Kavram
Utile
- Yunanca
- τὸ συμφέρον (to sympheron); χρήσιμον (khrēsimon)
- Latince
- utile; utilitas; commodum "çıkar"
- Almanca
- das Nützliche
- Fransızca
- l'utile
- İngilizce
- the useful, the expedient
- Türkçe
- faydalı; fayda
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte bir şeyin işe yaraması, kazanç. Cicero'da: karar verirken düşünülen ikinci soru (bir şey faydalı mı?) ve üçüncü soru (faydalı görünen, ahlâken güzel olanla çatışıyor mu?) (Off. 1.9–10). II. kitap faydalıyı, III. kitap ahlâken güzel olanla faydalı görünen arasındaki çatışmayı inceler. Stoacı tez: ahlâken güzel olmayan hiçbir şey gerçekten faydalı değildir; çatışma yalnız görünüştedir.
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Danışma söylevinin gayesi: faydalı | |
| MÖ 3. yy | Stoa | Yalnız iyi olan faydalıdır | |
| MÖ 84 | Cicero | Retorikte utilitas | Cicero, De inventione II |
| MÖ 44 | Cicero | honestum ile utile'nin çatışması ve birliği | Cicero, De officiis |
Dönüşüm: retorik bir ölçütten ahlâkî bir soruna; modern faydacılıkta (Bentham, Mill) ahlâkın kendisinin ölçütüne.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τὸ συμφέρον (to sympheron) | "işe yarayan, yararına olan"; Stoacılarda yalnız iyi olan faydalıdır. |
| Latince | utile, utilitas; uti "kullanmak" | Cicero'da honestum'un karşısında; commodum "çıkar, rahatlık" ile yakın. Retorikte de danışma söylevinin (genus deliberativum) ölçütü. |
| Almanca / Fransızca | das Nützliche / l'utile | |
| İngilizce | the useful, the expedient |
Türkçe karşılığı
faydalı; fayda. yararlı: eşdeğer, ama "fayda" kelimesi utilitas'ın hem kişisel hem kamusal anlamını ("kamu yararı" yerine "ortak fayda") daha iyi taşır. çıkar: commodum'un karşılığı olarak ayrı tutulur. Tercih: faydalı / fayda.
"Çıkar" seçilirse fayda bencil bir hesaba indirgenir; Cicero ise utilitas communis "ortak fayda"yı adaletin temeli sayar (Off. 1.31).
Atıf ve kaynak notu
Panaitios çatışma sorusunu ele almayı vaat etmiş ama yazmamıştır; III. kitaptaki çözüm Cicero'nundur (Poseidonios'tan yararlanarak).
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: faydalı, faydaya, faydası, fayda, faydalıdırlar, faydalarına
Metinlerde işaretlendiği yerler
32 yer · 32 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Cicero, Vazifeler Üzerine1.9
- Lucretius, Şeylerin Tabiatı Üzerine5.1020
- Seneca, Öfke Üzerine1.5.1
- Seneca, Mutlu Hayat Üzerine8.2
- Seneca, Çekilip Kendine Kalmak Üzerine3.5
- Seneca, Ruh Huzuru Üzerine1.5
- Seneca, Polybius'a Teselli9
- Seneca, Annesi Helvia'ya Teselli14.2
- Seneca, Merhamet Üzerine1.3.2
- Seneca, İyilikler Üzerine1.11.1
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları1.6.2
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi2.4.37
- Augustinus, Akademikler'e Karşı3.34
- Augustinus, Mutlu Hayat Üzerine8
- Augustinus, Düzen Üzerine1.5
- Augustinus, Musiki Üzerine75
- Augustinus, Katolik Kilisesinin ve Maniheistlerin Ahlâkı Üzerine16
- Augustinus, Seksen Üç Muhtelif Mesele1_6
- Augustinus, Yalan Üzerine5
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerine31
- Augustinus, Tanrı Devleti1.15
- Augustinus, Yalana Karşı23
- Boethius, Aristoteles'in Önermeler Üzerine'si ŞerhiPL64.385_2
- Boethius, Topik Farklar ÜzerinePL64.1177_2
- Boethius, Cicero'nun Topika'sı ŞerhiPL64.1127
- Sevillalı Isidorus, Etimolojiler2.4
- Sevillalı Isidorus, Farklar (Kelimelerin Hususiyeti Üzerine)1.1
- Sevillalı Isidorus, Hükümler2.1
- Descartes, Zihnin Yönetimi İçin KurallarAT10.375
- Hegel, Felsefî Bilimler Ansiklopedisinin Ana Hatları22
- Nietzsche, İyinin ve Kötünün ÖtesindeJGB-174
- Nietzsche, Tan KızıllığıM-37