I. Kitap
1.1Sevgili oğlum Marcus, bir yıldır Kratippos'u dinlediğine, hem de bunu Atina'da yaptığına göre, hem hocanın hem şehrin yüksek otoritesi sayesinde felsefenin öğütleri ve öğretileriyle dolup taşıyor olman gerekir; çünkü hocan seni ilimle, şehir de örneklerle zenginleştirebilir. Yine de, ben kendi yararım için Latinceyi Yunancayla her zaman birleştirdiğim ve bunu yalnız felsefede değil, söz söyleme alıştırmalarında da yaptığım gibi, senin de aynı şeyi yapmanı ve iki dilde de konuşma gücünde eşit olmanı uygun görüyorum. Bu konuda, sanırım, insanlarımıza büyük bir yardımda bulunduk: Yunan edebiyatından habersiz olanlar bir yana, bilgili olanlar bile hem söz söylemek hem yargıda bulunmak için epeyce şey kazandıklarını düşünüyorlar.
Quamquam te, Marce fili, annum iam audientem Cratippum, idque Athenis, abundare oportet praeceptis institutisque philosophiae propter summam et doctoris auctoritatem et urbis, quorum alter te scientia augere potest, altera exemplis, tamen, ut ipse ad meam utilitatem semper cum Graecis Latina coniunxi neque id in philosophia solum, sed etiam in dicendi exercitatione feci, idem tibi censeo faciendum, ut par sis in utriusque orationis facultate. Quam quidem ad rem nos, ut videmur, magnum attulimus adiumentum hominibus nostris, ut non modo Graecarum litterarum rudes, sed etiam docti aliquantum se arbitrentur adeptos et ad dicendum et ad iudicandum.
1.2Bu yüzden sen elbette çağımızın filozoflarının önde geleninden öğreneceksin, istediğin sürece de öğreneceksin; ilerlemenden pişman olmadığın sürece de istemen gerekir. Bununla birlikte benim yazdıklarımı, ki Peripatetiklerden pek ayrılmaz, çünkü biz de onlar da Sokratesçi ve Platoncu olmak istiyoruz, okurken konuların kendisi hakkında kendi yargını kullan (hiçbir şeye engel olmuyorum); ama Latince anlatımını, yazdıklarımı okuyarak, şüphesiz daha zengin kılacaksın. Bunun kibirle söylendiğini düşünmeni de istemem. Felsefe yapma bilgisini pek çok kişiye bırakıyorum; ama hatibe özgü olanı, yani yerinde, açık ve süslü konuşmayı kendime mal edersem, ömrümü bu uğraşa harcadığım için, bunu bir bakıma hakkım olarak istiyor gibiyim.
Quam ob rem disces tu quidem a principe huius aetatis philosophorum, et disces, quam diu voles; tam diu autem velle debebis, quoad te, quantum proficias, non paenitebit; sed tamen nostra legens non multum a Peripateticis dissidentia, quoniam utrique Socratici et Platonici volumus esse, de rebus ipsis utere tuo iudicio (nihil enim impedio), orationem autem Latinam efficies profecto legendis nostris pleniorem. Nec vero hoc arroganter dictum existimari velim. Nam philosophandi scientiam concedens multis, quod est oratoris proprium, apte, distincte, ornate dicere, quoniam in eo studio aetatem consumpsi, si id mihi assumo, videor id meo iure quodam modo vindicare.
1.3Bu yüzden, Cicero'm, yalnız söylevlerimi değil, artık onlarla hemen hemen boy ölçüşen bu felsefe kitaplarımı da özenle okumanı ısrarla öğütlerim. Söylevlerde konuşma gücü daha büyüktür; ama bu dengeli ve ölçülü anlatım türünü de işlemek gerekir. Yunanlılardan da bugüne kadar hiç kimsenin her iki türde birden emek verip hem mahkemedeki konuşma türünü hem bu sakin tartışma türünü izlemeyi başardığını görmüyorum; meğer ki Phaleronlu Demetrios bu sayıya katılabilsin: ince bir tartışmacı, pek coşkulu olmayan ama yine de tatlı bir hatip; Theophrastos'un öğrencisi olduğunu tanıyabilirsin. Benim her ikisinde ne kadar ilerlediğime gelince, buna başkaları karar versin; ama her ikisinin de peşinden gittiğim kesindir.
Quam ob rem magnopere te hortor, mi Cicero, ut non solum orationes meas, sed hos etiam de philosophia libros, qui iam illis fere se aequarunt, studiose legas; vis enim maior in illis dicendi, sed hoc quoque colendum est aequabile et temperatum orationis genus. Et id quidem nemini video Graecorum adhuc contigisse, ut idem utroque in genere elaboraret sequereturque et illud forense dicendi et hoc quietum disputandi genus, nisi forte Demetrius Phalereus in hoc numero haberi potest, disputator subtilis, orator parum vehemens, dulcis tamen, ut Theophrasti discipulum possis agnoscere. Nos autem quantum in utroque profecerimus, aliorum sit iudicium, utrumque certe secuti sumus.
1.4Gerçi Platon'un da, mahkeme konuşmasıyla uğraşmak isteseydi, son derece ağırbaşlı ve bol söyleyişle konuşabileceğini; Demosthenes'in de, Platon'dan öğrendiklerini aklında tutup dile getirmek isteseydi, bunu süslü ve parlak bir biçimde yapabileceğini düşünüyorum. Aristoteles ve İsokrates hakkında da aynı kanaatteyim; her biri kendi uğraşından hoşlanıp ötekini küçümsedi.
Ama sana şimdilik bir şey, ileride de pek çok şey yazmaya karar verince, en çok hem senin yaşına hem benim otoriteme en uygun olan konudan başlamak istedim. Felsefede filozofların özenle ve genişçe tartıştığı pek çok ağır ve faydalı konu varsa da, en geniş alanı kaplayan, onların vazifeler hakkında aktardıkları ve öğrettikleri görünür. Çünkü hayatın hiçbir kesimi, ne kamu ne özel işlerde, ne mahkemede ne evde, ne kendi başına bir şey yaptığında ne de başkasıyla bir anlaşma yaptığında, vazifeden boş kalamaz; hayatın bütün ahlâkî güzelliği vazifeye uymakta, bütün çirkinliği de onu ihmal etmektedir.
Equidem et Platonem existimo, si genus forense dicendi tractare voluisset, gravissime et copiosissime potuisse dicere, et Demosthenem, si illa, quae a Platone didicerat, tenuisset et pronuntiare voluisset, ornate splendideque facere potuisse; eodemque modo de Aristotele et Isocrate iudico, quorum uterque suo studio delectatus contempsit alterum. Sed cum statuissem scribere ad te aliquid hoc tempore, multa posthac, ab eo ordiri maxime volui, quod et aetati tuae esset aptissimum et auctoritati meae. Nam cum multa sint in philosophia et gravia et utilia accurate copioseque a philosophis disputata, latissime patere videntur ea, quae de officiis tradita ab illis et praecepta sunt. Nulla enim vitae pars neque publicis neque privatis neque forensibus neque domesticis in rebus, neque si tecum agas quid, neque si cum altero contrahas, vacare officio potest, in eoque et colendo sita vitae est honestas omnis et neglegendo turpitudo.
1.5Bu soru bütün filozofların ortak sorusudur; vazifeye dair hiçbir öğüt vermeden kendine filozof demeye cesaret eden kim vardır ki? Ama iyilerin ve kötülerin gayesini öyle koyan bazı okullar vardır ki, bütün vazifeyi altüst ederler. Çünkü en yüksek iyiyi faziletle hiçbir bağı olmayacak biçimde kuran ve onu ahlâkî güzellikle değil kendi çıkarıyla ölçen kişi, kendi kendisiyle tutarlı kalırsa ve zaman zaman tabiatının iyiliğine yenik düşmezse, ne dostluğu, ne adaleti, ne cömertliği gözetebilir. Acıyı en büyük kötülük sayan biri hiçbir biçimde cesur olamaz, hazzı en yüksek iyi diye koyan biri de itidalli olamaz.
Atque haec quidem quaestio communis est omnium philosophorum; quis est enim, qui nullis officii praeceptis tradendis philosophum se audeat dicere? Sed sunt non nullae disciplinae, quae propositis bonorum et malorum finibus officium omne pervertant. Nam qui summum bonum sic instituit, ut nihil habeat cum virtute coniunctum, idque suis commodis, non honestate metitur, hic, si sibi ipse consentiat et non interdum naturae bonitate vincatur neque amicitiam colere possit nec iustitiam nec liberalitatem; fortis vero dolorem summum malum iudicans aut temperans voluptatem summum bonum statuens esse certe nullo modo potest.
1.6Bunlar o kadar açıktır ki konu tartışmaya ihtiyaç duymaz; yine de başka bir yerde tarafımızdan tartışılmıştır. O hâlde bu okullar kendi kendileriyle tutarlı olmak isterlerse vazife hakkında hiçbir şey söyleyemezler; vazifeye dair sağlam, kalıcı, tabiatla bağdaşan öğütler de ancak ahlâken güzel olanın kendi uğruna, ya yalnız onun ya da en çok onun istenmesi gerektiğini söyleyenlerce verilebilir. Bu yüzden bu öğretim Stoacılara, Akademicilere ve Peripatetiklere özgüdür; çünkü Ariston'un, Pyrrhon'un ve Herillos'un görüşü çoktan gözden düşmüştür. Ama bunlar da, vazifeyi bulmaya bir yol açık kalsın diye şeyler arasında bir seçim payı bıraksalardı, vazife hakkında tartışmaya hakları olurdu. O hâlde bu sefer ve bu konuda en çok Stoacıları izleyeceğiz; ama onların çevirmenleri olarak değil, her zamanki gibi onların kaynaklarından kendi yargımız ve takdirimizle, ne kadar ve ne biçimde uygun görürsek o kadar alacağız.
Quae quamquam ita sunt in promptu, ut res disputatione non egeat, tamen sunt a nobis alio loco disputata. Hae disciplinae igitur si sibi consentaneae velint esse, de officio nihil queant dicere, neque ulla officii praecepta firma, stabilia, coniuncta naturae tradi possunt nisi aut ab iis, qui solam, aut ab iis, qui maxime honestatem propter se dicant expetendam. Ita propria est ea praeceptio Stoicorum, Academicorum, Peripateticorum, quoniam Aristonis, Pyrrhonis, Erilli iam pridem explosa sententia est; qui tamen haberent ius suum disputandi de officio, si rerum aliquem dilectum reliquissent, ut ad officii inventionem aditus esset. Sequemur igitur hoc quidem tempore et hac in quaestione potissimum Stoicos non ut interpretes, sed, ut solemus, e fontibus eorum iudicio arbitrioque nostro, quantum quoque modo videbitur, hauriemus.
1.7Bütün tartışma vazife hakkında olacağına göre, önce vazifenin ne olduğunu tarif etmek uygun olur; Panaitios'un bunu atlamasına şaşıyorum. Çünkü bir konu hakkında sistemli olarak girişilen her öğretim, neyin tartışıldığı anlaşılsın diye tariften yola çıkmalıdır. Vazife hakkındaki her soru iki türlüdür: biri iyilerin gayesiyle ilgilidir, öbürü hayatın her kesimindeki davranışın kendisine göre biçimlenebileceği öğütlerle ilgilidir. Birinci türün örnekleri şunlardır: bütün vazifeler kusursuz mudur, bir vazife bir başkasından daha büyük müdür ve bu cinsten başka sorular. Öğütleri verilen vazifeler ise, iyilerin gayesiyle ilgili olsalar da bu daha az göze çarpar, çünkü daha çok ortak hayatın düzenine bakar görünürler; bu kitaplarda açıklamamız gereken de bunlardır. Vazifenin bir başka bölümlenişi daha vardır.
Placet igitur, quoniam omnis disputatio de officio futura est, ante definire, quid sit officium; quod a Panaetio praetermissum esse miror. Omnis enim, quae ratione suscipitur de aliqua re institutio, debet a definitione proficisci, ut intellegatur, quid sit id, de quo disputetur Omnis de officio duplex est quaestio: unum genus est, quod pertinet ad finem bonorum, alterum, quod positum est in praeceptis, quibus in omnis partis usus vitae conformari possit. Superioris generis huius modi sunt exempla: omniane officia perfecta sint, num quod officium aliud alio maius sit, et quae sunt generis eiusdem. Quorum autem officiorum praecepta traduntur, ea quamquam pertinent ad finem bonorum, tamen minus id apparet, quia magis ad institutionem vitae communis spectare videntur; de quibus est nobis his libris explicandum. Atque etiam alia divisio est officii.
1.8Bir "orta" vazifeden, bir de "kusursuz" vazifeden söz edilir. Kusursuz vazifeye, sanırım, "doğru" diyelim; çünkü Yunanlılar ona katorthōma, bu ortak vazifeye ise kathēkon derler. Bunları şöyle tarif ederler: doğru olanı kusursuz vazife diye tarif ederler; orta vazifenin ise, neden yapıldığına dair inandırıcı bir gerekçe gösterilebilen şey olduğunu söylerler.
Nam et medium quoddam officium dicitur et perfectum. Perfectum officium rectum, opinor, vocemus, quoniam Graeci κατόρθωμα, hoc autem commune officium καθῆκον vocant. Atque ea sic definiunt, ut, rectum quod sit, id officium perfectum esse definiant; medium autem officium id esse dicunt, quod cur factum sit, ratio probabilis reddi possit.
1.9Panaitios'a göre, bir karar verirken yapılan düşünme üç türlüdür. İnsanlar ya düşündükleri şeyin yapılmasının ahlâken güzel mi, çirkin mi olduğundan şüphe ederler; bunu incelerken zihinleri çoğu zaman zıt görüşlere bölünür. Ya da düşündükleri şeyin hayatın rahatlığına ve hoşluğuna, imkânlara ve servete, nüfuza, güce, yani hem kendilerine hem yakınlarına yardım edebilecekleri şeylere yarayıp yaramayacağını araştırır, danışırlar; bu düşünmenin tamamı fayda hesabına girer. Üçüncü şüphe türü ise, faydalı görünen şey ahlâken güzel olanla çatışıyor gibi göründüğünde ortaya çıkar; çünkü fayda bizi kendine çekiyor, ahlâkî güzellik ise tersine geri çağırıyor gibi göründüğünde, zihin düşünürken bölünür ve kaygılı bir kararsızlık içinde kalır.
Triplex igitur est, ut Panaetio videtur, consilii capiendi deliberatio. Nam aut honestumne factu sit an turpe dubitant id, quod in deliberationem cadit; in quo considerando saepe animi in contraries sententias distrahuntur. Tum autem aut anquirunt aut consultant, ad vitae commoditatem iucunditatemque, ad facultates rerum atque copias, ad opes, ad potentiam, quibus et se possint iuvare et suos, conducat id necne, de quo deliberant; quae deliberatio omnis in rationem utilitatis cadit. Tertium dubitandi genus est, cum pugnare videtur cum honesto id, quod videtur esse utile; cum enim utilitas ad se rapere, honestas contra revocare ad se videtur, fit ut distrahatur in deliberando animus afferatque ancipitem curam cogitandi.
1.10Bölümlemede bir şeyi atlamak en büyük kusur olduğu hâlde, bu bölümlemede iki şey atlanmıştır. Çünkü insanlar yalnız bir şeyin ahlâken güzel mi, çirkin mi olduğunu düşünmezler; önlerine ahlâken güzel iki şey konduğunda hangisinin daha güzel olduğunu, aynı biçimde faydalı iki şey konduğunda hangisinin daha faydalı olduğunu da düşünürler. Böylece onun üç bölümlü saydığı yolun beş bölüme ayrılması gerektiği anlaşılıyor. O hâlde önce ahlâken güzel olan üzerine, ama iki yönden, sonra aynı biçimde faydalı olan üzerine, ardından da ikisinin karşılaştırılması üzerine konuşmalıyız.
Hac divisione, cum praeterire aliquid maximum vitium in dividendo sit, duo praetermissa sunt; nec enim solum utrum honestum an turpe sit, deliberari solet, sed etiam duobus propositis honestis utrum honestius, itemque duobus propositis utilibus utrum utilius. Ita, quam ille triplicem putavit esse rationem, in quinque partes distribui debere reperitur. Primum igitur est de honesto, sed dupliciter, tum pari ratione de utili, post de comparatione eorum disserendum.
