İçeriğe geç
Seneca

Seneca

Çekilip Kendine Kalmak Üzerine

De otio

Çünkü öteki kötülükler arasında en kötüsü şudur: kusurlarımızı bile değiştirip dururuz. Böylece artık alıştığımız bir kötülükte kalmak bile nasip olmaz bize. Bir şeyden sonra bir başkası hoşumuza gider; bizi şu da hırpalar ki yargılarımız yalnız çarpık değil, aynı zamanda hafiftir. Dalgalanır, birini bırakıp ötekine tutunuruz; istediğimizi bırakır, bıraktığımızı yeniden isteriz; arzumuzla pişmanlığımız arasında sırayla gidip geliriz.

1.2

Nam inter cetera mala illud pessimum est, quod uitia ipsa mutamus. Sic ne hoc quidem nobis contingit, permanere in malo iam familiari. Aliud ex alio placet uexatque nos hoc quoque, quod iudicia nostra non tantum praua sed etiam leuia sunt: fluctuamur aliudque ex alio comprendimus, petita relinquimus, relicta repetimus, alternae inter cupiditatem nostram et paenitentiam uices sunt.

1.3Çünkü tümüyle başkalarının yargılarına bağlıyız. Bize en iyi görünen, isteyeni ve öveni çok olandır; övülmeye ve istenmeye değer olan değil. İyi yolu da kötü yolu da kendisine bakarak değil, üzerindeki ayak izlerinin kalabalığına bakarak değerlendiririz; oysa o izlerin hiçbiri geri dönenlere ait değildir.

1.3

Pendemus enim toti ex alienis iudiciis et id optimum nobis uidetur quod petitores laudatoresque multos habet, non id quod laudandum petendumque est, nec uiam bonam ac malam per se aestimamus sed turba uestigiorum, in quibus nulla sunt redeuntium.

1.4Bana diyeceksin ki: "Ne diyorsun Seneca? Safını mı terk ediyorsun? Sizin Stoacılar elbette şöyle der: 'Hayatımızın son anına dek iş başında olacağız; ortak iyiye emek vermekten, insanlara tek tek yardım etmekten, yaşlı elimizle düşmanlarımıza bile yardım ulaştırmaktan vazgeçmeyeceğiz. Hiçbir yaşa muafiyet tanımayan, o pek belagatli adamın dediği gibi

ak saçlarımızı miğferle bastıran

biziz. Biz öyle insanlarız ki ölümden önce hiçbir şeyimiz boş durmaz; şartlar elverirse ölümün kendisi bile boş geçmez.' Zenon'un ilkelerinin tam ortasında bana neden Epikuros'un öğütlerini anlatıyorsun? Safından bıktıysan, ona ihanet edeceğine neden mertçe öbür tarafa geçmiyorsun?"

1.4

Dices mihi: 'quid ais, Seneca? deseris partes? Certe Stoici uestri dicunt: "usque ad ultimum uitae finem in actu erimus, non desinemus communi bono operam dare, adiuuare singulos, opem ferre etiam inimicis senili manu. Nos sumus qui nullis annis uacationem damus et, quod ait ille uir disertissimus, canitiem galea premimus; nos sumus apud quos usque eo nihil ante mortem otiosum est ut, si res patitur, non sit ipsa mors otiosa." Quid nobis Epicuri praecepta in ipsis Zenonis principiis loqueris? Quin tu bene gnauiter, si partium piget, transfugis potius quam prodis?'

1.5Buna şimdilik şöyle cevap vereceğim: "Kendimi önderlerime benzer göstermemden fazlasını mı istiyorsun? Peki ne yapacağım? Onların beni gönderdiği yere değil, kendilerinin gittiği yere gideceğim."

1.5

Hoc tibi in praesentia respondebo: 'numquid uis amplius quam ut me similem ducibus meis praestem? Quid ergo est? non quo miserint me illi, sed quo duxerint ibo.'

