldatır, gevşetir. Geleceği önceden gören, başa gelen kötülüklerin gücünü elinden alır.
Quicquam tu putas non futurum quod [multis] scis posse fieri, quod multis uides euenisse? Egregium uersum et dignum qui non e pulpito exiret: cuiuis potest accidere quod cuiquam potest! Ille amisit liberos: et tu amittere potes; ille damnatus est: et tua innocentia sub ictu est. Error decipit hic, effeminat, dum patimur quae numquam pati nos posse prouidimus. Aufert uim praesentibus malis qui futura prospexit.
10.1Marcia, çevremizde dışarıdan gelme bir parıltıyla parlayan ne varsa —çocuklar, makamlar, servet, geniş salonlar, içeri alınmayan yanaşmaların doldurduğu girişler, ünlü bir ad, soylu ya da güzel bir eş ve belirsiz, değişken bir yazgıya bağlı öbür her şey— başkasından ödünç alınmış süslerdir; hiçbiri bize hediye olarak verilmez. Sahne, toplanıp sahiplerine geri dönecek eşyalarla donatılır: bunlardan kimi ilk gün, kimi ikinci gün geri götürülür, pek azı sona kadar kalır.
Quidquid est hoc, Marcia, quod circa nos ex aduenticio fulget, liberi honores opes, ampla atria et exclusorum clientium turba referta uestibula, clarum
10.2Bu yüzden kendi malımızın arasında oturuyormuşuz gibi kendimize hayran olmamız için bir sebep yok: ödünç aldık. Bize düşen kullanmak ve yararlanmaktır; ne kadar süreceğini ise bu armağanın sahibi belirler. Belirsiz bir gün için verilmiş şeyleri her an teslime hazır tutmalı, istendiklerinde şikâyet etmeden geri vermeliyiz: alacaklısına sövmek borçluların en kötüsünün işidir.
Itaque non est quod nos suspiciamus tamquam inter nostra positi: mutua accepimus. Vsus fructusque noster est, cuius tempus ille arbiter muneris sui temperat; nos oportet in promptu habere quae in incertum diem data sunt et appellatos sine querella reddere: pessimi debitoris est creditori facere conuicium.
10.3Öyleyse bütün yakınlarımızı, hem doğumun kanunu gereği bizden sonra yaşamalarını dilediklerimizi hem de bizden önce gitmeyi dilemekte en haklı olanları, sanki bize onların sonsuz, hatta uzun yaşayacağına dair hiçbir söz verilmemiş gibi sevmeliyiz. Ruha sık sık hatırlatmak gerekir: sevdiklerini gidecek şeyler olarak, hatta gitmekte olan şeyler olarak sevsin. Talihin verdiği her şeye, kefili olmayan bir mala sahip olur gibi sahip ol.
Omnes ergo nostros, et quos superstites lege nascendi optamus et quos praecedere iustissimum ipsorum uotum est, sic amare debemus tamquam nihil nobis de perpetuitate, immo nihil de diuturnitate eorum promissum sit. Saepe admonendus est animus, amet ut recessura, immo tamquam recedentia: quidquid a fortuna datum est, tamquam exempto auctore possideas.
10.4Çocuklarınızdan hazzı kapın, siz de sıra size gelince kendinizi onlara sunun ve her sevinci beklemeden sonuna kadar için. Bu gece için hiçbir söz verilmiyor —fazla mühlet verdim—, bu saat için bile verilmiyor. Acele etmek gerek, arkadan sıkıştırıyorlar: bu kalabalık alay birazdan dağılacak, bu birlikte yaşayışlar bir çığlık kopar kopmaz çözülecek. Her şey yağmalanıyor: zavallılar, kaçarken yaşamayı bilmiyorsunuz.
Rapite ex liberis uoluptates, fruendos uos in uicem liberis date et sine dilatione omne gaudium haurite: nihil de hodierna nocte promittitur — nimis magnam aduocationem dedi — nihil de hac hora. Festinandum est, instatur a tergo: iam disicietur iste comitatus, iam contubernia ista sublato clamore soluentur. Rapina rerum omnium est: miseri nescitis in fuga uiuere.
10.5Oğlunun ölmüş olmasına üzülüyorsan, suç onun doğduğu zamanındır; çünkü ölüm ona doğduğu anda bildirilmişti. Bu kanunla dünyaya gelmişti, bu kader onu ana rahminden çıkar çıkmaz izliyordu.
Si mortuum tibi filium doles, eius temporis quo natus est crimen est; mors enim illi denuntiata nascenti est; in hanc legem genitus
10.6Talihin krallığına, hem de sert ve yenilmez bir krallığa geldik; hak ettiğimiz de etmediğimiz de onun keyfince başımıza gelecek. Bedenlerimizi ölçüsüzce, aşağılayarak, zalimce kullanacak: kimini ateşle yakacak, ister ceza için tutulsun o ateş ister tedavi için; kimini zincire vuracak, bunu kâh bir düşmana kâh bir vatandaşa yaptıracak; kimini çıplak hâlde belirsiz denizlerde savuracak ve dalgalarla boğuştuktan sonra bir kumsala, bir kıyıya bile atmayacak, kocaman bir canavarın karnına gömecek; kimini türlü hastalıklarla eriterek uzun süre hayatla ölüm arasında tutacak. Kölelerini umursamayan, kaprisli ve keyfine düşkün bir hanım gibi cezalarda da ödüllerde de gelişigüzel davranacak.
In regnum fortunae et quidem durum atque inuictum peruenimus, illius arbitrio digna atque indigna passuri. Corporibus nostris inpotenter contumeliose crudeliter abutetur: alios ignibus peruret uel in poenam admotis uel in remedium; alios uinciet — id nunc hosti licebit, nunc ciui; alios per incerta nudos maria iactabit et luctatos cum fluctibus ne in harenam quidem aut litus explodet, sed in alicuius inmensae uentrem beluae decondet; alios morborum uariis generibus emaceratos diu inter uitam mortemque medios detinebit. Vt uaria et libidinosa mancipiorumque suorum neglegens domina et poenis et muneribus errabit.
11.1Parçalara ağlamaya ne gerek var? Bütün hayat ağlanacak bir şey: eskilerin hakkını yeterince vermeden yenileri bastıracak. Bu yüzden ölçüsüzce katlanan siz kadınlar en çok ölçüyü gözetmeli, insan yüreğinin gücünü birçok acıya bölüştürmelisiniz. Sonra, hem kendi hem herkesin durumunu bu unutuş da ne? Ölümlü doğdun, ölümlüler doğurdun; kendin çürüyen, akıp giden, hastalıkların tekrar tekrar yokladığı bir bedenken, böylesine zayıf bir maddenin içinde sağlam ve sonsuz şeyler taşıdığını mı umdun?
Quid opus est partes deflere? tota flebilis uita est: urgebunt noua incommoda, priusquam ueteribus satis feceris. Moderandum est itaque uobis maxime, quae inmoderate fertis, et in multos dolores humani pectoris
11.2Oğlun öldü, yani senin doğurduğundan daha bahtlı saydığın her şeyin koşa koşa gittiği bu sona o da koşup vardı. Forumda dava güden, tiyatrolarda alkışlayan, tapınaklarda dua eden bütün bu kalabalık, kimi hızlı kimi yavaş adımlarla, oraya gidiyor; sevdiğin, saygı duyduğun da, hor gördüğün de tek bir külde eşitlenecek.
Decessit filius tuus, id est decucurrit ad hunc finem ad quem quae feliciora partu tuo putas properant. Hoc omnis ista quae in foro litigat, in theatris
11.3Pythia kehanetlerine atfedilen o "Kendini bil" sözü de elbette bunu söylüyor. İnsan nedir? Her sarsıntıda, her çarpmada kırılacak bir kap. Dağılıp gitmen için büyük bir fırtına gerekmez: nereye çarparsan çarp, çözülürsün. İnsan nedir? Zayıf, kırılgan bir beden; çıplak, tabiatı gereği silahsız, başkasının yardımına muhtaç, talihin bütün hakaretlerine açık; kollarını iyice çalıştırmış olsa bile herhangi bir yabani hayvana yem, herhangi birine kurban. Zayıf ve akıp giden şeylerden dokunmuş, yalnız dış hatlarıyla parlak; soğuğa, sıcağa, zahmete dayanamaz, öte yandan durgunluk ve aylaklıkla da çürür; kendi besinlerinden korkar, çünkü kimi zaman yokluklarından bitkin düşer, kimi zaman bolluklarından çatlar. Kaygılı, tedirgin bir bakım ister; nefesi emanettir, zor tutunur, ani bir korku ya da kulağa birden çarpan sert bir ses onu söküp atabilir. Kendine her zaman kaygı kaynağı olan, kusurlu ve işe yaramaz bir şey.
Hoc uidelicet * * * illa Pythicis oraculis adscripta
11.4Bir tek hıçkırığın işi olan ölüme böyle bir varlıkta mı şaşıyoruz? Onu yere sermek büyük bir çaba mı ister? Koku, tat, yorgunluk, uykusuzluk, nem, yemek, onlarsız yaşayamadığı şeyler bile onu öldürebilir. Nereye kıpırdasa hemen zayıflığını fark eder; her iklime dayanamaz; alışmadığı sulardan, yabancı bir havanın esintisinden, en hafif sebeplerden, en küçük rahatsızlıklardan hastalanır; çürük, sakat, hayata ağlayarak başlamış bir şey. Oysa bu kadar hor görülecek bir canlı ne büyük gürültüler koparır, kendi durumunu unutup ne büyük tasarılara dalar!
Miramur in hoc mortem, quae unius singultus opus est? Numquid enim ut concidat magni res molimenti est? odor illi saporque et lassitudo et uigilia et umor et cibus et sine quibus uiuere non potest mortifera sunt; quocumque se mouit, statim infirmitatis suae conscium, non omne caelum ferens, aquarum nouitatibus flatuque non familiaris aurae et tenuissimis causis atque offensionibus morbidum, putre causarium, fletu uitam auspicatum, cum interim quantos tumultus hoc tam contemptum animal mouet, in quantas cogitationes oblitum condicionis suae uenit!
11.5Kafasında ölümsüz, sonsuz şeyler evirip çevirir, torunlarına, torunlarının çocuklarına kadar plan kurar; oysa uzun işlere girişirken ölüm onu yakalayıverir; yaşlılık denen şey de pek az yılın bir dönüşünden ibarettir.
Inmortalia, aeterna uolutat animo et in nepotes pronepotesque disponit, cum interim longa conantem eum mors opprimit et hoc quod senectus uocatur paucissimorum
12.1Acın, eğer akla dayanan bir yanı varsa, kendi sıkıntılarına mı bakıyor, yoksa ölenin sıkıntılarına mı? Kaybettiğin oğlunda seni üzen, ondan hiç haz almamış olman mı, yoksa daha uzun yaşasaydı daha büyük hazlar alabilecek olman mı?
Dolor tuus, si modo ulla illi ratio est, utrum sua spectat incommoda an eius qui decessit? Vtrum te in amisso filio mouet quod nullas ex illo uoluptates cepisti, an quod maiores, si diutius uixisset, percipere potuisti?
12.2Hiç haz almadığını söylersen, kaybını daha katlanılır kılarsın; çünkü insanlar hiçbir sevinç, hiçbir neşe görmedikleri şeyleri daha az özlerler. Büyük hazlar aldığını kabul edersen, elinden alınana yakınmamalı, nasip olana şükretmelisin; çünkü emeklerinin yeterince büyük meyvesini onu yetiştirmenin kendisinden aldın. Yoksa köpek yavrularını, kuşları, gönül eğlendiren ıvır zıvırı büyük özenle besleyenler o dilsizlerin görüntüsünden, dokunuşundan, sevimli yaltaklanmasından bir haz duyarlar da, çocuk yetiştirenler için yetiştirmenin kendisi bir meyve olmaz mı? Öyleyse onun çalışkanlığı sana hiçbir şey kazandırmamış, dikkati hiçbir şeyi korumamış, basireti hiçbir öğüt vermemiş olsun: ona sahip olmuş olman, onu sevmiş olman bir meyvedir.
Si nullas percepisse te dixeris, tolerabilius efficies detrimentum tuum; minus enim homines desiderant ea ex quibus nihil gaudi laetitiaeque perceperant. Si confessa fueris percepisse magnas uoluptates, oportet te non de eo quod detractum est queri, sed de eo gratias agere quod contigit; prouenerunt enim satis magni fructus laborum tuorum ex ipsa educatione, nisi forte ii qui catulos auesque et friuola animorum oblectamenta summa diligentia nutriunt fruuntur aliqua uoluptate ex uisu tactuque et blanda adulatione mutorum, liberos nutrientibus non fructus educationis ipsa educatio est. Licet itaque nil tibi industria eius contulerit, nihil diligentia custodierit, nihil prudentia suaserit, ipsum quod habuisti, quod amasti, fructus est.
