Seneca
Mutlu Hayat Üzerine
De vita beata
1.1Gallio kardeşim, herkes mutlu yaşamak ister; ama hayatı mutlu kılan şeyin ne olduğunu iyice görmeye gelince gözleri kararır. Mutlu hayata ulaşmak o kadar kolay değildir ki insan, yoldan bir kez saptıysa, ona ne kadar hızla koşarsa ondan o kadar uzaklaşır; yol ters yöne götürdüğünde hızın kendisi daha büyük bir uzaklığın sebebi olur.
Bu yüzden önce neyi istediğimizi önümüze koymalıyız; sonra oraya en hızlı hangi yoldan varabileceğimize bakınmalıyız. Yolun kendisinde, doğru bir yolsa, her gün ne kadar yol alındığını, tabiî arzumuzun bizi ittiği şeye ne kadar yaklaştığımızı anlayacağız.
Viuere, Gallio frater, omnes beate uolunt, sed ad peruidendum quid sit quod beatam uitam efficiat caligant; adeoque non est facile consequi beatam uitam ut eo quisque ab ea longius recedat quo ad illam concitatius fertur, si uia lapsus est; quae ubi in contrarium ducit, ipsa uelocitas maioris interualli causa fit. Proponendum est itaque primum quid sit quod adpetamus; tunc circumspiciendum qua contendere illo celerrime possimus, intellecturi in ipso itinere, si modo rectum erit, quantum cotidie profligetur quantoque propius ab eo simus ad quod nos cupiditas naturalis inpellit.
1.2Bir kılavuzun değil de ayrı ayrı yönlere çağıranların gürültüsünün, uyumsuz çığlıklarının peşinden rastgele dolaştığımız sürece hayat yanılgılar arasında aşınıp gidecek; gece gündüz sağlıklı bir zihin için çalışsak bile kısa olan hayat. Öyleyse nereye ve hangi yoldan gideceğimize karar verelim; ama ilerlediğimiz yerleri keşfetmiş, bilgili birinin yardımıyla. Çünkü burada durum öbür yolculuklardakiyle aynı değildir: onlarda bilinen bir patika ve yolu sorulan yerliler insanın yolunu şaşırmasına izin vermez; burada ise en çok çiğnenmiş, en kalabalık yol en çok aldatır.
Quam diu quidem passim uagamur non ducem secuti sed fremitum et clamorem dissonum in diuersa uocantium, conteretur uita inter errores, breuis etiam si dies noctesque bonae menti laboremus. Decernatur itaque et quo tendamus et qua, non sine perito aliquo cui explorata sint ea in quae procedimus, quoniam quidem non eadem hic quae in ceteris peregrinationibus condicio est: in illis comprensus aliquis limes et interrogati incolae non patiuntur errare, at hic tritissima quaeque uia et celeberrima maxime decipit.
1.3Öyleyse hiçbir şeye, sürü gibi önden gidenlerin ardına takılmamaktan, gidilmesi gereken yere değil gidilen yere gitmemekten daha çok dikkat etmemeliyiz. Oysa bizi hiçbir şey, kendimizi söylentiye göre ayarlamamız kadar büyük kötülüklere bulaştırmaz: büyük bir onayla kabul görmüş şeyleri en iyi sanırız, örneği çok olanı iyi sayarız ve akla göre değil, başkalarına benzemeye göre yaşarız.
Nihil ergo magis praestandum est quam ne pecorum ritu sequamur antecedentium gregem, pergentes non quo eundum est sed quo itur. Atqui nulla res nos maioribus malis inplicat quam quod ad rumorem componimur, optima rati ea quae magno adsensu recepta sunt, quodque exempla
1.4Birbirinin üstüne yıkılan insanların o büyük yığılması buradan gelir. Büyük bir izdihamda, halk kendi kendini sıkıştırdığında olan şeyin —kimse başkasını da üstüne çekmeden düşmez, öndekiler arkadakilerin yıkımı olur— bütün hayatta olduğunu görebilirsin. Kimse yalnız kendi hesabına yanılmaz; başkasının yanılgısının da sebebi ve kaynağı olur. Çünkü öndekilere yapışıp gitmek zararlıdır; herkes yargılamaktansa inanmayı yeğlediği için hayat hakkında hiçbir zaman yargıda bulunulmaz, hep inanılır; elden ele aktarılan yanılgı bizi döndürür, uçuruma atar. Başkalarının örnekleriyle mahvoluyoruz; kalabalıktan ayrılalım, yeter, iyileşeceğiz.
Inde ista tanta coaceruatio aliorum super alios ruentium. Quod in strage hominum magna euenit, cum ipse se populus premit — nemo ita cadit ut non et alium in se adtrahat, primique exitio sequentibus sunt — hoc in omni uita accidere uideas licet. Nemo sibi tantummodo errat, sed alieni erroris et causa et auctor est; nocet enim adplicari antecedentibus et, dum unusquisque mauult credere quam iudicare, numquam de uita iudicatur, semper creditur, uersatque nos et praecipitat traditus per manus error. Alienis perimus exemplis: sanabimur, [si] separemur modo a coetu.
1.5Oysa şimdi halk kendi kötülüğünün savunucusu olarak akla karşı duruyor. Bu yüzden seçimlerde olan şey oluyor: değişken rağbet dönüp dolaşınca, pretorları seçenler onların seçilmiş olmasına şaşarlar. Aynı şeyleri onaylar, aynı şeyleri kınarız; çoğunluğa göre verilen her hükmün sonu budur.
Nunc uero stat contra rationem defensor mali sui populus. Itaque id euenit quod in comitiis, in quibus eos factos esse praetores idem qui fecere mirantur, cum se mobilis fauor circumegit: eadem probamus, eadem reprehendimus; hic exitus est omnis iudicii in quo secundum plures datur.
2.1Mutlu hayat söz konusu olduğunda, bana senatodaki oylamaların usulüyle "Bu taraf daha kalabalık görünüyor" diye cevap vermen için bir sebep yok. Tam da bu yüzden daha kötüdür. İnsan işleri, daha iyi olan şeyler daha çok kişinin hoşuna gidecek kadar iyi gitmiyor: kalabalık, en kötü olanın delilidir.
Cum de beata uita agetur, non est quod mihi illud discessionum more respondeas: 'haec pars maior esse uidetur.' Ideo enim peior est. Non tam bene cum rebus humanis agitur ut meliora pluribus placeant: argumentum pessimi turba est.
2.2Öyleyse en çok yapılanı değil, yapılması en iyi olanı; hakikatin en kötü yorumcusu olan halkın onayladığını değil, bizi sonsuz bir mutluluğa sahip kılacak olanı arayalım. Halk derken pelerinlileri de taçlıları da kastediyorum; çünkü bedenleri saran giysilerin rengine bakmıyorum. İnsan hakkında gözlerime inanmam; doğruyu yanlıştan ayırmak için daha iyi, daha güvenilir bir ışığım var: ruhun iyiliğini ruh bulsun. Ruh, bir gün soluklanmaya, kendi içine çekilmeye vakit bulursa, ah, kendi kendine işkence ederek hakikati kendine nasıl itiraf edecek ve şöyle diyecek:
Quaeramus ergo quid optimum factu sit, non quid usitatissimum, et quid nos in possessione felicitatis aeternae constituat, non quid uulgo, ueritatis pessimo interpreti, probatum sit. Vulgum autem tam chlamydatos quam coronatos uoco; non enim colorem uestium quibus praetexta sunt corpora aspicio. Oculis de homine non credo, habeo melius et certius lumen quo a falsis uera diiudicem: animi bonum animus inueniat. Hic, si umquam respirare illi et recedere in se uacauerit, o quam sibi ipse uerum tortus a se fatebitur ac dicet:
2.3"Bu güne kadar ne yaptıysam keşke yapılmamış olsaydı; ne söylediysem, tekrar düşününce dilsizlere imreniyorum; ne dilediysem, düşmanlarımın bana ettiği bir beddua sayıyorum; neden korktuysam, aman tanrılar, arzuladığım şeylerden ne kadar hafifmiş! Birçok kişiyle düşmanlık ettim, nefretten sonra —kötüler arasında barış olabilirse— yeniden barıştım; ama kendi kendime henüz dost değilim. Kendimi kalabalıktan sıyırıp bir yeteneğimle dikkat çekmek için bütün gayretimi harcadım: oklara hedef olmaktan, kötü niyete ısıracak bir şey göstermekten başka ne yaptım?
'quidquid feci adhuc infectum esse mallem, quidquid dixi cum recogito, mutis inuideo, quidquid optaui inimicorum execrationem puto, quidquid timui, di boni, quanto leuius fuit quam quod concupii! Cum multis inimicitias gessi et in gratiam ex odio, si modo ulla inter malos gratia est, redii: mihi ipsi nondum amicus sum. Omnem operam dedi ut me multitudini educerem et aliqua dote notabilem facerem: quid aliud quam telis me opposui et maleuolentiae quod morderet ostendi?
2.4Belagati övenleri, servetin ardından koşanları, nüfuza yaltaklananları, gücü göklere çıkaranları görüyor musun? Hepsi ya düşmandır ya da —aynı kapıya çıkar— düşman olabilir; hayran olanların kalabalığı ne kadar büyükse, kıskananların kalabalığı da o kadar büyüktür. Neden göstereceğim değil, hissedeceğim, kullanışta iyi olan bir şey aramıyorum? Seyredilen, önünde durulan, birinin ötekine ağzı açık gösterdiği bu şeyler dışarıdan parlar, içleri sefildir."
Vides istos qui eloquentiam laudant, qui opes sequuntur, qui gratiae adulantur, qui potentiam extollunt? omnes aut sunt hostes aut, quod in aequo est, esse possunt; quam magnus mirantium tam magnus inuidentium populus est. Quin potius quaero aliquod usu bonum, quod sentiam, non quod ostendam? ista quae spectantur, ad quae consistitur, quae alter alteri stupens monstrat, foris nitent, introrsus misera sunt.'
3.1Görünüşte değil, sağlam, her yanı aynı, gizli yanı daha güzel olan bir iyi arayalım; onu kazıp çıkaralım. Uzakta da değil: bulunacak, yalnız elini nereye uzatacağını bilmek gerek. Şimdi karanlıktaymış gibi yakınımızdakilerin yanından geçiyor, aradığımız şeylerin kendisine çarpıp duruyoruz.
Quaeramus aliquod non in speciem bonum, sed solidum et aequale et a secretiore parte formosius; hoc eruamus. Nec longe positum est: inuenietur, scire tantum opus est quo manum porrigas; nunc uelut in tenebris uicina transimus, offensantes ea ipsa quae desideramus.
3.2Ama seni dolambaçlı yollarda sürüklememek için başkalarının kanaatlerini geçeceğim —çünkü onları saymak da çürütmek de uzun sürer—; bizimkini dinle. "Bizimki" derken de kendimi Stoacıların önde gelenlerinden birine bağlamıyorum: benim de oy hakkım var. Bu yüzden kimine uyacağım, kiminden görüşünü bölmesini isteyeceğim; belki de herkesten sonra söz verildiğinde öncekilerin karara bağladığı hiçbir şeyi reddetmeyip "Şunu da eklemeyi öneriyorum" diyeceğim.
Sed ne te per circumitus traham, aliorum quidem opiniones praeteribo — nam et enumerare illas longum est et coarguere: nostram accipe. Nostram autem cum dico, non alligo me ad unum aliquem ex Stoicis proceribus: est et mihi censendi ius. Itaque aliquem sequar, aliquem iubebo sententiam diuidere, fortasse et post omnes citatus nihil inprobabo ex iis quae priores decreuerint et dicam 'hoc amplius censeo'.
3.3Bu arada, bütün Stoacıların üzerinde birleştiği şeye katılıyorum: şeylerin tabiatına uyuyorum; ondan sapmamak, onun kanununa ve örneğine göre biçimlenmek bilgeliktir.
Öyleyse mutlu hayat, kendi tabiatına uygun olan hayattır. Buna da ancak şöyle ulaşılabilir: önce zihin sağlıklı olmalı ve bu sağlığını sürekli elinde tutmalı; sonra güçlü ve atılgan, ardından son derece güzel bir biçimde dayanıklı, zamanın gereklerine uyan, bedenine ve bedenle ilgili şeylere kaygıya kapılmadan özen gösteren; sonra da hayatı donatan öbür şeylere hiçbirine hayran kalmadan dikkat eden, talihin armağanlarını kullanacak ama onlara kul olmayacak bir zihin olmalı.
Interim, quod inter omnis Stoicos conuenit, rerum naturae adsentior; ab illa non deerrare et ad illius legem exemplumque formari sapientia est. Beata est ergo uita conueniens naturae suae, quae non aliter contingere potest quam si primum sana mens est et in perpetua possessione sanitatis suae, deinde fortis ac uehemens, tunc pulcherrime patiens, apta temporibus, corporis sui pertinentiumque ad id curiosa non anxie, tum aliarum rerum quae uitam instruunt diligens sine admiratione cuiusquam, usura fortunae muneribus, non seruitura.
3.4Ben eklemesem de anlıyorsun ki, bizi ya kışkırtan ya korkutan şeyler uzaklaştırılınca bunun ardından sürekli bir huzur, bir hürriyet gelir. Çünkü hazların ve [acıların] yerine, o küçük, kırılgan, rezillikleriyle de zararlı şeylerin yerine sarsılmaz ve hep aynı kalan büyük bir sevinç gelir; sonra ruhun barışı ve uyumu, yumuşaklıkla birleşmiş bir büyüklük. Çünkü her vahşilik zayıflıktan doğar.
Intellegis, etiam si non adiciam, sequi perpetuam tranquillitatem, libertatem, depulsis iis quae aut irritant nos aut territant; nam uoluptatibus et * * * pro illis quae parua ac fragilia sunt et ~ipsis flagitiis noxia~ ingens gaudium subit, inconcussum et aequale, tum pax et concordia animi et magnitudo cum mansuetudine; omnis enim ex infirmitate feritas est.
4.1Bizim iyimiz başka türlü de tarif edilebilir; yani aynı görüş aynı kelimelerle ifade edilmeden. Aynı ordu kimi zaman geniş yayılır, kimi zaman dar bir alana sıkışır, ya orta kısmı içe çekilip kanatlara doğru kavis alır ya da düz bir cepheyle açılır; ama nasıl dizilirse dizilsin gücü de aynı taraf için durma isteği de aynı kalır. Bunun gibi en yüksek iyinin tarifi de kimi zaman yayılıp uzatılabilir, kimi zaman toplanıp kendi içine sıkıştırılabilir.
Potest aliter quoque definiri bonum nostrum, id est eadem sententia non isdem comprendi uerbis. Quemadmodum idem exercitus modo latius panditur modo in angustum coartatur et aut in cornua sinuata media parte curuatur aut recta fronte explicatur, uis illi, utcumque ordinatus est, eadem est et uoluntas pro eisdem partibus standi, ita finitio summi boni alias diffundi potest et exporrigi, alias colligi et in se cogi.
4.2Bu yüzden şöyle desem de aynı şey olur: "En yüksek iyi, talihe bağlı şeyleri hor gören, faziletle sevinen bir ruhtur" ya da "şeyleri bilen, eyleminde sakin, büyük bir insanlıkla birlikte yaşadıklarına özen gösteren yenilmez bir ruh gücüdür." Şöyle de tarif edebiliriz: mesut insan, iyi ya da kötü bir ruhtan başka hiçbir iyi ve kötü tanımayan, ahlâken güzel olana bağlı, faziletle yetinen, talihe bağlı şeylerin ne yükseltebildiği ne kırabildiği, kendi kendine verebileceğinden daha büyük bir iyi bilmeyen, hazları hor görmenin kendisi için gerçek haz olduğu kişidir.