2.1Şimdi sana Stoacıların öğütlerinden ayrılmadığımı göstereceğim; çünkü onların kendileri de kendi öğütlerinden ayrılmadılar. Yine de, onların öğütlerine değil yalnız örneklerine uysam bile pek mazur görülürdüm. Söylediğimi iki kısma ayıracağım. Birincisi: insan daha ilk gençliğinden kendini bütünüyle hakikatin seyrine verebilir, nasıl yaşanacağını araştırıp bunu kendi köşesinde uygulayabilir. İkincisi: hizmet yıllarını doldurmuş, yaşını başını almış biri de bunu bütünüyle hakkı olarak yapabilir ve zihnini başka işlere çevirebilir; tıpkı yıllarını görevler arasında bölüştüren Vesta rahibeleri gibi: onlar önce ayinleri yerine getirmeyi öğrenir, öğrendikten sonra da öğretirler.

2.1

Nunc probabo tibi non desciscere me a praeceptis Stoicorum; nam ne ipsi quidem a suis desciuerunt, et tamen excusatissimus essem, etiam si non praecepta illorum sequerer sed exempla. Hoc quod dico in duas diuidam partes: primum, ut possit aliquis uel a prima aetate contemplationi ueritatis totum se tradere, rationem uiuendi quaerere atque exercere secreto; 2. deinde, ut possit hoc aliquis emeritis stipendiis, profligatae aetatis, iure optimo facere et ~ad alios actus animos~ referre, uirginum Vestalium more, quae annis inter officia diuisis discunt facere sacra et cum didicerunt docent.

3.1Bunun Stoacıların da görüşü olduğunu göstereceğim. Zenon'un ya da Khrysippos'un sözüne aykırı hiçbir şey yapmamayı kendime şart koştuğum için değil, işin kendisi onların görüşüne katılmama izin verdiği için. Çünkü hep tek bir kişinin peşinden giden, meclisin değil, bir hizbin adamıdır. Keşke her şey artık kavranmış olsaydı, hakikat açıkta durup herkesçe kabul edilseydi ve biz de öğretilerimizden hiçbir şeyi değiştirmeseydik! Oysa şimdi hakikati, onu öğretenlerle birlikte arıyoruz.

3.1

Hoc Stoicis quoque placere ostendam, non quia mihi legem dixerim nihil contra dictum Zenonis Chrysippiue committere, sed quia res ipsa patitur me ire in illorum sententiam, quoniam si quis semper unius sequitur, non in curia sed in factione est. Vtinam quidem iam tenerentur omnia et in aperto et confesso ueritas esset nihilque ex decretis mutaremus! nunc ueritatem cum eis ipsis qui docent quaerimus.

3.2Bu meselede de en çok iki okul birbirinden ayrılır, Epikurosçular ile Stoacılar; ama ikisi de, ayrı yollardan, insanı inzivaya gönderir. Epikuros der ki: "Bilge, araya bir şey girmedikçe devlet işlerine karışmaz." Zenon der ki: "Bilge, bir şey engel olmadıkça devlet işlerine karışır."

3.2

Duae maxime et in hac re dissident sectae, Epicureorum et Stoicorum, sed utraque ad otium diuersa uia mittit. Epicurus ait: 'non accedet ad rem publicam sapiens, nisi si quid interuenerit'; Zenon ait: 'accedet ad rem publicam, nisi si quid inpedierit.'

3.3Biri inzivayı ilke olarak arar, öbürü bir sebep olduğunda; ama bu sebep pek geniş bir alanı kapsar. Devlet yardım edilemeyecek kadar bozulmuşsa, kötülerin eline geçmişse bilge boş yere çabalamaz, hiçbir faydası olmayacaksa kendini harcamaz. Yeterince itibarı ya da gücü yoksa, devlet onu kabul etmeyecekse, sağlığı engel oluyorsa, bu yola çıkmaz; nasıl ki hırpalanmış bir gemiyi denize indirmez, nasıl ki zayıf düştüyse askere adını yazdırmazsa, elverişsiz olduğunu bildiği yola da öyle çıkmaz.

3.3

Alter otium ex proposito petit, alter ex causa; causa autem illa late patet. Si res publica corruptior est quam adiuuari possit, si occupata est malis, non nitetur sapiens in superuacuum nec se nihil profuturus inpendet; si parum habebit auctoritatis aut uirium nec illum erit admissura res publica, si ualetudo illum inpediet, quomodo nauem quassam non deduceret in mare, quomodo nomen in militiam non daret debilis, sic ad iter quod inhabile sciet non accedet.