12.3"Ama daha uzun, daha büyük olabilirdi." Yine de hiç nasip olmamasından iyi davranıldı sana. Çünkü kısa bir süre mi mutlu olmak iyidir, yoksa hiç mi, diye bir seçim yapılacak olsa, gidecek iyiliklerin nasip olması hiç olmamasından iyidir. Soysuz, yalnız bir oğul sayısını ve adını dolduracak birine mi sahip olmayı yeğlerdin, yoksa seninki kadar yetenekli birine mi? Erkenden basiretli, erkenden vefalı, erkenden koca, erkenden baba, erkenden her vazifeye özen gösteren, erkenden rahip olmuş, her şeyi aceleyle yapıyormuş gibi yaşamış bir gence mi? Hemen hiç kimseye hem büyük hem uzun süren iyilikler nasip olmaz; ancak ağır ilerleyen bir mutluluk sürer ve sona kadar varır. Ölümsüz tanrılar oğlunu sana uzun süre vermeyecekleri için onu hemen, uzun zamanda ancak olunabilecek biri olarak verdiler.
'At potuit longior esse, maior.' Melius tamen tecum actum est quam si omnino non contigisset, quoniam, si ponatur electio utrum satius sit non diu felicem esse an numquam, melius est discessura nobis bona quam nulla contingere. Vtrumne malles degenerem aliquem et numerum tantum nomenque filii expleturum habuisse an tantae indolis quantae tuus fuit, iuuenis cito prudens, cito pius, cito maritus, cito pater, cito omnis officii curiosus, cito sacerdos, omnia tamquam properans? Nulli fere et magna bona et diuturna contingunt, non durat nec ad ultimum exit nisi lenta felicitas: filium tibi di inmortales non diu daturi statim talem dederunt qualis diu effici
12.4Tanrıların seni, oğlunun tadını çıkarmasına izin verilmeyen kadın olarak seçtiğini de söyleyemezsin. Tanıdık tanımadık bütün kalabalığın üstünde gözlerini gezdir: her yerde daha büyüklerine katlanmış insanlarla karşılaşacaksın. Bunları büyük komutanlar da yaşadı, hükümdarlar da; efsaneler tanrıları bile bağışık bırakmadı, sanırım bizim cenazelerimize bir avuntu olsun, tanrısal olanın da yıkıldığını görelim diye. Hepsine bir bak, diyorum: daha bahtsız bir evde teselli bulamayacak kadar bahtsız bir ev sayamazsın.
Ne illud quidem dicere potes, electam te a dis cui frui non liceret filio: circumfer per omnem notorum, ignotorum frequentiam oculos, occurrent tibi passi ubique maiora. Senserunt ista magni duces, senserunt principes; ne deos quidem fabulae immunes reliquerunt, puto, ut nostrorum funerum leuamentum esset etiam diuina concidere. Circumspice, inquam, omnis: nullam
12.5Doğrusu, ahlâkın hakkında, yas tutanlardan muazzam bir kalabalığı karşına çıkarırsam felaketine daha kolay katlanacağını düşünecek kadar kötü düşünmüyorum: bahtsızların kalabalığı kötü niyetli bir teselli türüdür. Yine de bazılarını anlatacağım; bunun insanların başına hep geldiğini bilesin diye değil —ölümlülüğe örnek toplamak gülünç olur—, katlanılması zor şeyleri sakinlikle taşıyarak yumuşatmış birçok kişi olduğunu bilesin diye.
Non mehercules tam male de moribus tuis sentio ut putem posse te leuius pati casum tuum, si tibi ingentem lugentium numerum produxero: maliuolum solacii genus est turba miserorum. Quosdam tamen referam, non ut scias hoc solere hominibus accidere — ridiculum est enim mortalitatis exempla colligere - sed ut scias fuisse multos qui lenirent aspera placide ferendo.
12.6En bahtlısından başlayacağım. Lucius Sulla oğlunu kaybetti; ama bu olay ne onun düşmanlarına ve vatandaşlara karşı acımasızlığını, o çok keskin yiğitliğini kırdı, ne de oğlunu kaybettikten sonra aldığı o "Bahtlı" lakabını haksız yere taşıyormuş gibi görünmesine yol açtı. O fazlasıyla yolunda giden talihi insanların felaketine dayanan Sulla, ne insanların nefretinden korktu ne tanrıların kıskançlığından; oysa Sulla'nın bu kadar bahtlı olması tanrıların suçuydu. Ama Sulla'nın nasıl biri olduğu henüz karara bağlanmamış meseleler arasında kalsın —düşmanları bile onun silahı iyi kuşandığını, iyi bıraktığını kabul edecektir—; konuştuğumuz şey kesinleşmiş olacak: en bahtlılara bile ulaşan şey en büyük kötülük değildir.
A felicissimo incipiam. L. Sulla filium amisit, nec ea res aut malitiam eius et acerrimam uirtutem in hostes ciuesque contudit aut effecit ut cognomen illud usurpasse falso uideretur, quod amisso filio adsumpsit nec odia hominum ueritus, quorum malo illae nimis secundae res constabant, nec inuidiam deorum, quorum illud crimen erat, Sulla tam felix. Sed istud inter res nondum iudicatas abeat, qualis Sulla fuerit — etiam inimici fatebuntur bene illum arma sumpsisse, bene posuisse: hoc de quo agitur constabit, non esse maximum malum quod etiam ad felicissimos peruenit.
13.1Yunanistan, kurban sırasında oğlunun ölüm haberini alınca yalnız flütçüye susmasını emredip başından çelengi çıkaran, gerisini usulüne göre tamamlayan o babaya pek hayran kalmasın: başrahip Pulvillus da aynısını yaptı. Kapı direğini tutmuş, Capitolium'u kutsarken oğlunun ölümü bildirildi. Duymamış gibi yaptı, başrahiplik duasının törensel sözlerini söyledi; hiçbir inilti duasını kesmedi ve oğlunun adı anılırken bile Iuppiter'in gönlünü aldı.
Ne nimis admiretur Graecia illum patrem qui in ipso sacrificio nuntiata filii morte tibicinem tantum tacere iussit et coronam capiti detraxit, cetera rite perfecit, Puluillus effecit pontifex, cui postem tenenti et Capitolium dedicanti mors filii nuntiata est. Quam ille exaudisse dissimulauit et sollemnia pontificii carminis uerba concepit gemitu non interrumpente precationem et ad filii sui nomen Ioue propitiato.
13.2İlk günü, ilk hücumu bir babayı devletin sunaklarından, uğurlu dua sözlerinden ayıramayan bir yasın bir sonu olması gerektiğini düşünmez misin? Doğrusu, tanrılar öfkeliyken bile onlara tapınmayı bırakmayan bu adam, unutulmaz bir kutsamaya da, en yüksek rahipliğe de layıktı. Yine de eve dönünce gözleri doldu, ağlamaklı birkaç söz söyledi; ama ölülere gösterilmesi âdet olan vazifeleri yerine getirince o Capitolium'daki yüzüne döndü.
Putasne eius luctus aliquem finem esse debere, cuius primus dies et primus impetus ab altaribus publicis et fausta nuncupatione non abduxit patrem? Dignus mehercules fuit memorabili dedicatione, dignus amplissimo sacerdotio, qui colere deos ne iratos quidem destitit. Idem tamen, ut redit domum, et inpleuit oculos et aliquas uoces flebiles misit; sed peractis quae mos erat praestare defunctis ad Capitolinum illum redit uultum.
13.3Paulus, kral Perseus'u zincire vurup arabasının önünde yürüttüğü o pek şanlı zafer alayının günlerinde iki oğlunu evlatlık verdi, kendine ayırdığı iki oğlunu da toprağa verdi. Ödünç verilenler arasında Scipio varken, elinde tuttuklarının nasıl gençler olduğunu düşünürsün? Roma halkı Paulus'un arabasını boş görünce duygulanmadan edemedi. Yine de halka bir konuşma yaptı ve dileği kabul olduğu için tanrılara şükretti: bu büyük zafer yüzünden kıskançlığa bir bedel ödenmesi gerekiyorsa, bunun devletin değil kendi kaybıyla ödenmesi için dua etmişti.
Paulus circa illos nobilissimi triumphi dies quo uinctum ante currum egit Persen [incliti regis nomen] duos filios in adoptionem dedit,
13.4Ne büyük bir ruhla katlandığını görüyor musun? Evlatsız kalışına sevindi. Bu kadar büyük bir değişiklik kimi daha çok sarsabilirdi? Hem tesellisini hem dayanağını birden yitirdi. Yine de Perseus'a Paulus'u kederli görmek nasip olmadı.
Vides quam magno animo tulerit? orbitati suae gratulatus est. Et quem magis poterat permouere tanta mutatio? solacia simul atque auxilia perdidit. Non contigit tamen tristem Paulum Persi uidere.
14.1Şimdi seni büyük adamların sayısız örneği arasında neden dolaştırayım, sanki mutluları bulmak daha zor değilmiş gibi neden bahtsızları arayayım? Kaç ev sonuna kadar her yanıyla ayakta kalmıştır da içinde hiçbir şey sarsılmamıştır? Herhangi bir yılı al, o yılın konsüllerini say; istersen Lucius Bibulus'u ve Gaius Caesar'ı: birbirine en düşman iki meslektaşın talihinin el ele verdiğini göreceksin.
Quid nunc te per innumerabilia magnorum uirorum exempla ducam et quaeram miseros, quasi non difficilius sit inuenire felices? Quota enim quaeque domus usque ad exitum omnibus partibus suis constitit, in qua non aliquid turbatum sit? Vnum quemlibet annum occupa et ex eo magistratus cita, Lucium si uis Bibulum et C. Caesarem: uidebis inter collegas inimicissimos concordem fortunam.
14.2Cesaretinden çok iyiliğiyle tanınan Lucius Bibulus'un iki oğlu birden öldürüldü, hem de Mısırlı askerlerin alayına uğrayarak; öyle ki onları kimin öldürdüğü, evlatsız kalmanın kendisi kadar ağlanacak bir şeydi. Yine de bütün konsüllük yılı boyunca meslektaşını gözden düşürmek için evine kapanmış olan Bibulus, çifte cenaze haberinin geldiği günün ertesinde bir komutanın olağan vazifelerini görmek için dışarı çıktı. İki oğula bir günden azı verilebilir mi? Konsüllüğünün yasını bir yıl tutan adam, çocuklarının yasını bu kadar çabuk bitirdi.
L. Bibuli, melioris quam fortioris uiri, duo simul filii interfecti sunt, Aegyptio quidem militi ludibrio habiti, ut non minus ipsa orbitate auctor eius digna res lacrimis esset. Bibulus tamen, qui toto honoris sui anno
14.3Gaius Caesar Britannia'yı dolaşırken, mutluluğu okyanusa bile sığmazken, kızının öldüğünü duydu; kızı ölürken devletin kaderini de kendisiyle birlikte götürüyordu. Göz önünde artık Gnaeus Pompeius vardı: devlette kendisinden başka birinin büyük olmasına gönül rahatlığıyla katlanamayacak, kamunun yararına büyüdüğü zaman bile ağır bulduğu yükselişe bir sınır koyacaktı. Yine de Caesar üç gün geçmeden komutanlık vazifelerine döndü ve acısını, her şeyi yenmeye alışık olduğu çabuklukla yendi.
C. Caesar cum Britanniam peragraret nec oceano continere felicitatem suam posset, audit decessisse filiam publica secum fata ducentem. In oculis erat iam Cn. Pompeius non aequo laturus animo quemquam alium esse in re publica magnum et modum inpositurus incrementis, quae grauia illi uidebantur etiam cum in commune cresceret. Tamen intra tertium diem imperatoria obit munia et tam cito dolorem uicit quam omnia solebat.
15.1Öbür Caesarların cenazelerini sana neden anlatayım? Bana öyle geliyor ki talih onları ara sıra şu amaçla incitiyor: bu yolla da insan soyuna yararlı olsunlar, tanrılardan doğmuş ve tanrılar doğuracak denen kişilerin bile kendi talihlerine başkalarının talihine hükmettikleri gibi hükmedemediklerini göstersinler.
Quid aliorum tibi funera Caesarum referam? quos in hoc mihi uidetur interim uiolare fortuna ut sic quoque generi humano prosint, ostendentes ne eos quidem qui dis geniti deosque genituri dicantur sic suam fortunam in potestate habere quemadmodum alienam.
15.2Tanrılaştırılmış Augustus çocuklarını, torunlarını kaybedip Caesarlar kalabalığı tükenince ıssız kalan evini evlat edinmeyle ayakta tuttu; yine de buna, işin artık kendisini de ilgilendirdiği, kimsenin tanrılardan yakınmamasında en çok çıkarı olan biri gibi yiğitçe katlandı.