Idem itaque erit, si dixero 'summum bonum est animus fortuita despiciens, uirtute laetus' aut 'inuicta uis animi, perita rerum, placida in actu cum humanitate multa et conuersantium cura'. Licet et ita finire, ut beatum dicamus hominem eum cui nullum bonum malumque sit nisi bonus malusque animus, honesti cultorem, uirtute contentum, quem nec extollant fortuita nec frangant, qui nullum maius bonum eo quod sibi ipse dare potest nouerit, cui uera uoluptas erit uoluptatum contemptio.
4.3İstersen başka yollara saparak aynı şeyi, anlamını sağlam ve bütün tutarak, bir başka ve yine bir başka biçime aktarabilirsin. Çünkü mutlu hayatın hür, dik, korkusuz ve sarsılmaz bir ruh olduğunu söylememize ne engel var? Korkunun ve arzunun dışında duran, tek iyisi ahlâken güzel olan, tek kötüsü çirkin olan; geri kalanını ise mutlu hayattan hiçbir şey eksiltmeyen, ona hiçbir şey eklemeyen, en yüksek iyiye bir artış ya da azalış getirmeden gelip giden değersiz bir kalabalık sayan bir ruh.
Licet, si euagari uelis, idem in aliam atque aliam faciem salua et integra potestate transferre; quid enim prohibet nos beatam uitam dicere liberum animum et erectum et interritum ac stabilem, extra metum, extra cupiditatem positum, cui unum bonum sit honestas, unum malum turpitudo, cetera uilis turba rerum nec detrahens quicquam beatae uitae nec adiciens, sine auctu ac detrimento summi boni ueniens ac recedens?
4.4Böyle temellendirilmiş bir insanın ardından, istese de istemese de, sürekli bir neşe ve derin, derinden gelen bir sevinç gelmesi zorunludur; çünkü kendi sahip olduklarıyla sevinir, evinde olandan büyüğünü arzulamaz. Bunu, zavallı bedenin küçük, değersiz, süreksiz hareketleriyle neden iyice karşılaştırıp tartmasın? Hazzın altında kaldığı gün acının da altında kalacaktır; hazların ve acıların, o en güvenilmez, en ölçüsüz efendilerin sırayla sahip olacağı kişinin ne kötü, ne zararlı bir köleliğe gireceğini görüyorsun: öyleyse hürriyete çıkmak gerek.
Hunc ita fundatum necesse est, uelit nolit, sequatur hilaritas continua et laetitia alta atque ex alto ueniens, ut qui suis gaudeat nec maiora domesticis cupiat. Quidni ista bene penset cum minutis et friuolis et non perseuerantibus corpusculi motibus? Quo die infra uoluptatem fuerit, et infra dolorem erit; uides autem quam malam et noxiosam seruitutem seruiturus sit quem uoluptates doloresque, incertissima dominia inpotentissimaque, alternis possidebunt: ergo exeundum ad libertatem est.
4.5Bu hürriyeti talihe aldırmamaktan başka hiçbir şey vermez. O zaman o paha biçilmez iyi doğacaktır: güvenli bir yere yerleşmiş zihnin huzuru ve yüceliği; yanılgılar kovulunca hakikatin bilgisinden doğan büyük ve sarsılmaz bir sevinç; ruhun güler yüzü ve ferahlığı. Ruh bunlardan, iyi şeyler oldukları için değil, kendi iyisinden doğdukları için zevk alacaktır.
Hanc non alia res tribuit quam fortunae neglegentia: tum illud orietur inaestimabile bonum, quies mentis in tuto conlocatae et sublimitas expulsisque erroribus ex cognitione ueri gaudium grande et inmotum comitasque et diffusio animi, quibus delectabitur non ut bonis sed ut ex bono suo ortis.
5.1Cömertçe davranmaya başladığıma göre, akıl sayesinde ne arzu eden ne korkan kişiye de mesut denebilir. Çünkü taşlar da korkudan ve kederden yoksundur, sürü hayvanları da öyle; yine de mutluluğun ne olduğunu kavrayamayan şeylere kimse bahtiyar demez.
Quoniam liberaliter agere coepi, potest beatus dici qui nec cupit nec timet beneficio rationis, quoniam et saxa timore et tristitia carent nec minus pecudes; non ideo tamen quisquam felicia dixerit quibus non est felicitatis intellectus.
5.2Kör bir yaradılışın ve kendini bilmemenin sürü hayvanları ve öbür hayvanlar arasına indirdiği insanları da aynı yere koy. Bunlarla onlar arasında hiçbir fark yoktur; çünkü onların hiç aklı yoktur, bunlarınki ise sapkındır, kendi kötülüğü için ve ters yönde beceriklidir. Hakikatin dışına atılmış kimseye mesut denemez.
Eodem loco pone homines quos in numerum pecorum et animalium redegit hebes natura et ignoratio sui. Nihil interest inter hos et illa, quoniam illis nulla ratio est, his praua et malo suo atque in peruersum sollers; beatus enim dici nemo potest extra ueritatem proiectus.
5.3Öyleyse mutlu hayat, doğru ve kesin bir yargıya dayanan, değişmez bir hayattır. Çünkü zihin ancak o zaman saftır, bütün kötülüklerden kurtulmuştur: yalnız yırtılmalardan değil, çimdiklenmelerden de kaçmıştır; durduğu yerde hep duracak, talih öfkelenip saldırsa bile yerini savunacaktır.
Beata ergo uita est in recto certoque iudicio stabilita et inmutabilis. Tunc enim pura mens est et soluta omnibus malis, quae non tantum lacerationes sed etiam uellicationes effugerit, statura semper ubi constitit ac sedem suam etiam irata et infestante fortuna uindicatura.
5.4Hazza gelince: istediği kadar her yandan sarsın, bütün yollardan içeri aksın, okşayışlarıyla ruhu yumuşatsın, bizi bütünüyle de parça parça da kışkırtmak için birbiri ardından yenilerini getirsin; içinde insanlıktan bir iz bile kalmış hangi ölümlü gece gündüz gıdıklanmak, ruhu bırakıp bedene hizmet etmek ister?
Nam quod ad uoluptatem pertinet, licet circumfundatur undique et per omnis uias influat animumque blandimentis suis leniat aliaque ex aliis admoueat quibus totos partesque nostri sollicitet, quis mortalium, cui ullum superest hominis uestigium, per diem noctemque titillari uelit et deserto animo corpori operam dare?
6.1"Ama ruhun da kendi hazları olacak" diyor. Olsun bakalım; otursun, sefahatin ve hazların hakemi olsun; hisleri eğlendirmeye alışkın her şeyle kendini doldursun; sonra geçmişe dönüp baksın, eskimiş hazları hatırlayıp geçmiştekilerle coşsun, gelecektekilere şimdiden göz diksin, umutlarını sıraya koysun ve beden şu anki tıkınmanın içinde yatarken düşüncelerini geleceğe göndersin: bu adam bana daha da bahtsız görünecek, çünkü iyiler yerine kötüleri seçmek deliliktir. Sağlıklı olmadan kimse mesut değildir; en iyi şeyler yerine gelecekteki hazları arzulayan da sağlıklı değildir.
'Sed animus quoque' inquit 'uoluptates habebit suas.' Habeat sane sedeatque luxuriae et uoluptatium arbiter; inpleat se eis omnibus quae oblectare sensus solent, deinde praeterita respiciat et exoletarum uoluptatium memor exultet prioribus futurisque iam immineat ac spes suas ordinet et, dum corpus in praesenti sagina iacet, cogitationes ad futura praemittat: hoc mihi uidebitur miserior, quoniam mala pro bonis legere dementia est. Nec sine sanitate quisquam beatus est nec sanus cui futura pro optimis adpetuntur.
6.2Öyleyse mesut olan, yargısı doğru olandır; mesut olan, elindeki şeylerle, nasıl olursa olsun, yetinen ve kendi durumuyla dost olandır; mesut olan, durumunun her hâlini kendisine aklın sevdirdiği kişidir.
Beatus ergo est iudicii rectus; beatus est praesentibus qualiacumque sunt contentus amicusque rebus suis; beatus est is cui omnem habitum rerum suarum ratio commendat.
7.1En yüksek iyiyi karında görenler bile onu ne çirkin bir yere koyduklarını görürler. Bu yüzden hazzın faziletten ayrılamayacağını söyler, kimsenin hoş yaşamadan ahlâken güzel yaşayamayacağını, ahlâken güzel yaşamadan da hoş yaşayamayacağını ileri sürerler. Bu kadar farklı şeylerin aynı boyunduruğa nasıl koşulabildiğini anlamıyorum. Rica ederim, söyleyin: hazzın faziletten ayrılamamasının sebebi ne? Bütün iyilerin ilkesi fazilette olduğu için, sizin hem sevdiğiniz hem aradığınız şeyler de onun köklerinden doğduğu için mi? Ama bunlar birbirinden ayrılmaz olsaydı, bazı şeylerin hoş ama ahlâken çirkin, bazılarının ise ahlâken pek güzel ama sert, acılarla elde edilecek şeyler olduğunu görmezdik.
Vident et in iliis qui summum bonum dixerunt quam turpi illud loco posuerint. Itaque negant posse uoluptatem a uirtute diduci et aiunt nec honeste quemquam uiuere ut non iucunde uiuat, nec iucunde ut non honeste quoque. Non uideo quomodo ista tam diuersa in eandem copulam coiciantur. Quid est, oro uos, cur separari uoluptas a uirtute non possit? uidelicet, quia omne bonis ex uirtute principium est, ex huius radicibus etiam ea quae uos et amatis et expetitis oriuntur? Sed si ista indiscreta essent, non uideremus quaedam iucunda sed inhonesta, quaedam uero honestissima sed aspera, per dolores exigenda.
7.2Şunu da ekle: haz en çirkin hayata da uğrar, fazilet ise kötü bir hayatı kabul etmez; bazıları hazza rağmen değil, tam da hazzın kendisi yüzünden bahtsızdır. Haz faziletle karışmış olsaydı bu olmazdı; oysa fazilet çoğu zaman hazdan yoksundur, ama ona hiçbir zaman muhtaç değildir.
Adice nunc quod uoluptas etiam ad uitam turpissimam uenit, at uirtus malam uitam non admittit, et infelices quidam non sine uoluptate, immo ob ipsam uoluptatem sunt; quod non eueniret si uirtuti se uoluptas inmiscuisset, qua uirtus saepe caret, numquam indiget.
7.3Neden birbirine benzemeyen, hatta zıt şeyleri bir araya getiriyorsunuz? Fazilet yüksek, yüce, krallara yaraşır, yenilmez, yorulmaz bir şeydir; haz ise alçak, köleye yaraşır, zayıf, geçici bir şeydir; durağı, evi genelevler ve meyhanelerdir. Faziletle tapınakta, forumda, senatoda karşılaşırsın; surların önünde dururken, tozlu, güneşten yanmış, elleri nasırlı. Hazzı ise çoğu zaman saklanırken, karanlığı kollarken bulursun: hamamların, terleme odalarının, zabıtadan korkan yerlerin çevresinde; yumuşak, gevşek, şaraba ve kokulu yağa bulanmış, solgun ya da boyanmış, ilaçlarla bir ölü gibi süslenmiş.
Quid dissimilia, immo diuersa componitis? Altum quiddam est uirtus, excelsum et regale, inuictum infatigabile: uoluptas humile seruile, inbecillum caducum, cuius statio ac domicilium fornices et popinae sunt. Virtutem in templo conuenies, in foro in curia, pro muris stantem, puluerulentam coloratam, callosas habentem manus: uoluptatem latitantem saepius ac tenebras captantem circa balinea ac sudatoria ac loca aedilem metuentia, mollem eneruem, mero atque unguento madentem, pallidam aut fucatam et medicamentis pollinctam.
7.4En yüksek iyi ölümsüzdür, çıkıp gitmeyi bilmez, ne bıkkınlık tanır ne pişmanlık; çünkü doğru zihin hiçbir zaman dönmez, kendinden nefret etmez, en iyi olduğu için hiçbir şeyi değiştirmez. Haz ise en çok zevk verdiği anda söner; çok yer tutmaz, bu yüzden çabucak dolar, bıkkınlık verir ve ilk hamleden sonra solar. Tabiatı hareket olan şey de hiçbir zaman kesin değildir: çok çabuk gelip geçen, kullanılırken yok olacak bir şeyin sağlam bir varlığı bile olamaz; çünkü bittiği yere doğru gider ve başlarken sona bakar.
Summum bonum inmortale est, nescit exire, nec satietatem habet nec paenitentiam; numquam enim recta mens uertitur nec sibi odio est nec quicquam ~mutauit~ optima. At uoluptas tunc cum maxime delectat extinguitur; non multum loci habet, itaque cito inplet et taedio est et post primum impetum marcet. Nec id umquam certum est cuius in motu natura est: ita ne potest quidem ulla eius esse substantia quod uenit transitque celerrime in ipso usu sui periturum; eo enim pertendit ubi desinat, et dum incipit spectat ad finem.
8.1Ya hazzın iyilerde olduğu kadar kötülerde de bulunması, çirkinlerin kendi rezilliklerinden, ahlâken güzel olanların seçkin işlerden aldığından az zevk almaması? Bu yüzden eskiler en hoş hayatın değil, en iyi hayatın peşinden gitmeyi öğütlediler; öyle ki haz doğru ve iyi bir iradenin kılavuzu değil yoldaşı olsun. Çünkü kılavuz olarak tabiatı almak gerekir; akıl onu gözetir, ona danışır.
Quid quod tam bonis quam malis uoluptas inest nec minus turpes dedecus suum quam honestos egregia delectant? Ideoque praeceperunt ueteres optimam sequi uitam, non iucundissimam, ut rectae ac bonae uoluntatis non dux sed comes sit uoluptas. Natura enim duce utendum est; hanc ratio obseruat, hanc consulit.
8.2Öyleyse mutlu yaşamak ile tabiata göre yaşamak aynı şeydir. Bunun ne olduğunu şimdi açacağım: bedenin yeteneklerini ve tabiata uygun şeyleri, bir gün için verilmiş ve kaçıp gidecek şeyler olarak, özenle ama korkusuzca korursak; onlara kul olmazsak ve yabancı şeyler bize sahip olmazsa; bedene hoş gelen, dışarıdan gelme şeyler bizim için ordugâhtaki yardımcı birliklerin ve hafif silahlı askerlerin yerinde olursa —bunlar hizmet etsin, buyurmasın—, ancak o zaman zihne faydalıdırlar.
Idem est ergo beate uiuere et secundum naturam. Hoc quid sit iam aperiam: si corporis dotes et apta naturae conseruarimus diligenter et inpauide tamquam in diem data et fugacia, si non subierimus eorum seruitutem nec nos aliena possederint, si corpori grata et aduenticia eo nobis loco fuerint quo sunt in castris auxilia et armaturae leues — seruiant ista, non imperent — ita demum utilia sunt menti.
8.3İnsan dışarıdan gelen şeylerle bozulmamalı, yenilmez olmalı, yalnız kendine hayran olmalı;
ruhuna güvenen, iki yola da hazır,
hayatın ustası olmalı. Güveni ilimsiz, ilmi sebatsız olmasın; bir kez benimsediği şeyler onda kalsın, kararlarında hiçbir silinti olmasın. Ben eklemesem de anlaşılır ki böyle bir adam derli toplu ve düzenli olacak, yaptığı işlerde nazik ama görkemli olacaktır.