3.4Demek ki her şeyi henüz yolunda olan biri de, daha hiçbir fırtınayı tatmadan, güvenli bir yerde durabilir, kendini hemen iyi uğraşlara verebilir ve el değmemiş bir inziva sürebilir: en sakin bir hayatta bile işlenebilen faziletlerin bakıcısı olarak.

3.4

Potest ergo et ille cui omnia adhuc in integro sunt, antequam ullas experiatur tempestates, in tuto subsistere et protinus commendare se bonis artibus et inlibatum otium exigere, uirtutium cultor, quae exerceri etiam quietissimis possunt.

3.5İnsandan istenen şüphesiz şudur: insanlara faydalı olması; mümkünse çok kişiye, olmazsa az kişiye, o da olmazsa yakınlarına, o da olmazsa kendine. Çünkü kendini başkalarına faydalı kıldığında ortak bir iş görmüş olur. Kendini kötüleştiren kişi yalnız kendine değil, daha iyi olsaydı faydalı olabileceği herkese zarar verir; aynı şekilde kendine iyilik eden de, başkalarına faydalı olacak olanı hazırladığı için tam da bununla onlara faydalı olur.

3.5

Hoc nempe ab homine exigitur, ut prosit hominibus, si fieri potest, multis, si minus, paucis, si minus, proximis, si minus, sibi. Nam cum se utilem ceteris efficit, commune agit negotium. Quomodo qui se deteriorem facit non sibi tantummodo nocet sed etiam omnibus eis quibus melior factus prodesse potuisset, sic quisquis bene de se meretur hoc ipso aliis prodest quod illis profuturum parat.

4.1Zihnimizde iki devlet tasavvur edelim. Biri büyük ve gerçekten herkese ait olan devlettir; tanrıları da insanları da içine alır; orada şu köşeye ya da bu köşeye bakmayız, şehrimizin sınırlarını güneşin yoluyla ölçeriz. Öbürü, doğduğumuz yer bizi hangisine kaydettiyse o devlettir: Atinalıların, Kartacalıların ya da bütün insanlara değil belli insanlara ait başka bir şehrin devleti. Kimileri aynı zamanda iki devlete, büyüğe de küçüğe de hizmet eder; kimileri yalnız küçüğe, kimileri yalnız büyüğe.

4.1

Duas res publicas animo complectamur, alteram magnam et uere publicam qua di atque homines continentur, in qua non ad hunc angulum respicimus aut ad illum sed terminos ciuitatis nostrae cum sole metimur, alteram cui nos adscripsit condicio nascendi; haec aut Atheniensium erit aut Carthaginiensium aut alterius alicuius urbis quae non ad omnis pertineat homines sed ad certos. Quidam eodem tempore utrique rei publicae dant operam, maiori minorique, quidam tantum minori, quidam tantum maiori.

4.2Bu büyük devlete inzivada da hizmet edebiliriz; hatta inzivada daha iyi hizmet edip etmediğimizi bilmiyorum. Faziletin ne olduğunu, tek mi yoksa birden çok mu olduğunu, iyi insanları tabiatın mı yoksa sanatın mı yaptığını araştırabiliriz; denizleri, karaları ve denizlerle karalara yerleşmiş her şeyi kuşatan bu bütünün tek mi olduğunu, yoksa tanrının buna benzer birçok cismi mi saçtığını; her şeyin doğduğu maddenin baştan sona kesintisiz ve dolu mu olduğunu, yoksa parçalı mı olduğunu ve katı olanlara boşluğun mu karıştığını; tanrının yerinin neresi olduğunu, kendi eserini yalnız seyrettiğini mi yoksa onu işleyip yönettiğini mi, onu dışarıdan mı çevrelediğini yoksa bütünün içine mi yerleştiğini; evrenin ölümsüz mü olduğunu, yoksa gelip geçen, bir süre için doğmuş şeyler arasında mı sayılması gerektiğini. Bunları seyreden tanrıya ne kazandırır? Onun bu kadar büyük eserleri tanıksız kalmamış olur.