Diuus Augustus amissis liberis, nepotibus, exhausta Caesarum turba, adoptione desertam domum fulsit: tulit tamen tam fortiter quam cuius iam res agebatur cuiusque maxime intererat de dis neminem queri.
15.3Tiberius Caesar hem öz oğlunu hem evlatlığını kaybetti; yine de kürsüden oğlu için övgü konuşmasını kendisi yaptı, ceset gözler önüne konulmuşken orada durdu, araya yalnız başrahibin gözlerini ölüden uzak tutacak bir örtü girmişti; Roma halkı ağlarken yüzünü çevirmedi. Yanında duran Seianus'a yakınlarını kaybetmeye ne kadar sabırla katlanabildiğini gösterdi.
Ti. Caesar et quem genuerat et quem adoptauerat amisit; ipse tamen pro rostris laudauit filium stetitque in conspectu posito corpore, interiecto tantummodo uelamento quod pontificis oculos a funere arceret, et flente populo Romano non flexit uultum; experiendum se dedit Seiano ad latus stanti quam patienter posset suos perdere.
15.4Bu her şeyi yere seren felaketin istisna tutmadığı, ruhun bunca iyiliğinin, kamuda ve özel hayatta bunca süsün üstlerine yığıldığı ne kadar çok büyük adam olduğunu görüyor musun? Elbette bu fırtına dönüp dolaşır, ayrım gözetmeden her şeyi kasıp kavurur, her şeyi kendi malı gibi sürer. Herkesten tek tek hesabını vermesini iste: kimseye bedel ödemeden doğmak nasip olmadı.
Videsne quanta copia uirorum maximorum sit quos non excepit hic omnia prosternens casus, et in quos tot animi bona, tot ornamenta publice priuatimque congesta erant? Sed uidelicet it in orbem ista tempestas et sine dilectu uastat omnia agitque ut sua. Iube singulos conferre rationem: nulli contigit inpune nasci.
16.1Ne diyeceğini biliyorum: "Bir kadını teselli ettiğini unuttun, erkeklerden örnekler veriyorsun." Peki kim tabiatın kadınların yaradılışına cimri davrandığını, onların faziletlerini dar bir alana sıkıştırdığını söyledi? İnan bana, onlarda da aynı canlılık, istedikleri takdirde ahlâken güzel olana aynı yatkınlık vardır; alışırlarsa acıya da zahmete de erkekler kadar katlanırlar.
Scio quid dicas: 'oblitus es feminam te consolari, uirorum refers exempla.' Quis autem dixit naturam maligne cum mulierum ingeniis egisse et uirtutes illarum in artum retraxisse? par illis, mihi crede, uigor, par ad honesta, libeat
16.2Aman tanrılar, bunu hangi şehirde söylüyoruz? Lucretia ile Brutus'un Romalıların başından kralı devirdiği şehirde: hürriyetimizi Brutus'a, Brutus'u Lucretia'ya borçluyuz. Hem düşmanı hem nehri hiçe sayan olağanüstü cüreti yüzünden Cloelia'yı nerdeyse erkeklerin arasına yazdığımız şehirde: Via Sacra'da, en kalabalık yerde, atlı bir heykelin üstünde oturan Cloelia, minderli tahtırevanlara binen gençlerimizi, kadınlara bile at armağan ettiğimiz bir şehirde böyle dolaştıkları için ayıplıyor.
In qua istud urbe, di boni, loquimur? in qua regem Romanis capitibus Lucretia et Brutus deiecerunt: Bruto libertatem debemus, Lucretiae Brutum; in qua Cloeliam contempto et hoste et flumine ob insignem audaciam tantum non in uiros transcripsimus: equestri insidens statuae in sacra uia, celeberrimo loco, Cloelia exprobrat iuuenibus nostris puluinum escendentibus in ea illos urbe sic ingredi in qua etiam feminas equo donauimus.
16.3Yakınlarının özlemine yiğitçe katlanmış kadınlardan örnek istersen, kapı kapı dolaşıp aramayacağım; sana tek bir aileden iki Cornelia vereceğim. İlki Scipio'nun kızı, Gracchusların annesi. On iki doğumunu bir o kadar cenazeyle yeniden saydı. Devletin ne doğduklarını ne öldüklerini fark ettiği öbürleri için katlanmak kolaydı belki; ama Tiberius'u ve Gaius'u, iyi insanlar olduklarını inkâr edenlerin bile büyük olduklarını kabul edeceği iki oğlunu hem öldürülmüş hem gömülmemiş gördü. Yine de onu teselli eden, ona bahtsız diyenlere şöyle dedi: "Gracchusları doğurmuş olan ben, kendime hiçbir zaman bahtsız demeyeceğim."
Quod tibi si uis exempla referri feminarum quae suos fortiter desiderauerint, non ostiatim quaeram; ex una tibi familia duas Cornelias dabo: primam Scipionis filiam, Gracchorum matrem. Duodecim illa partus totidem funeribus recognouit; et de ceteris facile est, quos nec editos nec amissos ciuitas sensit: Tiberium Gaiumque, quos etiam qui bonos uiros negauerit magnos fatebitur, et occisos uidit et insepultos. Consolantibus tamen miseramque dicentibus 'numquam' inquit 'non felicem me dicam, quae Gracchos peperi.'
16.4Öbür Cornelia, Livius Drusus'u kaybetmişti: parlak yetenekli, pek ünlü bir genç; Gracchusların izinden gidiyordu, birçok yasa önerisini tamamlayamadan kendi evinde öldürüldü, katili de belli olmadı. Yine de Cornelia oğlunun hem acı hem öcü alınmamış ölümüne, oğlunun yasalarını öne sürerken gösterdiği kadar büyük bir ruhla katlandı.
Cornelia Liui Drusi clarissimum iuuenem inlustris ingenii, uadentem per Gracchana uestigia inperfectis tot rogationibus intra penates interemptum suos, amiserat incerto caedis auctore. Tamen et acerbam mortem filii et inultam tam magno animo tulit quam ipse leges tulerat.
16.5Marcia, talih Scipiolara, Scipioların annelerine ve kızlarına sapladığı, Caesarlara yönelttiği okları senden de esirgemediyse, artık onunla barışırsın.
Hayat türlü felaketlerle dolu ve onlarla kuşatılmış; bu felaketlerden kimseye uzun bir barış düşmez, ancak zar zor bir ateşkes. Marcia, dört çocuk büyütmüştün. Sık saflara atılan hiçbir okun boşa düşmediğini söylerler: bu kadar kalabalık bir topluluğun kıskançlığa ya da kayba uğramadan geçip gidememesi şaşılacak şey mi?
Iam cum fortuna in gratiam, Marcia, reuerteris, si tela quae in Scipiones Scipionumque matres ac filias exegit, quibus Caesares petit, ne a te quidem continuit? Plena et infesta uariis casibus uita est, a quibus nulli longa pax, uix indutiae sunt. Quattuor liberos sustuleras, Marcia. Nullum aiunt frustra cadere telum quod in confertum agmen inmissum est: mirum est tantam turbam non potuisse sine inuidia damnoue praeteruehi?
16.6"Ama talih bunda daha da haksızdı: oğullarımı yalnız kapıp götürmedi, seçerek götürdü." Yine de kendinden güçlü biriyle eşit pay almayı asla haksızlık sayma: sana iki kız ve onların çocuklarını bıraktı; öbürünü unutacak kadar yasını tuttuğun oğlunu bile bütünüyle almadı: ondan iki kız torunun var; kötü katlanırsan büyük yükler, iyi katlanırsan büyük teselliler. Kendini öyle bir noktaya getir ki onları gördüğünde acını değil oğlunu hatırla.
'At hoc iniquior fortuna fuit quod non tantum eripuit filios sed elegit.' Numquam tamen iniuriam dixeris ex aequo cum potentiore diuidere: duas tibi reliquit filias et harum nepotes; et ipsum quem maxime luges prioris oblita non ex toto abstulit: habes ex illo duas filias, si male fers, magna onera, si bene, magna solacia. In hoc te perduc ut illas cum uideris admonearis filii, non doloris.
16.7Çiftçi, rüzgârın kökünden söktüğü ya da ani bir hamleyle kıvrılan hortumun kırdığı ağaçların ardından onlardan kalan filizlere bakar, yitirilenlerin yerine hemen tohum ve fide diker; az zamanda —çünkü zaman yıkıma olduğu kadar büyümeye de hızlı ve çabuktur— yitirilenlerden daha gürbüz yetişirler.
Agricola euersis arboribus quas aut uentus radicitus auolsit aut contortus repentino impetu turbo praefregit sobolem ex illis residuam fouet et in
16.8Şimdi Metilius'unun bu kızlarını onun yerine koy, boş kalan yeri doldur, tek bir acıyı çifte bir teselliyle hafiflet. Gerçi ölümlülerin tabiatı böyledir: hiçbir şey kaybedilen kadar hoşa gitmez; elimizden alınanlara duyduğumuz özlem yüzünden kalanlara karşı haksızlaşırız. Ama talihin, hırçınlaştığı zaman bile seni ne kadar esirgediğini değerlendirmek istersen, tesellilerden fazlasına sahip olduğunu anlarsın: bunca toruna, iki kızına bak. Şunu da söyle, Marcia: "Herkesin talihi ahlâkına göre olsaydı, kötülükler iyilerin peşine hiç düşmeseydi, sarsılırdım; oysa şimdi görüyorum ki hiçbir ayrım gözetilmeden kötüler de iyiler de aynı biçimde savruluyor."
Has nunc Metili tui filias in eius uicem substitue et uacantem locum exple et unum dolorem geminato solacio leua. Est quidem haec natura mortalium, ut nihil magis placeat quam quod amissum est: iniquiores sumus aduersus relicta ereptorum desiderio. Sed si aestimare uolueris quam ualde tibi fortuna, etiam cum saeuiret, pepercerit, scies te habere plus quam solacia: respice tot nepotes, duas filias. Dic illud quoque, Marcia: 'mouerer, si esset cuique fortuna pro moribus et numquam mala bonos sequerentur: nunc uideo exempto discrimine eodem modo malos bonosque iactari.'
17.1"Yine de yetiştirdiğin, artık annesine de babasına da hem dayanak hem süs olan bir genci kaybetmek ağır." Ağır olmadığını kim söylüyor? Ama insanca. Bunun için doğdun: kaybetmek, yok olmak, ummak, korkmak, başkalarını da kendini de huzursuz etmek, ölümden hem korkmak hem onu dilemek ve, en kötüsü, hangi durumda olduğunu hiçbir zaman bilmemek için.
'Graue est tamen quem educaueris iuuenem, iam matri iam patri praesidium ac decus amittere.' Quis negat graue esse? sed humanum est. Ad hoc genitus es, ut perderes ut perires, ut sperares metueres, alios teque inquietares, mortem et timeres et optares et, quod est pessimum, numquam scires cuius esses status.
17.2Siracusa'ya gitmek isteyen birine biri şöyle dese: "Gelecek yolculuğunun bütün sıkıntılarını, bütün hazlarını önceden öğren, sonra öyle yelken aç. Hayran kalabileceğin şeyler şunlar: önce İtalya'dan dar bir boğazla ayrılmış olan adanın kendisini göreceksin; bir zamanlar anakaraya bitişik olduğu bilinir; deniz birden araya girdi ve
Hesperia'nın yanını Sicilya'dan kopardı.
Sonra —denizin o pek açgözlü girdabını sıyırıp geçebileceksin— güney rüzgârı esmedikçe dümdüz yatan, ama oradan biraz sert bir rüzgâr esti mi gemileri kocaman, derin bir ağızla yutan o efsanevi Kharybdis'i göreceksin.
Si quis Syracusas petenti diceret: 'omnia incommoda, omnes uoluptates futurae peregrinationis tuae ante cognosce, deinde ita nauiga. Haec sunt quae mirari possis: uidebis primum ipsam insulam ab Italia angusto interscissam freto, quam continenti quondam cohaesisse constat; subitum illo mare inrupit et Hesperium Siculo latus abscidit. Deinde uidebis (licebit enim tibi auidissimum maris uerticem stringere) stratam illam fabulosam Charybdin quam diu ab austro uacat, at, si quid inde uehementius spirauit, magno hiatu profundoque nauigia sorbentem.
17.3Şiirlerde pek çok övülmüş Arethusa pınarını göreceksin: dibine kadar pırıl pırıl, saydam bir gölden buz gibi sular fışkırır; bu suları orada ilk kez doğarken mi bulur, yoksa yer altına dalan bir ırmağı bunca denizin altından geçirip kötü dalgalarla karışmaktan korunmuş olarak, bozulmadan mı geri verir, bilinmez.