Incorruptus uir sit externis et insuperabilis miratorque tantum sui, fidens animo atque in utrumque paratus, artifex uitae; fiducia eius non sine scientia sit, scientia non sine constantia; maneant illi semel placita nec ulla in decretis eius litura sit. Intellegitur, etiam si non adiecero, compositum ordinatumque fore talem uirum et in iis quae aget cum comitate magnificum. ~erat uera.
8.4Gerçek akıl hislerle uyarılıp ilkelerini oradan alsın —çünkü girişimine ya da hakikate atılışına başlayabileceği başka bir yer yoktur—, ama sonra kendine dönsün. Çünkü her şeyi kucaklayan evren ve bütünü yöneten tanrı da dışarıya doğru uzanır, ama yine de her yandan içe, kendine döner. Zihnimiz de aynısını yapsın: kendi hislerinin peşinden gidip onlar aracılığıyla dışarıdaki şeylere uzandığında, hem onlara hem kendine hâkim olsun.
Ratio uera~ sensibus inritata et capiens inde principia — nec enim habet aliud unde conetur aut unde ad uerum impetum capiat — in se reuertatur. Nam mundus quoque cuncta complectens rectorque uniuersi deus in exteriora quidem tendit, sed tamen introsum undique in se redit. Idem nostra mens faciat: cum secuta sensus suos per illos se ad externa porrexerit, et illorum et sui potens sit.
8.5Böylece kendisiyle uyum içinde tek bir güç ve kudret ortaya çıkacak, o kesin akıl doğacaktır: kanaatlerinde, kavrayışlarında ve inancında ne ikiye bölünür ne tereddüt eder. Akıl kendini düzene koyup parçalarıyla uzlaşınca ve, deyim yerindeyse, ahenkle ses verince en yüksek iyiye dokunmuştur.
Hoc modo una efficietur uis ac potestas concors sibi et ratio illa certa nascetur, non dissidens nec haesitans in opinionibus comprensionibusque nec in persuasione, quae cum se disposuit et partibus suis consensit et, ut ita dicam, concinuit, summum bonum tetigit.
8.6Çünkü artık hiçbir çarpıklık, hiçbir kayganlık, çarpıp sendeleyeceği hiçbir şey kalmaz; her şeyi kendi buyruğuyla yapacak, beklenmedik hiçbir şey başına gelmeyecek; ne yaparsa iyi sonuçlanacak, kolayca, hazırlıkla, yapan geri adım atmadan; çünkü tembellik ve tereddüt bir çatışmayı, bir tutarsızlığı gösterir. Bu yüzden en yüksek iyinin ruhun uyumu olduğunu cesaretle ilan edebilirsin; çünkü faziletler uzlaşmanın ve birliğin olduğu yerde olacaktır: ayrılığa düşen kusurlardır.
Nihil enim praui, nihil lubrici superest, nihil in quo arietet aut labet; omnia faciet ex imperio suo nihilque inopinatum accidet, sed quidquid agetur in bonum exibit facile et parate et sine tergiuersatione agentis; nam pigritia et haesitatio pugnam et inconstantiam ostendit. Quare audaciter licet profitearis summum bonum esse animi concordiam; uirtutes enim ibi esse debebunt ubi consensus atque unitas erit: dissident uitia.
9.1"Ama sen de" diyor, "fazilete, ondan bir haz umduğun için bağlanıyorsun." Önce şu: fazilet haz sağlayacak olsa bile, ona bu yüzden yönelinmez; çünkü sağladığı şey haz değildir, haz da sağlar; onun için çabalamaz, ama çabası başka bir şeyi amaçlasa da bunu da elde eder.
'Sed tu quoque' inquit 'uirtutem non ob aliud colis quam quia aliquam ex illa speras uoluptatem.' Primum non, si uoluptatem praestatura uirtus est, ideo propter hanc petitur; non enim hanc praestat, sed et hanc, nec huic laborat, sed labor eius, quamuis aliud petat, hoc quoque adsequetur.
9.2Ekin için sürülmüş bir tarlada araya bazı çiçekler çıkar; ama gözü ne kadar sevindirse de bu otçuk için o kadar emek harcanmamıştır —ekenin amacı başkaydı, bu sonradan geldi—; bunun gibi haz da faziletin ücreti ya da sebebi değil, bir eklentisidir: zevk verdiği için hoşa gitmez, hoşa gidiyorsa zevk de verir.
Sicut in aruo quod segeti proscissum est aliqui flores internascuntur, non tamen huic herbulae, quamuis delectet oculos, tantum operis insumptum est — aliud fuit serenti propositum, hoc superuenit — sic uoluptas non est merces nec causa uirtutis sed accessio, nec quia delectat placet, sed, si placet, et delectat.
9.3En yüksek iyi, en iyi zihnin yargısında ve melekesindedir. Zihin kendi alanını doldurup kendini kendi sınırlarıyla çevirdiğinde en yüksek iyi tamamlanmıştır, daha fazla bir şey istemez; çünkü bütünün dışında hiçbir şey yoktur, sonun ötesinde olmadığı gibi.
Summum bonum in ipso iudicio est et habitu optimae mentis, quae cum suum inpleuit et finibus se suis cinxit, consummatum est summum bonum nec quicquam amplius desiderat; nihil enim extra totum est, non magis quam ultra finem.
9.4Bu yüzden faziletin ne için aradığımı sorduğunda yanılıyorsun; çünkü en yüksek olanın üstünde bir şey arıyorsun. Faziletten ne istediğimi mi soruyorsun? Kendisini. Çünkü ondan daha iyi bir şey yoktur; kendisi kendi ödülüdür. Bu yeterince büyük değil mi? Sana "En yüksek iyi, kırılmaz bir ruhun sağlamlığı, öngörüsü, yüceliği, sağlığı, hürriyeti, uyumu ve yakışığıdır" dediğimde, hâlâ bunların bağlanacağı daha büyük bir şey mi istiyorsun? Bana neden hazzın adını anıyorsun? Ben insanın iyisini arıyorum, karnın değil; karın ise sürü hayvanlarında ve canavarlarda daha geniştir.
Itaque erras cum interrogas quid sit illud propter quod uirtutem petam; quaeris enim aliquid supra summum. Interrogas quid petam ex uirtute? ipsam. Nihil enim habet melius [enim], ipsa pretium sui. An hoc parum magnum est? Cum tibi dicam 'summum bonum est infragilis animi rigor et prouidentia et sublimitas et sanitas et libertas et concordia et decor', aliquid etiamnunc exigis maius ad quod ista referantur? Quid mihi uoluptatem nominas? hominis bonum quaero, non uentris, qui pecudibus ac beluis laxior est.
10.1"Benim söylediğimi anlamazdan geliyorsun" diyor; "çünkü ben, ahlâken güzel yaşamayan hiç kimsenin hoş yaşayamayacağını söylüyorum; bu ise dilsiz hayvanlara da, iyilerini yemekle ölçenlere de nasip olamaz. Açıkça, herkesin önünde tanıklık ederim ki benim hoş dediğim bu hayat ancak fazilet eklenince nasip olur."
'Dissimulas' inquit 'quid a me dicatur; ego enim nego quemquam posse iucunde uiuere nisi simul et honeste uiuit, quod non potest mutis contingere animalibus nec bonum suum cibo metientibus. Clare, inquam, ac palam testor hanc uitam quam ego iucundam uoco non nisi adiecta uirtute contingere.'
10.2Oysa en ahmakların sizin hazlarınızla dolup taştığını, kötülüğün hoş şeylerle bolluk içinde olduğunu, ruhun kendisinin de çok sayıda sapkın haz türü telkin ettiğini kim bilmez? Önce küstahlık, kendini aşırı değerli görme, başkalarının üstüne yükselen bir kabarıklık, kendi sahip olduklarına kör ve düşüncesiz bir sevgi, en küçük, çocukça sebeplerle coşma; sonra hakaretlerden zevk alan bir laf ebeliği ve kibir; uyuşuk, zevklere dalıp gitmiş, kendi üstüne uyuklayan bir ruhun tembelliği ve gevşekliği.
Atqui quis ignorat plenissimos esse uoluptatibus uestris stultissimos quosque et nequitiam abundare iucundis animumque ipsum genera uoluptatis praua et multa suggerere? — in primis insolentiam et nimiam aestimationem sui tumoremque elatum super ceteros et amorem rerum suarum caecum et inprouidum et ex minimis ac puerilibus causis exultationem, iam dicacitatem ac superbiam contumeliis gaudentem, desidiam dissolutionemque segnis animi, deliciis fluentis, indormientis sibi.
10.3Fazilet bunların hepsini dağıtır, kulağı çeker, hazları içeri almadan önce tartar, onayladıklarını da pek önemsemez —kabul eder, o kadar— ve onları kullanmakla değil itidalle sevinir. Oysa itidal hazları azalttığına göre, [sizin görüşünüzde] en yüksek iyiye bir haksızlıktır. Sen hazza sarılırsın, ben onu dizginlerim; sen hazzın tadını çıkarırsın, ben onu kullanırım; sen onu en yüksek iyi sayarsın, ben iyi bile saymam; sen her şeyi haz için yaparsın, ben hiçbir şeyi.
Haec omnia uirtus discutit et aurem peruellit et uoluptates aestimat antequam admittat nec quas probauit magni pendit ~utique enim~ admittit nec usu earum sed temperantia laeta est. Temperantia autem, cum uoluptates minuat, summi boni iniuria est. Tu uoluptatem complecteris, ego compesco; tu uoluptate frueris, ego utor; tu illam summum bonum putas, ego nec bonum; tu omnia uoluptatis causa facis, ego nihil.
11.1Hiçbir şeyi haz için yapmadığımı söylerken, hazzı yalnız kendisine tanıdığımız o bilgeden söz ediyorum. Üstünde bir şey bulunan kimseye bilge demem, hele bu şey haz ise. Haz tarafından ele geçirilmiş biri zahmete ve tehlikeye, yoksulluğa ve insan hayatının çevresinde gürleyen bunca tehdide nasıl direnecek? Bu kadar yumuşak bir hasma yenilmiş biri ölümün görüntüsüne, acılara, dünyanın gürültülerine, bunca azgın düşmana nasıl katlanacak? "Haz neyi öğütlerse onu yapacak." Haydi, ne kadar çok şey öğütleyeceğini görmüyor musun?
Cum dico me nihil uoluptatis causa facere, de illo loquor sapiente, cui soli concedimus uoluptatem. Non uoco autem sapientem supra quem quicquam est, nedum uoluptas. Atqui ab hac occupatus quomodo resistet labori et periculo, egestati et tot humanam uitam circumstrepentibus minis? Quomodo conspectum mortis, quomodo dolores feret, quomodo mundi fragores et tantum acerrimorum hostium, a tam molli aduersario uictus? 'Quidquid uoluptas suaserit faciet.' Age, non uides quam multa suasura sit?
11.2"Çirkin hiçbir şey öğütleyemez" diyor, "çünkü faziletle birleşmiştir." İyi olması için bir bekçiye ihtiyaç duyan şeyin nasıl bir en yüksek iyi olduğunu yine mi görmüyorsun? Hem fazilet, ardından gittiği hazzı nasıl yönetecek? Ardından gitmek itaat edenin, yönetmek buyuranın işidir; buyuranı arkaya mı koyuyorsun? Sizde faziletin pek seçkin bir vazifesi var doğrusu: hazların tadına önceden bakmak!
'Nihil' inquit 'poterit turpiter suadere, quia adiuncta uirtuti est.' Non uides iterum quale sit summum bonum cui custode opus est ut bonum sit? Virtus autem quomodo uoluptatem reget, quam sequitur, cum sequi parentis sit, regere imperantis? a tergo ponis quod imperat? Egregium autem habet uirtus apud uos officium, uoluptates praegustare!
11.3Ama faziletin böylesine aşağılayıcı bir muameleye uğradığı kişilerde hâlâ fazilet olup olmadığına bakacağız; çünkü yerini bırakırsa adını taşıyamaz. Şimdilik konumuza dönersek: hazlarla kuşatılmış, talihin bütün armağanlarını üstlerine boşalttığı, ama kötü olduklarını kabul etmen gereken birçok kişi göstereceğim.
Sed uidebimus an apud quos tam contumeliose tractata uirtus est adhuc uirtus sit, quae habere nomen suum non potest, si loco cessit; interim, de quo agitur, multos ostendam uoluptatibus obsessos, in quos fortuna omnia munera sua effudit, quos fatearis necesse est malos.
11.4Nomentanus'a ve Apicius'a bak: kendi deyişleriyle karanın ve denizin iyiliklerini toplarlar, sofralarında bütün milletlerin hayvanlarını gözden geçirirler. Onları gül yatağından meyhanelerini seyrederken, kulaklarını seslerle, gözlerini gösterilerle, damaklarını tatlarla eğlendirirken gör: bütün bedenleri yumuşak, hafif sargılarla okşanır ve bu arada burunları boş kalmasın diye, sefahate kurbanlar sunulan yerin kendisi türlü kokularla doldurulur. Bunların hazlar içinde olduğunu söyleyeceksin; ama iyi bir şeyle sevinmedikleri için halleri iyi olmayacak.
Aspice Nomentanum et Apicium, terrarum ac maris, ut isti uocant, bona conquirentis et super mensam recognoscentis omnium gentium animalia; uide hos eosdem e suggestu rosae despectantis popinam suam, aures uocum sono, spectaculis oculos, saporibus palatum suum delectantis; mollibus lenibusque fomentis totum lacessitur eorum corpus et, ne nares interim cessent, odoribus uariis inficitur locus ipse in quo luxuriae parentatur. Hos esse in uoluptatibus dices, nec tamen illis bene erit, quia non bono gaudent.
12.1"Halleri kötü olacak" diyor, "çünkü ruhu sarsacak birçok şey araya girecek ve birbirine zıt kanaatler zihni huzursuz edecek." Bunun böyle olduğunu kabul ediyorum; ama yine de bu ahmak, tutarsız, pişmanlık darbesinin altında duran adamlar büyük hazlar duyacaklar. Öyle ki o anda iyi bir zihinden ne kadar uzaksalar her türlü sıkıntıdan da o kadar uzak olduklarını, çoğunun başına geldiği gibi neşeli bir delilikle delirdiklerini, gülerek kudurduklarını kabul etmek gerekir.
'Male' inquit 'illis erit, quia multa interuenient quae perturbent animum et opiniones inter se contrariae mentem inquietabunt.' Quod ita esse concedo; sed nihilominus illi ipsi stulti et inaequales et sub ictu paenitentiae positi magnas percipient uoluptates, ut fatendum sit tam longe tum illos ab omni molestia abesse quam a bona mente et, quod plerisque contingit, hilarem insaniam insanire ac per risum furere.
12.2Bilgelerin hazları ise tersine gevşek, ölçülü, nerdeyse sönük, bastırılmış ve zor fark edilir; çünkü çağrılmadan gelirler, kendiliğinden gelseler bile itibar görmezler, onları duyanlar onları hiçbir sevinçle karşılamaz. Bilgeler hazları, ciddi işlerin arasına katılan oyun ve şaka gibi hayatlarına karıştırır, araya sokarlar.