4.2

Huic maiori rei publicae et in otio deseruire possumus, immo uero nescio an in otio melius, ut quaeramus quid sit uirtus, una pluresne sint, natura an ars bonos uiros faciat; unum sit hoc quod maria terrasque et mari ac terris inserta complectitur, an multa eiusmodi corpora deus sparserit; continua sit omnis et plena materia ex qua cuncta gignuntur, an diducta et solidis inane permixtum; quae sit dei sedes, opus suum spectet an tractet, utrumne extrinsecus illi circumfusus sit an toti inditus; inmortalis sit mundus an inter caduca et ad tempus nata numerandus. Haec qui contemplatur, quid deo praestat? ne tanta eius opera sine teste sint.

5.1En yüksek iyinin tabiata uygun yaşamak olduğunu söyleriz; tabiat ise bizi iki şey için doğurdu: hem varlıkları seyretmek hem eylemek için. Şimdi önce söylediğimizi gösterelim. Ama buna gerek var mı? Herkes, bilinmeyeni bilmeye ne kadar büyük bir istek duyduğunu, her türlü hikâyeyle nasıl heyecanlandığını kendine bir sorsa, bu gösterilmiş olmaz mı?

5.1

Solemus dicere summum bonum esse secundum naturam uiuere: natura nos ad utrumque genuit, et contemplationi rerum et actioni. Nunc id probemus quod prius diximus. Quid porro? hoc non erit probatum, si se unusquisque consuluerit quantam cupidinem habeat ignota noscendi, quam ad omnis fabulas excitetur?

5.2Kimileri denize açılır, en uzak yolculukların zahmetlerine tek bir ücret uğruna katlanır: gizli ve uzak bir şeyi öğrenmek. Halkları seyirliklere toplayan budur; insanı kapalı olanı kurcalamaya, daha gizli olanı araştırmaya, eski çağların kayıtlarını karıştırmaya, barbar milletlerin âdetlerini dinlemeye zorlayan budur.

5.2

Nauigant quidam et labores peregrinationis longissimae una mercede perpetiuntur cognoscendi aliquid abditum remotumque. Haec res ad spectacula populos contrahit, haec cogit praeclusa rimari, secretiora exquirere, antiquitates euoluere, mores barbararum audire gentium.

5.3Tabiat bize meraklı bir yaratılış verdi. Kendi sanatının ve güzelliğinin farkında olarak bizi bu kadar büyük manzaraların seyircisi olarak doğurdu; çünkü bu kadar büyük, bu kadar parlak, bu kadar incelikle çizilmiş, bu kadar pırıl pırıl ve türlü türlü güzel şeyleri ıssızlığa gösterseydi, kendisinden alınacak meyveyi yitirmiş olacaktı.

5.3

Curiosum nobis natura ingenium dedit et artis sibi ac pulchritudinis suae conscia spectatores nos tantis rerum spectaculis genuit, perditura fructum sui, si tam magna, tam clara, tam subtiliter ducta, tam nitida et non uno genere formosa solitudini ostenderet.

5.4Yalnız görülmeyi değil seyredilmeyi istediğini anlaman için, bize verdiği yere bak. Bizi kendisinin tam ortasına yerleştirdi, çevremize bakıp her şeyi görebilmemizi sağladı. İnsanı yalnızca dik yürür kılmakla kalmadı; onu seyre elverişli yapmak istediği için, doğudan batıya kayan yıldızları izleyebilsin ve yüzünü bütün gökle birlikte döndürebilsin diye başını yükseğe koydu ve onu esnek bir boynun üstüne oturttu. Sonra gündüz altı, gece altı burç doğurarak kendisinin her parçasını gözler önüne serdi; insanın gözüne sunduğu bu şeylerle öbürlerine de istek uyandırmak istiyordu.

5.4

Vt scias illam spectari uoluisse, non tantum aspici, uide quem nobis locum dederit: in media nos sui parte constituit et circumspectum omnium nobis dedit; nec erexit tantummodo hominem, sed etiam habilem contemplationis factura, ut ab ortu sidera in occasum labentia prosequi posset et uultum suum circumferre cum toto, sublime fecit illi caput et collo flexili inposuit; deinde sena per diem, sena per noctem signa producens nullam non partem sui explicuit, ut per haec quae optulerat oculis eius cupiditatem faceret etiam ceterorum.