Videbis celebratissimum carminibus fontem Arethusam, nitidissimi ac perlucidi ad imum stagni, gelidissimas aquas profundentem, siue illas ibi primum nascentis inuenit, siue inlapsum terris flumen integrum subter tot maria et a confusione peioris undae seruatum reddidit.
17.4Tabiatın filoları korumak için yarattığı ya da insan elinin yardım ettiği bütün limanların en sakinini göreceksin; öylesine güvenli ki en büyük fırtınaların kudurmasına bile yer yok. Atina'nın gücünün kırıldığı yeri, kayaların sonsuz bir derinliğe kadar oyulmasıyla oluşan o tabiî zindanın binlerce esiri kapattığı yeri göreceksin; o koca şehrin kendisini, birçok şehrin sınırlarından daha geniş topraklarını, en ılık kışları, güneşin görünmediği tek bir günün olmadığını göreceksin.
Videbis portum quietissimum omnium quos aut natura posuit in tutelam classium aut adiuuit manus, sic tutum ut ne maximarum quidem tempestatium furori locus sit. Videbis ubi Athenarum potentia fracta, ubi tot milia captiuorum ille excisis in infinitam altitudinem saxis natiuus carcer incluserat, ipsam ingentem ciuitatem et laxius territorium quam multarum urbium fines sunt, tepidissima hiberna et nullum diem sine interuentu solis.
17.5Ama bunların hepsini öğrendikten sonra, ağır ve sağlıksız bir yaz kış göğünün iyiliklerini bozacak. Orada tiran Dionysios olacak: hürriyetin, adaletin, kanunların yıkımı; Platon'dan sonra bile hükmetmeye, sürgünden sonra bile yaşamaya düşkün biri. Kimini yaktıracak, kimini kırbaçlatacak, kimini küçük bir kırgınlık yüzünden sakat bıraktıracak; şehvetini doyurmak için erkekleri, kadınları getirtecek ve kraliyet sefahatinin iğrenç sürüleri arasında ikişer ikişer birleşmek bile ona az gelecek. Seni neyin çağırabileceğini, neyin caydırabileceğini duydun: öyleyse ya yelken aç ya vazgeç."
Sed cum omnia ista cognoueris, grauis et insalubris aestas hiberni caeli beneficia corrumpet. Erit Dionysius illic tyrannus, libertatis iustitiae legum exitium, dominationis cupidus etiam post Platonem, uitae etiam post exilium: alios uret, alios uerberabit, alios ob leuem offensam detruncari iubebit, arcesset ad libidinem mares feminasque et inter foedos regiae intemperantiae greges parum erit simul binis coire. Audisti quid te inuitare possit, quid absterrere: proinde aut nauiga aut resiste.'
17.6Bu uyarıdan sonra biri Siracusa'ya girmek istediğini söylese, kendinden başka kimseden haklı olarak yakınabilir mi? O bunlara rastlantıyla düşmedi, bile bile, gözü açık geldi.
Tabiat hepimize şöyle der: "Kimseyi aldatmıyorum. Çocuk sahibi olursan, güzel çocukların da olabilir, çirkin çocukların da. Belki birçoğu doğacak; içlerinden biri vatanının kurtarıcısı da olabilir, haini de.
Post hanc denuntiationem si quis dixisset intrare se Syracusas uelle, satisne iustam querellam de ullo nisi de se habere posset, qui non incidisset in illa sed prudens sciensque uenisset? Dicit omnibus nobis natura: 'neminem decipio. Tu si filios sustuleris, poteris habere formosos, et deformes poteris. Fortasse multi nascentur: esse aliquis ex illis tam seruator patriae quam proditor poterit.
17.7Öyle saygın olmalarından ümidini kesmen için bir sebep yok ki onlar yüzünden kimse sana sövmeye cesaret edemesin; yine de kendileri birer sövgüye dönecek kadar rezil olabileceklerini de göz önüne getir. Sana son vazifeleri yerine getirmelerine, seni çocuklarının övmesine hiçbir engel yok; ama kendini, ister bir çocuğu ister bir genci ister bir yaşlıyı ateşe koyacakmış gibi hazırla. Çünkü yılların hiçbir önemi yok: ardından anne babanın yürüdüğü her cenaze erkendir." Bu şartlar önüne konduktan sonra çocuk büyütüyorsan, sana hiçbir şeyi kesin olarak vaat etmemiş tanrıları her suçlamadan kurtarırsın.
Non est quod desperes tantae dignationis futuros ut nemo tibi propter illos male dicere audeat; propone tamen et tantae futuros turpitudinis ut ipsi maledicta sint. Nihil uetat illos tibi suprema praestare et laudari te a liberis tuis, sed sic te para tamquam in ignem inpositurus uel puerum uel iuuenem uel senem; nihil enim ad rem pertinent anni, quoniam nullum non acerbum funus est quod parens sequitur.' Post has leges propositas si liberos tollis, omni deos inuidia liberas, qui tibi nihil certi spoponderunt.
18.prHaydi şimdi bu tabloyu bütün hayata girişe uygula. Siracusa'yı görmeye gidip gitmemeyi düşünürken seni neyin sevindirebileceğini, neyin incitebileceğini anlattım; şimdi de doğarken sana öğüt vermeye geldiğimi düşün:
hanc imaginem agedum totius uitae introitum refer. An Syracusas uiseres deliberanti tibi quidquid delectare poterat, quidquid offendere exposui: puta nascenti me tibi uenire in consilium.
18.2"Tanrılarla insanların ortak olduğu, her şeyi kucaklayan, belirli ve sonsuz kanunlara bağlı, gök cisimlerinin yorulmaz vazifelerini döndüren bir şehre gireceksin. Orada sayısız yıldızın parıldadığını göreceksin; tek bir yıldızın her şeyi doldurduğunu göreceksin: günlük yoluyla gündüzün ve gecenin sürelerini belirleyen, yıllık yoluyla yazları ve kışları daha eşitçe bölüştüren güneşi. Gece onun yerini alan Ay'ı göreceksin: kardeşiyle karşılaşmalarından yumuşak, solgun bir ışık ödünç alır; kimi zaman gizlenir, kimi zaman bütün yüzüyle yeryüzünün üstünde durur; büyüyüp küçülerek değişir, her zaman bir önceki hâlinden farklıdır.
'Intraturus es urbem dis hominibus communem, omnia complexam, certis legibus aeternisque deuinctam, indefatigata caelestium officia uoluentem. Videbis illic innumerabiles stellas micare, uidebis uno sidere omnia inpleri, solem cotidiano cursu diei noctisque spatia signantem, annuo aestates hiemesque aequalius[que] diuidentem. Videbis nocturnam lunae successionem, a fraternis occursibus lene remissumque lumen mutuantem et modo occultam modo toto ore terris imminentem, accessionibus damnisque mutabilem, semper proximae dissimilem.
18.3Ayrı yollar izleyen ve baş döndürücü hızla dönen evrene karşı ters yönde ilerleyen beş gezegeni göreceksin: onların en hafif hareketlerine milletlerin talihi bağlıdır; en büyük ve en küçük şeyler, uğurlu ya da uğursuz bir yıldızın yürüyüşüne göre biçimlenir. Toplanan bulutlara, düşen sulara, eğri inen yıldırımlara, göğün gürlemesine hayran kalacaksın.
Videbis quinque sidera diuersas agentia uias et in contrarium praecipiti mundo nitentia: ex horum leuissimis motibus fortunae populorum dependent et maxima ac minima proinde formantur prout aequum iniquumue sidus incessit. Miraberis collecta nubila et cadentis aquas et obliqua fulmina et caeli fragorem.
18.4Yukarıdakilerin seyrine doyup gözlerini yere indirdiğinde seni şeylerin başka bir görünüşü, başka türlü hayranlık verici bir görünüşü karşılayacak: bir yanda sonsuza dek uzanan ovaların yaygın düzlüğü, öbür yanda büyük, karlı sırtlarla yükselip göğe dikilen dağ doruklar; ırmakların inişi, tek bir kaynaktan doğuya ve batıya yayılan nehirler, en yüksek tepelerde sallanan korular, içindeki hayvanlarla, kuşların uyumsuz korosuyla bunca orman; şehirlerin türlü konumları, yerin zorluğu yüzünden dünyadan kopmuş milletler: kimi dik dağlara çekilmiş, kimi korkuyla kıyılara, göllere, vadilere dağılmış; işlemeyle güçlenen ekinler, bahçıvansız büyüyen yabani ağaçlar; çayırlar arasında derelerin yumuşak akışı, hoş koylar, limana doğru içe kıvrılan kıyılar; denizleri araya girerek bölen, engin sulara saçılmış bunca ada.
Cum satiatus spectaculo supernorum in terram oculos deieceris, excipiet te alia forma rerum aliterque mirabilis: hinc camporum in infinitum patentium fusa planities, hinc montium magnis et niualibus surgentium iugis erecti in sublime uertices; deiectus fluminum et ex uno fonte in occidentem orientemque diffusi amnes et summis cacuminibus nemora nutantia et tantum siluarum cum suis animalibus auiumque concentu dissono; 5. uarii urbium situs et seclusae nationes locorum difficultate, quarum aliae se in erectos subtrahunt montes, aliae ~ripis lacu uallibus pauidae~ circumfunduntur; adiuta cultu seges et arbusta sine cultore feritatis; et riuorum lenis inter prata discursus et amoeni sinus et litora in portum recedentia; sparsae tot per uastum insulae, quae interuentu suo maria distinguunt.
18.6Ya taşların ve mücevherlerin parıltısı, coşkun selin kumları arasından akan altın, karaların ortasında ve yine denizin ortasında yükselen ateş sütunları, karaların bağı olan, milletlerin bitişikliğini üç koyla bölen, sınırsız bir taşkınlıkla kabaran okyanus?
Quid lapidum gemmarumque fulgor et [inter] rapidorum torrentium aurum harenis interfluens et in mediis terris medioque rursus mari ~terret~ ignium faces et uinculum terrarum oceanus, continuationem gentium triplici sinu scindens et ingenti licentia exaestuans?
18.7Burada, rüzgâr olmadan da dalgalanan huzursuz sularda, büyüklükleriyle kara hayvanlarını aşan hayvanların yüzdüğünü göreceksin: kimi ağır, başkasının kılavuzluğuyla hareket eder; kimi hızlı, kürek çekilen gemilerden de çevik; kimi suyu içine çeker ve yanından geçen gemileri büyük tehlikeye sokarak püskürtür. Burada bilmedikleri toprakları arayan gemileri göreceksin. İnsan cüretinin denemediği hiçbir şey kalmadığını göreceksin; hem seyirci olacaksın hem de girişenlerin büyük bir parçası: sanatları öğrenecek ve öğreteceksin; kimi hayatı donatan, kimi süsleyen, kimi yöneten sanatları.
Videbis hic inquietis et sine uento fluctuantibus aquis innare [et] excedenti terrestria magnitudine animalia, quaedam grauia et alieno se magisterio mouentia, quaedam uelocia et concitatis perniciora remigiis, quaedam haurientia undas et magno praenauigantium periculo efflantia; uidebis hic nauigia quas non nouere terras quaerentia. Videbis nihil humanae audaciae intemptatum erisque et spectator et ipse pars magna conantium: disces docebisque artes, alias quae uitam instruant, alias quae ornent, alias quae regant.
18.8Ama orada bedenlerin ve ruhların bin türlü belası da olacak: savaşlar, eşkıyalık, zehirler, gemi kazaları, havanın ve bedenin bozuklukları, en sevdiklerine duyulan acı özlem ve ölüm; kolay mı olacak, ceza ve işkenceyle mi, belli değil. Kendi kendine düşün, ne istediğini tart: o güzelliklere varmak için bunların içinden geçmek gerekir." Yaşamak istediğini söyleyeceksin. Neden istemeyesin? Yoksa elinden bir şey alınınca acı duyacağın bir yere hiç girmez miydin? Öyleyse yaraştığı gibi yaşa. "Kimse bize danışmadı" diyorsun. Bizim için anne babamıza danışıldı; onlar hayatın şartlarını bildikleri hâlde bizi bu şartlarla büyüttüler.
Sed istic erunt mille corporum, animorum pestes, et bella et latrocinia et uenena et naufragia et intemperies caeli corporisque et carissimorum acerba desideria et mors, incertum facilis an per poenam cruciatumque. Delibera tecum et perpende quid uelis: ut ad illa uenias, per illa exeundum est.' Respondebis uelle te uiuere. Quidni? immo, puto, ad id non accedes ex quo tibi aliquid decuti doles! Viue ergo ut conuenit. 'Nemo' inquis 'nos consuluit.' Consulti sunt de nobis parentes nostri, qui, cum condicionem uitae nossent, in hanc nos sustulerunt.