At contra sapientium remissae uoluptates et modestae ac paene languidae sunt compressaeque et uix notabiles, ut quae neque accersitae ueniant nec, quamuis per se accesserint, in honore sint neque ullo gaudio percipientium exceptae; miscent enim illas et interponunt uitae ut ludum iocumque inter seria.
12.3Öyleyse birbirine yakışmayan şeyleri birleştirmekten, hazzı fazilete karıştırmaktan vazgeçsinler; bu kusur yüzünden en kötülerin hepsine yaltaklanıyorlar. Hazlara kendini bırakmış, sürekli geğiren, sürekli sarhoş olan o adam, hazla yaşadığını bildiği için faziletle de yaşadığına inanır —çünkü hazzın faziletten ayrılamayacağını duymuştur—; sonra kusurlarının üstüne bilgelik yazar, saklanması gerekenleri ilan eder.
Desinant ergo inconuenientia iungere et uirtuti uoluptatem inplicare, per quod uitium pessimis quibusque adulantur. Ille effusus in uoluptates, ructabundus semper atque ebrius, quia scit se cum uoluptate uiuere, credit et cum uirtute (audit enim uoluptatem separari a uirtute non posse); deinde uitiis suis sapientiam inscribit et abscondenda profitetur.
12.4Bu yüzden Epikuros'un kışkırtmasıyla sefahate dalmazlar; kusurlarına teslim olmuş insanlar sefahatlerini felsefenin koynunda saklarlar ve hazzın övüldüğünü duydukları yere koşuşurlar. Epikuros'un o hazzının —doğrusu ben öyle düşünüyorum— ne kadar ayık ve kuru olduğunu takdir etmezler; şehvetlerine bir himaye, bir örtü arayarak adın kendisine üşüşürler.
Itaque non ab Epicuro inpulsi luxuriantur, sed uitiis dediti luxuriam suam in philosophiae sinu abscondunt et eo concurrunt ubi audiant laudari uoluptatem. Nec aestimant uoluptas illa Epicuri — ita enim mehercules sentio - quam sobria ac sicca sit, sed ad nomen ipsum aduolant quaerentes libidinibus suis patrocinium aliquod ac uelamentum.
12.5Böylece kötülükleri içinde sahip oldukları tek iyiyi de, günah işlemekten duyulan utancı da kaybederler; çünkü eskiden kızardıkları şeyleri överler, kusurla övünürler. Çirkin bir tembelliğe ahlâken güzel bir ad eklenince gençliğin yeniden doğrulmasına bile imkân kalmaz. Hazzın bu övgüsünün zararlı olmasının sebebi şudur: ahlâken güzel öğütler içeride gizli kalır, bozan şey ise görünürdedir.
Itaque quod unum habebant in malis bonum perdunt, peccandi uerecundiam; laudant enim ea quibus erubescebant et uitio gloriantur; ideoque ne resurgere quidem ~adulescentiae~ licet, cum honestus turpi desidiae titulus accessit. Hoc est cur ista uoluptatis laudatio perniciosa sit, quia honesta praecepta intra latent, quod corrumpit apparet.
13.1Ben şu görüşteyim —bunu bizim taraftarlarımız istemese de söyleyeceğim—: Epikuros kutsal ve doğru şeyler öğütler, yakından bakarsan sert şeyler bile; çünkü onun hazzı küçük, cılız bir şeye indirgenir: bizim fazilete koyduğumuz kanunu o hazza koyar. Hazzın tabiata boyun eğmesini emreder; tabiata yeten ise sefahate azdır.
In ea quidem ipse sententia sum — inuitis hoc nostris popularibus dicam — sancta Epicurum et recta praecipere et si propius accesseris tristia; uoluptas enim illa ad paruum et exile reuocatur et quam nos uirtuti legem dicimus, eam ille dicit uoluptati. Iubet illam parere naturae; parum est autem luxuriae quod naturae satis est.
13.2Peki ne olmuş? Tembel bir aylaklığı, oburlukla şehvetin nöbetleşmesini mutluluk sayan kimse, kötü bir işe iyi bir dayanak arar; çekici bir ada aldanıp oraya gelince duyduğu hazzın değil, yanında getirdiği hazzın peşine düşer; kusurlarını öğretiye benzer saymaya başlayınca da onlara ne çekinerek ne gizlice teslim olur, o andan itibaren açıktan sefahat sürer. Bu yüzden bizimkilerin çoğu gibi Epikuros okulunun rezilliklerin öğretmeni olduğunu söylemeyeceğim; ama şunu söylüyorum: adı kötüye çıkmıştır, şöhreti lekelidir. "Ama haksız yere."
Quid ergo est? Ille, quisquis desidiosum otium et gulae ac libidinis uices felicitatem uocat, bonum malae rei quaerit auctorem et, cum illo uenit blando nomine inductus, sequitur uoluptatem non quam audit sed quam attulit, et uitia sua cum coepit putare similia praeceptis, indulget illis non timide nec obscure, luxuriatur etiam inde aperto capite. Itaque non dicam quod plerique nostrorum, sectam Epicuri flagitiorum magistram esse, sed illud dico: male audit, infamis est. 'At inmerito.'
13.3Bunu, içeri kabul edilmiş olandan başka kim bilebilir? Okulun dış yüzü dedikoduya yer verir, kötü umutlar uyandırır. Bu, kadın giysisi giymiş yiğit bir adama benzer: iffetin yerinde, erkekliğin sağlam, bedenin hiçbir çirkin teslimiyete açık değil; ama elinde bir tef var. Öyleyse ahlâken güzel bir başlık seçilsin, ruhu kendi başına harekete geçiren bir yazıt; şimdiki başlığı kusurlar buldu.
Hoc scire qui potest nisi interius admissus? frons eius ipsa dat locum fabulae et ad malam spem inritat. Hoc tale est quale uir fortis stolam indutus: constat tibi pudicitia, uirilitas salua est, nulli corpus tuum turpi patientiae uacat, sed in manu tympanum est. Titulus itaque honestus eligatur et inscriptio ipsa excitans animum: quae stat, inuenerunt uitia.
13.4Fazilete yaklaşan her kimse soylu bir yaradılışın örneğini vermiştir; hazzın peşinden giden ise gevşek, kırılmış, erkekliğini yitirmiş görünür. Biri ona hazları ayırt etmezse çirkin şeylere varacaktır; ayırt etmeli ki onlardan hangilerinin tabiî arzunun sınırları içinde kaldığını, hangilerinin baş aşağı sürüklendiğini, sonsuz olduğunu, doldurulduklarınca daha da doymaz olduklarını bilsin.
Quisquis ad uirtutem accessit, dedit generosae indolis specimen: qui uoluptatem sequitur uidetur eneruis, fractus, ~degenerans uiro~, peruenturus in turpia nisi aliquis distinxerit illi uoluptates, ut sciat quae ex eis intra naturale desiderium resistant, quae praeceps ferantur infinitaeque sint et quo magis inplentur eo magis inexplebiles.
13.5Haydi, fazilet önden gitsin, her adım güvenli olacaktır. Haz da aşırısı olunca zarar verir; fazilette ise aşırı bir şey olmasından korkmaya gerek yoktur, çünkü ölçü onun kendisindedir; kendi büyüklüğünden zarar gören şey iyi değildir. Hem akla sahip bir tabiat payına düşmüş olanlara akıldan daha iyi ne önerilebilir? Bu birliktelik hoşuna gidiyorsa, mutlu hayata böyle bir eşlikle gitmek hoşuna gidiyorsa, fazilet önden gitsin, haz ona eşlik etsin ve bir gölge gibi bedenin çevresinde dolansın; ama faziletin, o en yüce hanımın, hazza hizmetçi olarak verilmesi, ruhunda büyük hiçbir şey taşımayan birinin işidir.
Agedum, uirtus antecedat, tutum erit omne uestigium. Et uoluptas nocet nimia: in uirtute non est uerendum ne quid nimium sit, quia in ipsa est modus; non est bonum quod magnitudine laborat sua. Rationalem porro sortitis naturam quae melius res quam ratio proponitur? Et si placet ista iunctura, si hoc placet ad beatam uitam ire comitatu, uirtus antecedat, comitetur uoluptas et circa corpus ut umbra uersetur: uirtutem quidem, excelsissimam dominam, uoluptati tradere ancillam nihil magnum animo capientis est.
14.1Fazilet önden gitsin, sancakları o taşısın: yine de hazza sahip olacağız, ama onun efendisi olacak, ölçüsünü biz koyacağız; bizden bir şey koparabilir, ama hiçbir şeye zorlayamaz. Önceliği hazza verenler ise ikisinden de yoksun kaldılar: faziletlerini yitirirler; üstelik hazza sahip olan onlar değil, onlara sahip olan hazdır. Ya hazzın yokluğuyla işkence görürler ya bolluğuyla boğulurlar; haz onları bırakırsa bahtsız, üstlerine yığılırsa daha bahtsızdırlar; Syrtis denizinde yakalananlar gibi kâh kuruda kalırlar, kâh coşkun dalgalarda çalkalanırlar.
Prima uirtus eat, haec ferat signa: habebimus nihilominus uoluptatem, sed domini eius et temperatores erimus; aliquid nos exorabit, nihil coget. At ei qui uoluptati tradidere principia utroque caruere; uirtutem enim amittunt, ceterum non ipsi uoluptatem, sed ipsos uoluptas habet, cuius aut inopia torquentur aut copia strangulantur, miseri si deseruntur ab illa, miseriores si obruuntur; sicut deprensi mari Syrtico modo in sicco relinquuntur, modo torrente unda fluctuantur.
14.2Bu da aşırı bir ölçüsüzlükten, bir şeye duyulan kör sevgiden olur; çünkü iyiler yerine kötüleri arayan için onlara ulaşmak tehlikelidir. Yabani hayvanları zahmet ve tehlikeyle avlarız, yakalandıktan sonra da onlara sahip olmak kaygı vericidir —çoğu zaman sahiplerini parçalarlar—; büyük hazlar da böyledir: büyük bir kötülüğe dönüşmüşler, yakalanınca yakalamışlardır. Ne kadar çok ve büyük olurlarsa, halkın mutlu dediği kişi o kadar küçük ve o kadar çok efendinin kölesidir.
Euenit autem hoc nimia intemperantia et amore caeco rei; nam mala pro bonis petenti periculosum est adsequi. Vt feras cum labore periculoque uenamur et captarum quoque illarum sollicita possessio est — saepe enim laniant dominos — ita habent se magnae uoluptates: in magnum malum euasere captaeque cepere; quae quo plures maioresque sunt, eo ille minor ac plurium seruus est quem felicem uulgus appellat.
14.3Bu benzetmede biraz daha kalmak istiyorum. Yabani hayvanların inlerini kollayan,
hayvanları ilmikle yakalamayı
ve
geniş ormanları köpeklerle çevirmeyi
büyük bir iş sayan kişi, onların izini sürmek için daha önemli şeyleri bırakır, birçok vazifeden vazgeçer; bunun gibi hazzın ardına düşen de her şeyi arkaya atar, en başta hürriyetini hiçe sayar ve onu midesi için harcar; hazları kendine satın almaz, kendini hazlara satar.
Permanere libet in hac etiamnunc huius rei imagine. Quemadmodum qui bestiarum cubilia indagat et laqueo captare feras magno aestimat et latos canibus circumdare saltus, ut illarum uestigia premat, potiora deserit multisque officiis renuntiat, ita qui sectatur uoluptatem omnia postponit et primam libertatem neglegit ac pro uentre dependit, nec uoluptates sibi emit sed se uoluptatibus uendit.
15.1"Yine de" diyor, "faziletle hazzın tek bir şeyde birleşmesine ve en yüksek iyinin hem ahlâken güzel hem hoş olacak biçimde meydana gelmesine ne engel var?" Şu engel var: ahlâken güzel olanın parçası ancak ahlâken güzel olan olabilir; en yüksek iyi de içinde daha iyi olana benzemeyen bir şey görürse saflığını korumaz.
'Quid tamen' inquit 'prohibet in unum uirtutem uoluptatemque confundi et ita effici summum bonum ut idem et honestum et iucundum sit?' Quia pars honesti non potest esse nisi honestum nec summum bonum habebit sinceritatem suam, si aliquid in se uiderit dissimile meliori.
15.2Faziletten doğan sevinç bile, iyi olsa da, mutlak iyinin parçası değildir; neşe ve huzur da öyle, en güzel sebeplerden doğsalar da. Çünkü bunlar iyi şeylerdir, ama en yüksek iyiyi tamamlayan değil, onun ardından gelen şeylerdir.
Ne gaudium quidem quod ex uirtute oritur, quamuis bonum sit, absoluti tamen boni pars est, non magis quam laetitia et tranquillitas, quamuis ex pulcherrimis causis nascantur; sunt enim ista bona, sed consequentia summum bonum, non consummantia.
15.3Faziletle hazzın ortaklığını kuran, hem de eşit paylarla bile kurmayan kişi, birinin kırılganlığıyla öbüründeki bütün gücü köreltir ve ancak kendinden değerli hiçbir şey tanımadığında yenilmez olan o hürriyeti boyunduruk altına sokar. Çünkü —en büyük kölelik budur— ona talih gerekli olmaya başlar; ardından kaygılı, kuşkulu, ürkek, rastlantıdan korkan, zamanın anlarına asılı bir hayat gelir.
Qui uero uirtutis uoluptatisque societatem facit et ne ex aequo quidem, fragilitate alterius boni quidquid in altero uigoris est hebetat libertatemque illam, ita demum si nihil se pretiosius nouit inuictam, sub iugum mittit. Nam, quae maxima seruitus est, incipit illi opus esse fortuna; sequitur uita anxia, suspiciosa, trepida, casum pauens, temporum suspensa momentis.
15.4Fazilete ağır, sarsılmaz bir temel vermiyorsun; onun kaygan bir yerde durmasını emrediyorsun. Talihe bağlı şeyleri beklemekten, bedenin ve bedeni etkileyen şeylerin değişkenliğinden daha kaygan ne olabilir? Hazların ve acıların küçücük iğnelemeleriyle sarsılan biri nasıl tanrıya itaat edebilir, başına ne gelirse iyi bir gönülle karşılayabilir, başına gelenleri iyiye yorup kaderden yakınmayabilir? Hazlara meylediyorsa ne vatanın iyi bir koruyucusu ve savunucusu olur ne dostlarının müdafii.
Non das uirtuti fundamentum graue, inmobile, sed iubes illam in loco uolubili stare; quid autem tam uolubile est quam fortuitorum expectatio et corporis rerumque corpus adficientium uarietas? Quomodo hic potest deo parere et quidquid euenit bono animo excipere nec de fato queri casuum suorum benignus interpres, si ad uoluptatum dolorumque punctiunculas concutitur? Sed ne patriae quidem bonus tutor aut uindex est nec amicorum propugnator, si ad uoluptates uergit.
15.5Öyleyse en yüksek iyi, hiçbir gücün onu aşağı çekemediği, ne acının ne umudun ne korkunun ne de en yüksek iyinin hakkını zedeleyecek başka bir şeyin ulaşamadığı yere çıksın; oraya ise yalnız fazilet çıkabilir. Bu yokuş onun adımıyla aşılmalıdır. O yiğitçe duracak, başına ne gelirse yalnız katlanarak değil isteyerek de taşıyacak; zamanın her zorluğunun tabiatın kanunu olduğunu bilecek; iyi bir asker gibi yaralarına katlanacak, yara izlerini sayacak, oklarla delik deşik olmuş hâlde ölürken uğrunda düştüğü komutanı sevecek; o eski öğüdü aklında tutacak: tanrıya uy.