5.5Çünkü her şeyi görmüyoruz, gördüklerimizi de oldukları büyüklükte görmüyoruz; ama bakışımız kendine bir araştırma yolu açar, hakikatin temellerini atar. Böylece inceleme açık olandan karanlık olana geçer ve evrenin kendisinden daha eski bir şey bulur: bu yıldızların nereden çıktığını; her şey tek tek parçalara ayrılmadan önce bütünün ne hâlde olduğunu; batıp birbirine karışmış olanı hangi düzenin ayırdığını; şeylere yerlerini kimin tayin ettiğini; ağır olanların kendi tabiatlarıyla mı aşağı indiğini, hafif olanların uçup mu yükseldiğini, yoksa cisimlerin itişinin ve ağırlığının ötesinde daha yüce bir gücün mü her birine kanununu koyduğunu; yoksa insanların ilahî bir nefesten geldiğini en güçlü biçimde kanıtlayan şu görüşün mü doğru olduğunu: yıldızlardan bir parça, âdeta birtakım kıvılcımlar yeryüzüne sıçramış ve yabancı bir yere yapışıp kalmıştır.

5.5

Nec enim omnia nec tanta uisimus quanta sunt, sed acies nostra aperit sibi inuestigandi uiam et fundamenta uero iacit, ut inquisitio transeat ex apertis in obscura et aliquid ipso mundo inueniat antiquius: unde ista sidera exierint; quis fuerit uniuersi status, antequam singula in partes discederent; quae ratio mersa et confusa diduxerit; quis loca rebus adsignauerit, suapte natura grauia descenderint, euolauerint leuia, an praeter nisum pondusque corporum altior aliqua uis legem singulis dixerit; an illud uerum sit quo maxime probatur homines diuini esse spiritus, partem ac ueluti scintillas quasdam astrorum in terram desiluisse atque alieno loco haesisse.

5.6Düşüncemiz göğün surlarını yarıp geçer, gösterileni bilmekle yetinmez: "Ben" der, "evrenin ötesinde uzananı araştırırım. Orası dipsiz bir enginlik mi, yoksa o da kendi sınırlarıyla mı kapanmış? Dışarıda kalanlar ne hâlde: biçimsiz ve karmakarışık mı, her yönde aynı yeri mi kaplıyorlar, yoksa onlar da bir düzene göre mi dağıtılmışlar? Bu evrene mi bitişikler, yoksa ondan uzağa mı çekilmişler ve bu evren boşlukta mı dönüyor? Doğmuş ve doğacak her şeyin kurulduğu şeyler bölünmez mi, yoksa onların maddesi kesintisiz ve baştan sona değişebilir mi? Unsurlar birbirine zıt mı, yoksa çatışmayıp farklı yollardan birbiriyle uyum mu içindeler?"

5.6

Cogitatio nostra caeli munimenta perrumpit nec contenta est id quod ostenditur scire: 'illud' inquit 'scrutor quod ultra mundum iacet, utrumne profunda uastitas sit an et hoc ipsum terminis suis cludatur; qualis sit habitus exclusis, informia et confusa sint, [an] in omnem partem tantundem loci optinentia, an et illa in aliquem cultum discripta sint; huic cohaereant mundo, an longe ab hoc secesserint et hic in uacuo uolutetur; indiuidua sint per quae struitur omne quod natum futurumque est, an continua eorum materia sit et per totum mutabilis; utrum contraria inter se elementa sint, an non pugnent sed per diuersa conspirent.'

5.7Bunları araştırmak için doğmuş olan insan, bütün vaktini kendine ayırsa bile ne kadar az zaman almış olduğunu bir düşün. Kolaylıkla hiçbir şeyin elinden alınmasına, ihmalle hiçbir şeyin kaçıp gitmesine izin vermesin; saatlerini en büyük cimrilikle korusun, insan ömrünün en son sınırına kadar varsın, tabiatın ona ayırdığından talih hiçbir şeyi sarsmasın; yine de insan, ölümsüz olanları bilmek için fazlasıyla ölümlüdür.