19.1Ama tesellilere geleyim: önce neyin tedavi edileceğine, sonra nasıl tedavi edileceğine bakalım. Yas tutanı sarsan, sevdiği kişinin özlemidir. Bunun kendi başına katlanılabilir olduğu açık: uzakta olanlara, yaşadıkları sürece uzakta kalacak olanlara ağlamayız; oysa onları görmekle birlikte onlardan her türlü yararlanma da elimizden alınmıştır. Demek ki bize işkence eden kanaattir; her kötülük, ona biçtiğimiz değer kadardır. İlaç elimizde: onların yalnızca uzakta olduğuna hükmedelim, kendi kendimizi aldatalım. Onları uğurladık; daha doğrusu, arkalarından gideceğimiz için önden gönderdik.
Sed ut ad solacia ueniam, uideamus primum quid curandum sit, deinde quemadmodum. Mouet lugentem desiderium eius quem dilexit. Id per se tolerabile esse apparet; absentis enim afuturosque dum uiuent non flemus, quamuis omnis usus nobis illorum
19.2Yas tutanı şu da sarsar: "Beni savunacak, hor görülmekten koruyacak kimse olmayacak." Pek inandırıcı değil ama doğru bir teselliye başvurayım: bizim şehrimizde evlatsızlık insana elinden aldığından daha çok nüfuz kazandırır; eskiden yaşlılığı yıkan yalnızlık, onu öylesine güce götürür ki bazıları oğullarından nefret ediyormuş gibi yapar, çocuklarını reddeder, evlatsızlığı kendi elleriyle yaratır.
Mouet et illud lugentem: 'non erit qui me defendat, qui a contemptu uindicet.' Vt minime probabili sed uero solacio utar, in ciuitate nostra plus gratiae orbitas confert quam eripit, adeoque senectutem solitudo, quae solebat destruere, ad potentiam ducit ut quidam odia filiorum simulent et liberos eiurent, orbitatem manu faciant.
19.3Ne diyeceğini biliyorum: "Benim kayıplarım beni sarsmıyor; oğlunun ölümüne bir kölenin ölümü gibi üzülen, oğlunda onun kendisinden başka bir şeye bakmaya vakit bulan kişi teselliye layık değildir." Öyleyse Marcia, seni sarsan ne? Oğlunun ölmesi mi, yoksa uzun yaşamaması mı? Ölmesiyse, her zaman acı çekmen gerekirdi; çünkü öleceğini her zaman biliyordun.
Scio quid dicas: 'non mouent me detrimenta mea; etenim non est dignus solacio qui filium sibi decessisse sicut mancipium moleste fert, cui quicquam in filio respicere praeter ipsum uacat.' Quid igitur te, Marcia, mouet? utrum quod filius tuus decessit an quod non diu uixit? Si quod decessit, semper debuisti dolere; semper enim scisti moriturum.
19.4Düşün ki ölen hiçbir kötülükten etkilenmez; ölüler diyarını bize korkunç gösteren şeyler masaldır; ölüleri ne karanlık bekler ne zindan, ne ateşle yanan nehirler ne Unutuş Irmağı, ne mahkemeler ve sanıklar, ne de o pek geniş hürriyette yeniden tiranlar: bunlarla şairler oynadı, bizi boş korkularla sarstılar.
Cogita nullis defunctum malis adfici, illa quae nobis inferos faciunt terribiles, fabulas esse, nullas imminere mortuis tenebras nec carcerem nec flumina igne flagrantia nec Obliuionem amnem nec tribunalia et reos et in illa libertate tam laxa ullos iterum tyrannos: luserunt ista poetae et uanis nos agitauere terroribus.
19.5Ölüm bütün acılardan kurtuluştur; kötülüklerimizin ötesine geçemediği sınırdır; bizi doğmadan önce içinde yattığımız huzura geri koyar. Biri ölülere acıyorsa, doğmamış olanlara da acısın. Ölüm ne iyidir ne kötü; çünkü ancak bir şey olan iyi ya da kötü olabilir; kendisi hiçbir şey olmayan ve her şeyi hiçliğe indiren ise bizi hiçbir talihe teslim etmez. Kötülükler de iyilikler de bir maddenin etrafında döner: tabiatın bıraktığını talih tutamaz; hiç olmayan da bahtsız olamaz.
Mors dolorum omnium exsolutio est et finis ultra quem mala nostra non exeunt, quae nos in illam tranquillitatem in qua antequam nasceremur iacuimus reponit. Si mortuorum aliquis miseretur, et non natorum misereatur. Mors nec bonum nec malum est; id enim potest aut bonum aut malum esse quod aliquid est; quod uero ipsum nihil est et omnia in nihilum redigit, nulli nos fortunae tradit. Mala enim bonaque circa aliquam uersantur materiam: non potest id fortuna tenere quod natura dimisit, nec potest miser esse qui nullus est.
19.6Oğlun köle olunan sınırların dışına çıktı; onu büyük ve sonsuz bir barış karşıladı. Ona ne yoksulluk korkusu saldırıyor ne zenginlik kaygısı ne de haz yoluyla ruhları kemiren şehvetin dürtüleri; başkasının mutluluğunu kıskanmak ona dokunmuyor, kendi mutluluğuna duyulan kıskançlık onu ezmiyor; utangaç kulaklarına tek bir sövgü bile çarpmıyor; ne kamunun ne kendinin bir felaketini önceden görüyor; geleceğe kaygıyla bağlanmış, her zaman daha belirsiz şeylere asılı kalan sonucu beklemiyor. Sonunda, hiçbir şeyin onu itip kakmadığı, hiçbir şeyin korkutmadığı yere yerleşti.
Excessit filius tuus terminos intra quos seruitur, excepit illum magna et aeterna pax: non paupertatis metu, non diuitiarum cura, non libidinis per uoluptatem animos carpentis stimulis incessitur, non inuidia felicitatis alienae tangitur, non suae premitur, ne conuiciis quidem ullis uerecundae aures uerberantur; nulla publica clades prospicitur, nulla priuata; non sollicitus futuri pendet [et] ex euentu semper ~in certiora dependenti~. Tandem ibi constitit unde nil eum pellat, ubi nihil terreat.
20.1Ah, kendi kötülüklerinden habersiz insanlar! Ölümü tabiatın en iyi buluşu olarak övmüyor, beklemiyorlar. Oysa ölüm ister mutluluğun üstünü kapatsın, ister felaketi uzaklaştırsın, ister yaşlının bıkkınlığına ve yorgunluğuna son versin, ister daha iyi şeyler umulurken gençliği çiçeğinde alıp götürsün, ister çocukluğu daha zor basamaklara gelmeden geri çağırsın: herkes için sondur, çoğu için ilaç, kimileri için dilek; en büyük iyiliği de çağrılmadan önce gelip vardığı kişilere eder.
O ignaros malorum suorum, quibus non mors ut optimum inuentum naturae laudatur expectaturque, siue felicitatem includit, siue calamitatem repellit, siue satietatem ac lassitudinem senis terminat, siue iuuenile aeuum dum meliora sperantur in flore deducit, siue pueritiam ante duriores gradus reuocat, omnibus finis, multis remedium, quibusdam uotum, de nullis melius merita quam de iis ad quos uenit antequam inuocaretur.
20.2Ölüm, efendisi istemese de köleliği bitirir; esirlerin zincirlerini çözer; ölçüsüz bir iktidarın çıkmasını yasakladıklarını zindandan çıkarır; ruhlarını, gözlerini hep vatanlarına çeviren sürgünlere, kimin toprağının altında yatıldığının hiçbir önemi olmadığını gösterir; talih ortak malları kötü bölüştürüp eşit hakla doğanları birbirine bağışladığında, her şeyi eşitler. Ondan sonra kimse başkasının keyfine göre bir şey yapmamıştır; onda kimse kendi düşkünlüğünü hissetmemiştir; o kimseye kapısını kapamamıştır. Marcia, babanın arzuladığı odur. Odur, diyorum, doğmayı bir işkence olmaktan kurtaran; felaketlerin tehditleri karşısında yıkılmamamı, ruhumu sağlam ve kendine hâkim tutabilmemi sağlayan: başvurabileceğim bir yüksek merci var.
Haec seruitutem inuito domino remittit; haec captiuorum catenas leuat; haec e carcere educit quos exire imperium inpotens uetuerat; haec exulibus in patriam semper animum oculosque tendentibus ostendit nihil interesse infra quos quis iaceat; haec, ubi res communes fortuna male diuisit et aequo iure genitos alium alii donauit, exaequat omnia; haec est post quam nihil quisquam alieno fecit arbitrio; haec est in qua nemo humilitatem suam sensit; haec est quae nulli non patuit; haec est, Marcia, quam pater tuus concupit; haec est, inquam, quae efficit ut nasci non sit supplicium, quae efficit ut non concidam aduersus minas casuum, ut seruare animum saluum ac potentem sui possim: habeo quod appellem.
20.3Orada çarmıhlar görüyorum, hem de tek türden değil, her birinin başka türlü yaptığı: kimi insanları baş aşağı asmış, kimi bir kazığı edep yerlerinden geçirmiş, kimi kolları bir çatal ağaca germiş; işkence iplerini görüyorum, kırbaçları görüyorum, her uzuv, her eklem için ayrı ayrı icat edilmiş aletleri görüyorum; ama ölümü de görüyorum. Orada kana susamış düşmanlar, kibirli vatandaşlar var; ama orada ölümü de görüyorum. Efendiden bıkınca tek bir adımla hürriyete geçmenin mümkün olduğu yerde kölelik ağır değildir. Hayat, seni ölümün iyiliği sayesinde değerli buluyorum.
Video istic cruces ne unius quidem generis sed aliter ab aliis fabricatas: capite quidam conuersos in terram suspendere, alii per obscena stipitem egerunt, alii brachia patibulo explicuerunt; uideo fidiculas, uideo uerbera, et ~membris singulis articulis~ singula ~docuerunt~ machinamenta: sed uideo et mortem. Sunt istic hostes cruenti, ciues superbi: sed uideo istic et mortem. Non est molestum seruire ubi, si dominii pertaesum est, licet uno gradu ad libertatem transire. Caram te, uita, beneficio mortis habeo.
20.4Zamanında gelen bir ölümün ne kadar iyilik taşıdığını, daha uzun yaşamanın ne kadar çok insana zarar verdiğini düşün. İmparatorluğun o süsünü ve dayanağını, Gnaeus Pompeius'u Napoli'de hastalık alıp götürseydi, Roma halkının tartışmasız önderi olarak ölüp gitmiş olacaktı; oysa şimdi kısacık bir sürenin eklenmesi onu doruğundan aşağı yuvarladı. Lejyonlarının gözü önünde kılıçtan geçirildiğini, ön safında senatonun bulunduğu o savaştan —kalanlar ne bahtsız!— komutanın kendisinin sağ çıktığını gördü; Mısırlı cellatı gördü ve galiplere bile dokunulmaz olan bedenini bir muhafıza teslim etti. Sağ kalsaydı bile kurtuluşundan pişmanlık duyacaktı; çünkü Pompeius'un bir kralın iyiliği sayesinde yaşamasından daha utanç verici ne olabilirdi?
Cogita quantum boni opportuna mors habeat, quam multis diutius uixisse nocuerit. Si Gnaeum Pompeium, decus istud firmamentumque imperii, Neapoli ualetudo abstulisset, indubitatus populi Romani princeps excesserat: at nunc exigui temporis adiectio fastigio illum suo depulit. Vidit legiones in conspectu suo caesas et ex illo proelio in quo prima acies senatus fuit — quam infelices reliquiae sunt! — ipsum imperatorem superfuisse; uidit Aegyptium carnificem et sacrosanctum uictoribus corpus satelliti praestitit, etiam si incolumis fuisset paenitentiam salutis acturus; quid enim erat turpius quam Pompeium uiuere beneficio regis?
20.5Marcus Cicero, vatanla birlikte kendisine de yöneltilen Catilina'nın hançerlerinden kurtulduğu o zaman ölseydi, devleti kurtarmış biri olarak, onun kurtarıcısı olarak ölürdü; hatta kızının cenazesinin ardından gitseydi, o zaman bile mutlu ölebilirdi. Vatandaşların başlarına çekilmiş kılıçları, öldürülenlerin mallarının katiller arasında bölüşülmesini —öyle ki insanlar kendi malları yüzünden öldürülüyordu—, konsüllerden kalma ganimetleri satan açık artırma mızrağını, devletçe ihaleye verilmiş cinayetleri, eşkıyalığı, savaşları, yağmaları, bunca Catilina'yı görmemiş olurdu.
M. Cicero si illo tempore quo Catilinae sicas deuitauit, quibus pariter cum patria petitus est, concidisset, liberata re publica seruator eius, si denique filiae suae funus secutus esset, etiamtunc felix mori potuit. Non uidisset strictos in ciuilia capita mucrones nec diuisa percussoribus occisorum bona, ut etiam de suo perirent, non hastam consularia spolia uendentem nec caedes locatas publice nec latrocinia, bella, rapinas, tantum Catilinarum.