Illo ergo summum bonum escendat unde nulla ui detrahitur, quo neque dolori neque spei nec timori sit aditus nec ulli rei quae deterius summi boni ius faciat; escendere autem illo sola uirtus potest. Illius gradu cliuus iste frangendus est; illa fortiter stabit et quidquid euenerit feret non patiens tantum sed etiam uolens, omnemque temporum difficultatem sciet legem esse naturae et ut bonus miles feret uulnera, numerabit cicatrices, et transuerberatus telis moriens amabit eum pro quo cadet imperatorem; habebit illud in animo uetus praeceptum: deum sequere.
15.6Yakınan, ağlayan, inleyen kimse ise buyrulanı yapmaya zorla mecbur edilir ve istemese de yine buyruğa sürüklenir. Ardından gitmek yerine sürüklenmek ne delilik! Doğrusu, bir şeyin eksik olmasına ya da başına daha sert bir şey gelmesine üzülmek, iyilerin başına da kötülerin başına da gelen şeylere —hastalıklara, ölümlere, sakatlıklara ve insan hayatına yandan çarpan öbür şeylere— şaşmak ya da onları kendine yediremeyişi, ahmaklık ve kendi durumunu bilmemek ne kadarsa o kadar deliliktir.
Quisquis autem queritur et plorat et gemit, imperata facere ui cogitur et inuitus rapitur ad iussa nihilominus. Quae autem dementia est potius trahi quam sequi! tam mehercules quam stultitia et ignoratio condicionis est suae dolere quod deest aliquid tibi aut incidit durius, aeque mirari aut indigne ferre ea quae tam bonis accidunt quam malis, morbos dico, funera, debilitates et cetera ex transuerso in uitam humanam incurrentia.
15.7Evrenin düzeni gereği katlanılması gereken her şey büyük bir ruhla üstlenilsin. Biz şu yemine bağlandık: ölümlü şeylere katlanmaya, önlemek elimizde olmayan şeylerle sarsılmamaya. Bir krallıkta doğduk: tanrıya itaat etmek hürriyettir.
Quidquid ex uniuersi constitutione patiendum est, magno suscipiatur animo: ad hoc sacramentum adacti sumus, ferre mortalia nec perturbari iis quae uitare non est nostrae potestatis. In regno nati sumus: deo parere libertas est.
16.1Öyleyse gerçek mutluluk faziletin içindedir. Bu fazilet sana ne öğütleyecek? Faziletle ya da kötülükle başına gelmeyecek hiçbir şeyi iyi ya da kötü saymamanı; sonra kötülük karşısında da, iyilikten şımarmayarak da sarsılmaz olmanı; böylece tanrıyı, caiz olduğu ölçüde, kendinde canlandırmanı.
Ergo in uirtute posita est uera felicitas. Quid haec tibi uirtus suadebit? ne quid aut bonum aut malum existimes quod nec uirtute nec malitia continget; deinde ut sis inmobilis et contra malum
16.2Bu sefer için sana ne vaat ediyor? Muazzam, tanrısal olanlara denk şeyler: hiçbir şeye zorlanmayacaksın, hiçbir şeye muhtaç olmayacaksın; hür olacaksın, güvende, zarardan uzak; hiçbir şeyi boşuna denemeyecek, hiçbir şeyden alıkonmayacaksın; her şey dileğine göre olacak, hiçbir ters şey başına gelmeyecek, kanaatine ve iradene aykırı hiçbir şey olmayacak.
Quid tibi pro hac expeditione promittit? ingentia et aequa diuinis: nihil cogeris, nullo indigebis, liber eris, tutus indemnis; nihil frustra temptabis, nihil prohibeberis; omnia tibi ex sententia cedent, nihil aduersum accidet, nihil contra opinionem ac uoluntatem.
16.3"Peki? Fazilet mutlu yaşamaya yeter mi?" Kusursuz ve tanrısal fazilet neden yetmesin, hatta artmasın? Bütün arzuların dışında duran birine ne eksik olabilir? Kendine ait her şeyi kendi içinde toplamış birine dışarıdan ne gerekir? Ama fazilete doğru giden, çok ilerlemiş olsa bile, hâlâ insanî şeyler arasında boğuşurken, o düğümü ve her ölümlü bağı çözene kadar talihin biraz hoşgörüsüne muhtaçtır. Öyleyse aradaki fark ne? Kimileri sıkıca bağlanmış, kimileri kıskıvrak, hatta gerilmiştir; daha yükseklere ilerlemiş, kendini daha yukarı kaldırmış olan ise gevşek bir zincir sürükler: henüz hür değildir, ama artık hür sayılır.
'Quid ergo? uirtus ad beate uiuendum sufficit?' Perfecta illa et diuina quidni sufficiat, immo superfluat? Quid enim deesse potest extra desiderium omnium posito? Quid extrinsecus opus est ei qui omnia sua in se collegit? Sed ei qui ad uirtutem tendit, etiam si multum processit, opus est aliqua fortunae indulgentia adhuc inter humana luctanti, dum nodum illum exsoluit et omne uinculum mortale. Quid ergo interest? quod arte alligati sunt alii, adstricti [alii], districti quoque: hic qui ad superiora progressus est et se altius extulit laxam catenam trahit, nondum liber, iam tamen pro libero.
17.1Bu yüzden felsefeye havlayan şu adamlardan biri her zamanki sözünü söylerse: "Öyleyse sen neden yaşadığından daha yiğitçe konuşuyorsun? Neden senden üstün olana karşı sesini alçaltıyor, parayı kendin için gerekli bir araç sayıyor, bir kayıpla sarsılıyor, karının ya da dostunun ölümünü duyunca gözyaşı döküyor, şöhretine dikkat ediyor, kötü niyetli sözlerden inciniyorsun?
Si quis itaque ex istis qui philosophiam conlatrant quod solent dixerit: 'quare ergo tu fortius loqueris quam uiuis? Quare et superiori uerba summittis et pecuniam necessarium tibi instrumentum existimas et damno moueris et lacrimas audita coniugis aut amici morte demittis et respicis famam et malignis sermonibus tangeris?
17.2Neden tabiî ihtiyacın gerektirdiğinden daha bakımlı bir çiftliğin var? Neden kendi koyduğun kurala göre yemek yemiyorsun? Neden eşyaların bu kadar parlak? Neden evinde senden daha yaşlı şarap içiliyor? Neden altın takımlar sıralanıyor? Neden gölgeden başka bir şey vermeyecek ağaçlar dikiliyor? Neden karın kulaklarında zengin bir evin servetini taşıyor? Neden hizmetçi çocuklar pahalı giysilerle kuşatılıyor? Neden senin evinde sofraya hizmet etmek bir sanat; gümüş takımlar neden rastgele, gelişigüzel değil de ustalıkla diziliyor; neden et kesmenin bir ustası var?" İstersen şunu da ekle: "Neden denizaşırı mülklerin var? Neden bildiğinden fazlası var? Neden ya birkaç kölesini tanımayacak kadar utanç verici biçimde ihmalkâr, ya da hafızasının tanımaya yetmeyeceği kadar çok köle tutacak kadar sefih birisin?"
Quare cultius rus tibi est quam naturalis usus desiderat? Cur non ad praescriptum tuum cenas? Cur tibi nitidior supellex est? Cur apud te uinum aetate tua uetustius bibitur? Cur aurum disponitur? Cur arbores nihil praeter umbram daturae conseruntur? Quare uxor tua locupletis domus censum auribus gerit? Quare paedagogium pretiosa ueste succingitur? Quare ars est apud te ministrare nec temere et ut libet conlocatur argentum sed perite struitur et est aliquis scindendi obsonii magister?' Adice si uis: 'cur trans mare possides? Cur plura quam nosti?
17.3Sövgülerine sonra kendim de yardım edeceğim, kendime senin sandığından çok şey yükleyeceğim; şimdilik sana şu cevabı veriyorum: bilge değilim ve, kötü niyetini besleyeyim diye söyleyeyim, olmayacağım da. Öyleyse benden en iyilere denk olmamı değil, kötülerden daha iyi olmamı iste: bana bu yeter; her gün kusurlarımdan bir şey eksiltmek, yanılgılarımı azarlamak.
Adiuuabo postmodo conuicia et plura mihi quam putas obiciam, nunc hoc respondeo tibi: non sum sapiens et, ut maliuolentiam tuam pascam, nec ero. Exige itaque a me, non ut optimis par sim, sed ut malis melior: hoc mihi satis est, cotidie aliquid ex uitiis meis demere et errores meos obiurgare.
17.4Sağlığa ulaşmadım, ulaşmayacağım da; gutuma ilaçtan çok merhem hazırlıyorum, daha seyrek gelirse, daha az sızlarsa memnunum. Ama sizin ayaklarınızla karşılaştırılınca, ey sakatlar, ben bir koşucuyum. Bunları kendim için söylemiyorum —çünkü ben bütün kusurların dibindeyim—, biraz yol almış olan kişi için söylüyorum.
Non perueni ad sanitatem, ne perueniam quidem; delenimenta magis quam remedia podagrae meae compono, contentus si rarius accedit et si minus uerminatur: uestris quidem pedibus comparatus, debiles, cursor sum. Haec non pro me loquor — ego enim in alto uitiorum omnium sum — sed pro illo cui aliquid acti est.
18.1"Başka türlü konuşuyor, başka türlü yaşıyorsun" diyorsun. Ey kötü niyetin en kötüsünü taşıyan, en iyilerin her birine en düşman kafalar, bu suçlama Platon'a da yöneltildi, Epikuros'a da, Zenon'a da; çünkü bunların hepsi kendilerinin nasıl yaşadıklarını değil, kendilerinin de nasıl yaşamaları gerektiğini söylüyorlardı. Ben kendimden değil, faziletten söz ediyorum; kusurlara sövdüğümde de önce kendi kusurlarıma söverim: elimden geldiğinde, gerektiği gibi yaşayacağım.
'Aliter' inquis 'loqueris, aliter uiuis.' Hoc, malignissima capita et optimo cuique inimicissima, Platoni obiectum est, obiectum Epicuro, obiectum Zenoni; omnes enim isti dicebant non quemadmodum ipsi uiuerent, sed quemadmodum esset
18.2Bol zehre batırılmış bu kötü niyet beni en iyi şeylerden caydırmayacak. Başkalarına serptiğiniz, kendinizi öldürdüğünüz o zehir bile, sürdürdüğüm hayatı değil sürdürülmesi gerektiğini bildiğim hayatı övmeyi sürdürmekten, fazilete tapınmaktan ve onun ardından muazzam bir uzaklıktan sürünerek gitmekten beni alıkoymayacak.
Nec malignitas me ista multo ueneno tincta deterrebit ab optimis; ne uirus quidem istud quo alios spargitis, quo uos necatis, me inpediet quominus perseuerem laudare uitam non quam ago sed quam agendam scio, quominus uirtutem adorem et ex interuallo ingenti reptabundus sequar.
18.3Rutilius'un da Cato'nun da kutsal sayılmadığı kötü niyetin bir şeye dokunmadan bırakmasını mı bekleyeceğim? Kinik Demetrios'u yeterince yoksul bulmayanların gözünde fazla zengin görünüp görünmediğimi kim umursar? Tabiatın bütün isteklerine karşı savaşan bu pek sert adamın, kendine sahip olmayı yasakladığı gibi istemeyi de yasakladığı için öbür Kiniklerden de yoksul olan bu adamın yeterince muhtaç olmadığını söylüyorlar. Görüyorsun ya: o, faziletin ilmini değil, yoksulluğun ilmini ilan etmiş!
Expectabo scilicet ut quicquam maliuolentiae inuiolatum sit, cui sacer nec Rutilius fuit nec Cato? Curet aliquis an istis nimis diues uideatur quibus Demetrius Cynicus parum pauper est? Virum acerrimum et contra omnia naturae desideria pugnantem, hoc pauperiorem quam ceteros Cynicos quod, cum sibi interdixerit habere, interdixit et poscere, negant satis egere. Vides enim: non uirtutis scientiam sed egestatis professus est.
19.1Epikurosçu filozof Diodoros birkaç gün önce kendi eliyle hayatına son verdi; boğazını kesmesinin Epikuros'un öğretisine uygun olmadığını söylüyorlar: kimi bu işi delilik, kimi düşüncesizlik saymak istiyor. O ise mesut ve iyi bir vicdanla dolu olarak hayattan çıkarken kendine tanıklık etti, limanda, demir atmış olarak geçen bir ömrün huzurunu övdü ve sizin isteksizce dinlediğiniz şu sözü, sanki sizin de yapmanız gerekiyormuş gibi söyledi:
yaşadım ve talihin bana verdiği yolu tamamladım.
Diodorum, Epicureum philosophum, qui intra paucos dies finem uitae suae manu sua inposuit, negant ex decreto Epicuri fecisse quod sibi gulam praesecuit: alii dementiam uideri uolunt factum hoc eius, alii temeritatem. Ille interim beatus ac plenus bona conscientia reddidit sibi testimonium uita excedens laudauitque aetatis in portu et ad ancoram actae quietem et dixit quod uos inuiti audistis, quasi uobis quoque faciendum sit: uixi et quem dederat cursum fortuna peregi.
19.2Birinin hayatını, birinin ölümünü tartışıyorsunuz; olağanüstü bir övgü yüzünden büyük olan adamların adına, tanımadıkları insanlarla karşılaşan küçük köpekler gibi havlıyorsunuz. Çünkü kimsenin iyi görünmemesi işinize gelir, sanki başkasının fazileti sizin suçlarınızın yüzünüze vurulmasıymış gibi. Kıskançlıkla parlak şeyleri kendi pisliğinizle karşılaştırıyorsunuz ve bunu ne büyük bir zararınıza göze aldığınızı anlamıyorsunuz. Çünkü faziletin ardından gidenler açgözlü, şehvet düşkünü, hırslı ise, faziletin adından bile nefret eden siz nesiniz?
De alterius uita, de alterius morte disputatis et ad nomenmagnorum ob aliquam eximiam laudem uirorum, sicut ad occursum ignotorum hominum minuti canes, latratis; expedit enim uobis neminem uideri bonum, quasi aliena uirtus exprobratio delictorum ~omnium~ sit. Inuidi splendida cum sordibus uestris confertis nec intellegitis quanto id uestro detrimento audeatis. Nam si illi qui uirtutem sequuntur auari libidinosi ambitiosique sunt, quid uos estis quibus ipsum nomen uirtutis odio est?
19.3Kimsenin söylediğini yerine getirmediğini, kendi sözünün örneğine göre yaşamadığını söylüyorsunuz: yiğitçe, muazzam, bütün insanî fırtınalardan kurtulan şeyler söylüyorlarsa ne şaşılacak şey var? Onlar kendilerini çarmıhtan sökmeye çalışırlar —oysa sizin her biriniz kendi çivilerinizi kendi elinizle çakıyorsunuz—; yine de işkenceye götürülünce her biri tek bir kazığa asılıdır; kendi kendilerini cezalandıran sizler ise ne kadar arzunuz varsa o kadar çarmıhla parçalanıyorsunuz. Ama sövmekte ustasınız, başkasını aşağılamakta pek zarifsiniz. Bunun için vaktiniz olduğuna inanabilirdim, eğer bazılarınız kendi darağacından seyircilere tükürmeseydi.