1.11Her şeyden önce, tabiat bütün canlı türlerine kendini, hayatını ve bedenini korumayı, zarar verecek gibi görünen şeylerden kaçınmayı, yaşamak için gerekli olan her şeyi, yiyeceği, sığınağı ve bu türden başka şeyleri arayıp sağlamayı vermiştir. Bütün canlılar için ortak olan bir şey de üremek için birleşme isteği ve doğanlara karşı bir tür ilgidir. Ama insanla hayvan arasındaki en büyük fark şudur: hayvan ancak hislerinin onu harekete geçirdiği ölçüde yalnız yanında ve önünde olana uyar, geçmişi ya da geleceği pek az hisseder. İnsan ise akla ortak olduğu için, onun sayesinde sonuçları görür, şeylerin sebeplerini kavrar, onların öncüllerinden ve adeta öncülerinden habersiz kalmaz, benzerlikleri karşılaştırır, geleceği bugüne ekleyip bağlar; böylece bütün hayatının gidişini kolayca görür ve onu sürdürmek için gerekli şeyleri hazırlar.
Principio generi animantium omni est a natura tributum, ut se, vitam corpusque tueatur, declinet ea, quae nocitura videantur, omniaque, quae sint ad vivendum necessaria, anquirat et paret, ut pastum, ut latibula, ut alia generis eiusdem. Commune item animantium omnium est coniunctionis adpetitus procreandi causa et cura quaedam eorum, quae procreata sint; sed inter hominem et beluam hoc maxime interest, quod haec tantum, quantum sensu movetur, ad id solum, quod adest quodque praesens est, se accommodat paulum admodum sentiens praeteritum aut futurum; homo autem, quod rationis est particeps, per quam consequentia cernit, causas rerum videt earumque praegressus et quasi antecessiones non ignorat, similitudines comparat rebusque praesentibus adiungit atque annectit futuras, facile totius vitae cursum videt ad eamque degendam praeparat res necessarias.
1.12Aynı tabiat, aklın gücüyle insanı insana hem söz hem hayat ortaklığında yakınlaştırır; her şeyden önce doğurduklarına karşı özel bir sevgi aşılar; insanların toplanmalarının, bir araya gelmelerinin olmasını ve bunlara kendisinin de katılmasını istemeye yöneltir. Bu sebeplerle insan, giyimi ve geçimi sağlayacak şeyleri hazırlamaya çalışır; ama yalnız kendisi için değil, karısı, çocukları ve sevdiği, korumakla yükümlü olduğu öbür insanlar için de. Bu kaygı ruhları da uyandırır ve onları iş görmek için daha büyük kılar.
Eademque natura vi rationis hominem conciliat homini et ad orationis et ad vitae societatem ingeneratque in primis praecipuum quendam amorem in eos, qui procreati sunt, impellitque, ut hominum coetus et celebrationes et esse et a se obiri velit ob easque causas studeat parare ea, quae suppeditent ad cultum et ad victum, nec sibi soli, sed coniugi, liberis ceterisque, quos caros habeat tuerique debeat; quae cura exsuscitat etiam animos et maiores ad rem gerendam facit.
1.13İnsana özgü olan her şeyden önce hakikati arayıp araştırmaktır. Bu yüzden zorunlu işlerden ve kaygılardan boş kaldığımızda bir şey görmeyi, duymayı, öğrenmeyi isteriz; gizli ya da şaşırtıcı şeyleri bilmeyi mutlu yaşamak için gerekli sayarız. Buradan anlaşılır ki hakiki, yalın ve katıksız olan, insanın tabiatına en uygun olandır. Hakikati görme arzusuna bir tür önde olma isteği de eklenmiştir: tabiatça iyi biçimlenmiş bir ruh, öğüt veren, öğreten ya da fayda için adil ve kanuna uygun biçimde buyuran birinden başkasına boyun eğmek istemez. Yüce gönüllülük ve insan işlerini küçümseme buradan doğar.
In primisque hominis est propria veri inquisitio atque investigatio. Itaque cum sumus necessariis negotiis curisque vacui, tum avemus aliquid videre, audire, addiscere cognitionemque rerum aut occultarum aut admirabilium ad beate vivendum necessariam ducimus. Ex quo intellegitur, quod verum, simplex sincerumque sit, id esse naturae hominis aptissimum. Huic veri videndi cupiditati adiuncta est appetitio quaedam principatus, ut nemini parere animus bene informatus a natura velit nisi praecipienti aut docenti aut utilitatis causa iuste et legitime imperanti; ex quo magnitudo animi exsistit humanarumque rerum contemptio.
1.14Tabiatın ve aklın şu gücü de küçük değildir: düzenin ne olduğunu, neyin yakıştığını, işlerde ve sözlerde ölçünün ne olduğunu hisseden tek canlı insandır. Bu yüzden gözle algılanan şeylerde bile güzelliği, zarafeti, parçaların uyumunu başka hiçbir canlı hissetmez. Tabiat ve akıl bu benzerliği gözlerden ruha aktararak, güzelliğin, tutarlılığın ve düzenin kararlarda ve işlerde çok daha fazla korunması gerektiğini düşünür; yakışıksız ya da kadınsı bir şey yapmaktan, sonra bütün kanaatlerde ve işlerde şehvete kapılarak bir şey yapmaktan ya da düşünmekten sakınır. İşte aradığımız ahlâken güzel olan bunlardan kaynaşıp oluşur: ün kazanmamış olsa bile yine ahlâken güzeldir; hiç kimse onu övmese bile tabiatça övgüye değer olduğunu haklı olarak söyleriz.
Nec vero illa parva vis naturae est rationisque. quod unum hoc animal sentit, quid sit ordo, quid sit, quod deceat, in factis dictisque qui modus. Itaque eorum ipsorum, quae aspectu sentiuntur, nullum aliud animal pulchritudinem, venustatem, convenientiam partium sentit; quam similitudinem natura ratioque ab oculis ad animum transferens multo etiam magis pulchritudinem, constantiam, ordinem in consiliis factisque conservandam putat cavetque, ne quid indecore effeminateve faciat, tum in omnibus et opinionibus et factis ne quid libidinose aut faciat aut cogitet. Quibus ex rebus conflatur et efficitur id, quod quaerimus, honestum, quod etiamsi nobilitatum non sit, tamen honestum sit, quodque vere dicimus, etiamsi a nullo laudetur, natura esse laudabile.
1.15Sevgili oğlum Marcus, işte ahlâken güzel olanın suretini, adeta yüzünü görüyorsun; Platon'un dediği gibi, "o gözle görülebilseydi, bilgeliğe karşı şaşılası bir aşk uyandırırdı." Ama ahlâken güzel olan her şey dört kısımdan birinden doğar: ya hakikati görüp kavramakta ve zihin inceliğinde; ya insan topluluğunu korumakta, herkese hakkını vermekte ve yapılan anlaşmalarda söze bağlılıkta; ya yüksek ve yenilmez bir ruhun büyüklüğünde ve gücünde; ya da yapılan ve söylenen her şeyde düzen ve ölçüde, ki ölçülülük ve itidal bunun içindedir. Bu dördü birbirine bağlı ve iç içe olsa da, her birinden belirli vazife türleri doğar. Örneğin ilk tarif edilen kısımda, ki bilgeliği ve basireti oraya koyuyoruz, hakikatin araştırılması ve bulunması yer alır; bu faziletin kendine özgü görevi budur.
Formam quidem ipsam, Marce fili, et tamquam faciem honesti vides, quae si oculis cerneretur, mirabiles amores, ut ait Plato, excitaret sapientiae. Sed omne, quod est honestum, id quattuor partium oritur ex aliqua: aut enim in perspicientia veri sollertiaque versatur aut in hominum societate tuenda tribuendoque suum cuique et rerum contractarum fide aut in animi excelsi atque invicti magnitudine ac robore aut in omnium, quae fiunt quaeque dicuntur, ordine et modo, in quo inest modestia et temperantia. (15) Quae quattuor quamquam inter se colligata atque implicata sunt, tamen ex singulis certa officiorum genera nascuntur, velut ex ea parte, quae prima discripta est, in qua sapientiam et prudentiam ponimus, inest indagatio atque inventio veri, eiusque virtutis hoc munus est proprium.
1.16Çünkü her şeyde en doğru olanı en iyi kavrayan, gerekçeyi en keskin ve en hızlı biçimde hem görebilen hem açıklayabilen kişi haklı olarak en basiretli ve en bilge sayılır. Bu yüzden bu faziletin önüne, işleyeceği ve içinde dolaşacağı malzeme olarak hakikat konmuştur.
Ut enim quisque maxime perspicit, quid in re quaque verissimum sit. quique acutissime et celerrime potest et videre et explicare rationem, is prudentissimus et sapientissimus rite haberi solet. Quocirca huic quasi materia, quam tractet et in qua versetur, subiecta est veritas.
1.17Öbür üç fazilete ise, hayatın faaliyetini ayakta tutan şeyleri sağlamak ve korumak zorunluluğu verilmiştir: hem insanların topluluğu ve birliği korunsun, hem de ruhun üstünlüğü ve büyüklüğü, kendine ve yakınlarına servet ve fayda kazandırırken, ama çok daha fazla bunları küçümserken parlasın diye. Düzen, tutarlılık, ölçülülük ve bunlara benzer şeyler ise yalnız zihnin işleyişini değil, bir tür eylemi de gerektiren alanda yer alır. Çünkü hayatta uğraştığımız şeylere bir ölçü ve düzen getirerek ahlâkî güzelliği ve yakışığı koruyacağız.
Reliquis autem tribus virtutibus necessitates propositae sunt ad eas res parandas tuendasque, quibus actio vitae continetur, ut et societas hominum coniunctioque servetur et animi excellentia magnitudoque cum in augendis opibus utilitatibusque et sibi et suis comparandis, tum multo magis in his ipsis despiciendis eluceat. Ordo autem et constantia et moderatio et ea, quae sunt his similia, versantur in eo genere, ad quod est adhibenda actio quaedam, non solum mentis agitatio. Iis enim rebus, quae tractantur in vita, modum quendam et ordinem adhibentes honestatem et decus conservabimus.
1.18Ahlâken güzel olanın tabiatını ve gücünü ayırdığımız dört bölümden hakikatin bilgisinde yatan birincisi insan tabiatına en çok dokunanıdır. Çünkü hepimiz bilgi ve ilim arzusuna çekilir ve sürükleniriz; bunda üstün olmayı güzel sayar, yanılmayı, yolu şaşırmayı, bilmemeyi, aldanmayı ise hem kötü hem çirkin sayarız. Hem tabiî hem ahlâken güzel olan bu türde kaçınılması gereken iki kusur vardır. Biri, bilinmeyeni bilinmiş sayıp ona düşünmeden onay vermektir. Bu kusurdan kaçmak isteyen (herkes istemelidir) şeyleri incelemek için hem zaman hem özen ayıracaktır.
Ex quattuor autem locis, in quos honesti naturam vimque divisimus, primus ille, qui in veri cognitione consistit, maxime naturam attingit humanam. Omnes enim trahimur et ducimur ad cognitionis et scientiae cupiditatem, in qua excellere pulchrum putamus, labi autem, errare, nescire, decipi et malum et turpe ducimus. In hoc genere et naturali et honesto duo vitia vitanda sunt, unum, ne incognitapro cognitis habeamus iisque temere assentiamur; quod vitium effugere qui volet (omnes autem velle debent), adhibebit ad considerandas res et tempus et diligentiam.
1.19Öbür kusur şudur: bazıları karanlık, güç ve üstelik gereksiz şeylere aşırı heves ve çok emek harcarlar. Bu kusurlardan kaçınıldığında, ahlâken güzel ve bilinmeye değer şeylere harcanan emek ve özen haklı olarak övülecektir. Nitekim gökbilimde Gaius Sulpicius'u işittik, geometride Sextus Pompeius'u kendimiz tanıdık; diyalektikte pek çok, medenî hukukta daha da çok kişi tanıdık. Bütün bu sanatlar hakikatin araştırılmasında dolaşır; ama bu uğraş yüzünden iş görmekten uzaklaşmak vazifeye aykırıdır. Çünkü faziletin bütün övgüsü eylemdedir. Yine de eyleme sık sık ara verilir ve çalışmalara dönmek için pek çok fırsat doğar; ayrıca hiç durmayan zihin işleyişi, biz çaba göstermesek bile, bizi bilgi uğraşları içinde tutabilir. Ruhun her düşüncesi ve hareketi ya ahlâken güzel ve iyi ve mutlu yaşamakla ilgili şeyler hakkında karar vermekte ya da ilim ve bilgi uğraşlarında dolaşacaktır. Vazifenin birinci kaynağı hakkında bu kadarını söyledik.
Alterum est vitium, quod quidam nimis magnum studium multamque operam in res obscuras atque difficiles conferunt easdemque non necessarias. Quibus vitiis declinatis quod in rebus honestis et cognitione dignis operae curaeque ponetur, id iure laudabitur, ut in astrologia C. Sulpicium audivimus, in geometria Sex. Pompeium ipsi cognovimus, multos in dialecticis, plures in iure civili, quae omnes artes in veri investigatione versantur; cuius studio a rebus gerendis abduci contra officium est. Virtutis enim laus omnis in actione consistit; a qua tamen fit intermissio saepe multique dantur ad studia reditus; tum agitatio mentis, quae numquam acquiescit, potest nos in studiis cognitionis etiam sine opera nostra continere. Omnis autem cogitatio motusque animi aut in consiliis capiendis de rebus honestis et pertinentibus ad bene beateque vivendum aut in studiis scientiae cognitionisque versabitur. Ac de primo quidem officii fonte diximus.
1.20Kalan üç kaynaktan en geniş alanı kaplayanı, insanların kendi aralarındaki topluluğunu ve adeta hayat ortaklığını ayakta tutan ilkedir. Bunun iki kısmı vardır: faziletin en büyük parıltısının bulunduğu ve insanlara "iyi insan" adını veren adalet ile ona bağlı olan, eli açıklık ya da cömertlik de denebilecek olan iyilikseverlik. Adaletin ilk görevi, haksızlığa uğrayıp kışkırtılmadıkça kimsenin kimseye zarar vermemesi, sonra ortak şeyleri ortak, özel şeyleri de kendi malı olarak kullanmasıdır.
De tribus autem reliquis latissime patet ea ratio, qua societas hominum inter ipsos et vitae quasi communitas continetur; cuius partes duae, iustitia, in qua virtutis est splendor maximus, ex qua viri boni nominantur, et huic coniuncta beneficentia, quam eandem vel benignitatem vel liberalitatem appellari licet. Sed iustitiae primum munus est, ut ne cui quis noceat nisi lacessitus iniuria, deinde ut communibus pro communibus utatur, privatis ut suis.
1.21Hiçbir şey tabiatça özel değildir: ya eski bir yerleşmeyle, bir zamanlar boş topraklara gelenlerde olduğu gibi; ya zaferle, savaşla ele geçirenlerde olduğu gibi; ya da kanunla, anlaşmayla, sözleşmeyle, kurayla özel olur. Arpinum toprağının Arpinumlulara, Tusculum toprağının Tusculumlulara ait sayılması bundandır; özel mülklerin dağılımı da buna benzer. Tabiatça ortak olan şeylerden her biri böylece birinin malı olduğuna göre, herkese düşen payı herkes elinde tutsun; biri ondan fazlasını kendine isterse insan topluluğunun hukukunu çiğnemiş olur.
Sunt autem privata nulla natura, sed aut vetere occupatione, ut qui quondam in vacua venerunt, aut victoria, ut qui bello potiti sunt, aut lege, pactione, condicione, sorte; ex quo fit, ut ager Arpinas Arpinatium dicatur, Tusculanus Tusculanorum; similisque est privatarum possessionum discriptio. Ex quo, quia suum cuiusque fit eorum, quae natura fuerant communia, quod cuique obtigit, id quisque teneat; e quo si quis sibi appetet, violabit ius humanae societatis.
1.22Ama Platon'un çok güzel yazdığı gibi, yalnız kendimiz için doğmadık; doğumumuzun bir payını vatan, bir payını dostlar ister. Stoacıların kabul ettiği gibi, yeryüzünde yetişen her şey insanların kullanımı için yaratılmıştır, insanlar ise birbirlerine yararlı olabilsinler diye insanlar için doğmuştur. O hâlde bu konuda tabiatı rehber edinip izlemeli, vazifeleri karşılıklı yerine getirerek, vererek ve alarak ortak faydaları ortaya koymalı; kâh becerilerle, kâh emekle, kâh imkânlarla insanlar arasındaki topluluğu sıkıca bağlamalıyız.