5.7

Ad haec quaerenda natus, aestima quam non multum acceperit temporis, etiam si illud totum sibi uindicat. Qui licet nihil facilitate eripi, nihil neglegentia patiatur excidere, licet horas suas auarissime seruet et usque in ultimum aetatis humanae terminum procedat nec quicquam illi ex eo quod natura constituit fortuna concutiat, tamen homo ad inmortalium cognitionem nimis mortalis est.

5.8Demek ki kendimi bütünüyle tabiata verdiysem, onun hayranı ve hizmetkârıysam, tabiata uygun yaşıyorum. Tabiat ise iki şeyi birden yapmamı istedi: hem eylemeyi hem seyre vakit ayırmayı. İkisini de yapıyorum; çünkü seyir bile eylemsiz değildir.

5.8

Ergo secundum naturam uiuo si totum me illi dedi, si illius admirator cultorque sum. Natura autem utrumque facere me uoluit, et agere et contemplationi uacare: utrumque facio, quoniam ne contemplatio quidem sine actione est.

6.1"Ama" diyorsun, "seyre haz için mi yöneldiğin önemlidir; ondan sonu gelmeyen, sürekli bir seyirden başka bir şey istemiyorsan. Çünkü seyir tatlıdır, kendine çeken yanları vardır." Buna karşı sana şöyle cevap veriyorum: Kamu hayatını hangi gönülle sürdürdüğün de aynı ölçüde önemlidir: hep huzursuz mu yaşadığın, insanî işlerden ilahî olanlara bakmak için kendine hiç zaman ayırıp ayırmadığın.

6.1

'Sed refert' inquis 'an ad illam uoluptatis causa accesseris, nihil aliud ex illa petens quam adsiduam contemplationem sine exitu; est enim dulcis et habet inlecebras suas.' Aduersus hoc tibi respondeo: aeque refert quo animo ciuilem agas uitam, an semper inquietus sis nec tibi umquam sumas ullum tempus quo ab humanis ad diuina respicias.

6.2Faziletlere hiç sevgi duymadan, zihni hiç işlemeden işlere girişmek ve çıplak bir emek ortaya koymak hiç de onaylanacak bir şey değildir (çünkü bunlar birbirine karışmalı, birbirine geçmelidir). Aynı şekilde, eylemsiz bir inzivaya atılmış ve öğrendiğini hiçbir zaman göstermeyen fazilet de eksik ve gevşek bir iyidir.

6.2

Quomodo res adpetere sine ullo uirtutum amore et sine cultu ingeni ac nudas edere operas minime probabile est (misceri enim ista inter se et conseri debent), sic inperfectum ac languidum bonum est in otium sine actu proiecta uirtus, numquam id quod didicit ostendens.

6.3Faziletin ne kadar ilerlediğini işte denemesi gerektiğini, yalnız ne yapılması gerektiğini düşünmekle kalmayıp ara sıra elini de işletmesi ve üzerine düşündüğü şeyleri gerçeğe dökmesi gerektiğini kim inkâr eder? Ama gecikme bilgenin kendisinden kaynaklanmıyorsa, eyleyen değil de yapılacak iş eksikse, onun kendi kendisiyle kalmasına izin vermez misin?

6.3

Quis negat illam debere profectus suos in opere temptare, nec tantum quid faciendum sit cogitare sed etiam aliquando manum exercere et ea quae meditata est ad uerum perducere? Quodsi per ipsum sapientem non est mora, si non actor deest sed agenda desunt, ecquid illi secum esse permittes?

6.4Bilge inzivaya hangi niyetle çekilir? Orada da gelecek kuşaklara faydalı olacak işler göreceğini bilerek. Zenon'un da Khrysippos'un da ordulara komuta etmiş, makamlara gelmiş, kanunlar teklif etmiş olsalardı yapacaklarından daha büyük işler yaptığını söyleyen biz değil miyiz? Onlar kanunlarını tek bir şehre değil, bütün insan soyuna koydular. Öyleyse gelecek çağlara düzen veren, birkaç kişinin önünde değil, bütün milletlerden bütün insanların, bugün yaşayanların ve gelecekte yaşayacakların önünde söz alan böyle bir inziva iyi insana neden yakışmasın?