Negatis quemquam praestare quae loquitur nec ad exemplar orationis suae uiuere: quid mirum, cum loquantur fortia ingentia, omnis humanas tempestates euadentia? Cum refigere se crucibus conentur — in quas unusquisque uestrum clauos suos ipse adigit — ad supplicium tamen acti stipitibus singulis pendent: hi qui in se ipsi animum aduertunt quot cupiditatibus tot crucibus distrahuntur. At maledici, in alienam contumeliam uenusti sunt. Crederem illis hoc uacare, nisi quidam ex patibulo suo spectatores conspuerent.
20.1"Filozoflar söylediklerini yerine getirmiyor." Yine de söyledikleriyle, ahlâken güzel bir zihinle tasarladıklarıyla çok şey yerine getiriyorlar. Keşke sözlerine denk işler de yapsalar: onlardan daha mesut kim olurdu? Bu arada iyi sözleri ve iyi düşüncelerle dolu yürekleri hor görmen için bir sebep yok: kurtarıcı uğraşlarla meşgul olmak, sonuca varmasa da övülmeye değer.
'Non praestant philosophi quae loquuntur.' Multum tamen praestant quod loquuntur, quod honesta mente concipiunt. Vtinam quidem et paria dictis agerent: quid esset illis beatius? Interim non est quod contemnas bona uerba et bonis cogitationibus plena praecordia: studiorum salutarium etiam citra effectum laudanda tractatio est.
20.2Sarp yollara girişenler yükseğe çıkamazlarsa ne şaşılacak şey var? Ama erkeksen, düşseler bile büyük işlere girişenlere saygıyla bak. Kendi güçlerine değil tabiatının güçlerine bakarak yüksek şeyleri denemeye kalkmak, büyük bir ruhla donanmış olanların bile gerçekleştirebileceğinden büyük şeyleri zihinde tasarlamak soylu bir iştir.
Quid mirum, si non escendunt in altum ardua adgressi? Sed si uir es, suspice, etiam si decidunt, magna conantis. Generosa res est respicientem non ad suas sed ad naturae suae uires conari alta temptare et mente maiora concipere quam quae etiam ingenti animo adornatis effici possunt.
20.3Kendine şu hedefi koyan kişi: "Ölümü, onun adını duyarken taşıdığım yüzle göreceğim. Zahmetlere, ne kadar büyük olurlarsa olsunlar, bedenimi ruhumla destekleyerek boyun eğeceğim. Zenginliği, yanımda olsun olmasın, aynı ölçüde hor göreceğim; başka bir yerde yatıyorsa daha kederli, çevremde parlıyorsa daha cüretli olmayacağım. Talihin gelişini de gidişini de hissetmeyeceğim. Bütün toprakları benimmiş gibi, benimkileri herkesinmiş gibi göreceğim. Başkaları için doğduğumu biliyormuş gibi yaşayacağım ve bunun için şeylerin tabiatına şükredeceğim: benim işimi bundan daha iyi hangi yolla görebilirdi? Beni tek başıma herkese, herkesi de bana bağışladı.
Qui sibi hoc proposuit: 'ego mortem eodem uultu quo audiam uidebo. Ego laboribus, quanticumque illi erunt, parebo, animo fulciens corpus. Ego diuitias et praesentis et absentis aeque contemnam, nec si aliubi iacebunt tristior, nec si circa me fulgebunt animosior. Ego fortunam nec uenientem sentiam nec recedentem. Ego terras omnis tamquam meas uidebo, meas tamquam omnium. Ego sic uiuam quasi sciam aliis esse me natum et naturae rerum hoc nomine gratias agam: quo enim melius genere negotium meum agere potuit? unum me donauit omnibus, uni mihi omnis.
20.4Neyim olursa ne cimrice saklayacak ne savurganca saçacağım; hiçbir şeye, iyi bağışladıklarıma sahip olduğum kadar sahip olduğuma inanmayacağım. İyilikleri ne sayıyla ne ağırlıkla, yalnız alanın değeriyle tartacağım; layık birinin alacağı şey bana hiçbir zaman çok gelmeyecek. Hiçbir şeyi itibar için değil, her şeyi vicdanım için yapacağım. Yalnız benim bildiğim her şeyi, halk seyrediyormuş gibi yapacağım.
Quidquid habebo nec sordide custodiam nec prodige spargam; nihil magis possidere me credam quam bene donata. Non numero nec pondere beneficia nec ulla nisi accipientis aestimatione perpendam; numquam id mihi multum erit quod dignus accipiet. Nihil opinionis causa, omnia conscientiae faciam. Populo spectante fieri credam quidquid me conscio faciam.
20.5Yemenin ve içmenin gayesi benim için tabiatın isteklerini gidermek olacak, mideyi doldurup boşaltmak değil. Dostlarıma hoş, düşmanlarıma yumuşak ve kolay biri olacağım. İstenmeden razı olacak, ahlâken güzel ricaları karşılamaya koşacağım. Vatanımın evren olduğunu, onu yöneten tanrıların da üstümde ve çevremde, işlerimin ve sözlerimin denetçileri olarak durduğunu bileceğim. Tabiat nefesimi geri istediğinde ya da akıl onu salıverdiğinde, iyi bir vicdanı, iyi uğraşları sevdiğime, benim yüzümden kimsenin, en az da kendimin hürriyetinin azalmadığına tanıklık ederek çıkacağım." Bunları yapmayı kendine hedef koyan, isteyen, deneyen kişi tanrılara giden yolu tutmuştur; hedefine varamasa bile
büyük bir cüretten düşmüştür.
Edendi mihi erit bibendique finis desideria naturae restinguere, non inplere aluum et exinanire. Ero amicis iucundus, inimicis mitis et facilis. Exorabor antequam roger, et honestis precibus occurram. Patriam meam esse mundum sciam et praesides deos, hos supra me circaque me stare factorum dictorumque censores. Quandoque aut natura spiritum repetet aut ratio dimittet, testatus exibo bonam me conscientiam amasse, bona studia, nullius per me libertatem deminutam, minime meam' — qui haec facere proponet, uolet, temptabit, ad deos iter faciet, ne ille, etiam si non tenuerit, magnis tamen excidit ausis.
20.6Siz ise faziletten ve onu besleyenden nefret etmekle yeni bir şey yapmıyorsunuz. Hasta gözler de güneşten korkar, gece hayvanları da parlak günden yüz çevirir: güneşin ilk doğuşunda sersemler, her yandan inlerine koşar, ışıktan ürküp bir yarığa gizlenirler. İnleyin, bahtsız dilinizi iyilere sövmekle çalıştırın, ağzınızı açın, ısırın: diş iziniz kalmadan çok önce dişlerinizi kıracaksınız.
Vos quidem, quod uirtutem cultoremque eius odistis, nihil noui facitis. Nam et solem lumina aegra formidant et auersantur diem splendidum nocturna animalia, quae ad primum eius ortum stupent et latibula sua passim petunt, abduntur in aliquas rimas timida lucis. Gemite et infelicem linguam bonorum exercete conuicio, hiate commordete: citius multo frangetis dentes quam inprimetis.
21.1"Neden o adam felsefeye düşkün de bu kadar zengin bir hayat sürüyor? Neden servetin hor görülmesi gerektiğini söylüyor da servete sahip? Hayatın hor görülmesi gerektiğini düşünüyor, yine de yaşıyor; sağlığın hor görülmesi gerektiğini düşünüyor, yine de ona büyük özenle bakıyor, en iyisini yeğliyor? Sürgünü boş bir ad sayıyor, 'Bir memleketten ötekine geçmenin ne kötülüğü var?' diyor, yine de elinden gelirse vatanında yaşlanıyor? Uzun zamanla kısa zaman arasında fark olmadığına hükmediyor, yine de bir engel yoksa ömrünü uzatıyor, ileri yaşta sakin sakin dinç kalıyor?"
'Quare ille philosophiae studiosus est et tam diues uitam agit? Quare opes contemnendas dicit et habet, uitam contemnendam putat et tamen uiuit, ualetudinem contemnendam, et tamen illam diligentissime tuetur atque optimam mauult? Et exilium uanum nomen putat et ait "quid enim est mali mutare regiones?" et tamen, si licet, senescit in patria? Et inter longius tempus et breuius nihil interesse iudicat, tamen, si nihil prohibet, extendit aetatem et in multa senectute placidus uiret?'
21.2Bunların hor görülmesi gerektiğini söylüyor; sahip olmamak için değil, kaygıyla sahip olmamak için. Onları kendinden kovmuyor, ama giderlerken kaygısızca uğurluyor. Talih zenginliği, onu yakınmadan geri verecek birinden geri alacağı yerden daha güvenli nereye bırakabilir?
Ait ista debere contemni, non ne habeat, sed ne sollicitus habeat; non abigit illa a se, sed abeuntia securus prosequitur. Diuitias quidem ubi tutius fortuna deponet quam ibi unde sine querella reddentis receptura est?
21.3Marcus Cato, Curius'u, Coruncanius'u ve birkaç küçük gümüş levhaya sahip olmanın sansörün cezalandıracağı bir suç sayıldığı o çağı överken kendisi dört milyon sesterslik bir servete sahipti; şüphesiz Crassus'tan az, sansör Cato'dan fazla. Karşılaştırılsa, büyük dedesini Crassus'un onu geçtiğinden daha büyük bir farkla geçmişti; daha büyük bir servet nasip olsaydı onu da hor görmezdi.
M. Cato cum laudaret Curium et Coruncanium et illud saeculum in quo censorium crimen erat paucae argenti lamellae possidebat ipse quadragies sestertium, minus sine dubio quam Crassus, plus quam censorius Cato. Maiore spatio, si compararentur, proauum uicerat quam a Crasso uinceretur, et, si maiores illi obuenissent opes, non spreuisset.
21.4Çünkü bilge kendini talihin hiçbir armağanına layık olmayan biri saymaz: zenginliği sevmez ama yeğler; onu ruhuna değil evine alır; sahip olduğu zenginliği reddetmez, zapt eder ve faziletine daha geniş bir malzeme sağlanmasını ister.
Nec enim se sapiens indignum ullis muneribus fortuitis putat: non amat diuitias sed mauult; non in animum illas sed in domum recipit, nec respuit possessas sed continet, et maiorem uirtuti suae materiam subministrari uult.
22.1Bilge bir adam için ruhunu açıp sergilemeye zenginliğin yoksulluktan daha geniş bir malzeme olduğundan kimin şüphesi olabilir? Yoksullukta faziletin tek bir türü vardır: eğilmemek, ezilmemek. Zenginlikte ise itidalin, cömertliğin, titizliğin, düzenin ve görkemin önünde geniş bir alan açılır.
Quid autem dubii est quin haec maior materia sapienti uiro sit animum explicandi suum in diuitiis quam in paupertate, cum in hac unum genus uirtutis sit non inclinari nec deprimi, in diuitiis et temperantia et liberalitas et diligentia et dispositio et magnificentia campum habeat patentem?
22.2Bilge pek kısa boylu olsa bile kendini hor görmez; ama uzun boylu olmayı ister. Cılız bedenli ya da tek gözünü yitirmiş olarak da güçlü olur; ama bedeninin sağlam olmasını yeğler, hem de kendisinde daha güçlü başka bir şey bulunduğunu bilerek; kötü sağlığa katlanır, iyisini diler.
Non contemnet se sapiens, etiam si fuerit minimae staturae, esse tamen se procerum uolet. Et exilis corpore aut amisso oculo ualebit, malet tamen sibi esse corporis robur, et hoc ita ut sciat esse aliud in se ualentius; malam ualetudinem tolerabit, bonam optabit.
22.3Çünkü bazı şeyler, bütünün içinde küçük olsalar ve ana iyiyi yıkmadan çekilip alınabilseler de, faziletten doğan sürekli sevince yine bir şey katarlar: zenginlik de bilgeyi, denizciyi arkadan esen elverişli rüzgâr gibi, güzel bir gün gibi, kış ortasında soğukta güneşli bir köşe gibi etkiler ve neşelendirir.
Quaedam enim, etiam si in summam rei parua sunt [ait] et subduci sine ruina principalis boni possunt, adiciunt tamen aliquid ad perpetuam laetitiam et ex uirtute nascentem: sic illum adficiunt diuitiae et exhilarant ut nauigantem secundus et ferens uentus, ut dies bonus et in bruma ac frigore apricus locus.
22.4Hem bilgelerden —bizimkilerden, tek iyinin fazilet olduğunu söyleyenlerden söz ediyorum— kim, "farksız" dediğimiz şeylerin de içinde bir değer bulunduğunu, bazılarının bazılarından tercih edilir olduğunu inkâr eder? Bunların bazılarına biraz, bazılarına çok değer verilir; yanılma: zenginlik tercih edilir şeyler arasındadır.
Quis porro sapientium — nostrorum dico, quibus unum est bonum uirtus — negat etiam haec quae indifferentia uocamus habere aliquid in se pretii et alia aliis esse potiora? Quibusdam ex iis tribuitur aliquid honoris, quibusdam multum; ne erres itaque, inter potiora diuitiae sunt.
22.5"Peki" diyorsun, "senin yanında da benim yanımdaki yeri tuttuğuna göre neden benimle alay ediyorsun?" Aynı yeri tutmadığını bilmek ister misin? Benim zenginliğim akıp giderse kendisinden başka hiçbir şey götürmez; sen ise zenginliğin senden uzaklaşırsa sersemleyecek, kendinden yoksun kalmış gibi olacaksın. Benim yanımda zenginliğin bir yeri vardır, senin yanında en yüksek yeri; kısacası, zenginlik benimdir, sen ise zenginliğinsin.
'Quid ergo' inquis 'me derides, cum eundem apud te locum habeant quem apud me?' Vis scire quam non eundem habeant locum? mihi diuitiae si effluxerint, nihil auferent nisi semet ipsas, tu stupebis et uideberis tibi sine te relictus, si illae a te recesserint; apud me diuitiae aliquem locum habent, apud te summum; ad postremum diuitiae meae sunt, tu diuitiarum es.
23.1Öyleyse filozoflara parayı yasaklamaktan vazgeç: kimse bilgeliği yoksulluğa mahkûm etmedi. Filozofun geniş bir serveti olacak; ama kimseden koparılmamış, başkasının kanıyla kirlenmemiş, kimseye haksızlık edilmeden, aşağılık kazançlara başvurulmadan edinilmiş; çıkışı da girişi kadar namuslu, ardından ancak kötü niyetlilerin iç geçirdiği bir servet. Onu istediğin kadar büyüt: içinde herkesin "benim" demek isteyeceği çok şey bulunup da kimsenin "benim" diyebileceği hiçbir şey bulunmayan servet, ahlâken güzeldir.
Desine ergo philosophis pecunia interdicere: nemo sapientiam paupertate damnauit. Habebit philosophus amplas opes, sed nulli detractas nec alieno sanguine cruentas, sine cuiusquam iniuria partas, sine sordidis quaestibus, quarum tam honestus sit exitus quam introitus, quibus nemo ingemescat nisi malignus. In quantum uis exaggera illas: honestae sunt in quibus, cum multa sint quae sua quisque dici uelit, nihil est quod quisquam suum possit dicere.
23.2O, talihin cömertliğini kendinden uzaklaştırmayacak, dürüst yollardan edinilmiş bir mirasla ne övünecek ne de ondan utanacak. Yine de övüneceği bir şey olacak: evini açıp malının arasına bütün şehri sokarak "Herkes kendine ait olanı tanırsa alsın" diyebilirse. Ah, büyük adam! Ah, en iyi biçimde zengin olan, bu sözden sonra aynı miktara sahip kalırsa! Diyorum ki: halka güvenle, kaygısızca arama izni verir de kimse onda el koyacak bir şey bulamazsa, cesaretle, açıkça zengin olacaktır.