20.6Marcus Cato'yu Kıbrıs'tan, kral mirasının düzenlenmesinden dönerken deniz yutsaydı, hatta iç savaşa ödenek olacak, getirmekte olduğu o parayla birlikte yutsaydı, ona iyilik edilmiş olmaz mıydı? En azından şu kanaati yanında götürmüş olurdu: kimse Cato'nun önünde suç işlemeye cesaret edemez. Oysa şimdi pek az yılın eklenmesi, yalnız kendi hürriyeti için değil devletin hürriyeti için de doğmuş bu adamı Caesar'dan kaçmaya, Pompeius'un ardından gitmeye zorladı.
Öyleyse zamansız ölüm ona hiçbir kötülük getirmedi; tersine, bütün kötülüklere katlanmaktan onu kurtardı.
M. Catonem si a Cypro et hereditatis regiae dispensatione redeuntem mare deuorasset uel cum illa ipsa pecunia quam adferebat ciuili bello stipendium, nonne illi bene actum foret? Hoc certe secum tulisset, neminem ausurum coram Catone peccare: nunc annorum adiectio paucissimorum uirum libertati non suae tantum sed publicae natum coegit Caesarem fugere, Pompeium sequi. Nihil ergo illi mali inmatura mors attulit: omnium etiam malorum remisit patientiam.
21.1"Yine de çok çabuk, zamansız öldü." Önce onun hayatta kaldığını farz et; bir insanın en fazla ne kadar ilerleyebileceğini hesapla: ne eder? Pek kısa bir süre için dünyaya gelmiş, yerimizi çok geçmeden gelene bırakacak kimseler olarak, içine düştüğümüz bu konak yerine bakıyoruz. Neden ömürlerimizden söz ediyorum, ki zaman onları inanılmaz bir hızla yuvarlayıp götürüyor? Şehirlerin yüzyıllarını say: eskilikleriyle övünenlerin bile ne kadar kısa ayakta kaldığını göreceksin. İnsana ait her şey kısa ve geçicidir, sonsuz zamanın hiçbir parçasını kaplamaz.
'Nimis tamen cito perit et inmaturus.' Primum puta illi superfuisse — comprende quantum plurimum procedere homini licet: quantum est? Ad breuissimum tempus editi, cito cessuri loco uenienti inpactum hoc prospicimus hospitium. De nostris aetatibus loquor, quas incredibili celeritate ~conuoluit~? Computa urbium saecula: uidebis quam non diu steterint etiam quae uetustate gloriantur. Omnia humana breuia et caduca sunt et infiniti temporis nullam partem occupantia.
21.2Bütünle karşılaştırınca bu yeryüzünü şehirleriyle, milletleriyle, ırmaklarıyla, denizin çevresiyle bir nokta sayarız; bütün zamanla karşılaştırılırsa ömrümüz bir noktadan da küçük bir pay tutar; çünkü zamanın ölçüsü evrenin ölçüsünden büyüktür, evren kendini zamanın alanı içinde defalarca yeniden ölçtüğüne göre. Öyleyse, ne kadar uzarsa uzasın hiçlikten pek uzak olmayacak bir şeyi uzatmanın ne önemi var? Yaşadığımız süre ancak tek bir şekilde çoktur: yetiyorsa.
Terram hanc cum urbibus populisque et fluminibus et ambitu maris puncti loco ponimus ad uniuersa referentes: minorem portionem aetas nostra quam puncti habet, si omni tempori comparetur, cuius maior est mensura quam mundi, utpote cum ille se intra huius spatium totiens remetiatur. Quid ergo interest id extendere cuius quantumcumque fuerit incrementum non multum aberit a nihilo? Vno modo multum est quod uiuimus, si satis est.
21.3Bana çok uzun yaşamış, yaşlılıklarıyla hatırlanan adamların adlarını sayabilir, yüz on yılları gözden geçirebilirsin; ama zihnini bütün zamana saldığında, birinin ne kadar yaşadığına bakıp bunu ne kadar yaşamadığıyla karşılaştırırsan, en kısa ömürle en uzun ömür arasında hiçbir fark kalmaz.
Licet mihi uiuaces et in memoriam traditae senectutis uiros nomines, centenos denosque percenseas annos: cum ad omne tempus dimiseris animum, nulla erit illa breuissimi longissimique aeui differentia, si inspecto quanto quis uixerit spatio comparaueris quanto non uixerit.
21.4Sonra, oğlun kendisi için zamanında öldü: yaşaması gereken kadar yaşadı, ona artık kalan bir şey yoktu. İnsanlar için tek bir yaşlılık yoktur, hayvanlar için de olmadığı gibi: kimilerini on dört yıl içinde yorup bitirir; insan için ilk çağ olan, onlar için en uzun ömürdür. Herkese farklı bir yaşama gücü verilmiştir. Kimse çok erken ölmez, çünkü yaşadığından uzun yaşamayacaktı.
Deinde sibi maturus decessit; uixit enim quantum debuit uiuere, nihil illi iam ultra supererat. Non una hominibus senectus est, ut ne animalibus quidem: intra quattuordecim quaedam annos defetigauit, et haec illis longissima aetas est quae homini prima; dispar cuique uiuendi facultas data est. Nemo nimis cito moritur, quia uicturus diutius quam uixit non fuit.
21.5Herkesin sınırı çakılmıştır: konduğu yerde hep kalacak, ne özen ne nüfuz onu daha öteye götürebilecek. Şöyle bil: onu bir tasarının gereği olarak kaybettin. O kendi payını aldı ve
kendisine verilen ömrün sınırına vardı.
Fixus est cuique terminus: manebit semper ubi positus est nec illum ulterius diligentia aut gratia promouebit. Sic habe, te illum [ulterius diligentiam] ex consilio perdidisse: tulit suum metasque dati peruenit ad aeui.
21.6Öyleyse kendine "Daha uzun yaşayabilirdi" diye yük bindirmen için bir sebep yok. Onun hayatı yarıda kesilmedi; rastlantı hiçbir zaman yılların arasına girmez. Herkese vaat edilmiş olan ödenir; kader kendi yolunda yürür, bir kez vaat ettiğine ne bir şey ekler ne ondan bir şey eksiltir. Dilekler de çabalar da boşunadır: herkes ilk gününün kendisine yazdığı kadarına sahip olacak. Işığı ilk gördüğü günden beri ölüm yoluna girmişti, kaderine gitgide yaklaşıyordu; gençliğine eklenen yıllar hayatından eksiliyordu.
Non est itaque quod sic te oneres: 'potuit diutius uiuere'. Non est interrupta eius uita nec umquam se annis casus intericit. Soluitur quod cuique promissum est; eunt uia sua fata nec adiciunt quicquam nec ex promisso semel demunt. Frustra uota ac studia sunt: habebit quisque quantum illi dies primus adscripsit. Ex illo quo primum lucem uidit iter mortis ingressus est accessitque fato propior et illi ipsi qui adiciebantur adulescentiae anni uitae detrahebantur.
21.7Hepimiz şu yanılgı içindeyiz: ölüme yalnız yaşlıların, beli bükülmüş olanların doğru gittiğini sanıyoruz; oysa bebeklik de gençlik de, her yaş insanı oraya sürükler. Kader kendi işini görür: ölümümüzü hissetmemizi elimizden alır; ölüm de daha kolay sinsice sokulsun diye hayat adının altında saklanır: bebekliği çocukluk kendine dönüştürür, çocukluğu ergenlik; genci yaşlı alıp götürür. İyi hesaplarsan, büyümenin kendisi bir kayıptır.
In hoc omnes errore uersamur, ut non putemus ad mortem nisi senes inclinatosque iam uergere, cum illo infantia statim et iuuenta, omnis aetas ferat. Agunt opus suum fata: nobis sensum nostrae necis auferunt, quoque facilius obrepat, mors sub ipso uitae nomine latet: infantiam in se pueritia conuertit, pueritiam pubertas, iuuenem senex abstulit. Incrementa ipsa, si bene computes, damna sunt.
22.1Marcia, oğlunun yaşayabileceği kadar uzun yaşamadığından mı yakınıyorsun? Daha uzun yaşamasının onun işine gelip gelmeyeceğini, yoksa bu ölümle onun iyiliğinin mi gözetildiğini nereden biliyorsun? Bugün işleri o kadar iyi yerleşmiş, sağlam temele oturmuş birini bulabilir misin ki zaman ilerledikçe korkacak hiçbir şeyi olmasın? İnsana ait şeyler sallanır, akıp gider; hayatımızın hiçbir kısmı, en çok hoşa giden kısmı kadar korunmasız ve kırılgan değildir. Bu yüzden en mutlular için ölüm dilenecek bir şeydir; çünkü şeylerin bu kadar kararsızlığı ve karışıklığı içinde geçip gitmiş olandan başka kesin bir şey yoktur.
Quereris, Marcia, non tam diu filium tuum uixisse quam potuisset? Vnde enim scis an diutius illi expedierit uiuere, an illi hac morte consultum sit? Quemquam inuenire hodie potes cuius res tam bene positae fundataeque sint ut nihil illi procedente tempore timendum sit? Labant humana ac fluunt neque ulla pars uitae nostrae tam obnoxia aut tenera est quam quae maxime placet, ideoque felicissimis optanda mors est, quia in tanta inconstantia turbaque rerum nihil nisi quod praeterit certum est.
22.2Kim sana oğlunun o pek güzel bedeninin —sefahate düşkün bir şehrin gözleri önünde en büyük edep titizliğiyle korunmuş o bedenin— bunca hastalıktan kurtulup güzelliğinin süsünü yaşlılığa kadar bozulmadan taşıyabileceğine kefil olabilir? Ruhun bin türlü lekesini düşün: dürüst yaradılışlar gençliklerinde uyandırdıkları umudu yaşlılığa kadar taşımamış, çoğu zaman bozulup yoldan çıkmışlardır: ya geç gelen ve bu yüzden daha çirkin olan bir sefahat onlara saldırmış, parlak başlangıçlarını lekelemeye başlamıştır, ya da bütünüyle meyhaneye ve midelerine kapanmışlar, en büyük dertleri ne yiyip ne içecekleri olmuştur.
Quis tibi recipit illud fili tui pulcherrimum corpus et summa pudoris custodia inter luxuriosae urbis oculos conseruatum potuisse tot morbos ita euadere ut ad senectutem inlaesum perferret formae decus? Cogita animi mille labes; neque enim recta ingenia qualem in adulescentia spem sui fecerant usque in senectutem pertulerunt, sed interuersa plerumque sunt: aut sera eoque foedior luxuria inuasit coepitque dehonestare speciosa principia, aut in popinam uentremque procubuerunt toti summaque illis curarum fuit quid essent, quid biberent.
22.3Buna yangınları, yıkıntıları, gemi kazalarını, diri insanların kemiklerini ayıklayan, ellerini bütünüyle bağırsaklara daldıran, utanılacak yerleri tek bir acıyla da tedavi etmeyen hekimlerin parçalayışlarını ekle; bundan sonra sürgünü (oğlun Rutilius'tan daha suçsuz değildi), zindanı (Sokrates'ten daha bilge değildi), kendi isteğiyle açılmış bir yarayla delinmiş göğsü (Cato'dan daha temiz ahlâklı değildi). Bunları gözden geçirince anlayacaksın ki, kendilerini hayatın böyle bir bedeli beklediği için tabiatın çabucak güvenli bir yere aldığı kişilere en iyi davranılmıştır. İnsan hayatı kadar aldatıcı, kadar sinsi bir şey yoktur: doğrusu, bilmeyenlere verilmeseydi kimse onu kabul etmezdi. Bu yüzden en mutlu şey hiç doğmamaksa, ona en yakın olan, sanırım, kısa bir ömür sürüp çabucak eski bütünlüğüne kavuşmaktır.
Adice incendia ruinas naufragia lacerationesque medicorum ossa uiuis legentium et totas in uiscera manus demittentium et non per simplicem dolorem pudenda curantium; post haec exilium (non fuit innocentior filius tuus quam Rutilius), carcerem (non fuit sapientior quam Socrates), uoluntario uulnere transfixum pectus (non fuit sanctior quam Cato): cum ista perspexeris, scies optime cum iis agi quos natura, quia illos hoc manebat uitae stipendium, cito in tutum recepit. Nihil est tam fallax quam uita humana, nihil tam insidiosum: non mehercules quisquam illam accepisset, nisi daretur ignorantibus. Itaque si felicissimum est non nasci, proximum est, puto, breui aetate defunctos cito in integrum restitui.