6.4

Quo animo ad otium sapiens secedit? ut sciat se tum quoque ea acturum per quae posteris prosit. Nos certe sumus qui dicimus et Zenonem et Chrysippum maiora egisse quam si duxissent exercitus, gessissent honores, leges tulissent; quas non uni ciuitati, sed toti humano generi tulerunt. Quid est ergo quare tale otium non conueniat uiro bono, per quod futura saecula ordinet nec apud paucos contionetur sed apud omnis omnium gentium homines, quique sunt quique erunt?

6.5Sözün kısası, soruyorum: Kleanthes, Khrysippos ve Zenon kendi öğütlerine göre mi yaşadılar? Hiç şüphesiz, yaşanması gerektiğini söyledikleri gibi yaşadıklarını söyleyeceksin; oysa hiçbiri devlet yönetmedi. "Onların" diyorsun, "kamu işlerinin yürütülmesine kabul edilmek için gereken ne talihleri ne de itibarları vardı." Ama yine de tembel bir hayat sürmediler: kendi dinginliklerinin insanlara başkalarının koşuşturmasından ve terinden daha çok faydalı olmasının yolunu buldular. Öyleyse kamu adına hiçbir iş görmedikleri hâlde, yine de çok iş görmüş sayıldılar.

6.5

Ad summam, quaero an ex praeceptis suis uixerint Cleanthes et Chrysippus et Zenon. dubie respondebis sic illos uixisse quemadmodum dixerant esse uiuendum: atqui nemo illorum rem publicam administrauit. 'Non fuit' inquis 'illis aut ea fortuna aut ea dignitas quae admitti ad publicarum rerum tractationem solet.' Sed idem nihilominus non segnem egere uitam: inuenerunt quemadmodum plus quies ipsorum hominibus prodesset quam aliorum discursus et sudor. Ergo nihilominus hi multum egisse uisi sunt, quamuis nihil publice agerent.

7.1Ayrıca üç hayat türü vardır ve bunlardan hangisinin en iyi olduğu sorulup durur: biri kendini hazza verir, öbürü seyre, üçüncüsü eyleme. Önce kavgayı ve farklı yollar izleyenlere karşı ilan ettiğimiz o yatışmaz düşmanlığı bir yana bırakalım ve görelim: bunların hepsi, ayrı ayrı adlar altında, aynı yere varır. Hazzı onaylayan seyirden yoksun değildir; kendini seyre adayan hazdan yoksun değildir; hayatını eylemlere ayırmış olan da seyirden yoksun değildir.

7.1

Praeterea tria genera sunt uitae, inter quae quod sit optimum quaeri solet: unum uoluptati uacat, alterum contemplationi, tertium actioni. Primum deposita contentione depositoque odio quod inplacabile diuersa sequentibus indiximus, uideamus ut haec omnia ad idem sub alio atque alio titulo perueniant: nec ille qui uoluptatem probat sine contemplatione est, nec ille qui contemplationi inseruit sine uoluptate est, nec ille cuius uita actionibus destinata est sine contemplatione est.

7.2"Bir şeyin asıl hedef olmasıyla başka bir hedefin eklentisi olması arasında" diyorsun, "pek büyük fark vardır." Fark büyük olsun; yine de biri öbürü olmadan olmaz. Biri eylemeden seyretmez, öbürü seyretmeden eylemez; hakkında kötü düşünmekte birleştiğimiz o üçüncüsü de atıl bir hazzı değil, akılla kendisi için sağlamlaştırdığı hazzı onaylar. Böylece bu hazcı okul bile eylem içindedir.

7.2

'Plurimum' inquis 'discriminis est utrum aliqua res propositum sit an propositi alterius accessio.' Sit sane grande discrimen, tamen alterum sine altero non est: nec ille sine actione contemplatur, nec hic sine contemplatione agit, nec ille tertius, de quo male existimare consensimus, uoluptatem inertem probat sed eam quam ratione efficit firmam sibi; ita et haec ipsa uoluptaria secta in actu est.

7.3Nasıl eylem içinde olmasın? Epikuros'un kendisi, hazzın ardından pişmanlık gelecekse ya da daha ağır bir acının yerine daha küçük bir acı göze alınacaksa, zaman zaman hazdan uzaklaşacağını, hatta acıyı arayacağını söylüyor.