Sed quoniam, ut praeclare scriptum est a Platone, non nobis solum nati sumus ortusque nostri partem patria vindicat, partem amici, atque, ut placet Stoicis, quae in terris gignantur, ad usum hominum omnia creari, homines autem hominum causa esse generatos, ut ipsi inter se aliis alii prodesse possent, in hoc naturam debemus ducem sequi, communes utilitates in medium afferre mutatione officiorum, dando accipiendo, tum artibus, tum opera, tum facultatibus devincire hominum inter homines societatem.
1.23Adaletin temeli ise söze bağlılıktır (fides), yani söylenen ve kararlaştırılan şeylerde sebat ve doğruluk. Bu belki birine fazla zorlama gelecek ama yine de kelimelerin nereden türediğini özenle araştıran Stoacıları taklit etmeye cesaret edelim ve söylenen şey yapıldığı (fiat) için fides adının verildiğine inanalım. Adaletsizliğin ise iki türü vardır: biri haksızlık edenlerin, öbürü, güçleri yettiği hâlde, haksızlığa uğrayanlardan haksızlığı geri püskürtmeyenlerin adaletsizliğidir. Çünkü öfkeye ya da başka bir tutkuya kapılıp birine haksızca saldıran kişi adeta bir ortağına el kaldırmış gibidir; gücü yettiği hâlde haksızlığa karşı savunmayan ve direnmeyen kişi ise anne babasını, dostlarını ya da vatanını yüzüstü bırakmış biri kadar kusurludur.
Fundamentum autem est iustitiae fides, id est dictorum conventorumque constantia et veritas. Ex quo, quamquam hoc videbitur fortasse cuipiam durius, tamen audeamus imitari Stoicos, qui studiose exquirunt, unde verba sint ducta, credamusque, quia fiat, quod dictum est, appellatam fidem. Sed iniustitiae genera duo sunt, unum eorum, qui inferunt, alterum eorum, qui ab iis, quibus infertur, si possunt, non propulsant iniuriam. Nam qui iniuste impetum in quempiam facit aut ira aut aliqua perturbatione incitatus, is quasi manus afferre videtur socio; qui autem non defendit nec obsistit, si potest, iniuriae, tam est in vitio, quam si parentes aut amicos aut patriam deserat.
1.24Zarar vermek amacıyla bile bile yapılan haksızlıklar çoğu zaman korkudan doğar: başkasına zarar vermeyi tasarlayan kişi, bunu yapmazsa kendisinin bir zarara uğramasından korkar. Ama çoğunlukla insanlar arzuladıkları şeyleri elde etmek için haksızlık etmeye girişirler; bu kusurda en geniş yeri hırs tutar.
Atque illae quidem iniuriae, quae nocendi causa de industria inferuntur, saepe a metu proficiscuntur, cum is, qui nocere alteri cogitat, timet ne, nisi id fecerit, ipse aliquo afficiatur incommodo. Maximam autem partem ad iniuriam faciendam aggrediuntur, ut adipiscantur ea, quae concupiverunt; in quo vitio latissime patet avaritia.
1.25Zenginlik hem hayatın zorunlu ihtiyaçları için hem de hazların tadını çıkarmak için istenir. Ama ruhu daha büyük olanlarda para arzusu nüfuza ve iyilik yapabilme imkânına yönelir. Nitekim geçenlerde Marcus Crassus, devlette önde gelen kişi olmak isteyen biri için, geliriyle bir ordu besleyemediği hiçbir servetin yeterince büyük olmadığını söylüyordu. Görkemli donanımlar, zarif ve bol bir yaşam tarzı da insanı sevindirir; bunlar yüzünden para arzusu sınırsız hâle gelmiştir. Kimseye zarar vermeden aile servetini artırmak kınanacak bir şey değildir; ama haksızlıktan her zaman kaçınmak gerekir.
Expetuntur autem divitiae cum ad usus vitae necessarios, tum ad perfruendas voluptates. In quibus autem maior est animus, in iis pecuniae cupiditas spectat ad opes et ad gratificandi facultatem, ut nuper M. Crassus negabat ullam satis magnam pecuniam esse ei, qui in re publica princeps vellet esse, cuius fructibus exercitum alere non posset. Delectant etiam magnifici apparatus vitaeque cultus cum elegantia et copia; quibus rebus effectum est, ut infinita pecuniae cupiditas esset. Nec vero rei familiaris amplificatio nemini nocens vituperanda est, sed fugienda semper iniuria est.
1.26İnsanların çoğu, en çok da komutanlık, makam ve şan arzusuna düştüklerinde adaleti unutacak hâle getirilir. Ennius'un şu sözü:
Krallıkta ne kutsal bir ortaklık vardır ne de söze bağlılık
daha geniş bir alana uzanır. Çünkü pek çok kişinin aynı anda üstün olamayacağı her şeyde çoğu zaman öyle bir çekişme olur ki kutsal ortaklığı korumak son derece güçleşir. Bunu az önce Gaius Caesar'ın pervasızlığı gösterdi: o, kanaatinin yanılgısıyla kendi kafasında kurduğu önderlik uğruna bütün ilahî ve insanî hukuku altüst etti. Bu türde can sıkıcı olan şudur: makam, komutanlık, güç ve şan arzuları çoğunlukla en büyük ruhlarda ve en parlak yeteneklerde ortaya çıkar. Bu yüzden bu türde bir hataya düşmemek için daha çok sakınmak gerekir.
Maxime autem adducuntur plerique, ut eos iustitiae capiat oblivio, cum in imperiorum, honorum, gloriae cupiditatem inciderunt. Quod enim est apud Ennium: Núlla sancta sócietas Néc fides regni ést. id latius patet. Nam quicquid eius modi est, in quo non possint plures excellere, in eo fit plerumque tanta contentio, ut difficillimum sit servare sanctam societatem. Declaravit id modo temeritas C. Caesaris, qui omnia iura divina et humana pervertit propter eum, quem sibi ipse opinionis errore finxerat, principatum. Est autem in hoc genere molestum, quod in maximis animis splendidissimisque ingeniis plerumque exsistunt honoris, imperii, potentiae, gloriae cupiditates. Quo magis cavendum est, ne quid in eo genere peccetur.
1.27Ama her adaletsizlikte haksızlığın, çoğu zaman kısa ve geçici olan bir ruh hâlinden mi, yoksa bilerek ve tasarlanarak mı yapıldığı büyük fark eder. Çünkü ani bir hareketle olan şeyler, önceden düşünülüp hazırlanarak yapılanlardan daha hafiftir. Haksızlık etmek hakkında bu kadarı yeter.
Sed in omni iniustitia permultum interest, utrum perturbatione aliqua animi, quae plerumque brevis est et ad tempus, an consulto et cogitata fiat iniuria. Leviora enim sunt ea, quae repentino aliquo motu accidunt, quam ea, quae meditata et praeparata inferuntur. Ac de inferenda quidem iniuria satis dictum est.
1.28Savunmayı ihmal etmenin ve vazifeyi terk etmenin ise genellikle birçok sebebi vardır: insanlar ya düşmanlıklara, zahmete ya da masrafa girmek istemezler; ya da ihmal, tembellik, uyuşukluk yüzünden ya da kendi uğraşları ve meşgaleleri yüzünden öyle engellenirler ki korumaları gerekenlerin yüzüstü kalmasına göz yumarlar. Bu yüzden Platon'un filozoflar hakkında söylediğinin yeterli olup olmadığına bakmak gerekir: hakikatin araştırılmasında dolaştıkları ve çoğu insanın hararetle istediği, uğrunda birbirleriyle boğuştuğu şeyleri küçümseyip hiç saydıkları için adil olduklarını söyler. Oysa birini başarırlar, haksızlık ederek kimseye zarar vermezler; ama öbürüne düşerler: öğrenme hevesiyle engellenip korumaları gerekenleri yüzüstü bırakırlar. Bu yüzden Platon onların zorlanmadıkça devlet işlerine bile girmeyeceklerini düşünür. Oysa bunun iradeyle olması daha doğru olurdu; çünkü doğru yapılan bir şey ancak gönüllüyse adildir.
Praetermittendae autem defensionis deserendique officii plures solent esse causae; nam aut inimicitias aut laborem aut sumptus suscipere nolunt aut etiam neglegentia, pigritia, inertia aut suis studiis quibusdam occupationibusve sic impediuntur, ut eos, quos tutari debeant, desertos esse patiantur. Itaque videndum est, ne non satis sit id, quod apud Platonem est in philosophos dictum, quod in veri investigatione versentur quodque ea, quae plerique vehementer expetant, de quibus inter se digladiari soleant, contemnant et pro nihilo putent, propterea iustos esse. Nam alterum assequuntur, ut inferenda ne cui noceant iniuria, in alterum incidunt; discendi enim studio impediti, quos tueri debent, deserunt. Itaque eos ne ad rem publicam quidem accessuros putat nisi coactos. Aequius autem erat id voluntate fieri; namhoc ipsum ita iustum est, quod recte fit, si est voluntarium.
1.29Bir de ya aile servetini koruma hevesiyle ya da insanlara karşı bir tür nefretle, kendi işlerine baktıklarını söyleyen ve kimseye haksızlık etmiyor görünenler vardır. Bunlar adaletsizliğin bir türünden uzak dururken öbürüne düşerler; çünkü hayat ortaklığını terk ederler, ona hiçbir çaba, hiçbir emek, hiçbir imkân katmazlar. Böylece adaletsizliğin iki türünü ortaya koyup her iki türün sebeplerini ekledik ve daha önce de adaletin hangi şeylerde yattığını belirledik; artık her durumda vazifenin ne olduğuna, kendimizi fazla sevmedikçe, kolayca karar verebileceğiz.
Sunt etiam, qui aut studio rei familiaris tuendae aut odio quodam hominum suum se negotium agere dicant nec facere cuiquam videantur iniuriam. Qui altero genere iniustitiae vacant, in alterum incurrunt; deserunt enim vitae societatem, quia nihil conferunt in eam studii, nihil operae, nihil facultatum. Quando igitur duobus generibus iniustitiae propositis adiunximus causas utriusque generis easque res ante constituimus, quibus iustitia contineretur, facile, quod cuiusque temporis officium sit, poterimus, nisi nosmet ipsos valde amabimus, iudicare;
1.30Çünkü başkalarının işleriyle ilgilenmek güçtür. Terentius'un o Chremes'i gerçi insana dair hiçbir şeyi kendine yabancı saymaz; ama yine de, kendi başımıza gelen iyi ya da kötü şeyleri başkalarına gelenlerden, ki onları adeta uzun bir mesafeden görürüz, daha çok algılayıp hissettiğimiz için, onlar hakkında başka, kendimiz hakkında başka türlü yargıda bulunuruz. Bu yüzden, hakkaniyete uygun mu, aykırı mı olduğundan şüphe ettiğin bir şeyi yapmayı yasaklayanlar iyi öğüt verirler. Çünkü hakkaniyet kendiliğinden parlar; şüphe ise bir haksızlık düşüncesine işaret eder.
est enim difficilis cura rerum alienarum. Quamquam Terentianus ille Chremes humani nihil a se alienum putat; sed tamen, quia magis ea percipimus atque sentimus, quae nobis ipsis aut prospera aut adversa eveniunt, quam illa, quae ceteris, quae quasi longo intervallo interiecto videmus, aliter de illis ac de nobis iudicamus. Quocirca bene praecipiunt, qui vetant quicquam agere, quod dubites aequum sit an iniquum. Aequitas enim lucet ipsa per se, dubitatio cogitationem significat iniuriae.
1.31Ama çoğu zaman öyle durumlar çıkar ki, adil bir insana ve "iyi insan" dediğimiz kişiye en layık görünen şeyler değişir ve zıtlarına dönüşür: emaneti geri vermek, sözünü yerine getirmek ve doğrulukla, söze bağlılıkla ilgili öbür şeyler gibi. Bunlardan zaman zaman ayrılmak ve onları gözetmemek adil olur. Çünkü başta koyduğum adaletin temellerine dönmek gerekir: önce kimseye zarar verilmemesi, sonra ortak faydaya hizmet edilmesi. Bunlar şartlarla değişince vazife de değişir ve her zaman aynı kalmaz.
Sed incidunt saepe tempora, cum ea, quae maxime videntur digna esse iusto homine eoque, quem virum bonum dicimus, commutantur fiuntque contraria, ut reddere depositum, facere promissum quaeque pertinent ad veritatem et ad fidem, ea migrare interdum et non servare fit iustum. Referri enim decet ad ea, quae posui principio, fundamenta iustitiae, primum ut ne cui noceatur, deinde ut communi utilitati serviatur. Ea cum tempore commutantur, commutatur officium et non semper est idem.
1.32Verilen bir söz ve yapılan bir anlaşmanın yerine getirilmesi ya söz verilene ya da söz verene faydasız hâle gelebilir. Nitekim efsanelerde anlatıldığı gibi Neptunus Theseus'a verdiği sözü yerine getirmeseydi, Theseus oğlu Hippolytos'tan yoksun kalmazdı. Anlatıldığına göre üç dileğinden üçüncüsü buydu: öfkeyle Hippolytos'un ölümünü dilemişti; dileği yerine gelince de en büyük yasa düştü. O hâlde söz verdiğin kişilere faydasız olacak sözler tutulmamalıdır; sana verecekleri zarar, söz verdiğin kişiye sağlayacakları faydadan büyükse de tutulmamalıdır; çünkü büyük olanı küçüğe tercih etmek vazifeye aykırı değildir. Örneğin birine, davasında avukat olarak hazır bulunacağına söz vermişsen ve bu arada oğlun ağır hastalanmışsa, söylediğini yapmaman vazifeye aykırı olmaz; söz verilen kişi yüzüstü bırakıldığından yakınırsa vazifeden asıl o uzaklaşmış olur. Birinin korkuyla zorlanarak ya da hileyle aldatılarak verdiği sözlere bağlı kalınmayacağını da kim görmez? Bunların çoğundan pretorun hukuku, bazılarından da kanunlar insanı kurtarır.
Potest enim accidere promissum aliquod et conventum, ut id effici sit inutile vel ei, cui promissum sit, vel ei, qui promiserit. Nam si, ut in fabulis est, Neptunus, quod Theseo promiserat, non fecisset, Theseus Hippolyto filio non esset orbatus; ex tribus enim optatis, ut scribitur, hoc erat tertium, quod de Hippolyti interitu iratus optavit; quo impetrato in maximos luctus incidit. Nec promissa igitur servanda sunt ea, quae sint iis, quibus promiseris, inutilia, nec, si plus tibi ea noceant quam illi prosint, cui promiseris, contra officium est maius anteponi minori; ut, si constitueris cuipiam te advocatum in rem praesentem esse venturum atque interim graviter aegrotare filius coeperit, non sit contra officium non facere, quod dixeris, magisque ille, cui promissum sit, ab officio discedat, si se destitutum queratur. Iam illis promissis standum non esse quis non videt, quae coactus quis metu, quae deceptus dolo promiserit? quae quidem pleraque iure praetorio liberantur, non nulla legibus.
1.33Haksızlıklar çoğu zaman bir tür hileli dava açmaktan ve hukukun aşırı kurnaz ama kötü niyetli yorumlanmasından da doğar. "En yüksek hukuk, en yüksek haksızlıktır" sözü bu yüzden artık dilde aşınmış bir atasözü olmuştur. Bu türde devlet işlerinde de pek çok hata yapılır. Örneğin düşmanla otuz günlük bir ateşkes yapılmışken, ateşkes günler için yapılmıştır, geceler için değil diye geceleri tarlaları yağmalayan o adam. Bizden biri de övülmeye değmez; eğer şu doğruysa: Quintus Fabius Labeo, ya da başka biri (bende kulaktan dolma bilgiden başkası yok), senato tarafından Nolalılarla Napolililer arasındaki sınır anlaşmazlığına hakem olarak atanmış. Yerine gelince her iki tarafla ayrı ayrı konuşup açgözlülükle, hırsla davranmamalarını, ilerlemek yerine geri çekilmeyi tercih etmelerini söylemiş. Her iki taraf da bunu yapınca arada epeyce toprak kalmış. Bunun üzerine onların sınırlarını kendi söyledikleri gibi çizmiş, arada kalanı da Roma halkına vermiş. Bu yargılamak değil, aldatmaktır. Bu yüzden her işte böyle bir kurnazlıktan kaçınmak gerekir. Haksızlığa uğradığın kişilere karşı bile gözetilmesi gereken bazı vazifeler vardır. Çünkü öç almanın ve cezalandırmanın da bir ölçüsü vardır; hatta belki saldıran kişinin yaptığı haksızlıktan pişman olması yeterlidir; öyle ki hem kendisi bundan sonra böyle bir şey yapmasın hem başkaları haksızlığa daha zor girişsin.