Ille uero fortunae benignitatem a se non summouebit et patrimonio per honesta quaesito nec gloriabitur nec erubescet. Habebit tamen etiam quo glorietur, si aperta domo et admissa in res suas ciuitate poterit dicere 'quod quisque agnouerit tollat.' O magnum uirum,
23.3Bilge, kötü yoldan giren tek bir dinarı bile eşiğinden içeri almaz; ama talihin armağanı ve faziletin meyvesi olan büyük bir serveti de reddetmez, dışarıda bırakmaz. Neden onu iyi bir yerden esirgesin? Gelsin, konuk olsun. Onunla ne böbürlenir ne onu saklar —birincisi akılsız bir ruhun, ikincisi büyük bir iyiyi koynunda saklıyormuş gibi ürkek ve küçük bir ruhun işidir—; dediğim gibi, onu evinden de atmaz.
Sapiens nullum denarium intra limen suum admittet male intrantem; idem magnas opes, munus fortunae fructumque uirtutis, non repudiabit nec excludet. Quid enim est quare illis bono loco inuideat? ueniant, hospitentur. Nec iactabit illas nec abscondet — alterum infruniti animi est, alterum timidi et pusilli, uelut magnum bonum intra sinum continentis — nec, ut dixi, eiciet illas e domo.
23.4Çünkü ne diyecek? "Siz işe yaramazsınız" mı, yoksa "Ben zenginliği kullanmayı bilmiyorum" mu? Kendi ayaklarıyla da yolunu tamamlayabilecekken arabaya binmeyi nasıl yeğlerse, yoksul olabilecekken de zengin olmayı ister. Bu yüzden servete sahip olacak, ama onu hafif ve uçup gidecek bir şey sayarak; ne başkasına ne kendisine ağır gelmesine izin verecek.
Quid enim dicet? utrumne 'inutiles estis' an 'ego uti diuitiis nescio'? Quemadmodum etiam pedibus suis poterit iter conficere, escendere tamen uehiculum malet, sic pauper [si] poterit esse, diues uolet. Habebit itaque opes, sed tamquam leues et auolaturas, nec ulli alii eas nec sibi graues esse patietur.
23.5Bağışlayacak —neden kulaklarınızı diktiniz, neden eteklerinizi açıyorsunuz?—; ya iyilere ya da iyi yapabileceği kimselere bağışlayacak; en büyük dikkatle en layık olanları seçerek bağışlayacak, harcananların da alınanlar kadar hesabının verilmesi gerektiğini hatırlayan biri olarak; doğru ve makul bir sebeple bağışlayacak, çünkü kötü verilmiş bir armağan çirkin kayıplar arasında yer alır. Eteği kolay açılır ama delik değildir: içinden çok şey çıkar, hiçbir şey düşmez.
Donabit — quid erexistis aures, quid expeditis sinum? — donabit aut bonis aut eis quos facere poterit bonos, donabit cum summo consilio dignissimos eligens, ut qui meminerit tam expensorum quam acceptorum rationem esse reddendam, donabit ex recta et probabili causa, nam inter turpes iacturas malum munus est; habebit sinum facilem, non perforatum, ex quo multa exeant et nihil excidat.
24.1Bağışlamanın kolay bir iş olduğunu sanan yanılır: bu işin pek çok zorluğu vardır, yeter ki rastlantıyla, bir hamleyle saçılmasın da düşünülerek verilsin. Birine iyilik edip onu kendime borçlu kılarım, ötekine borcumu öderim; birinin yardımına koşarım, birine acırım; yoksulluğun aşağı çekmesine ya da meşgul etmesine layık olmayan birini donatırım; bazılarına, ihtiyaçları olsa da vermem, çünkü versem de ihtiyaçları sürecek; bazılarına kendim teklif ederim, bazılarına zorla bile veririm. Bu işte ihmalkâr olamam: hiçbir zaman bağış yaparken olduğu kadar alacak kaydetmem.
Errat si quis existimat facilem rem esse donare: plurimum ista res habet difficultatis, si modo consilio tribuitur, non casu et impetu spargitur. Hunc promereor, illi reddo; huic succurro, huius misereor; illum instruo dignum quem non deducat paupertas nec occupatum teneat; quibusdam non dabo quamuis desit, quia etiam si dedero erit defuturum; quibusdam offeram, quibusdam etiam inculcabo. Non possum in hac re esse neglegens; numquam magis nomina facio quam cum dono.
24.2"Ne yani" diyorsun, "geri almak için mi bağışlıyorsun?" Hayır, kaybetmemek için: bağış öyle bir yere konmalı ki geri istenmesi gerekmesin, ama geri verilebilsin. İyilik derine gömülmüş bir hazine gibi yerleştirilsin; gerekmedikçe onu çıkarmazsın.
'Quid? tu' inquis 'recepturus donas?' Immo non perditurus: eo loco sit donatio unde repeti non debeat, reddi possit. Beneficium conlocetur quemadmodum thesaurus alte obrutus, quem non eruas nisi fuerit necesse.
24.3Ya zengin bir adamın evinin kendisi, iyilik etmek için ne büyük bir malzeme taşır! Kim cömertliği yalnız togalı vatandaşlara ayırır? Tabiat bana insanlara yararlı olmamı emrediyor. Bunlar köle mi hür mü, hür doğmuş mu azatlı mı, hürriyetleri usulüne göre mi verilmiş yoksa dostlar arasında mı, ne fark eder? İnsan neredeyse, orada iyiliğe yer vardır. Bu yüzden para kendi eşiğinin içinde de dağıtılabilir, cömertlik orada da gösterilebilir; cömertlik (liberalitas) bu adı hürlere (liberi) borçlu olunduğu için değil, hür bir ruhtan çıktığı için almıştır. Bilgede cömertlik ne çirkin ve layık olmayan kimselere itilir, ne de layık birini her bulduğunda dolu bir kaynaktan akar gibi akamayacak kadar yorgun düşüp yolunu şaşırır.
Quid? domus ipsa diuitis uiri quantam habet bene faciendi materiam! Quis enim liberalitatem tantum ad togatos uocat? hominibus prodesse natura me iubet. Serui liberine sint hi, ingenui an libertini, iustae libertatis an inter amicos datae, quid refert? ubicumque homo est, ibi benefici locus est. Potest itaque pecunia etiam intra limen suum diffundi et liberalitatem exercere, quae non quia liberis debetur sed quia a libero animo proficiscitur ita nominata est. Haec apud sapientem nec umquam in turpes indignosque inpingitur nec umquam ita defetigata errat ut non, quotiens dignum inuenerit, quasi ex pleno fluat.
24.4Öyleyse bilgeliğe gönül verenlerin ahlâken güzel, yiğitçe, cesur bir ruhla söyledikleri şeyleri yanlış anlamanız için bir sebep yok. Önce şuna dikkat edin: bilgeliğe gönül vermiş olan başka, bilgeliğe ulaşmış olan başkadır. Birincisi sana şöyle diyecek: "Çok iyi konuşuyorum, ama hâlâ pek çok kötülüğün içinde yuvarlanıyorum. Beni kendi koyduğum kalıba göre yoklaman için bir sebep yok: tam şu sırada kendimi yapıyor, biçimlendiriyor, muazzam bir örneğe doğru yükseltiyorum; kendime koyduğum hedefe ne kadar ilerlersem, o zaman işlerimin sözlerime uymasını iste." İnsanî iyinin doruğuna ulaşmış olan ise seninle başka türlü konuşacak ve şöyle diyecek: "Önce, kendinden iyiler hakkında hüküm vermeye kendine izin vermen için bir sebep yok; bana artık, doğruluğun bir delili olarak, kötülerin hoşuna gitmemek nasip oldu.
Non est ergo quod perperam exaudiatis quae honeste fortiter animose a studiosis sapientiae dicuntur. Et hoc primum adtendite: aliud est studiosus sapientiae, aliud iam adeptus sapientiam. Ille tibi dicet: 'optime loquor, sed adhuc inter mala uolutor plurima. Non est quod me ad formulam meam exigas: cum maxime facio me et formo et ad exemplar ingens attollo; si processero quantumcumque proposui, exige ut dictis facta respondeant.' Adsecutus uero humani boni summam aliter tecum aget et dicet: 'primum non est quod tibi permittas de melioribus ferre sententiam; mihi iam, quod argumentum est recti, contigit malis displicere.
24.5Ama hiçbir ölümlüyü kıskanmamamın gerekçesini sana açıklamak için, ne vaat ettiğimi ve her şeye ne değer biçtiğimi dinle. Zenginliğin bir iyi olduğunu inkâr ediyorum; çünkü iyi olsaydı insanları iyi yapardı. Oysa kötülerde bulunan bir şeye iyi denemeyeceğine göre, ona bu adı vermiyorum. Bununla birlikte ona sahip olunması gerektiğini, faydalı olduğunu ve hayata büyük kolaylıklar getirdiğini kabul ediyorum.
Sed ut tibi rationem reddam qua nulli mortalium inuideo, audi quid promittam et quanti quaeque aestimem. Diuitias nego bonum esse; nam si essent, bonos facerent: nunc, quoniam quod apud malos deprenditur dici bonum non potest, hoc illis nomen nego. Ceterum et habendas esse et utiles et magna commoda uitae adferentis fateor.
25.1Öyleyse onu neden iyiler arasında saymadığımı ve, ona sahip olunması gerektiğinde ikimiz de anlaştığımıza göre, onun karşısında sizden başka türlü ne yaptığımı dinleyin. Beni en zengin bir eve koy, altının ve gümüşün gelişigüzel kullanıldığı bir yere koy: yanımda olsalar da benim dışımda olan bu şeyler yüzünden kendime hayran olmayacağım. Beni Sublicius köprüsüne taşı, dilencilerin arasına at: sadaka için el uzatanların arasına oturdum diye kendimi hor görmeyeceğim. Ölebilme imkânı eksik olmayan birine bir lokma ekmeğin eksik olmasının ne önemi var? Peki ne olmuş? O parlak evi köprüye yeğlerim.
Quid ergo sit quare illas non in bonis numerem, et quid praestem in illis aliud quam uos, quoniam inter utrosque conuenit habendas, audite. Pone in opulentissima me domo, pone
25.2Beni parlak eşyalar, zarif bir döşeme arasına koy: yumuşak bir pelerinim olacak, konuklarımın altına mor kumaş serilecek diye kendimi hiç de daha bahtiyar saymayacağım. Yatağımı değiştir: yorgun boynum bir tutam samanın üstünde dinlenirse, eski bir keten bezin yırtıklarından dökülen sirk minderinin üstüne uzanırsam hiç de daha bahtsız olmayacağım. Peki ne olmuş? Ruhumun nasıl olduğunu çıplak omuzlarla, yarı örtülü değil, mor şeritli bir giysi içinde, ayakkabılı olarak göstermeyi yeğlerim.
Pone
25.3Bütün günlerim dileğime göre geçsin, yeni kutlamalar öncekilere eklensin: bu yüzden kendimi beğenmeyeceğim. Zamanın bu hoşgörüsünü tersine çevir: ruhum oradan buradan kayıplarla, yaslarla, türlü saldırılarla vurulsun, hiçbir saat yakınmasız geçmesin: bu yüzden kendime bahtsızların en bahtsızı demeyeceğim, bu yüzden hiçbir güne lanet etmeyeceğim; çünkü hiçbir günün benim için kara gün olmamasını önceden sağladım. Peki ne olmuş? Sevinçlere ölçü koymayı acıları dizginlemeye yeğlerim."
Omnes mihi ex uoto dies cedant, nouae gratulationes prioribus subtexantur: non ob hoc mihi placebo. Muta in contrarium hanc indulgentiam temporis, hinc illinc percutiatur animus damno luctu incursionibus uariis, nulla hora sine aliqua querella sit: non ideo me dicam inter miserrima miserum, non ideo aliquem execrabor diem; prouisum est enim a me ne quis mihi ater dies esset. Quid ergo est? malo gaudia temperare quam dolores compescere.'
25.4Bunu sana o Sokrates söyleyecek: "Beni bütün milletlerin galibi yap; Bacchus'un o zarif arabası beni güneşin doğduğu yerden Thebai'ye kadar zafer alayıyla taşısın, krallar benden kanun istesin: her yandan tanrı diye selamlanırken insan olduğumu en çok o zaman düşüneceğim. Bu pek yüce doruğun hemen ardına baş aşağı bir değişim ekle: kibirli ve vahşi bir galibin alayını süslemek için başkasının sedyesine konayım: başkasının arabasının arkasında, kendi arabamda dururken olduğumdan daha alçak olarak yürütülmeyeceğim. Peki ne olmuş? Yine de yenmeyi yakalanmaya yeğlerim.
Hoc tibi ille Socrates dicet: 'fac me uictorem uniuersarum gentium, delicatus ille Liberi currus triumphantem usque ad Thebas a solis ortu uehat, iura reges ~penatium~ petant: me hominem esse maxime cogitabo, cum deus undique consalutabor. Huic tam sublimi fastigio coniunge protinus praecipitem mutationem; in alienum inponar fericulum exornaturus uictoris superbi ac feri pompam: non humilior sub alieno curru agar quam in meo steteram. Quid ergo est? uincere tamen quam capi malo.
25.5Talihin bütün krallığını hor göreceğim, ama seçme hakkı verilirse ondan daha iyi olanları alacağım. Bana ne gelirse iyi olacak, ama daha kolay, daha hoş, onlarla uğraşanı daha az yoracak şeylerin gelmesini yeğlerim. Çünkü zahmetsiz bir fazilet olduğunu sanman için bir sebep yok; ama bazı faziletler mahmuza, bazıları dizgine muhtaçtır.
Totum fortunae regnum despiciam, sed ex illo, si dabitur electio, meliora sumam. Quidquid ad me uenerit bonum fiet, sed malo faciliora ac iucundiora ueniant et minus uexatura tractantem. Non est enim quod existimes ullam esse sine labore uirtutem, sed quaedam uirtutes stimulis, quaedam frenis egent.
25.6Bedenin inişte geri tutulması, yokuşta ileri itilmesi gerektiği gibi, bazı faziletler de inişte, bazıları yokuş yukarıdır. Katlanmanın, cesaretin, sebatın ve zorluklara karşı konmuş, talihi boyunduruk altına alan başka her faziletin tırmandığından, çabaladığından, boğuştuğundan şüphe var mı?
Quemadmodum corpus in procliui retineri debet, aduersus ardua inpelli, ita quaedam uirtutes in procliui sunt, quaedam cliuum subeunt. An dubium est quin escendat nitatur obluctetur patientia fortitudo perseuerantia et quaecumque alia duris opposita uirtus est et fortunam subigit?
25.7Peki? Cömertliğin, itidalin, yumuşaklığın inişten gittiği de aynı ölçüde açık değil mi? Bunlarda ruhu kaymasın diye tutarız, ötekilerde onu bütün gücümüzle teşvik eder, kışkırtırız. Öyleyse yoksulluğa savaşmayı bilen daha yiğit faziletleri, zenginliğe ise adımını dikkatle atan, kendi ağırlığını taşıyan daha titiz faziletleri uygulayacağız.
Quid ergo? non aeque manifestum est per deuexum ire liberalitatem temperantiam mansuetudinem? In his continemus animum ne prolabatur, in illis exhortamur incitamusque acerrime. Ergo paupertati adhibebimus illas quae pugnare sciunt fortiores, diuitiis illas diligentiores quae suspensum gradum ponunt et pondus suum sustinent.