7.3

Quidni in actu sit, cum ipse dicat Epicurus aliquando se recessurum a uoluptate, dolorem etiam adpetiturum, si aut uoluptati imminebit paenitentia aut dolor minor pro grauiore sumetur?

7.4Bunları söylemek neye yarar? Seyrin herkesin hoşuna gittiği görülsün diye. Başkaları onu varılacak yer olarak arar; bizim içinse o bir mola yeridir, liman değil.

7.4

Quo pertinet haec dicere? ut appareat contemplationem placere omnibus; alii petunt illam, nobis haec statio, non portus est.

8.1Şimdi buna şunu da ekle: Khrysippos'un kanununa göre inzivada yaşamak caizdir; inzivaya katlanmak anlamında değil, onu seçmek anlamında söylüyorum. Bizimkiler, bilgenin herhangi bir devlete katılmayacağını söyler. Peki bilge inzivaya, uygun bir devlet kendisine bulunmadığı için mi, yoksa kendisi devlete bulunmadığı için mi varır, bunun ne önemi var, eğer uygun bir devlet hiç kimseye bulunmayacaksa? Titizlikle arayanlar ise onu hiçbir zaman bulamayacaktır.

8.1

Adice nunc [huc] quod e lege Chrysippi uiuere otioso licet: non dico ut otium patiatur, sed ut eligat. Negant nostri sapientem ad quamlibet rem publicam accessurum; quid autem interest quomodo sapiens ad otium ueniat, utrum quia res publica illi deest an quia ipse rei publicae, si omnibus defutura res publica est? Semper autem deerit fastidiose quaerentibus.

8.2Soruyorum: Bilge hangi devlete katılacak? Sokrates'in mahkûm edildiği, Aristoteles'in mahkûm edilmemek için kaçtığı, kıskançlığın faziletleri ezdiği Atinalıların devletine mi? Bilgenin bu devlete katılmayacağını sen de söyleyeceksin. Öyleyse bilge Kartacalıların devletine mi katılacak? Orada iç kargaşa hiç dinmez, özgürlük en iyi insanlara düşmandır, hakkaniyetin ve iyiliğin hiçbir değeri yoktur, düşmana karşı insanlık dışı bir zalimlik, hatta kendi insanlarına karşı düşmanca bir zalimlik vardır. Bundan da kaçacaktır.

8.2

Interrogo ad quam rem publicam sapiens sit accessurus. Ad Atheniensium, in qua Socrates damnatur, Aristoteles ne damnetur fugit? in qua opprimit inuidia uirtutes? Negabis mihi accessurum ad hanc rem publicam sapientem. Ad Carthaginiensium ergo rem publicam sapiens accedet, in qua adsidua seditio et optimo cuique infesta libertas est, summa aequi ac boni uilitas, aduersus hostes inhumana crudelitas, etiam aduersus suos hostilis? Et hanc fugiet.

8.3Devletleri tek tek gözden geçirmek istersem, bilgenin katlanabileceği ya da bilgeye katlanabilecek hiçbirini bulamam. Kafamızda kurduğumuz o devlet bulunmadığına göre, inziva herkes için zorunlu olmaya başlar; çünkü inzivaya tercih edilebilecek tek şey hiçbir yerde yoktur.

8.3

Si percensere singulas uoluero, nullam inueniam quae sapientem aut quam sapiens pati possit. Quodsi non inuenitur illa res publica quam nobis fingimus, incipit omnibus esse otium necessarium, quia quod unum praeferri poterat otio nusquam est.

8.4Biri denize açılmanın en iyi şey olduğunu söyler de sonra, batışların sık yaşandığı, dümenciyi ters yöne sürükleyen ani fırtınaların çok görüldüğü bir denizde gemiyle yola çıkılmaması gerektiğini söylerse, sanırım bu adam, denize açılmayı övse de, bana demir almamı yasaklıyor. * * *

8.4

Si quis dicit optimum esse nauigare, deinde negat nauigandum in eo mari in quo naufragia fieri soleant et frequenter subitae tempestates sint quae rectorem in contrarium rapiant, puto hic me uetat nauem soluere, quamquam laudet nauigationem. * * *

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…