Exsistunt etiam saepe iniuriae calumnia quadam et nimis callida, sed malitiosa iuris interpretatione. Ex quo illud Summum ius summa iniuria factum est iam tritum sermone proverbium. Quo in genere etiam in re publica multa peccantur, ut ille, qui, cum triginta dierum essent cum hoste indutiae factae, noctu populabatur agros, quod dierum essent pactae, non noctium indutiae. Ne noster quidem probandus, si verum est Q. Fabium Labeonem seu quem alium (nihil enim habeo praeter auditum) arbitrum Nolanis et Neapolitanis de finibus a senatu datum, cum ad locum venisset, cum utrisque separatim locutum, ne cupide quid agerent, ne appetenter, atque ut regredi quam progredi mallent. Id cum utrique fecissent, aliquantum agri in medio relictum est. Itaque illorum finis sic, ut ipsi dixerant, terminavit; in medio relictum quod erat, populo Romano adiudicavit. Decipere hoc quidem est, non iudicare. Quocirca in omni est re fugienda talis sollertia. Sunt autem quaedam officia etiam adversus eos servanda, a quibus iniuriam acceperis. Est enim ulciscendi et puniendi modus; atque haud scio an satis sit eum, qui lacessierit, iniuriae suae paenitere, ut et ipse ne quid tale posthac et ceteri sint ad iniuriam tardiores.
1.34Devlet işlerinde en çok savaş hukukuna uymak gerekir. Çünkü çekişmenin iki yolu vardır: biri tartışarak, öbürü zorla; birincisi insana, ikincisi hayvanlara özgü olduğuna göre, ancak birincisini kullanmak mümkün değilse ikincisine başvurmak gerekir.
Atque in re publica maxime conservanda sunt iura belli. Nam cum sint duo genera decertandi, unum per disceptationem, alterum per vim, cumque illud proprium sit hominis, hoc beluarum, confugiendum est ad posterius, si uti non licet superiore.
1.35Bu yüzden savaşlara ancak haksızlığa uğramadan barış içinde yaşamak için girişilmelidir; zafer kazanıldıktan sonra da savaşta zalim ve vahşi olmamış olanlar korunmalıdır. Nitekim atalarımız Tusculumluları, Aequileri, Volskileri, Sabinleri, Hernikleri vatandaşlığa bile kabul ettiler; ama Kartaca'yı ve Numantia'yı kökünden yok ettiler. Korinthos'un yok edilmesini istemezdim; ama sanırım bir amaç gözettiler, en çok da yerin elverişliliğini: yerin kendisi bir gün savaşa kışkırtmasın diye. Benim kanaatime göre, içinde hiçbir tuzak bulunmayacak bir barış her zaman gözetilmelidir. Bu konuda bana uyulmuş olsaydı, en iyisi değilse bile bir devletimiz olurdu; oysa şimdi hiç yok. Zorla yendiğin kimseleri gözetmen gerektiği gibi, silahlarını bırakıp komutanların himayesine sığınanları da, koçbaşı surlara vurmuş olsa bile, kabul etmek gerekir. Bizde adalete bu konuda o kadar özen gösterildi ki, savaşta yenilmiş şehirleri ya da milletleri himayelerine alanlar, ataların âdetine göre onların koruyucusu olurlardı.
Quare suscipienda quidem bella sunt ob eam causam, ut sine iniuria in pace vivatur, parta autem victoria conservandi ii, qui non crudeles in bello, non immanes fuerunt, ut maiores nostri Tusculanos, Aequos, Volscos, Sabinos, Hernicos in civitatem etiam acceperunt, at Carthaginem et Numantiam funditus sustulerunt; nollem Corinthum, sed credo aliquid secutos, opportunitatem loci maxime, ne posset aliquando ad bellum faciendum locus ipse adhortari. Mea quidem sententia paci, quae nihil habitura sit insidiarum, semper est consulendum. In quo si mihi esset optemperatum, si non optimam, at aliquam rem publicam, quae nunc nulla est, haberemus. Et cum iis, quos vi deviceris, consulendum est, tum ii, qui armis positis ad imperatorum fidem confugient, quamvis murum aries percusserit, recipiendi. In quo tantopere apud nostros iustitia culta est, ut ii, qui civitates aut nationes devictas bello in fidem recepissent, earum patroni essent more maiorum.
1.36Savaşın hakkaniyeti, Roma halkının fetial hukukunda son derece kutsal biçimde yazıya geçirilmiştir. Buradan anlaşılabilir ki, ancak alınan şeyler geri istendikten sonra yapılan ya da önceden bildirilip ilan edilen savaş adildir.
Ac belli quidem aequitas sanctissime fetiali populi Romani iure perscripta est. Ex quo intellegi potest nullum bellum esse iustum, nisi quod aut rebus repetitis geratur aut denuntiatum ante sit et indictum.
1.37İhtiyar Marcus Cato'nun oğlu Marcus'a yazdığı bir mektup vardır; orada, Perseus savaşında Makedonya'da asker olarak bulunurken konsül tarafından terhis edildiğini duyduğunu yazar. Bu yüzden ona çarpışmaya girmekten sakınmasını öğütler; çünkü asker olmayan birinin düşmanla savaşmaya hakkı olmadığını söyler. Ben şuna da dikkat ediyorum: asıl adıyla perduellis (silahlı düşman) olan kişiye hostis denmesi, kelimenin yumuşaklığıyla işin acılığını hafifletmiştir. Çünkü atalarımız arasında hostis, bugün yabancı dediğimiz kişiye denirdi. On İki Levha bunu gösterir: "ya da yabancıyla belirlenmiş gün" ve yine: "yabancıya karşı mülkiyet hakkı ebedîdir". Savaştığın kişiye bu kadar yumuşak bir adla seslenmekten daha büyük bir yumuşak huyluluk olabilir mi? Gerçi bu adı da zaman sertleştirdi; çünkü yabancı anlamından uzaklaştı ve asıl olarak silahla karşımıza çıkan kişi için kaldı.
M. quidem Catonis senis est epistula ad M. filium, in qua scribit se audisse eum missum factum esse a consule, cum in Macedonia bello Persico miles esset. Monet igitur, ut caveat, ne proelium ineat; negat enim ius esse, qui miles non sit, cum hoste pugnare. Equidem etiam illud animadverto, quod, qui proprio nomine perduellis esset, is hostis vocaretur, lenitate verbi rei tristitiam mitigatam. Hostis enim apud maiores nostros is dicebatur, quem nunc peregrinum dicimus. Indicant duodecim tabulae: aut status dies cum hoste, itemque: adversus hostem aeterna auctoritas. Quid ad hanc mansuetudinem addi potest, eum, quicum bellum geras, tam molli nomine appellare? Quamquam id nomen durius effect iam vetustas; a peregrino enim recessit et proprie in eo, qui arma contra ferret, remansit.
1.38Egemenlik için çekişildiğinde ve savaşla şan arandığında da, biraz önce savaşların adil sebepleri dediğim sebeplerin altta yatması yine de gerekir. Ama amacı egemenliğin şanı olan savaşlar daha az acımasızca yapılmalıdır. Çünkü bir vatandaşla, düşmanımızsa başka, rakibimizse başka türlü çekişiriz (biriyle makam ve itibar için, öbürüyle hayat ve şeref için yarışılır); aynı biçimde Keltiberlerle, Kimbrilerle, kimin hükmedeceği için değil kimin var kalacağı için, düşmanla yapılır gibi savaşılıyordu; Latinlerle, Sabinlerle, Samnitlerle, Kartacalılarla, Pyrrhos'la ise egemenlik için çarpışılıyordu. Kartacalılar antlaşma bozucuydu, Hannibal zalimdi; ötekiler daha adildi. Pyrrhos'un esirlerin geri verilmesi üzerine şu sözleri de gerçekten çok güzeldir:
Ne altın isterim ne de bana fidye verin; savaşı tüccar gibi değil, savaşçı gibi yaparak, altınla değil demirle, ikimiz de hayatımızın kararını verelim. Talih tanrıçası sizin mi benim mi hükmetmemi istiyor, Talih ne getiriyor, yiğitlikle deneyelim. Şu sözümü de dinle: savaşın talihinin yiğitliklerini esirgediği kimselerin özgürlüklerini esirgemeye ben de kararlıyım. Onları sana hediye ediyorum, alın götürün, ulu tanrıların izniyle veriyorum.
Gerçekten krala yaraşır ve Aiakos soyuna layık bir düşünce.
Cum vero de imperio decertatur belloque quaeritur gloria, causas omnino subesse tamen oportet easdem, quas dixi paulo ante iustas causas esse bellorum. Sed ea bella, quibus imperii proposita gloria est, minus acerbe gerenda sunt Ut enim cum civi aliter contendimus, si est inimicus, aliter, si competitor (cum altero certamen honoris et dignitatis est, cum altero capitis et famae), sic cum Celtiberis, cum Cimbris bellum ut cum inimicis gerebatur, uter esset, non uter imperaret, cum Latinis, Sabinis, Samnitibus, Poenis, Pyrrho de imperio dimicabatur. Poeni foedifragi, crudelis Hannibal, reliqui iustiores. Pyrrhi quidem de captivis reddendis illa praeclara: Nec mi aurum posco nec mi pretium dederitis, Nec cauponantes bellum, sed belligerantes Ferro, non auro vitam cernamus utrique. Vosne velit an me regnare era, quidve ferat Fors, Virtute experiamur. Et hoc simul accipe dictum: Quorum virtuti belli fortuna pepercit, Eorundem libertati me parcere certum est. Dono, ducite, doque volentibus cum magnis dis. Regalis sane et digna Aeacidarum genere sententia.
1.39Bireyler de şartların zoruyla düşmana bir söz vermişlerse, onda bile söze bağlılık korunmalıdır. Nitekim Birinci Kartaca Savaşı'nda Kartacalılara esir düşen Regulus, esirlerin değiş tokuşu için Roma'ya gönderilip geri döneceğine yemin edince, önce, gelir gelmez, senatoda esirlerin geri verilmemesi yönünde oy verdi; sonra yakınları ve dostları onu alıkoymaya çalıştığında, düşmana verdiği sözü bozmaktansa işkenceye dönmeyi tercih etti.
Atque etiam si quid singuli temporibus adducti hosti promiserunt, est in eo ipso fides conservanda, ut primo Punico bello Regulus captus a Poenis cum de captivis commutandis Romam missus esset iurassetque se rediturum, primum, ut venit, captivos reddendos in senatu non censuit, deinde, cum retineretur a propinquis et ab amicis, ad supplicium redire maluit quam fidem hosti datam fallere.
1.41Savaşla ilgili vazifeler hakkında bu kadarı yeter. Ama en aşağıdakilere karşı bile adaletin gözetilmesi gerektiğini unutmayalım. En aşağı durum ve talih ise kölelerinkidir; onlara ücretli işçilere davranır gibi davranılmasını, yani onlardan emek istenip haklarının verilmesini buyuranlar kötü öğüt vermiş olmazlar. Haksızlık iki yolla, yani ya zorla ya hileyle yapıldığına göre, hile adeta tilkinin, zor aslanın işi gibidir; ikisi de insana son derece yabancıdır, ama hile daha büyük bir nefreti hak eder. Bütün adaletsizlikler içinde hiçbiri, en çok aldattıkları anda iyi insan görünmeye çalışanlarınki kadar ölümcül değildir. Adalet hakkında bu kadarı yeter.
Ac de bellicis quidem officiis satis dictum est. Meminerimus autem etiam adversus infimos iustitiam esse servandam. Est autem infima condicio et fortuna servorum, quibus non male praecipiunt qui ita iubent uti, ut mercennariis: operam exigendam, iusta praebenda. Cum autem duobus modis, id est aut vi aut fraude, fiat iniuria, fraus quasi vulpeculae, vis leonis videtur; utrumque homine alienissimum, sed fraus odio digna maiore. Totius autem iniustitiae nulla capitalior quam eorum, qui tum, cum maxime fallunt, id agunt, ut viri boni esse videantur. De iustitia satis dictum.
1.42Sonra, tasarladığımız gibi, iyilikseverlik ve cömertlik üzerine konuşalım. İnsanın tabiatına bundan daha uygun bir şey yoktur; ama birçok ihtiyat gerektirir. Önce, iyiliğin hem iyilik yapılıyor görünen kişilerin kendilerine hem başkalarına zarar vermemesine; sonra iyiliğin imkânlardan büyük olmamasına; sonra da herkese değerine göre verilmesine dikkat etmek gerekir. Çünkü adaletin temeli budur ve bütün bunlar adalete göre ölçülmelidir. Birine, ona yarar sağlamak istiyormuş gibi görünüp zarar verecek bir şeyle iyilik edenler iyiliksever ya da cömert değil, zararlı dalkavuklar sayılmalıdır; başkalarına cömert olmak için bazılarına zarar verenler de, başkasının malını kendi mallarına çevirenlerle aynı adaletsizlik içindedir.
Deinceps, ut erat propositum, de beneficentia ae de liberalitate dicatur, qua quidem nihil est naturae hominis accommodatius, sed habet multas cautiones. Videndum est enim, primum ne obsit benignitas et iis ipsis, quibus benigne videbitur fieri et ceteris, deinde ne maior benignitas sit quam facultates, tum ut pro dignitate cuique tribuatur; id enim est iustitiae fundamentum, ad quam haec referenda sunt omnia. Nam et qui gratificantur cuipiam, quod obsit illi, cui prodesse velle videantur, non benefici neque liberales, sed perniciosi assentatores iudicandi sunt, et qui aliis nocent, ut in alios liberales sint, in eadem sunt iniustitia, ut si in suam rem aliena convertant.
1.43Pek çok kişi vardır ki, üstelik parlaklık ve şan düşkünüdürler, birilerine dağıtmak için başkalarından gasp ederler ve dostlarını herhangi bir yolla zenginleştirirlerse onlara karşı iyiliksever görüneceklerini sanırlar. Oysa bu vazifeden o kadar uzaktır ki, vazifeye bundan daha aykırı bir şey olamaz. O hâlde dostlara yararlı olan, kimseye zarar vermeyen bir cömertlik göstermeye dikkat etmeliyiz. Bu yüzden Lucius Sulla'nın, Gaius Caesar'ın paraları meşru sahiplerinden yabancılara aktarması cömertlik sayılmamalıdır; çünkü aynı zamanda adil olmayan hiçbir şey cömertçe değildir.
Sunt autem multi, et quidem cupidi splendoris et gloriae, qui eripiunt aliis, quod aliis largiantur, iique arbitrantur se beneficos in suos amicos visum iri, si locupletent eos quacumque ratione. Id autem tantum abest ab officio, ut nihil magis officio possit esse contrarium. Videndum est igitur, ut ea liberalitate utamur, quae prosit amicis, noceat nemini. Quare L. Sullae, C. Caesaris pecuniarum translatio a iustis dominis ad alienos non debet liberalis videri; nihil est enim liberale, quod non idem iustum.
1.44İhtiyatın ikinci konusu, iyiliğin imkânlardan büyük olmamasıydı. Çünkü servetlerinin elverdiğinden daha cömert olmak isteyenler önce, en yakınlarına haksızlık ederek hata yaparlar; zira onlara sağlanması ve bırakılması daha hakkaniyetli olan serveti yabancılara aktarırlar. Böyle bir cömertlikte çoğu zaman, dağıtacak servet bulunsun diye haksızca gasp etme ve el koyma arzusu da vardır. Çoğu kişinin de tabiatça cömert olmaktan çok, bir tür şan düşkünlüğüyle, iyiliksever görünmek için, iyi niyetten çok gösterişten kaynaklanır görünen pek çok şey yaptığını görebiliriz. Böyle bir yapmacıklık ise cömertlikten ya da ahlâkî güzellikten çok boş gururla bağlantılıdır.