25.8Bu böyle bölündüğüne göre, kullanmak için, sınanması kan ve ter isteyenleri değil, daha sakin uygulanabilenleri yeğlerim. Öyleyse ben" diyor bilge, "söylediğimden başka türlü yaşamıyorum; siz başka türlü duyuyorsunuz. Kulaklarınıza yalnız kelimelerin sesi ulaşıyor; ne anlama geldiğini sormuyorsunuz."
Cum hoc ita diuisum sit, malo has in usu mihi esse quae exercendae tranquillius sunt quam eas quarum experimentum sanguis et sudor est. Ergo non ego aliter' inquit sapiens 'uiuo quam loquor, sed uos aliter auditis; sonus tantummodo uerborum ad aures uestras peruenit: quid significet non quaeritis.'
26.1"Öyleyse ikimiz de sahip olmak istiyorsak, ahmak benimle bilge sen arasında ne fark var?" Pek çok: çünkü zenginlik bilge adamın yanında kölelik eder, ahmağın yanında hükmeder; bilge zenginliğe hiçbir şeyde söz hakkı tanımaz, sizde ise zenginlik her şeye hükmeder. Siz, sanki biri size onlara sonsuza dek sahip olacağınızı vaat etmiş gibi zenginliğe alışır, ona yapışırsınız; bilge ise yoksulluğu en çok zenginliğin ortasında dururken düşünür.
'Quid ergo inter me stultum et te sapientem interest, si uterque habere uolumus?' Plurimum: diuitiae enim apud sapientem uirum in seruitute sunt, apud stultum in imperio; sapiens diuitiis nihil permittit, uobis diuitiae omnia; uos, tamquam aliquis uobis aeternam possessionem earum promiserit, adsuescitis illis et cohaeretis, sapiens tunc maxime paupertatem meditatur cum in mediis diuitiis constitit.
26.2Hiçbir komutan barışa, henüz yapılmasa bile ilan edilmiş bir savaşa hazırlanmayacak kadar güvenmez. Sizi ise güzel bir ev, sanki ne yanabilir ne yıkılabilirmiş gibi küstahlaştırıyor; servet, sanki bütün tehlikeleri aşmış, talihin tüketmeye gücü yetmeyecek kadar büyükmüş gibi sersemletiyor.
Numquam imperator ita paci credit ut non se praeparet bello quod, etiam si non geritur, indictum est: uos domus formonsa, tamquam nec ardere nec ruere possit, insolentes, uos opes, tamquam periculum omne transcenderint maioresque sint uobis quam quibus consumendis satis uirium habeat fortuna, obstupefaciunt.
26.3Zenginlikle tembel tembel oynuyorsunuz, onun tehlikesini önceden görmüyorsunuz; tıpkı kuşatılmış, kuşatma makinelerinden habersiz barbarların çoğu zaman kuşatanların emeğini uyuşukça seyretmeleri, uzaktan kurulan şeylerin neye yaradığını anlamamaları gibi. Sizin başınıza gelen de bu: malınızın içinde gevşiyor, her yandan ne çok felaketin değerli ganimetleri götürmek üzere tepenizde beklediğini düşünmüyorsunuz. Bilgenin zenginliğini kim alırsa alsın, ona kendine ait olan her şeyi bırakacaktır; çünkü o elindekilerle sevinerek, gelecekten kaygısız yaşar.
Otiosi diuitiis luditis nec prouidetis illarum periculum, sicut barbari plerumque inclusi et ignari machinarum segnes laborem obsidentium spectant nec quo illa pertineant quae ex longinquo struuntur intellegunt. Idem uobis euenit: marcetis in uestris rebus nec cogitatis quot casus undique immineant iam iamque pretiosa spolia laturi. Sapientis quisquis abstulerit diuitias, omnia illi sua relinquet; uiuit enim praesentibus laetus, futuri securus.
26.4"Kendimi hiçbir şeye," diyor o Sokrates ya da insanî şeyler karşısında aynı tavra ve aynı güce sahip başka biri, "hayatımın gidişini sizin kanaatlerinize göre eğmemeye inandırdığım kadar inandırmadım. Her zamanki sözlerinizi her yandan toplayın: sizin sövdüğünüzü değil, en zavallı bebekler gibi ağladığınızı düşüneceğim."
'Nihil magis' inquit ille Socrates aut aliquis alius cui idem
26.5Bilgeliğe ulaşmış olan bunları söyleyecek; kusurlardan bağışık ruhu ona başkalarını nefret ettiği için değil, tedavi etmek için azarlamasını buyurur. Bunlara şunları da ekleyecek: "Hakkımdaki kanaatiniz beni kendi adıma değil sizin adınıza üzüyor; çünkü faziletten nefret etmek, ona sataşmak iyi umuttan vazgeçmektir. Bana hiçbir haksızlık etmiyorsunuz; sunakları devirenler de tanrılara haksızlık etmez. Ama kötü niyet ve kötü tasarı, zarar veremediği yerde bile kendini gösterir.
Haec dicet ille cui sapientia contigit, quem animus uitiorum immunis increpare alios, non quia odit, sed in remedium iubet. Adiciet his illa: 'existimatio me uestra non meo nomine sed uestro mouet, quia ~clamitatis~ odisse et lacessere uirtutem bonae spei eiuratio est. Nullam mihi iniuriam facitis, sed ne dis quidem hi qui aras euertunt. Sed malum propositum apparet malumque consilium etiam ibi ubi nocere non potuit.
26.6Sizin sayıklamalarınıza, en iyi ve en büyük Iuppiter'in şairlerin saçmalıklarına katlandığı gibi katlanıyorum: kimi ona kanat taktı, kimi boynuz; kimi onu zina eden ve geceleri evden uzak kalan biri olarak, kimi tanrılara karşı zalim, kimi insanlara karşı haksız, kimi hür doğmuş çocukları, hatta akrabalarını kaçıran, kimi baba katili, başkasının ve babasının krallığını zorla alan biri olarak sahneye çıkardı. Bunlarla elde edilen tek şey, insanlar tanrıların böyle olduğuna inanırlarsa günah işlemekten utanmalarının ortadan kalkması oldu.
Sic uestras halucinationes fero quemadmodum Iuppiter optimus maximus ineptias poetarum, quorum alius illi alas inposuit, alius cornua, alius adulterum illum induxit et abnoctantem, alius saeuum in deos, alius iniquum in homines, alius raptorem ingenuorum et cognatorum quidem, alius parricidam et regni alieni paternique expugnatorem: quibus nihil aliud actum est quam ut pudor hominibus peccandi demeretur, si tales deos credidissent.
26.7Ama bu sözler bana hiçbir zarar vermese de sizi kendi iyiliğiniz için uyarıyorum: fazilete saygıyla bakın; ona uzun süre uymuş olup büyük bir şeyin, günden güne daha büyük görünen bir şeyin ardından gittiklerini haykıranlara inanın; ona tanrılara, öğreticilerine rahiplere gösterilen saygıyı gösterin ve kutsal yazılar anıldığında dillerinizi tutun (favete linguis). Bu söz, çoğunun sandığı gibi "rağbet" (favor) kelimesinden gelmez; kurbanın hiçbir uğursuz sesle bölünmeden usulüne göre tamamlanabilmesi için sessizlik emreder. Size bunu emretmek ise çok daha gereklidir: o kehanet kaynağından bir şey söylendiği her seferinde dikkatle ve sesinizi keserek dinleyin.
Sed quamquam ista me nihil laedant, uestra tamen uos moneo causa: suspicite uirtutem, credite iis qui illam diu secuti magnum quiddam ipsos et quod in dies maius appareat sequi clamant, et ipsam ut deos ac professores eius ut antistites colite et, quotiens mentio sacrarum litterarum interuenerit, fauete linguis. Hoc uerbum non, ut plerique existimant, a fauore trahitur, sed imperat silentium ut rite peragi possit sacrum nulla uoce mala obstrepente; quod multo magis necessarium est imperari uobis, ut quotiens aliquid ex illo proferetur oraculo, intenti et compressa uoce audiatis.
26.8Biri tanrıdan buyruk aldığını söyleyerek sistrum sallayıp yalan söylediğinde, kollarını kesmekte usta biri kolunu, omzunu ölçülü bir elle kana buladığında, bir kadın dizleri üstünde yolda sürünerek uluduğunda, keten giysili yaşlı bir adam elinde defne dalı, güpegündüz önünde bir kandille tanrılardan birinin öfkelendiğini haykırdığında koşuşuyor, dinliyor ve birbirinizin sersemliğini besleyerek onun tanrısal olduğunu ileri sürüyorsunuz."
Cum sistrum aliquis concutiens ex imperio mentitur, cum aliquis secandi lacertos suos artifex brachia atque umeros suspensa manu cruentat, cum aliqua genibus per uiam repens ululat laurumque linteatus senex et medio lucernam die praeferens conclamat iratum aliquem deorum, concurritis et auditis ac diuinum esse eum, inuicem mutuum alentes stuporem, adfirmatis.'
27.prİşte Sokrates, içine girerek arındırdığı ve her senato binasından daha saygın kıldığı o zindandan haykırıyor: "Bu ne çılgınlık, tanrılara ve insanlara düşman bu ne yaradılış ki faziletleri kötülüyor, kutsal olanı kötü niyetli sözlerle çiğniyorsunuz? Elinizden gelirse iyileri övün, gelmezse geçip gidin; bu iğrenç küstahlığı uygulamak hoşunuza gidiyorsa, birbirinize saldırın. Çünkü göğe karşı kudururken saygısızlık ettiğinizi söylemiyorum; boşuna uğraşıyorsunuz.
Ecce Socrates ex illo carcere quem intrando purgauit omnique honestiorem curia reddidit proclamat: 'qui iste furor, quae ista inimica dis hominibusque natura est infamare uirtutes et malignis sermonibus sancta uiolare? Si potestis, bonos laudate, si minus, transite; quod si uobis exercere taetram istam licentiam placet, alter in alterum incursitate. Nam cum in caelum insanitis, non dico sacrilegium facitis sed operam perditis.
27.2Bir zamanlar Aristophanes'e şakalarına malzeme oldum; komedya şairlerinin bütün o takımı zehirli esprilerini üstüme boşalttı: faziletim, ona saldırmak için kullanılan şeylerin kendisiyle parladı. Çünkü ortaya çıkarılması, sınanması onun işine gelir; onun ne kadar büyük olduğunu, ona sataşarak gücünü hissetmiş olanlardan daha iyi kimse anlamaz: çakmaktaşının sertliğini ona vuranlardan daha iyi kimse bilmez.
Praebui ego aliquando Aristophani materiam iocorum, tota illa comicorum poetarum manus in me uenenatos sales suos effudit: inlustrata est uirtus mea per ea ipsa per quae petebatur; produci enim illi et temptari expedit, nec ulli magis intellegunt quanta sit quam qui uires eius lacessendo senserunt: duritia silicis nullis magis quam ferientibus nota est.
27.3Kendimi sığ bir denizde tek başına kalmış bir kaya gibi sunuyorum: dalgalar nereden gelirse gelsin onu dövmekten vazgeçmez, ama bu yüzden onu ne yerinden oynatırlar ne de bunca çağ boyunca sık saldırılarıyla aşındırırlar. Atılın, hücum edin: size katlanarak sizi yeneceğim. Sağlam ve aşılmaz şeylere çarpan her şey gücünü kendi zararına kullanır; öyleyse oklarınızın saplanacağı yumuşak, eğilip bükülen bir madde arayın.
Praebeo me non aliter quam rupes aliqua in uadoso mari destituta, quam fluctus non desinunt, undecumque moti sunt, uerberare, nec ideo aut loco eam mouent aut per tot aetates crebro incursu suo consumunt. Adsilite, facite impetum: ferendo uos uincam. In ea quae firma et inexsuperabilia sunt quidquid incurrit malo suo uim suam exercet: proinde quaerite aliquam mollem cedentemque materiam in qua tela uestra figantur.
27.4Sizin başkalarının kötülüklerini kurcalamaya, kim olursa olsun hakkında hüküm vermeye vaktiniz mi var? 'Neden bu filozof daha geniş bir evde oturuyor? Neden şu daha zengin bir sofrada yemek yiyor?' Kendiniz sayısız yarayla kaplıyken başkalarının sivilcelerine mi bakıyorsunuz? Bu, iğrenç bir uyuzun kemirdiği birinin en güzel bedenlerdeki benlerle, siğillerle alay etmesine benzer.
Vobis autem uacat aliena scrutari mala et sententias ferre de quoquam? "Quare hic philosophus laxius habitat? quare hic lautius cenat?" Papulas obseruatis alienas, obsiti plurimis ulceribus? hoc tale est quale si quis pulcherrimorum corporum naeuos aut uerrucas derideat quem foeda scabies depascitur.
27.5Platon'a para istediği için, Aristoteles'e aldığı için, Demokritos'a umursamadığı için, Epikuros'a harcadığı için kusur bulun; bana da Alkibiades'i ve Phaidros'u yüzüme vurun; siz ki kusurlarımızı taklit etmek nasip olur olmaz pek bahtiyar olacaksınız!
Obicite Platoni quod petierit pecuniam, Aristoteli quod acceperit, Democrito quod neglexerit, Epicuro quod consumpserit; mihi ipsi Alcibiaden et Phaedrum obiectate, ~o uos usu~ maxime felices, cum primum uobis imitari uitia nostra contigerit.
27.6Neden bunun yerine, sizi her yandan delip geçen kendi kötülüklerinize bakmıyorsunuz? Kimi dışarıdan saldırıyor, kimi bağırsaklarınızın içinde yanıyor. Kendi durumunuzu pek bilmeseniz de, insan işleri size daha iyilerin ayıplarıyla dilinizi oynatmaya vakit bırakacak kadar boş zaman kalacak bir hâlde değil.
Quin potius mala uestra circumspicitis, quae uos ab omni parte confodiunt, alia grassantia extrinsecus, alia in uisceribus ipsis ardentia? Non eo loco res humanae sunt, etiam si statum uestrum parum nostis, ut uobis tantum otii supersit ut in probra meliorum agitare linguam uacet.
28.1Bunu anlamıyorsunuz, talihinize yakışmayan bir yüz taşıyorsunuz; tıpkı sirkte ya da tiyatroda otururken evlerinde çoktan yas olan, ama kötü haberi henüz almamış birçok kişi gibi. Ben ise yükseklerden bakarken, ya tepenizde bekleyip biraz sonra bulutlarını boşaltacak ya da yakınınıza gelmiş, sizi ve sizin olanı kapıp götürmek üzere olan fırtınaları görüyorum. Dahası var mı? Şimdi bile, siz pek hissetmeseniz de, bir kasırga ruhlarınızı döndürüp sarmalamıyor mu? Aynı şeylerden kaçarken, aynı şeyleri ararken, kimi zaman yükseklere kaldırılıp kimi zaman en dibe çarpılırken …"
Hoc uos non intellegitis et alienum fortunae uestrae uultum geritis, sicut plurimi quibus in circo aut theatro desidentibus iam funesta domus est nec adnuntiatum malum. At ego ex alto prospiciens uideo quae tempestates aut immineant uobis paulo tardius rupturae nimbum suum aut iam uicinae uos ac uestra rapturae propius accesserint. Quid porro? nonne nunc quoque, etiam si parum sentitis, turbo quidam animos uestros rotat et inuoluit fugientes petentesque eadem et nunc in sublime adleuatos nunc in infima adlisos cir * * * ?'