22.4Seianus'un babanı kendi yanaşması Satrius Secundus'a bahşiş gibi verdiği o en acı zamanı göz önüne getir. Seianus ona, serbestçe söylenmiş bir iki sözü yüzünden kızgındı: baban, Seianus'un boynumuza konmakla kalmayıp oraya çıkıp oturmasına sesini çıkarmadan katlanamamıştı. Seianus için, yanmış olan ve Caesar'ın onarttığı Pompeius tiyatrosuna konacak bir heykel kararlaştırılıyordu: Cordus o zaman "Tiyatro şimdi gerçekten yok oluyor" diye haykırdı.
Propone illud acerbissimum tibi tempus, quo Seianus patrem tuum clienti suo Satrio Secundo congiarium dedit. Irascebatur illi ob unum aut alterum liberius dictum, quod tacitus ferre non potuerat Seianum in ceruices nostras ne inponi quidem sed escendere. Decernebatur illi statua in Pompei theatro ponenda, quod exustum Caesar reficiebat: exclamauit Cordus tunc uere theatrum perire.
22.5Ne yani, Gnaeus Pompeius'un küllerinin üstüne Seianus'un dikilmesine, o pek büyük komutanın anıtında hain bir askerin kutsanmasına insan çatlamaz mıydı? Suçlama imzalanır ve Seianus'un, yalnız kendisine uysal, herkese karşı vahşi olsunlar diye insan kanıyla beslediği o pek azgın köpekler, adamın çevresinde havlamaya başlar.
Quid ergo? non rumperetur supra cineres Cn. Pompei constitui Seianum et in monumentis maximi imperatoris consecrari perfidum militem? ~Consecratur~ subscriptio, et acerrimi canes, quos ille, ut sibi uni mansuetos, omnibus feros haberet, sanguine humano pascebat, circumlatrare hominem ~etiam illum imperiatum~ incipiunt.
22.6Ne yapacaktı? Yaşamak isterse Seianus'a, ölmek isterse kızına yalvarması gerekiyordu; ikisi de yumuşamazdı. Kızını aldatmaya karar verdi. Gücünü biraz daha kırmak için banyo yaptı, yemek yiyecekmiş gibi odasına çekildi, köleleri gönderdikten sonra yemiş gibi görünmek için yemeğin bir kısmını pencereden attı; sonra da odasında yeterince yemiş gibi akşam yemeğine dokunmadı. İkinci ve üçüncü gün de aynısını yaptı; dördüncü gün bedeninin zayıflığı onu ele veriyordu. Bunun üzerine sana sarılıp "Çok sevgili kızım," dedi, "bütün hayatım boyunca senden gizlediğim tek şey bu: ölüm yoluna girdim, şimdi neredeyse yarısındayım; beni geri çağırmamalısın, çağıramazsın da." Ve bütün ışığın kesilmesini emredip kendini karanlığa gömdü.
Quid faceret? Si uiuere uellet, Seianus rogandus erat, si mori, filia, uterque inexorabilis: constituit filiam fallere. Vsus itaque balineo quo plus uirium poneret, in cubiculum se quasi gustaturus contulit et dimissis pueris quaedam per fenestram, ut uideretur edisse, proiecit; a cena deinde, quasi iam satis in cubiculo edisset, abstinuit. Altero quoque die et tertio idem fecit; quartus ipsa infirmitate corporis faciebat indicium. Complexus itaque te, 'carissima' inquit 'filia et hoc unum tota celata uita, iter mortis ingressus sum et iam medium fere teneo; reuocare me nec debes nec potes.' Atque ita iussit lumen omne praecludi et se in tenebras condidit.
22.7Kararı duyulunca herkes sevindi, çünkü en açgözlü kurtların ağzından av kurtarılıyordu. Suçlayıcılar Seianus'un kışkırtmasıyla konsüllerin kürsüsüne başvurdular, Cordus'un ölmekte olduğundan yakındılar; kendi zorladıkları şeyi engellemek istiyorlardı: Cordus'un ellerinden kaçtığını o kadar açık görüyorlardı. Tartışılan büyük bir meseleydi: sanıklar ölme hakkını yitirecek miydi? Bu tartışılırken, suçlayıcılar ikinci kez başvururken, o kendi kendini çoktan beraat ettirmişti.
Cognito consilio eius publica uoluptas erat, quod e faucibus auidissimorum luporum educeretur praeda. Accusatores auctore Seiano adeunt consulum tribunalia, queruntur mori Cordum, ut interpellarent quod coegerant: adeo illis Cordus uidebatur effugere. Magna res erat in quaestione, an mortis
22.8Görüyor musun, Marcia, haksız zamanların ne büyük altüst oluşları beklenmedik anda insanın üstüne çöker? Yakınlarından biri ölmek zorunda kaldı diye mi ağlıyorsun? Neredeyse ölmesine bile izin verilmiyordu!
Videsne, Marcia, quantae iniquorum temporum uices ex inopinato ingruant? Fles, quod alicui tuorum mori necesse fuit? Paene non licuit!
23.1Geleceğin hep belirsiz, kötüye gidişinin ise daha kesin olmasının yanı sıra, insanlar arasındaki hayattan erken salıverilen ruhlar için yukarıdakilere giden yol en kolay yoldur; çünkü pek az tortu, pek az ağırlık sürüklemişlerdir. Katılaşmadan, dünyevî olanı derinlerine almadan kurtuldukları için daha hafif olarak kaynaklarına uçar, üzerlerine bulaşmış kiri pası daha kolay yıkarlar.
Praeter hoc quod omne futurum incertum est et ad deteriora certius, facillimum ad superos iter est animis cito ab humana conuersatione dimissis; minimum enim faecis, ponderis traxerunt. Ante quam obdurescerent et altius terrena conciperent liberati leuiores ad originem suam reuolant et facilius quicquid est illud obsoleti inlitique eluunt.
23.2Büyük yaradılışlı ruhlar bedende kalmaktan hiç hoşlanmaz; çıkıp kurtulmaya can atar, bu darlığa zor katlanırlar; her yeri dolaşırlar, yücedirler, insana ait şeylere yukarıdan bakmaya alışmışlardır. Platon'un şöyle haykırması bundandır: bilgenin ruhu bütünüyle ölüme yönelir; bunu ister, bunu düşünür, dışarıya uzanırken hep bu arzuyla sürüklenir.
Nec umquam magis ingenis cara in corpore mora est; exire atque erumpere gestiunt, aegre has angustias ferunt, uagi per omne, sublimes et ex alto adsueti humana despicere. Inde est quod Platon clamat: sapientis animum totum in mortem prominere, hoc uelle, hoc meditari, hac semper cupidine ferri in exteriora tendentem.
23.3Ya sen Marcia, bir gençte yaşlı basiretini, bütün hazları yenmiş, kusurlarından arınmış, kötülük bilmeyen bir ruhu, açgözlülük olmadan zenginliği, hırs olmadan makamları, sefahat olmadan hazları arayan birini görürken, onun sağ salim uzun süre senin olabileceğini mi sanıyordun? Doruğa ulaşan her şey sona yakındır. Kemale ermiş fazilet kendini koparıp gözlerden uzaklaştırır; ilk çağda olgunlaşan şeyler son çağı beklemez.
Quid? tu, Marcia, cum uideres senilem in iuuene prudentiam, uictorem omnium uoluptatium animum, emendatum, carentem uitio, diuitias sine auaritia, honores sine ambitione, uoluptates sine luxuria adpetentem, diu tibi putabas illum sospitem posse contingere? Quicquid ad summum peruenit, ab exitu prope est. Eripit se aufertque ex oculis perfecta uirtus, nec ultimum tempus expectant quae in primo maturuerunt.
23.4Ateş ne kadar parlak yanarsa o kadar çabuk söner; ağır ve zor tutuşan bir yakıta verilmiş, dumana boğulmuş, kirli bir ışıkla parlayan ateş daha uzun ömürlüdür; çünkü onu cimrice besleyen sebep, onu tutan sebeptir. Yaradılışlar da böyledir: ne kadar parlaklarsa o kadar kısa sürerler; çünkü büyümeye yer kalmayınca batış yakındır.
Ignis quo clarior fulsit, citius extinguitur; uiuacior est, qui cum lenta ac difficili materia commissus fumoque demersus ex sordido lucet; eadem enim detinet causa, quae maligne alit. Sic ingenia quo inlustriora, breuiora sunt; nam ubi incremento locus non est, uicinus occasus est.
23.5Fabianus, babalarımızın da gördüğü bir şeyi anlatır: Roma'da kocaman bir adam boyunda bir çocuk varmış; ama bu çocuk çok geçmeden ölmüş ve aklı başında hiç kimse onun yakında öleceğini önceden söylemeden edememiş; çünkü önden kaptığı yaşa varamazdı. Böyledir: aşırı erken olgunluk yaklaşan ölümün işaretidir; büyüme tükenince son yaklaşır.
Fabianus ait, id quod nostri quoque parentes uidere, puerum Romae fuisse statura ingentis uiri; sed hic cito decessit, et moriturum breui nemo prudens non ante dixit; non poterat enim ad illam aetatem peruenire, quam praeceperat. Ita est: indicium imminentis exitii nimia maturitas est; adpetit finis ubi incrementa consumpta sunt.
24.1Onu yıllarına göre değil faziletlerine göre değerlendirmeye başla: yeterince uzun yaşadı. Babasız kaldıktan sonra on dört yaşına kadar vasilerin bakımında, ama her zaman annesinin koruması altında büyüdü. Kendi evi olduğu hâlde seninkini bırakmak istemedi; çocukların baba evine bile zor katlandığı bir yaşta annesiyle birlikte yaşamayı sürdürdü. Boyuyla, güzelliğiyle, sağlam bedeniyle ordugâh için doğmuş bir delikanlı olduğu hâlde, senden ayrılmamak için askerliği reddetti.
Incipe uirtutibus illum, non annis aestimare; satis diu uixit. Pupillus relictus sub tutorum cura usque ad quartum decimum annum fuit, sub matris tutela semper. Cum haberet suos penates, relinquere tuos noluit et in materno contubernio, cum uix paternum liberi ferant, perseuerauit. Adulescens statura, pulchritudine, certo corporis robore castris natus militiam recusauit, ne a te discederet.
24.2Marcia, ayrı evlerde oturan annelerin çocuklarını ne kadar seyrek gördüklerini hesapla; oğulları orduda olan annelerin bunca yılı kaybettiklerini, o yılları kaygı içinde geçirdiklerini düşün: hiçbir şey kaybetmediğin bu sürenin ne kadar geniş olduğunu anlayacaksın. Gözünün önünden hiç ayrılmadı; olağanüstü bir yeteneğin çalışmalarını senin gözlerinin önünde biçimlendirdi; birçok kişinin ilerlemesini sessizliğe gömen utangaçlık engel olmasaydı, dedesine denk olacaktı.
Computa, Marcia, quam raro liberos uideant quae in diuersis domibus habitant; cogita tot illos perire annos matribus et per sollicitudinem exigi, quibus filios in exercitu habent: scies multum patuisse hoc tempus, ex quo nil perdidisti. Numquam e conspectu tuo recessit; sub oculis tuis studia formauit excellentis ingeni et aequaturi auum, nisi obstitisset uerecundia, quae multorum profectus silentio pressit.
24.3Erkekleri baştan çıkaran bunca kadının arasında pek ender güzellikte bir delikanlı olduğu hâlde hiçbirinin umuduna kendini açmadı; bazılarının küstahlığı onu sınamaya kadar vardığında, sanki günah işlemiş gibi beğenilmiş olmaktan kızardı. Ahlâkının bu temizliğiyle, daha pek küçükken rahipliğe layık görüldü; elbette annesinin desteğiyle, ama annesinin desteği de ancak iyi bir aday için işe yarardı.
Adulescens rarissimae formae in tam magna feminarum turba uiros corrumpentium nullius se spei praebuit, et cum quarundam usque ad temptandum peruenisset improbitas, erubuit quasi peccasset, quod placuerat. Hac sanctitate morum effecit, ut puer admodum dignus sacerdotio uideretur, materna sine dubio suffragatione, sed ne mater quidem nisi pro bono candidato ualuisset.
24.4Bu faziletleri seyrederek oğlunu bağrında taşır gibi taşı! Şimdi o sana daha çok vakit ayırıyor, şimdi onu senden uzaklaştıracak hiçbir şey yok; sana artık hiçbir zaman ne kaygı ne keder olacak. Böyle iyi bir oğuldan acı çekebileceğin tek şey vardı, onu çektin; geri kalan her şey felaketlerin elinden kurtulmuş, hazla doludur; yeter ki oğlundan yararlanmayı bil, yeter ki onda en değerli olanın ne olduğunu anla.
Harum contemplatione uirtutum filium gere quasi sinu! Nunc ille tibi magis uacat, nunc nihil habet, quo auocetur; numquam tibi sollicitudini, numquam maerori erit. Quod unum ex tam bono filio poteras dolere, doluisti; cetera, exempta casibus, plena uoluptatis sunt, si modo uti filio scis, si modo quid in illo pretiosissimum fuerit intellegis.