Alter locus erat cautionis, ne benignitas maior esset quam facultates, quod, qui benigniores volunt esse, quam res patitur, primum in eo peccant, quod iniuriosi sunt in proximos; quas enim copias his et suppeditari aequius est et relinqui, eas transferunt ad alienos. Inest autem in tali liberalitate cupiditas plerumque rapiendi et auferendi per iniuriam, ut ad largiendum suppetant copiae. Videre etiam licet plerosque non tam natura liberales quam quadam gloria ductos, ut benefici videantur, facere multa, quae proficisci ab ostentatione magis quam a voluntate videantur. Talis autem sinulatio vanitati est coniunctior quam aut liberalitati aut honestati.
1.45Üçüncü olarak, iyilikseverlikte değere göre bir seçim yapılmasını öne sürmüştük. Bunda iyilik yapılacak kişinin ahlâkına, bize karşı tutumuna, bizimle hayat ortaklığına ve birlikteliğine, daha önce bizim çıkarımıza yaptığı hizmetlere bakmak gerekir. Bunların hepsinin bir arada bulunması istenir; bulunmazsa, daha çok ve daha önemli sebepler daha ağır basacaktır.
Tertium est propositum, ut in beneficentia dilectus esset dignitatis; in quo et mores eius erunt spectandi, in quem beneficium conferetur, et animus erga nos et communitas ac societas vitae et ad nostras utilitates officia ante collata; quae ut concurrant omnia, optabile est; si minus, plures causae maioresque ponderis plus habebunt.
1.46Ama kusursuz ve tam anlamıyla bilge insanlarla değil, faziletin gölgelerini taşısalar bile durumları pek iyi sayılacak insanlarla yaşadığımıza göre, şunu da anlamak gerekir sanırım: kendisinde faziletin herhangi bir belirtisi görünen hiç kimse büsbütün ihmal edilmemelidir; ama herkese, şu daha yumuşak faziletlerle, yani ölçülülükle, itidalle ve hakkında şimdiye kadar çok şey söylenen adaletin kendisiyle ne kadar donanmışsa o kadar değer verilmelidir. Çünkü kusursuz ve bilge olmayan bir insanda cesur ve büyük ruh çoğu zaman fazla ateşlidir; öbür faziletler ise daha çok iyi insana yakışır görünür. Ahlâk konusunda bu kadar.
Quoniam autem vivitur non cum perfectis hominibus planeque sapientibus, sed cum iis, in quibus praeclare agitur si sunt simulacra virtutis, etiam hoc intellegendum puto, neminem omnino esse neglegendum, in quo aliqua significatio virtutis appareat, colendum autem esse ita quemque maxime, ut quisque maxime virtutibus his lenioribus erit ornatus, modestia, temperantia, hac ipsa, de qua multa iam dicta sunt, iustitia. Nam fortis animus et magnus in homine non perfecto nec sapiente ferventior plerumque est, illae virtutes bonum virum videntur potius attingere. Atque haec in moribus.
1.47Herkesin bize karşı beslediği iyi niyete gelince, vazifenin ilk gereği, bizi en çok sevene en çok değer vermektir; ama iyi niyeti delikanlılar gibi aşkın ateşiyle değil, daha çok kalıcılığı ve sebatıyla ölçmeliyiz. Eğer ortada bize yapılmış iyilikler varsa, öyle ki bir minnet bağı kurulacak değil, ödenecekse, daha büyük bir özen göstermek gerekir; çünkü hiçbir vazife minneti ödemekten daha zorunlu değildir.
De benivolentia autem, quam quisque habeat erga nos, primum illud est in officio, ut ei plurimum tribuamus, a quo plurimum diligamur, sed benivolentiam non adulescentulorum more ardore quodam amoris, sed stabilitate potius et constantia iudicemus. Sin erunt merita, ut non ineunda, sed referenda sit gratia, maior quaedam cura adhibenda est; nullum enim officium referenda gratia magis necessarium est.
1.48Hesiodos ödünç aldığın şeyleri, elinden gelirse, daha büyük bir ölçüyle geri vermeyi buyuruyorsa, bize iyilik yapıldığında ne yapmalıyız? Aldıklarından çok daha fazlasını veren verimli tarlaları taklit etmemeli miyiz? Çünkü ileride bize yararlı olacağını umduğumuz kimselere hizmet etmekten çekinmiyorsak, zaten yararlı olmuş kimselere karşı nasıl olmalıyız? Cömertliğin iki türü vardır: biri iyilik yapmak, öbürü iyiliği karşılamak. İyilik yapıp yapmamak bizim elimizdedir; ama haksızlık etmeden yapabildiği sürece, iyiliği karşılamamak iyi bir insana yakışmaz.
Quodsi ea, quae utenda acceperis, maiore mensura, si modo possis, iubet reddere Hesiodus, quidnam beneficio provocati facere debemus? an imitari agros fertiles, qui multo plus efferunt quam acceperunt? Etenim si in eos, quos speramus nobis profuturos, non dubitamus officia conferre, quales in eos esse debemus, qui iam profuerunt? Nam cum duo genera liberalitatis sint, unum dandi beneficii, alterum reddendi, demus necne, in nostra potestate est, non reddere viro bono non licet, modo id facere possit sine iniuria.
1.49Alınan iyilikler arasında da bir ayrım yapmak gerekir; en büyük iyiliğe en çok borçlu olunduğu da şüphesizdir. Ama bunda her şeyden önce, herkesin bunu hangi niyetle, hangi gayretle, hangi iyi niyetle yaptığı tartılmalıdır. Çünkü pek çok kişi pek çok şeyi düşünmeden, yargısız, ya herkese karşı bir tür hastalıklı düşkünlükle ya da rüzgâr gibi ani bir ruh atılımıyla yapar. Bu iyilikler, yargıyla, düşünülerek ve tutarlı biçimde yapılanlar kadar büyük sayılmamalıdır. Ama iyilik yaparken ve minneti öderken, öbür şeyler eşitse, vazifenin en önemli gereği, kim yardıma en çok muhtaçsa ona öncelikle yardım etmektir. Çoğu kişi ise bunun tersini yapar: en çok umut bağladıkları kişiye, o kişinin onlara ihtiyacı olmasa bile, öncelikle hizmet ederler.
Acceptorum autem beneficiorum sunt dilectus habendi, nec dubium, quin maximo cuique plurimum debeatur. In quo tamen in primis, quo quisque animo, studio, benivolentia fecerit, ponderandum est. Multi enim faciunt multa temeritate quadam sine iudicio vel morbo in omnes vel repentino quodam quasi vento impetu animi incitati; quae beneficia aeque magna non sunt habenda atque ea, quae iudicio, considerate constanterque delata sunt. Sed in collocando beneficio et in referenda gratia, si cetera paria sunt, hoc maxime officii est, ut quisque maxime opis indigeat, ita ei potissimum opitulari; quod contra fit a plerisque; a quo enim plurimum sperant, etiamsi ille iis non eget, tamen ei potissimum inserviunt.
1.50İnsanların topluluğu ve birliği en iyi şöyle korunur: kim bize en yakınsa ona en çok iyilik yapılır. Ama insan ortaklığının ve topluluğunun tabiattaki ilkelerinin neler olduğunu daha derinden ele almak gerekiyor. İlki bütün insan soyunun topluluğunda görülen şeydir. Bunun bağı akıl ve sözdür; bunlar öğreterek, öğrenerek, paylaşarak, tartışarak, yargılayarak insanları birbirine yakınlaştırır ve onları tabiî bir toplulukta birleştirir. Bizi yabani hayvanların tabiatından hiçbir şey bu kadar uzaklaştırmaz: onlarda, örneğin atlarda ve aslanlarda cesaret bulunduğunu sık sık söyleriz; ama adalet, hakkaniyet, iyilik bulunduğunu söylemeyiz; çünkü akıldan ve sözden yoksundurlar.
Optime autem societas hominum coniunctioque servabitur, si, ut quisque erit coniunctissimus, ita in eum benignitatis plurimum conferetur. Sed, quae naturae principia sint communitatis et societatis humanae, repetendum videtur altius; est enim primum, quod cernitur in universi generis humani societate. Eius autem vinculum est ratio et oratio, quae docendo, discendo, communicando, disceptando, iudicando conciliat inter se homines coniungitque naturali quadam societate; neque ulla re longius absumus a natura ferarum, in quibus inesse fortitudinem saepe dicimus, ut in equis, in leonibus, iustitiam, aequitatem, bonitatem non dicimus; sunt enim rationis et orationis expertes.
1.51İnsanların kendi aralarındaki, herkesin herkesle olan bu topluluk en geniş alana yayılan topluluktur. Bunda tabiatın insanların ortak kullanımı için yarattığı her şeyin ortaklığı korunmalıdır: kanunlarla ve medenî hukukla dağıtılmış olanlar kanunların kendilerinin belirlediği gibi elde tutulmalı; öbür şeyler ise Yunanlıların "dostların her şeyi ortaktır" atasözündeki gibi gözetilmelidir. Bütün insanlara ortak görünen şeyler ise, Ennius'un tek bir örnekte koyduğu ama pek çok şeye aktarılabilecek türdendir:
Yolunu şaşırana nezaketle yolu gösteren adam sanki kendi ışığından onunkini yakar; ona yaktığında kendi ışığı da hiç eksilmeden parlar.
Tek bir örnekle yeterince öğretir: zarara uğramadan verilebilecek her şey, tanımadığımız birine bile verilmelidir.
Ac latissime quidem patens hominibus inter ipsos, omnibus inter omnes societas haec est; in qua omnium rerum, quas ad communem hominum usum natura genuit, est servanda communitas, ut, quae discripta sunt legibus et iure civili, haec ita teneantur, ut sit constitutum legibus ipsis, cetera sic observentur, ut in Graecorum proverbio est, amicorum esse communia omnia. Omnium autem communia hominum videntur ea, quae sunt generis eius, quod ab Ennio positum in una re transferri in permultas potest: Homó, qui erranti cómiter monstrát viam, Quasi lúmen de suo lúmine accendát, facit. Nihiló minus ipsi lúcet, cum illi accénderit. Una ex re satis praecipit, ut, quicquid sine detrimento commodari possit, id tribuatur vel ignoto;
1.52Şu ortak şeyler buradan doğar: akan sudan kimseyi men etmemek, isteyenin ateşten ateş almasına izin vermek, danışana sadık bir öğüt vermek; bunlar alanlara faydalı, verene ise külfetsizdir. Bu yüzden bunları hem uygulamalı hem de ortak faydaya her zaman bir şey katmalıyız. Ama bireylerin imkânları küçük, bunlara muhtaç olanların sayısı ise sonsuz olduğuna göre, herkese yönelik cömertlik Ennius'un şu sınırına bağlanmalıdır: "kendi ışığı da hiç eksilmeden parlar"; öyle ki yakınlarımıza cömert olabileceğimiz imkânlar kalsın.
ex quo sunt illa communia: non prohibere aqua profluente, pati ab igne ignem capere, si qui velit, consilium fidele deliberanti dare, quae sunt iis utilia, qui accipiunt, danti non molesta. Quare et his utendum est et semper aliquid ad communem utilitatem afferendum. Sed quoniam copiae parvae singulorum sunt, eorum autem, qui his egeant, infinita est multitudo, vulgaris liberalitas referenda est ad illum Ennii finem: Nihilo minus ipsi lucet, ut facultas sit, qua in nostros simus liberales.
1.53İnsan topluluğunun birçok derecesi vardır. O sınırsız topluluktan ayrılırsak, daha yakın olanı aynı soydan, aynı milletten, aynı dilden olanlarınkidir; insanlar en çok bununla birleşir. Daha da içteki, aynı şehirden olmaktır; çünkü vatandaşların birbirleriyle ortak pek çok şeyi vardır: forum, tapınaklar, revaklar, yollar, kanunlar, haklar, mahkemeler, oylar, ayrıca alışkanlıklar ve yakınlıklar, pek çok kişinin pek çok kişiyle yaptığı işler ve anlaşmalar. Akrabaların topluluğu ise daha sıkı bir bağdır; çünkü insan soyunun o uçsuz bucaksız topluluğundan küçük ve dar bir alana kapanır.
Gradus autem plures sunt societatis hominum. Ut enim ab illa infinita discedatur, propior est eiusdem gentis, nationis, linguae, qua maxime homines coniunguntur; interius etiam est eiusdem esse civitatis; multa enim sunt civibus inter se communia, forum, fana, porticus, viae, leges, iura: iudicia, suffragia, consuetudines praeterea et familiaritates multisque cum multis res rationesque contractae. Artior vero colligatio est societatis propinquorum; ab illa enim immensa societate humani generis in exiguum angustumque concluditur.
1.54Üreme isteği bütün canlılarda tabiatça ortak olduğuna göre, ilk topluluk evliliğin kendisinde, ardından çocuklarda, sonra her şeyin ortak olduğu tek bir evdedir; bu da şehrin başlangıcı ve adeta devletin fidanlığıdır. Sonra kardeşlerin, ardından tek bir eve artık sığamadıkları için başka evlere, adeta kolonilere çıkan birinci ve ikinci derece kuzenlerin bağları gelir. Sonra evlilikler ve hısımlıklar gelir; bunlardan daha da çok akraba doğar. Bu çoğalma ve nesil devletlerin kaynağıdır. Kan bağı ise insanları iyi niyetle ve sevgiyle birbirine bağlar.
Nam cum sit hoc natura commune animantium, ut habeant libidinem procreandi, prima societas in ipso coniugio est, proxima in liberis, deinde una domus, communia omnia; id autem est principium urbis et quasi seminarium rei publicae. Sequuntur fratrum coniunctiones, post consobrinorum sobrinorumque, qui cum una domo iam capi non possint, in alias domos tamquam in colonias exeunt. Sequuntur conubia et affinitates, ex quibus etiam plures propinqui; quae propagatio et suboles origo est rerum publicarum. Sanguinis autem coniunctio et benivolentia devincit homines et caritate;
1.55Çünkü atalardan kalma aynı anıtlara sahip olmak, aynı dinî törenleri yapmak, ortak mezarlara sahip olmak büyük bir şeydir. Ama bütün topluluklar arasında hiçbiri, ahlâkça birbirine benzeyen iyi insanların yakınlıkla birleşmesinden daha üstün, daha sağlam değildir. Çünkü sık sık söz ettiğimiz o ahlâken güzel olan, başkasında gördüğümüzde bile bizi etkiler ve kendisinde bulunduğu görünen kişinin dostu yapar.
magnum est enim eadem habere monumenta maiorum, eisdem uti sacris, sepulcra habere communia. Sed omnium societatum nulla praestantior est, nulla firmior, quam cum viri boni moribus similes sunt familiaritate coniuncti; illud enim honestum quod saepe dicimus, etiam si in alio cernimus, nos movet atque illi, in quo id inesse videtur, amicos facit.
1.56Her fazilet bizi kendine çekse ve kendisinde bulunduğu görünen kişileri sevmemizi sağlasa da, bunu en çok adalet ve cömertlik yapar. İyilerin ahlâkça benzerliğinden daha sevimli ve daha bağlayıcı hiçbir şey yoktur. Çünkü uğraşları aynı, istekleri aynı olanlarda herkes ötekinden kendinden hoşlandığı kadar hoşlanır ve Pythagoras'ın dostlukta istediği şey gerçekleşir: çokluktan bir olunur. Karşılıklı verilip alınan iyiliklerden doğan ortaklık da büyüktür; bunlar karşılıklı ve minnetle karşılandıkça, aralarında bulundukları kişileri sağlam bir toplulukla birbirine bağlar.
Et quamquam omnis virtus nos ad se allicit facitque, ut eos diligamus, in quibus ipsa inesse videatur, tamen iustitia et liberalitas id maxime efficit. Nihil autem est amabilius nec copulatius quam morum similitudo bonorum; in quibus enim eadem studia sunt, eaedem voluntates, in iis fit ut aeque quisque altero delectetur ac se ipso, efficiturque id, quod Pythagoras vult in amicitia, ut unus fiat ex pluribus. Magna etiam illa communitas est, quae conficitur ex beneficiis ultro et citro datis acceptis, quae et mutua et grata dum sunt, inter quos ea sunt, firma devinciuntur societate.
1.57Ama her şeyi akılla ve ruhla gözden geçirdiğinde, bütün topluluklar arasında hiçbiri, her birimizin devletle olan topluluğundan daha ağır, daha sevgili değildir. Anne baba sevgilidir, çocuklar, akrabalar, yakınlar sevgilidir; ama herkesin bütün sevgilerini tek başına vatan kucaklar. Ona yararlı olacaksa, hangi iyi insan onun uğruna ölüme gitmekten çekinir? Bu yüzden vatanı her türlü suçla parçalamış olan, onu kökünden yok etmekle uğraşan ve uğraşmış olan şu adamların vahşeti daha da lanetlenmeye değerdir.
Sed cum omnia ratione animoque lustraris, omnium societatum nulla est gravior, nulla carior quam ea, quae cum re publica est uni cuique nostrum. Cari sunt parentes, cari liberi, propinqui, familiars, sed omnes omnium caritates patria una complexa est, pro qua quis bonus dubitet mortem oppetere, si ei sit profuturus? Quo est detestabilior istorum immanitas, qui lacerarunt omni scelere patriam et in ea funditus delenda occupati et sunt et fuerunt.
1.58Ama vazifenin en çok kime verilmesi gerektiği konusunda bir yarışma ve karşılaştırma yapılırsa, ilk sırada en büyük iyilikleriyle kendilerine borçlu olduğumuz vatan ve anne baba gelsin; onlara en yakın, yalnız bize bakan ve başka hiçbir sığınağı olamayan çocuklar ve bütün ev halkı; sonra iyi geçindiğimiz ve çoğu zaman talihimizi de paylaştığımız akrabalar. Bu yüzden hayatın zorunlu destekleri en çok saydığım bu kişilere borçludur; ama birlikte yaşamak ve geçinmek, öğütler, sohbetler, teşvikler, teselliler, zaman zaman azarlamalar da en çok dostluklarda canlıdır; en tatlı dostluk da ahlâk benzerliğinin birleştirdiği dostluktur.
Sed si contentio quaedam et comparatio fiat, quibus plurimum tribuendum sit officii, principes sint patria et parentes, quorum beneficiis maximis obligati sumus,proximi liberi totaque domus, quae spectat in nos solos neque aliud ullum potest habere perfugium, deinceps bene convenientes propinqui, quibuscum communis etiam fortuna plerumque est. Quam ob rem necessaria praesidia vitae debentur iis maxime, quos ante dixi, vita autem victusque communis, consilia, sermones, cohortationes, consolationes, interdum etiam obiurgationes in amicitiis vigent maxime, estque ea iucundissima amicitia, quam similitudo morum coniugavit.
1.59Ama bütün bu vazifeleri yerine getirirken, herkesin en çok neye ihtiyacı olduğuna, herkesin bizsiz neyi elde edebileceğine ya da edemeyeceğine bakmak gerekecek. Böylece yakınlık dereceleri ile şartların dereceleri aynı olmayacaktır; bazı vazifeler de bazılarına ötekilerden daha çok borçludur. Örneğin ürün toplamada bir komşuya, bir kardeşe ya da yakın bir dosta yardım etmeden önce yardım edersin; ama mahkemede bir dava varsa, komşudan önce akrabayı ve dostu savunursun. O hâlde her vazifede bunlar ve bunlar gibi şeyler göz önünde bulundurulmalıdır ki vazifelerin iyi hesapçıları olabilelim ve ekleyip çıkararak geriye ne kaldığını görelim; buradan herkese ne kadar borçlu olduğunu anlarsın.
Sed in his omnibus officiis tribuendis videndum erit, quid cuique maxime necesse sit, et quid quisque vel sine nobis aut possit consequi aut non possit. Ita non iidem erunt necessitudinum gradus, qui temporum; suntque officia, quae aliis magis quam aliis debeantur; ut vicinum citius adiuveris in fructibus percipiendis quam aut fratrem aut familiarem, at, si lis in iudicio sit, propinquum potius et amicum quam vicinum defenderis. Haec igitur et talia circumspicienda sunt in omni officio , ut boni ratiocinatores officiorum esse possimus et addendo deducendoque videre, quae reliqui summa fiat, ex quo, quantum cuique debeatur, intellegas.
1.60Ama nasıl ne hekimler, ne komutanlar, ne hatipler sanatlarının kurallarını öğrenmiş olsalar bile pratik ve alıştırma olmadan büyük övgüye değer bir şey başaramazlarsa, vazifeyi yerine getirmenin kuralları da, bizim de yaptığımız gibi, öğretilir; ama işin büyüklüğü pratiği ve alıştırmayı da gerektirir. Ahlâken güzel olanın, ki vazife ona bağlıdır, insan topluluğunun hukukuna dahil olan şeylerden nasıl çıkarıldığını aşağı yukarı yeterince söyledik.
Sed ut nec medici nec imperatores nec oratores, quamvis artis praecepta perceperint, quicquam magna laude dignum sine usu et exercitatione consequi possunt, sic officii conservandi praecepta traduntur illa quidem, ut facimus ipsi, sed rei magnitude usum quoque exercitationemque desiderat. Atque ab iis rebus, quae sunt in iure societatis humanae, quem ad modum ducatur honestum, ex quo aptum est officium, satis fere diximus.
1.61Ahlâkî güzelliğin ve vazifenin kaynaklandığı dört tür ortaya konduğuna göre, şunu anlamak gerekir: en parlak görünen, büyük, yüksek ve insan işlerini küçümseyen bir ruhla yapılmış olandır. Bu yüzden hakaretlerde en çok şuna benzer bir söz akla gelir:
Siz delikanlılar kadın yüreği taşıyorsunuz, o kız ise erkek yüreği
ya da bu türden bir şey:
Salmakisli, terlemeden, kan dökmeden ganimet al!
Övgülerde ise tersine, büyük bir ruhla, cesaretle ve üstün biçimde yapılmış işleri nedense adeta daha dolu bir ağızla överiz. Hatiplerin Marathon, Salamis, Plataiai, Thermopylai, Leuktra üzerine meydanı buradandır; bizim Cocles'imiz, Decius'lar, Gnaeus ve Publius Scipio'lar, Marcus Marcellus, sayısız başkaları buradandır; en başta da Roma halkının kendisi ruh büyüklüğüyle öne çıkar. Savaş şanına düşkünlük, heykelleri de hemen hep asker kıyafetiyle gördüğümüzden anlaşılır.
Intelligendum autem est, cum proposita sint genera quattuor, e quibus honestas officiumque manaret, splendidissimum videri, quod animo magno elatoque humanasque res despiciente factum sit. Itaque in probris maxime in promptu est si quid tale dici potest: Vós enim, iuvenes, ánimum geritis múliebrem, ílla virgo viri et si quid eius modi: Salmácida, spolia sÍne sudore et sánguine. Contraque in laudibus, quae magno animo et fortiter excellenterque gesta sunt, ea nescio quo modo quasi pleniore ore laudamus. Hinc rhetorum campus de Marathone, Salamine, Plataeis, Thermopylis, Leuctris, hine noster Cocles, hinc Decii, hinc Cn. et P. Scipiones, hinc M. Marcellus, innumerabiles alii, maximeque ipse populus Romanus animi magnitudine excellit. Declaratur autem studium bellicae gloriae, quod statuas quoque videmus ornatu fere militari.
1.62Ama tehlikelerde ve zahmetlerde görülen bu ruh yüceliği adaletten yoksunsa ve ortak kurtuluş için değil kendi çıkarı için savaşıyorsa kusurludur; çünkü bu yalnız fazilete ait değil, aksine bütün insanlığı iten bir vahşete aittir. Bu yüzden Stoacılar cesareti, hakkaniyet için savaşan fazilet diye tarif ederken doğru tarif ederler. Bu yüzden cesaret şanını tuzakla ve kötülükle kazanan hiç kimse övgü kazanmamıştır; çünkü adaletten yoksun hiçbir şey ahlâken güzel olamaz.
Sed ea animi elatio, quae cernitur in periculis et laboribus, si iustitia vacat pugnatque non pro salute communi, sed pro suis commodis, in vitio est; non modo enim id virtutis non est, sed est potius immanitatis omnem humanitatem repellentis. Itaque probe definitur a Stoicis fortitudo, cum eam virtutem esse dicunt propugnantem pro aequitate. Quocirca nemo, qui fortitudinis gloriam consecutus est insidiis et malitia, laudem est adeptus; nihil enim honestum esse potest, quod iustitia vacat.
1.63Platon'un şu sözü bu yüzden çok güzeldir: "Adaletten uzak düşen ilim bilgelikten çok kurnazlık diye adlandırılmalıdır; tehlikeye hazır olan ruh da ortak faydayla değil kendi arzusuyla harekete geçiyorsa, cesaretten çok küstahlık adını taşır." Bu yüzden cesur ve yüce gönüllü insanların aynı zamanda iyi ve yalın, hakikatin dostu ve hiç de aldatıcı olmayan insanlar olmalarını isteriz; bunlar adaletin övgüsünün tam ortasından gelir.
Praeclarum igitur illud Platonis: Non, inquit, solum scientia, quae est remota ab iustitia, calliditas potius quam sapientia est appellanda, verum etiam animus paratus ad periculum, si sua cupiditate, non utilitate communi impellitur, audaciae potius nomen habeat quam fortitudinis. Itaque viros fortes et magnanimnos eosdem bonos et simplices, veritatis amicos minimeque fallaces esse volumus; quae sunt ex media laude iustitiae.
1.64Ama şu can sıkıcıdır: bu ruh yüceliğinde ve büyüklüğünde inatçılık ve aşırı önderlik arzusu pek kolay doğar. Platon'da Lakedaimonluların bütün âdetlerinin zafer arzusuyla tutuştuğu söylendiği gibi, kim ruh büyüklüğüyle en çok öne çıkıyorsa, o kadar çok herkesin önderi, daha doğrusu tek başına önder olmak ister. Herkesten üstün olmayı arzuladığında ise adalete en çok özgü olan hakkaniyeti korumak güçtür. Bu yüzden böyleleri ne tartışmada yenilmeye ne de kamuya ait ve kanuna dayalı herhangi bir hukuka boyun eğmeye katlanırlar; devlette çoğu zaman, olabildiğince büyük güç elde etmek, adalette eşit olmaktansa zorla üstün olmak için, rüşvet dağıtanlar ve hizip kuranlar çıkar. Ama ne kadar güçse o kadar parlaktır; çünkü adaletten yoksun kalması gereken hiçbir zaman yoktur.
Sed illud odiosum est, quod in hac elatione et magnitudine animi facillime pertinacia et nimia cupiditas principatus innascitur. Ut enim apud Platonem est, omnem morem Lacedaemoniorum inflammatum esse cupiditate vincendi, sic, ut quisque animi magnitudine maxime excellet, ita maxime vult princeps omnium vel potius solus esse. Difficile autem est, cum praestare omnibus concupieris, servare aequitatem, quae est iustitiae maxime propria. Ex quo fit, ut neque disceptatione vinci se nec ullo publico ac legitimo iure patiantur, exsistuntque in re publica plerumque largitores et factiosi, ut opes quam maximas consequantur et sint vi potius superiores quam iustitia pares. Sed quo difficilius, hoc praeclarius; nullum enim est tempus, quod iustitia vacare debeat.
1.65O hâlde cesur ve yüce gönüllü sayılması gerekenler haksızlık edenler değil, haksızlığı geri püskürtenlerdir. Hakiki ve bilgece ruh büyüklüğü, tabiatın en çok peşinden gittiği ahlâken güzel olanın şanda değil işlerde yattığına hükmeder; önder görünmektense önder olmayı tercih eder. Çünkü bilgisiz kalabalığın yanılgısına bağımlı olan kişi büyük insanlar arasında sayılmamalıdır. Ama kimin ruhu en yüksekse, şan arzusu yüzünden adaletsiz işlere o kadar kolay sürüklenir. Bu, gerçekten de kaygan bir yerdir; çünkü zahmetlere girişip tehlikelere atıldıktan sonra yaptığı işlerin adeta ücreti olarak şan istemeyen birine pek rastlanmaz.
Fortes igitur et magnanimi sunt habendi, non qui faciunt, sed qui propulsant iniuriam. Vera autem et sapiens animi magnitudo honestum illud, quod maxime natura sequitur, in factis positum, non in gloria iudicat principemque se esse mavult quam videri; etenim qui ex errore imperitae multitudinis pendet, hic in magnis viris non est habendus. Facillime autem ad res iniustas impellitur, ut quisque altissimo animo est, gloriae cupiditate; qui locus est sane lubricus, quod vix invenitur, qui laboribus susceptis periculisque aditis non quasi mercedem rerum gestarum desideret gloriam.
1.66Cesur ve büyük bir ruh genel olarak en çok iki şeyle görülür. Biri dış şeyleri küçümsemektir: insanın ahlâken güzel ve yakışır olandan başka hiçbir şeye hayran olmaması, hiçbir şeyi dilememesi ve istememesi, hiçbir insana, ruhun hiçbir hâline ve talihe boyun eğmemesi gerektiğine inanmak. Öbürü ise, ruhun yukarıda söylediğim biçimde hazırlanmışken, büyük ve son derece faydalı, ama çok zorlu, hem hayat hem de hayata ait pek çok şey bakımından zahmet ve tehlikelerle dolu işler yapmaktır.
Omnino fortis animus et magnus duabus rebus maxime cernitur, quarum una in rerum externarum despicientia ponitur, cum persuasum est nihil hominem, nisi quod honestum decorumque sit, aut admirari aut optare aut expetere oportere nullique neque homini neque perturbationi animi nec fortunae succumbere. Altera est res, ut, cum ita sis affectus animo, ut supra dixi, res geras magnas illas quidem et maxime utiles, sed vehementer arduas plenasque laborum et periculorum cum vitae, tum multarum rerum, quae ad vitam pertinent.
1.67Bu iki şeyden bütün parlaklık, büyüklük, hatta fayda da diyeyim, ikincisindedir; büyük insanları yaratan sebep ve yol ise birincisindedir. Çünkü ruhları üstün kılan ve insanî şeyleri küçümsemelerini sağlayan şey ondadır. Bu da iki şeyde görülür: yalnız ahlâken güzel olanı iyi saymak ve ruhun her türlü hâlinden özgür olmak. Çünkü çoğu insana olağanüstü ve parlak görünen şeyleri küçük saymak ve onları sabit ve sağlam bir akılla küçümsemek, cesur ve büyük bir ruha özgü sayılmalıdır; insanların hayatında ve talihinde birçok ve çeşitli biçimde bulunan acı görünen şeylere de, tabiatın düzeninden hiç ayrılmadan, bilgenin itibarından hiç uzaklaşmadan katlanmak, güçlü bir ruha ve büyük bir sebata özgüdür.
Harum rerum duarum splendor omnis, amplitudo, addo etiam utilitatem, in posteriore est, causa autem et ratio efficiens magnos viros in priore; in eo est enim illud, quod excellentes animos et humana contemnentes facit. Id autem ipsum cernitur in duobus, si et solum id, quod honestum sit, bonum iudices et ab omni animi perturbatione liber sis. Nam et ea. quae eximia plerisque et praeclara videntur, parva ducere eaque ratione stabili firmaque contemnere fortis animi magnique ducendum est, et ea, quae videntur acerba, quae multa et varia in hominum vita fortunaque versantur, ita ferre, ut nihil a statu naturae discedas, nihil a dignitate sapientis, robusti animi est magnaeque constantiae.
1.68Korkuyla kırılmayan birinin arzuyla kırılması, zahmete yenilmez olduğunu göstermiş birinin hazza yenilmesi tutarlı değildir. Bu yüzden bunlardan da kaçınmalı, para arzusundan da uzak durmalıdır. Çünkü zenginliği sevmek kadar dar ve küçük bir ruha özgü hiçbir şey yoktur; parayı, yoksa küçümsemekten, varsa iyilikseverliğe ve cömertliğe harcamaktan daha ahlâken güzel ve daha görkemli bir şey de yoktur. Yukarıda söylediğim gibi şan arzusundan da sakınmak gerekir; çünkü yüce gönüllü insanların bütün mücadelesini uğruna vermesi gereken özgürlüğü elinden alır. Komutanlıklar da peşinden koşulacak şeyler değildir; aksine bazen hiç kabul edilmemeli, bazen de bırakılmalıdır.
Non est autem consentaneum, qui metu non frangatur, eum frangi cupiditate nec, qui invictum se a labore praestiterit, vinci a voluptate. Quam ob rem et haec vitanda et pecuniae fugienda cupiditas; nihil enim est tam angusti animi tamque parvi quam amare divitias, nihil honestius magnificentiusque quam pecuniam contemnere, si non habeas, si habeas, ad beneficentiam liberalitatemque conferre. Cavenda etiam est gloriae cupiditas, ut supra dixi; eripit enim libertatem, pro qua magnanimis viris omnis debet esse contentio. Nee vero imperia expetenda ac potius aut non accipienda interdum aut deponenda non numquam.