24.5Yok olan yalnızca oğlunun görüntüsü, ona pek de benzemeyen bir tasvir; kendisi ise sonsuzdur ve şimdi daha iyi bir durumdadır, yabancı yüklerden soyunmuş, kendi kendine bırakılmıştır. Çevremizi saran, gördüğün bu şeyler —kemikler, sinirler, üstümüzü örten deri, yüz, hizmet eden eller ve içine sarıldığımız öbür şeyler— ruhların zincirleri ve karanlıklarıdır. Ruh bunların altında ezilir, boğulur, kirlenir, gerçek olandan, kendisine ait olandan uzak tutulup sahte olanın içine atılır. Bu ağır etle bütün savaşı, aşağı çekilip batmamak içindir; indiği yere doğru çabalar. Orada onu sonsuz bir dinlenme bekler: karışık ve kaba olandan kurtulmuş olarak saf ve berrak olanı seyreder.
Imago dumtaxat fili tui perit et effigies non simillima; ipse quidem aeternus meliorisque nunc status est, despoliatus oneribus alienis et sibi relictus. Haec quae uides circumdata nobis, ossa neruos et obductam cutem uultumque et ministras manus et cetera quibus inuoluti sumus, uincula animorum tenebraeque sunt. Obruitur his, offocatur, inficitur, arcetur a ueris et suis in falsa coiectus. Omne illi cum hac graui carne certamen est, ne abstrahatur et sidat; nititur illo, unde demissus est. Ibi illum aeterna requies manet ex confusis crassisque pura et liquida uisentem.
25.1Bu yüzden oğlunun mezarına koşman için bir sebep yok: orada onun en kötü, kendisine en çok sıkıntı veren parçaları yatıyor, kemikler ve küller; bunlar onun parçası değildir, giysiler ve bedenin öbür örtüleri nasıl değilse. O bütün olarak, yeryüzünde kendinden hiçbir şey bırakmadan kaçtı, bütünüyle gitti. Bir süre üstümüzde oyalandı, arındı, ona yapışmış kusurları ve ölümlü hayatın bütün pasını üstünden silkip attı; sonra yücelere kaldırılıp bahtiyar ruhlar arasında koşuyor. Onu kutsal bir topluluk karşıladı: Scipiolar, Catolar ve hayatı hor görüp ölümün iyiliğiyle hürriyete kavuşanların arasında baban, Marcia.
Proinde non est quod ad sepulcrum fili tui curras; pessima eius et ipsi molestissima istic iacent, ossa cineresque, non magis illius partes quam uestes aliaque tegimenta corporum. Integer ille nihilque in terris relinquens sui fugit et totus excessit; paulumque supra nos commoratus, dum expurgatur et inhaerentia uitia situmque omnem mortalis aeui excutit, deinde ad excelsa sublatus inter felices currit animas. Excepit illum coetus sacer, Scipiones Catonesque, interque contemptores uitae et ueneficio liberos parens tuus, Marcia.
25.2Baban —gerçi orada herkes herkesle akrabadır— yeni ışığa sevinen torununu yanına alıyor, ona yakındaki yıldızların yollarını öğretiyor; tahmine göre değil, her şeyi gerçekten bilerek, onu seve seve tabiatın sırlarına götürüyor. Bilinmeyen şehirleri gösteren bir rehber konuğuna nasıl hoş gelirse, göksel şeylerin sebeplerini soran torununa da aileden bir yorumcu olarak öyle hoş geliyor. Bakışını yeryüzünün derinliklerine salmasını söylüyor; çünkü geride bırakılanlara yukarıdan bakmak insanın hoşuna gider.
Ille nepotem suum — quamquam illic omnibus omne cognatum est — applicat sibi noua luce gaudentem et uicinorum siderum meatus docet, nec ex coniectura sed omnium ex uero peritus in arcana naturae libens ducit; utque ignotarum urbium monstrator hospiti gratus est, ita sciscitanti caelestium causas domesticus interpres. Et in profunda terrarum permittere aciem iubet; iuuat enim ex alto relicta respicere.
25.3Öyleyse Marcia, babanın ve oğlunun gözleri önündeymişsin gibi davran; tanıdığın o insanların değil, çok daha yüce olan, en yükseğe yerleşmiş o varlıkların gözleri önünde. Alçak ya da bayağı bir şey düşünmekten, daha iyiye dönüşmüş yakınlarına ağlamaktan utan! Onlar sonsuz şeylerin hür ve engin alanlarına salıverildiler; aralarına giren denizler, yüksek dağlar, geçit vermeyen vadiler, belirsiz Syrtis sığlıkları onları ayırmıyor: orada her şey düzdür; onlar kolayca hareket eder, engelsizdir, birbirlerine açıktırlar ve yıldızların arasına karışmışlardır.
Sic itaque te, Marcia, gere, tamquam sub oculis patris filique posita, non illorum, quos noueras, sed tanto excelsiorum et in summo locatorum. Erubesce quicquam humile aut uolgare cogitare et mutatos in melius tuos flere! Aeternarum rerum per libera et uasta spatia dimissi sunt; non illos interfusa maria discludunt nec altitudo montium aut inuiae ualles aut incertarum uada Syrtium: omnia ibi plana et ex facili mobiles et expediti et in uicem peruii sunt intermixtique sideribus.
26.1Öyleyse Marcia, senin yanında, senin oğlunun yanında olduğu kadar saygınlığı olan babanın o göksel kaleden konuştuğunu düşün; iç savaşlara ağladığı, sürgün listeleri yapanları sonsuza dek kendisi listeye yazdığı o dehasıyla değil, kendisi ne kadar yüceldiyse o kadar yükselmiş bir dehayla şöyle diyor:
Puta itaque ex illa arce caelesti patrem tuum Marcia, cui tantum apud te auctoritatis erat quantum tibi apud filium tuum, non illo ingenio, quo ciuilia bella defleuit, quo proscribentis in aeternum ipse proscripsit, sed tanto elatiore, quanto est ipse sublimior, dicere:
26.2"Kızım, bu kadar uzun bir keder seni neden tutuyor? Hakikat hakkında neden bu kadar büyük bir bilgisizlik içindesin, öyle ki ev bütünlüğünü korurken kendisi de bozulmadan atalarına kavuştu diye oğluna haksızlık edildiğine hükmediyorsun? Talihin her şeyi ne büyük fırtınalarla altüst ettiğini bilmiyor musun? Onunla en az alışverişi olanlardan başka hiç kimseye iyi ve kolay davranmadığını bilmiyor musun? Ölüm onları üstlerine gelen kötülüklerden daha erken çekip alsaydı en mutlu olacak kralların adlarını mı sayayım sana? Yoksa ömürlerinden biraz kısaltırsan büyüklüklerinden hiçbir şey eksilmeyecek Romalı komutanları mı? Yoksa bir askerin kılıç darbesine boyunlarını uzatıp eğilmiş en soylu, en ünlü adamları mı?
'Cur te, filia, tam longa tenet aegritudo? Cur in tanta ueri ignoratione uersaris, ut inique actum cum filio tuo iudices, quod integro domus statu integer ipse se ad maiores recepit suos? Nescis quantis fortuna procellis disturbet omnia? Quam nullis benignam facilemque se praestiterit, nisi qui minimum cum illa contraxerant? Regesne tibi nominem felicissimos futuros, si maturius illos mors instantibus subtraxisset malis? an Romanos duces, quorum nihil magnitudini deerit, si aliquid aetati detraxeris? an nobilissimos uiros clarissimosque ad ictum militaris gladi composita ceruice curuatos?
26.3Babana ve dedene bak: deden yabancı bir katilin keyfine düştü; ben ise kimseye kendi üzerimde hiçbir hak tanımadım, yemekten kendimi alıkoyarak yazılarımda göründüğüm kadar büyük bir ruha sahip olduğumu gösterdim. Neden bizim evimizde en mutlu ölenin yası en uzun tutuluyor? Hepimiz bir araya geliyoruz ve derin bir gecenin içinde olmadığımız için görüyoruz ki sizin yanınızda, sandığınız gibi, dilenecek hiçbir şey yok, yüce bir şey yok, parlak bir şey yok; her şey alçak, ağır, kaygılı ve bizim ışığımızın ne kadarcık bir parçasını görebiliyor!
Respice patrem atque auum tuum: ille in alieni percussoris uenit arbitrium; ego nihil in me cuiquam permisi et cibo prohibitus ostendi tam magno me quam uidebar animo scripsisse. Cur in domo nostra diutissime lugetur qui felicissime moritur? Coimus omnes in unum uidemusque non alta nocte circumdati nil apud uos, ut putatis, optabile, nil excelsum, nil splendidum, sed humilia cuncta et grauia et anxia et quotam partem luminis nostri cernentia!
26.4Burada hiçbir silahın karşılıklı çarpışmalarla kudurmadığını, filoların filolarla parçalanmadığını, akraba katilliklerinin ne uydurulduğunu ne tasarlandığını, forumların günler boyu davalarla gürlemediğini, hiçbir şeyin karanlıkta kalmadığını, zihinlerin, yüreklerin açık, hayatın herkesin önünde, ortada olduğunu, bütün geçmiş ve gelecek çağların göz önünde durduğunu söylememe ne gerek var?
Quid dicam nulla hic arma mutuis furere concursibus nec classes classibus frangi nec parricidia aut fingi aut cogitari nec fora litibus strepere dies perpetuos, nihil in obscuro, detectas mentes et aperta praecordia et in publico medioque uitam et omnis aeui prospectum uenientiumque?
26.5Bir zamanlar dünyanın bir ucunda, pek az kişi arasında olup bitenleri, tek bir çağın işlerini derlemek hoşuma giderdi. Burada bunca yüzyılı, çağların dokusunu, sırasını, ne kadar yıl varsa hepsini görmek mümkün; yükselecek, yıkılacak krallıkları, büyük şehirlerin düşüşünü, denizin yeni yollarını önceden görmek mümkün.
'Iuuabat unius me saeculi facta componere in parte ultima mundi et inter paucissimos gesta. Tot saecula, tot aetatium contextum, seriem, quicquid annorum est, licet uisere; licet surrectura, licet ruitura regna prospicere et magnarum urbium lapsus et maris nouos cursus.
26.6Özlemine ortak bir yazgı teselli olabiliyorsa, bil ki: hiçbir şey durduğu yerde durmayacak, eskilik her şeyi yere serip kendisiyle birlikte götürecek. Yalnız insanlarla değil —onlar talihin kudretinin ne kadarcık bir parçası ki?— yerlerle, bölgelerle, evrenin parçalarıyla oynayacak. Koca dağları yerle bir edecek, başka yerlerde yeni kayaları yükseklere itecek; denizleri yutacak, ırmakları saptıracak, milletlerin alışverişini koparıp insan soyunun ortaklığını ve birlikteliğini çözecek; başka yerlerde şehirleri kocaman yarıklarla yutturacak, depremlerle sarsacak, derinlerden veba buharları gönderecek, oturulan her yeri sellerle örtecek, dünya sular altında kalınca bütün canlıları öldürecek, büyük ateşlerle ölümlü olan her şeyi kavurup yakacak. Ve evrenin kendini yenilemek için söneceği zaman gelince, bu şeyler kendi güçleriyle birbirini yok edecek, yıldızlar yıldızlara çarpacak ve bütün madde alev alınca, şimdi düzen içinde parlayan her şey tek bir ateşte yanacak.
Nam si tibi potest solacio esse desideri tui commune fatum, nihil quo stat loco stabit, omnia sternet abducetque secum uetustas. Nec hominibus solum (quota enim ista fortuitae potentiae portio est?), sed locis, sed regionibus, sed mundi partibus ludet. Totos supprimet montes et alibi rupes in altum nouas exprimet; maria sorbebit, flumina auertet et commercio gentium rupto societatem generis humani coetumque dissoluet; alibi hiatibus uastis subducet urbes, tremoribus quatiet et ex infimo pestilentiae halitus mittet et inundationibus quicquid habitatur obducet necabitque omne animal orbe submerso et ignibus uastis torrebit incendetque mortalia. Et cum tempus aduenerit, quo se mundus renouaturus extinguat, uiribus ista se suis caedent et sidera sideribus incurrent et omni flagrante materia uno igni quicquid nunc ex disposito lucet ardebit.
26.7Biz de, sonsuz olanı pay olarak almış bahtiyar ruhlar, tanrıya bunları yeniden kurmak uygun göründüğünde, her şey çökerken o muazzam yıkıma küçük bir ek olarak eski unsurlara döneceğiz."
Nos quoque felices animae et aeterna sortitae, cum deo uisum erit iterum ista moliri, labentibus cunctis et ipsae parua ruinae ingentis accessio in antiqua elementa uertemur.'