1.69Ruhun her türlü hâlinden, arzudan ve korkudan olduğu gibi kederden, aşırı hazdan ve öfkeden de uzak durmak gerekir ki ruhun huzuru ve kaygısızlığı yerinde olsun; bu hem sebat hem itibar getirir. Bu söylediğim huzuru arayarak kamu işlerinden uzaklaşan ve boş zamana sığınan pek çok kişi vardır ve olmuştur. Bunların arasında hem en ünlü ve açık ara en önde gelen filozoflar, hem de ne halkın ne de önde gelenlerin tavırlarına katlanabilen bazı sert ve ağırbaşlı insanlar vardır; bazıları da kendi mülkleriyle avunarak köylerde yaşamışlardır.
Vacandum autem omni est animi perturbatione, cum cupiditate et metu, tum etiam aegritudine et voluptate nimia et iracundia, ut tranquillitas animi et securitas adsit, quae affert cum constantiam, tum etiam dignitatem. Multi autem et sunt et fuerunt, qui eam, quam dico, tranquillitatem expetentes a negotiis publicis se removerint ad otiumque perfugerint; in his et nobilissimi philosophi longeque principes et quidam homines severi et graves nec populi nec principum mores ferre potuerunt, vixeruntque non nulli in agris delectati re sua familiari.
1.70Bunların amacı krallarınki ile aynıydı: hiçbir şeye muhtaç olmamak, kimseye boyun eğmemek, özgürlüğü kullanmak; özgürlüğün özelliği de istediğin gibi yaşamaktır. Bu, güç düşkünleriyle söylediğim boş zaman sahipleri arasında ortak olduğuna göre, birileri bunu büyük güce sahip olurlarsa, ötekiler kendi küçük mallarıyla yetinirlerse elde edebileceklerini düşünürler. Bunda hiçbir tarafın görüşü büsbütün küçümsenecek değildir; ama boş zaman sahiplerinin hayatı hem daha kolay, hem daha güvenli, hem de başkalarına daha az ağır ve sıkıntılıdır; kendilerini devlete ve büyük işler görmeye vermiş olanların hayatı ise insan soyuna daha verimli, ün ve büyüklük için de daha elverişlidir.
His idem propositum fuit, quod regibus, ut ne qua re egerent, ne cui parerent, libertate uterentur, cuius proprium est sic vivere, ut velis. Quare cum hoc commune sit potentiae cupidorum cum iis, quos dixi, otiosis, alteri se adipisci id posse arbitrantur, si opes magnas habeant, alteri, si contenti sint et suo et parvo. In quo neutrorum omnino contemnenda sententia est, sed et facilior et tutior et minus aliis gravis aut molesta vita est otiosorum, fructuosior autem hominum generi et ad claritatem amplitudinemque aptior eorum, qui se ad rem publicam et ad magnas res gerendas accommodaverunt.
1.71Bu yüzden, üstün yetenekleriyle kendilerini öğrenmeye adayıp devlet işlerine girmeyenlere ve sağlıklarının zayıflığı ya da daha ağır bir sebep yüzünden engellenip devlet işlerinden çekilerek onu yönetme yetkisini ve övgüsünü başkalarına bırakanlara belki hoşgörü gösterilebilir. Ama böyle hiçbir sebebi olmadığı hâlde, çoğu insanın hayran olduğu komutanlıkları ve memuriyetleri küçümsediğini söyleyenlere bu, övgü değil, hatta kusur sayılmalıdır sanırım. Onların şanı küçümseyip hiç saymalarındaki yargısını onaylamamak güçtür; ama zahmetlerden ve sıkıntılardan, gücendirmelerin ve seçimde reddedilmelerin adeta bir tür onursuzluğundan ve kötü şöhretinden korkuyor görünürler. Çünkü zıt durumlarda kendileriyle pek tutarlı olmayan insanlar vardır: hazzı son derece sert biçimde küçümserler, acıda daha yumuşaktırlar; şanı önemsemezler, kötü şöhretle kırılırlar; hem de bunda pek tutarlı değillerdir.
Quapropter et iis forsitan concedendum sit rem publicam non capessentibus, qui excellenti ingenio doctrinae sese dediderunt, et iis, qui aut valetudinis imbecillitate aut aliqua graviore causa impediti a re publica recesserunt, cum eius administrandae potestatem aliis laudemque concederent. Quibus autem talis nulla sit causa, si despicere se dicant ea, quae plerique mirentur, imperia et magistratus, iis non modo non laudi, verum etiam vitio dandum puto; quorum iudicium in eo, quod gloriam contemnant et pro nihilo putent, difficile factu est non probare; sed videntur labores et molestias, tum offensionum et repulsarum quasi quandam ignominiam timere et infamiam. Sunt enim, qui in rebus contrariis parum sibi constent, voluptatem severissime contemnant, in dolore sint molliores, gloriam neglegant, frangantur infamia, atque ea quidem non satis constanter.
1.72Ama tabiattan iş görmenin yardımcılarını almış olanlar her türlü tereddüdü bırakıp memuriyet elde etmeli ve devleti yönetmelidir; çünkü şehir başka türlü yönetilemez, ruh büyüklüğü de başka türlü gösterilemez. Devlet işlerine girişenlerin de filozoflardan daha az değil, hatta belki daha çok, sık sık söylediğim gibi, hem ruh büyüklüğüne ve insan işlerini küçümsemeye hem de ruh huzuruna ve kaygısızlığa sahip olmaları gerekir; ancak böylece kaygısız olacak ve ağırbaşlılıkla, sebatla yaşayacaklardır.
Sed iis, qui habent a natura adiumenta rerum gerendarum, abiecta omni cunctatione adipiscendi magistratus et gerenda res publica est; nec enim aliter aut regi civitas aut declarari animi magnitudo potest. Capessentibus autem rem publicam nihilo minus quam philosophis, haud scio an magis etiam et magnificentia et despicientia adhibenda est rerum humanarum, quam saepe dico, et tranquillitas animi atque securitas, siquidem nec anxii futuri sunt et cum gravitate constantiaque victuri.
1.73Bunlar filozoflar için daha kolaydır: çünkü hayatlarında talihin vurabileceği şeyler daha azdır, daha az şeye muhtaçtırlar ve başlarına bir kötülük gelirse o kadar ağır düşemezler. Bu yüzden, devleti yönetenlerde ruhun daha büyük hareketlerinin ve iş başarmaya daha büyük isteklerin uyanması sebepsiz değildir; dolayısıyla onların ruh büyüklüğüne ve kaygılardan özgürlüğe daha çok ihtiyacı vardır. İş görmeye girişen kişi, yalnız o işin ne kadar ahlâken güzel olduğunu değil, onu başarabilme imkânına sahip olup olmadığını da düşünmeye dikkat etsin. Bunu düşünürken de ne korkaklıktan düşünmeden umutsuzluğa kapılmalı ne de arzu yüzünden kendine fazla güvenmelidir. Her işte, girişmeden önce özenli bir hazırlık yapmak gerekir.
Quae faciliora sunt philosophis, quo minus multa patent in eorum vita, quae fortuna feriat, et quo minus multis rebus egent, et quia, si quid adversi eveniat, tam graviter cadere non possunt. Quocirca non sine causa maiores motus animorum concitantur maioraque studia efficiendi rem publicam gerentibus quam quietis, quo magis iis et magnitudo est animi adhibenda et vacuitas ab angoribus. Ad rem gerendam autem qui accedit, caveat, ne id modo consideret, quam illa res honesta sit, sed etiam ut habeat efficiendi facultatem; in quo ipso considerandum est, ne aut temere desperet propter ignaviam aut nimis confidat propter cupiditatem. In omnibus autem negotiis, prius quam aggrediare, adhibenda est praeparatio diligens.
1.74Ama çoğu insan savaş işlerini şehir işlerinden daha büyük saydığına göre, bu kanaati küçültmek gerekir. Çünkü pek çok kişi çoğu zaman şan arzusuyla savaş aramıştır; bu da genellikle büyük ruhlarda ve yeteneklerde, hele askerliğe yatkın ve savaş yapmaya hevesliyseler daha da çok olur. Ama doğru yargıda bulunmak istersek, savaş işlerinden daha büyük ve daha ünlü pek çok şehir işi olmuştur.
Sed cum plerique arbitrentur res bellicas maiores esse quam urbanas, minuenda est haec opinio. Multi enim bella saepe quaesiverunt propter gloriae cupiditatem, atque id in magnis animis ingeniisque plerumque contingit, eoque magis, si sunt ad rem militarem apti et cupidi bellorum gerendorum; vere autem si volumus iudicare, multae res exstiterunt urbanae maiores clarioresque quam bellicae.
1.75Themistokles haklı olarak övülse, adı Solon'unkinden daha ünlü olsa ve Salamis en parlak zaferin tanığı olarak anılıp Solon'un Areopagos'u ilk kurduğu karara tercih edilse bile, bu karar o zaferden daha az parlak sayılmamalıdır. Çünkü o zafer bir kez yararlı oldu, bu karar şehre her zaman yararlı olacaktır; Atinalıların kanunları da, atalarının kurumları da bu kararla korunur. Themistokles Areopagos'a yardım ettiği hiçbir şey söyleyemezdi; ama Areopagos haklı olarak Themistokles'e yardım ettiğini söyleyebilirdi. Çünkü savaş Solon'un kurduğu o meclisin kararıyla yürütüldü.
Quamvis enim Themistocles iure laudetur et sit eius nomen quam Solonis illustrius citcturque Salamis clarissimae testis victoriae, quae anteponatur consilio Solonis ei, quo primum constituit Areopagitas, non minus praeclarum hoc quam illud iudicandum est; illud enim semel profuit, hoc semper proderit civitati; hoc consilio leges Atheniensium, hoc maiorum instituta servantur; et Themistocles quidem nihil dixerit, in quo ipse Areopagum adiuverit, at ille vere a se adiutum Themistoclem; est enim bellum gestum consilio senatus eius, qui a Solone erat constitutus.
1.76Aynı şeyler Pausanias ve Lysandros için de söylenebilir: onların işleriyle Lakedaimonlulara bir imparatorluk kazandırıldığı düşünülse de, Lykurgos'un kanunlarıyla ve terbiyesiyle en küçük ölçüde bile karşılaştırılamazlar; hatta tam da bu sebeplerle daha itaatli ve daha cesur ordulara sahip oldular. Bana kalırsa ne biz çocukken Marcus Scaurus Gaius Marius'tan, ne de devlet işlerinde bulunduğumuz sırada Quintus Catulus Gnaeus Pompeius'tan geri kalıyordu. Çünkü içeride akıl ve karar yoksa dışarıdaki silahlar pek değer taşımaz. Ne de insan olarak da komutan olarak da eşsiz olan Africanus Numantia'yı yerle bir ederken devlete, aynı zamanda özel bir kişi olarak Tiberius Gracchus'u öldüren Publius Nasica'dan daha yararlı oldu. Gerçi bu iş yalnız iç işlerle ilgili değildir (zorla ve elle yapıldığı için savaşla da ilgisi vardır); ama yine de ordu olmadan, şehirli bir kararla yapılmıştır.
Licet eadem de Pausania Lysandroque dicere, quorum rebus gestis quamquam imperium Lacedaemoniis partum putatur, tamen ne minima quidem ex parte Lycurgi legibus et disciplinae confercndi sunt; quin etiam ob has ipsas causas et parentiores habuerunt exercitus et fortiores. Mihi quidem neque pueris nobis M. Scaurus C. Mario neque, cum versaremur in re publica, Q. Catulus Cn. Pompeio cedere videbatur; parvi enim sunt foris arma, nisi est consilium domi; nec plus Africanus, singularis et vir et imperator, in exscindenda Numantia rei publicae profuit quam eodem tempore P. Nasica privatus, cum Ti. Gracchum interemit; quamquam haec quidem res non solum ex domestica est ratione (attingit etiam bellicam, quoniam vi manuque confecta est), sed tamen id ipsum est gestum consilio urbano sine exercitu.
1.77Kötülerin ve kıskançların saldırdığını duyduğum şu dize ise en iyisidir:
Silahlar togaya, defne övgüye boyun eğsin.
Başkalarını bir yana bırakayım, ben devleti yönetirken silahlar togaya boyun eğmedi mi? Çünkü devlette tehlike hiçbir zaman daha ağır, huzur da hiçbir zaman daha büyük olmamıştı. Böylece bizim kararlarımız ve özenimizle silahlar en küstah vatandaşların ellerinden hızla kayıp kendiliğinden düştü.
Illud autem optimum est, in quod invadi solere ab improbis et invidis audio: Cedant arma togae, concedat laurea laudi. Ut enim alios omittam, nobis rem publicam gubernantibus nonne togae arma cesserunt? neque enim periculum in re publica fuit gravius umquam nec maius otium. Ita consiliis diligentiaque nostra celeriter de manibus audacissimorum civium delapsa arma ipsa ceciderunt.
1.78O hâlde savaşta bu kadar büyük hangi iş yapılmıştır? Hangi zafer alayı bununla karşılaştırılabilir? Çünkü sevgili oğlum Marcus, hem bu şanın mirası hem de bu işlerin taklidi sana düştüğüne göre, senin yanında övünmem uygun olur. Savaş övgüleriyle dolu bir adam olan Gnaeus Pompeius, pek çok kişinin duyabileceği biçimde, eğer benim devlete yaptığım hizmet sayesinde zafer kutlayacağı bir yer olmasaydı, üçüncü zafer alayını boşuna getirmiş olacağını söyleyerek bana bu payı verdi. Demek ki iç işlerdeki cesaret türleri askerlikteki cesaretten aşağı değildir; bunlara askerliktekinden de çok emek ve gayret harcanmalıdır.
Quae res igitur gesta umquam in bello tanta? qui triumphus conferendus? licet enim mihi, M. fill, apud te gloriari, ad quem et hereditas huius gloriae et factorum imitatio pertinet. Mihi quidem certe vir abundans bellicis laudibus, Cn. Pompeius, multis audientibus hoc tribuit, ut diceret frustra se triumphum tertium deportaturum fuisse, nisi meo in rem publicam beneficio, ubi triumpharet, esset habiturus. Sunt igitur domesticae fortitudines non inferiores militaribus; in quibus plus etiam quam in his operae studiique ponendum est.
1.79Genel olarak, yüksek ve görkemli bir ruhta aradığımız o ahlâken güzel olan, bedenin değil ruhun gücüyle gerçekleşir. Yine de bedeni çalıştırmak ve işleri yürütmede, zahmete katlanmada karara ve akla boyun eğebilecek hâle getirmek gerekir. Aradığımız ahlâken güzel olan ise tümüyle ruhun özeninde ve düşüncesindedir. Bunda toga giymiş olarak devletin başında bulunanlar, savaş yapanlardan daha az fayda sağlamazlar. Bu yüzden onların kararıyla çoğu zaman savaşlara ya girişilmemiş ya da savaşlar bitirilmiş, bazen de savaş açılmıştır; Marcus Cato'nun Üçüncü Kartaca Savaşı gibi: onda Cato'nun otoritesi ölümünden sonra bile etkili oldu.
Omnino illud honestum, quod ex animo excelso magnificoque quaerimus, animi efficitur, non corporis viribus. Exercendum tamen corpus et ita afficiendum est, ut oboedire consilio rationique possit in exsequendis negotiis et in labore tolerando. Honestum autem id, quod exquirimus, totum est positum in animi cura et cogitatione; in quo non minorem utilitatem afferunt, qui togati rei publicae praesunt, quam qui bellum gerunt. Itaque eorum consilio saepe aut non suscepta aut confecta bella sunt, non numquam etiam illata, ut M. Catonis bellum tertium Punicum, in quo etiam mortui valuit auctoritas.
1.80Bu yüzden karar verme yolu çarpışma cesaretinden daha çok aranmalıdır; ama bunu fayda hesabından çok savaştan kaçmak için yapmamaya dikkat etmeliyiz. Savaşa da ancak barıştan başka hiçbir şey aranmıyor görünecek biçimde girişilmelidir. Cesur ve sebatlı bir ruha özgü olan, zorlu durumlarda sarsılmamak, kargaşa içinde, dendiği gibi, ayaklarının altındaki zeminden düşmemek; tersine aklını başında tutup sağduyuyu kullanmak ve akıldan ayrılmamaktır.
Quare expetenda quidem magis est decernendi ratio quam decertandi fortitudo, sed cavendum, ne id bellandi magis fuga quam utilitatis ratione faciamus. Bellum autem ita suscipiatur, ut nihil aliud nisi pax quaesita videatur. Fortis vero animi et constantis est non perturbari in rebus asperis nec tumultuantem de gradu deici, ut dicitur, sed praesenti animo uti et consilio nec a ratione discedere.
1.81Bu ruh büyüklüğüne özgüdür; şu ise büyük bir zekâya da özgüdür: geleceği düşünceyle önceden kavramak, iki yönde de neler olabileceğini ve bir şey olduğunda ne yapılması gerektiğini epey önceden belirlemek, ve bir gün "Hiç aklıma gelmemişti" demek zorunda kalacak duruma düşmemek. Bunlar büyük, yüksek, basirete ve sağduyuya güvenen bir ruhun işleridir. Savaş hattında düşüncesizce dolaşmak ve düşmanla göğüs göğüse çarpışmak ise vahşi ve hayvanlara benzer bir şeydir. Ama durum ve zorunluluk gerektirdiğinde göğüs göğüse çarpışılmalı, ölüm köleliğe ve çirkinliğe tercih edilmelidir.
Quamquam hoc animi, illud etiam ingenii magni est, praecipere cogitatione futura et aliquanto ante constituere, quid accidere possit in utramque partem, et quid agendum sit, cum quid evenerit, nec committere, ut aliquando dicendum sit: Non putaram. Haec sunt opera magni animi et excelsi et prudentia consilioque fidentis; temere autem in acie versari et manu cum hoste confligere immane quiddam et beluarum simile est; sed cum tempus necessitasque postulat, decertandum manu est et mors servituti turpitudinique anteponenda.
1.82Şehirleri yıkmak ve yağmalamak konusunda da düşünmeden ve zalimce bir şey yapılmamasına çok dikkat etmek gerekir. Büyük bir insana yakışan, karışıklık geçtikten sonra suçluları cezalandırmak, kalabalığı korumak, her talihte doğru ve ahlâken güzel olanı elden bırakmamaktır. Çünkü yukarıda söylediğim gibi savaş işlerini şehir işlerine tercih edenler olduğu gibi, tehlikeli ve ateşli kararları sakin ve düşünülmüş kararlardan daha parlak ve daha büyük bulan pek çok kişi de bulabilirsin.
De evertendis autem diripiendisque urbibus valde considerandum est ne quid temere, ne quid crudeliter. Idque est magni viri, rebus agitatis punire sontes, multitudinem conservare, in omni fortuna recta atque honesta retinere. Ut enim sunt, quem ad modum supra dixi, qui urbanis rebus bellicas anteponant, sic reperias multos, quibus periculosa et calida consilia quietis et cogitatis splendidiora et maiora videantur.
1.83Tehlikeden kaçarak savaştan anlamayan ve korkak biri gibi görünmeye asla yol açmamalıyız; ama sebepsiz yere kendimizi tehlikelere atmaktan da kaçınmalıyız; bundan daha aptalca bir şey olamaz. Bu yüzden tehlikelere atılırken hekimlerin alışkanlığını taklit etmeliyiz: onlar hafif hastaları yumuşak yöntemlerle tedavi ederler, daha ağır hastalıklarda ise tehlikeli ve belirsiz tedavilere başvurmak zorunda kalırlar. Bu yüzden durgun havada fırtına dilemek bir delinin işidir; fırtınaya her yolla çare bulmak ise bilgenin işidir; hele iş çözüldüğünde kazanılacak iyilik, belirsiz bırakıldığında doğacak kötülükten büyükse. Tehlikeli işler kısmen onlara girişenler, kısmen de devlet için tehlikelidir. Aynı biçimde kimileri hayatlarını, kimileri de şanlarını ve vatandaşlarının iyi niyetini tehlikeye atarlar. O hâlde kendi tehlikelerimize ortak tehlikelerden daha istekli olmalı, makam ve şan için öbür çıkarlarımızdan daha hazır bir biçimde savaşmalıyız.
Numquam omnino periculi fuga committendum est, ut imbelles timidique videamur, sed fugiendum illud etiam, ne offeramus nos periculis sine causa, quo esse nihil potest stultius. Quapropter in adeundis periculis consuetudo imitanda medicorum est, qui leviter aegrotantes leniter curant, gravioribus autem morbis periculosas curationes et ancipites adhibere coguntur. Quare in tranquillo tempestatem adversam optare dementis est, subvenire autem tempestati quavis ratione sapientis, eoque magis, si plus adipiscare re explicata boni quam addubitata mali. Periculosae autem rerum actiones partim iis sunt, qui eas suscipiunt, partim rei publicae. Itemque alii de vita, alii de gloria et benivolentia civium in discrimen vocantur. Promptiores igitur debemus esse ad nostra pericula quam ad communia dimicareque paratius de honore et gloria quam de ceteris commodis.
1.84Ama vatan için yalnız parasını değil hayatını da harcamaya hazır olan, ama devlet istese bile şanından en küçük bir şeyi bile feda etmek istemeyen pek çok kişi bulunmuştur. Örneğin Kallikratidas: Peloponnesos Savaşı'nda Lakedaimonluların komutanı olmuş ve pek çok parlak iş yapmıştı; ama sonunda, donanmanın Arginusai'dan çekilmesi ve Atinalılarla çarpışılmaması gerektiğini düşünenlerin öğüdüne uymayınca her şeyi altüst etti. Onlara Lakedaimonluların o donanmayı kaybederlerse başka bir donanma hazırlayabileceklerini, kendisinin ise onursuzluğa düşmeden kaçamayacağını söyledi. Bu Lakedaimonlular için orta bir darbeydi; ölümcül olanı ise, Kleombrotos'un kıskançlıktan korkarak Epameinondas'la düşüncesizce çarpışmasıydı; o zaman Lakedaimonluların gücü çöktü. Quintus Maximus ne kadar daha iyi davrandı! Onun hakkında Ennius şöyle der:
Tek bir adam, oyalayarak, devleti bize yeniden kazandırdı. Söylentileri kurtuluştan önde tutmadı. Bu yüzden şimdi adamın şanı giderek daha parlak.
Bu türden bir hatadan şehir işlerinde de kaçınmak gerekir. Çünkü düşündüklerini, en iyi düşünce olsa bile, kıskançlık korkusuyla söylemeye cesaret edemeyenler vardır.
Inventi autem multi sunt, qui non modo pecuniam, sed etiam vitam profundere pro patria parati essent, iidem gloriae iacturam ne minimam quidem facere vellent, ne re publica quidem postulante; ut Callicratidas, qui, cum Lacedaemoniorum dux fuisset Peloponnesiaco bello multaque fecisset egregie, vertit ad extremum omnia, cum consilio non paruit eorum, qui classem ab Arginusis removendam nec cum Atheniensibus dimicandum putabant; quibus ille respondit Lacedaemonios classe illa amissa aliam parare posse, se fugere sine suo dedecore non posse. Atque haec quidem Lacedaemoniis plaga mediocris, illa pestifera, qua, cum Cleombrotus invidiam timens temere cum Epaminonda conflixisset, Lacedaemoniorum opes corruerunt. Quanto Q. Maximus melius! de quo Ennius: Unus homo nobis cunctando restituit rem. Noenum rumores ponebat ante salutem. Ergo postque magisque viri nunc gloria claret. Quod genus peccandi vitandum est etiam in rebus urbanis. Sunt enim, qui, quod sentiunt, etsi optimum sit, tamen invidiae metu non audeant dicere.
1.85Genel olarak devletin başına geçecek olanlar Platon'un iki öğüdüne sarılsınlar: biri, vatandaşların faydasını öyle korumaları ki, kendi çıkarlarını unutup ne yaparlarsa ona göre yapsınlar; öbürü, devletin bütün bedeninin bakımını üstlenmeleri, bir kısmını korurken öbürlerini yüzüstü bırakmamaları. Çünkü vasilik gibi devletin yönetimi de, ona emanet edilenlerin değil, emanet edilen kişilerin faydasına yürütülmelidir. Vatandaşların bir kısmını gözetip bir kısmını ihmal edenler şehre en ölümcül şeyi, isyanı ve anlaşmazlığı sokarlar. Bundan dolayı kimileri halkçı, kimileri en iyilerin taraftarı görünür; pek azı herkesin taraftarıdır.
Omnino qui rei publicae praefuturi sunt, duo Platonis praecepta teneant, unum, ut utilitatem civium sic tueantur, ut, quaecumque agunt, ad eam referant obliti commodorum suorum, alterum, ut totum corpus rei publicae curent, ne, dum partem aliquam tuentur, reliquas deserant. Ut enim tutela, sic procuratio rei publicae ad eorum utilitatem, qui commissi sunt, non ad eorum, quibus commissa est, gerenda est. Qui autem parti civium consulunt, partem neglegunt, rem perniciosissimam in civitatem inducunt, seditionem atque discordiam; ex quo evenit, ut alii populares, alii studiosi optimi cuiusque videantur, pauci universorum.
1.86Atinalılarda büyük anlaşmazlıklar, bizim devletimizde yalnız isyanlar değil, ölümcül iç savaşlar da buradan doğdu. Ağırbaşlı, cesur ve devlette önderliğe layık bir vatandaş bunlardan kaçınacak ve bunlardan nefret edecek; kendini bütünüyle devlete verecek, servet ya da güç peşinde koşmayacak ve devleti, herkesi gözetecek biçimde bütünüyle koruyacaktır. Kimseyi asılsız suçlamalarla nefrete ya da kıskançlığa hedef yapmayacak; adalete ve ahlâkî güzelliğe öyle sıkı sarılacak ki, onları korumak için, ne kadar ağır biçimde gücendirse de, söylediğim şeyleri terk etmektense ölüme gitmeyi tercih edecektir.
Hinc apud Atheniensis magnae discordiae, in nostra re publica non solum seditiones, sed etiam pestifera bella civilia; quae gravis et fortis civis et in re publica dignus principatu fugiet atque oderit tradetque se totum rei publicae neque opes aut potentiam consectabitur totamque eam sic tuebitur, ut omnibus consulat; nec vero criminibus falsis in odium aut invidiam quemquam vocabit omninoque ita iustitiae honestatique adhaerescet, ut, dum ea conservet, quamvis graviter offendat mortemque oppetat potius quam deserat illa, quae dixi.
1.87Makam hırsı ve makam için çekişme genel olarak son derece sefil bir şeydir. Bu konuda yine Platon'da çok güzel bir söz vardır: devleti hangisinin yöneteceği için birbirleriyle çekişenlerin, hangisinin dümeni tutacağı için yarışan denizcilere benzediğini söyler. Aynı Platon, düşmanımız olarak bize karşı silah taşıyanları saymamızı öğütler; devleti kendi yargılarına göre korumak isteyenleri değil. Publius Africanus ile Quintus Metellus arasındaki acımasızlıktan uzak anlaşmazlık böyleydi.
Miserrima omnino est ambitio honorumque contentio, de qua praeclare apud eundem est Platonem, similiter facere eos, qui inter se contenderent, uter potius rem publicam administraret, ut si nautae certarent, quis eorum potissimum gubernaret. Idemque praecipit, ut eos adversaries existimemus, qui arma contra ferant, non eos, qui suo iudicio tueri rem publicam velint, qualis fuit inter P. Africanum et Q. Metellum sine acerbitate dissensio.
1.88Düşmanlara karşı şiddetle öfkelenmek gerektiğini düşünen ve bunun yüce gönüllü ve cesur bir insana özgü olduğuna hükmedenler de dinlenmemelidir. Çünkü yatıştırılabilirlikten ve merhametten daha övgüye değer, büyük ve parlak bir insana daha layık hiçbir şey yoktur. Hür halklarda ve hukuk eşitliği içinde, zamansız gelenlere ya da arsızca rica edenlere öfkelenip faydasız ve nefret uyandıran bir huysuzluğa düşmeyelim diye, kolay yaklaşılırlık ve "gönül yüceliği" denen şey de uygulanmalıdır. Yine de yumuşak huyluluk ve merhamet, devlet uğruna, şehrin onsuz yönetilemeyeceği sertliğe de başvurulacak biçimde onaylanmalıdır. Her türlü ceza ve azar hakaretten uzak olmalı, birini cezalandıran ya da sözle azarlayan kişinin değil, devletin faydasına göre ölçülmelidir.
Nec vero audiendi, qui graviter inimicis irascendum putabunt idque magnanimi et fortis viri esse censebunt; nihil enim laudabilius, nihil magno et praeclaro viro dignius placabilitate atque clementia. In liberis vero populis et in iuris aequabilitate exercenda etiam est facilitas et altitudo animi, quae dicitur, ne, si irascamur aut intempestive accedentibus aut impudenter rogantibus, in morositatem inutilem et odiosam incidamus. Et tamen ita probanda est mansuetudo atque dementia, ut adhibeatur rei publicae causa severitas, sine qua administrari civitas non potest. Omnis autem et animadversio et castigatio contumelia vacare debet neque ad eius, qui punitur aliquem aut verbis castigat, sed ad rei publicae utilitatem referri.
1.89Cezanın suçtan büyük olmamasına, aynı sebeplerden kimileri cezalandırılırken kimilerinin hesaba bile çekilmemesine de dikkat etmek gerekir. Cezalandırırken en çok öfkeyi yasaklamak gerekir; çünkü öfkeyle cezaya giden kişi, Peripatetiklerin benimsediği ve haklı olarak benimsediği, fazla ile az arasındaki o orta yolu asla tutturamaz. Yeter ki öfkeyi övmesinler ve onun tabiat tarafından faydalı olarak verildiğini söylemesinler. Öfke her şeyde reddedilmeli; devletin başında bulunanların, cezalandırmaya öfkeyle değil hakkaniyetle yöneldikleri söylenen kanunlara benzemeleri dilenmelidir.
Cavendum est etiam, ne maior poena quam culpa sit, et ne isdem de causis alii plectantur, alii ne appellentur quidem. Prohibenda autem maxime est ira in puniendo; numquam enim, iratus qui accedet ad poenam, mediocritatem illam tenebit, quae est inter nimium et parum, quae placet Peripateticis, et recte placet, modo ne laudarent iracundiam et dicerent utiliter a natura datam. Illa vero omnibus in rebus repudianda est optandumque, ut ii, qui praesunt rei publicae, legum similes sint, quae ad puniendum non iracundia, sed aequitate dicuntur.
1.90İşler yolunda gidip isteğimize göre akarken de kibirden, burun kıvırmaktan ve küstahlıktan özenle kaçınalım. Çünkü kötü talihe olduğu gibi iyi talihe de ölçüsüzce katlanmak hafifliktir; hayatın her alanında dengelilik, Sokrates ve Gaius Laelius hakkında duyduğumuz gibi her zaman aynı yüz, aynı alın çok güzel bir şeydir. Makedonların kralı Philippos'un, işlerde ve şanda oğlu tarafından geçildiğini, ama kolay yaklaşılırlık ve insanlıkta ondan üstün olduğunu görüyorum; bu yüzden biri her zaman büyüktü, öbürü sık sık son derece çirkin. Öyle ki, ne kadar üstünsek o kadar alçakgönüllü davranmamızı öğütleyenler doğru öğüt veriyor görünürler. Panaitios, öğrencisi ve yakın dostu Africanus'un şunu söylemeyi âdet edindiğini anlatır: sık sık çarpışmalara girdikleri için vahşilikle şahlanan atlar, onları daha kolay kullanabilmek için terbiyecilere verilir; aynı biçimde iyi talihle dizginsizleşen ve kendine fazla güvenen insanların da, insan işlerinin zayıflığını ve talihin değişkenliğini görsünler diye, adeta aklın ve öğretimin manejine götürülmeleri gerekir.
Atque etiam in rebus prosperis et ad voluntatem nostram fluentibus superbiam magnopere, fastidium arrogantiamque fugiamus. Nam ut adversas res, sic secundas immoderate ferre levitatis est, praeclaraque est aequabilitas in omni vita et idem semper vultus eademque frons, ut de Socrate itemque de C. Laelio accepimus. Philippum quidem, Macedonum regem, rebus gestis et gloria superatum a filio, facilitate et humanitate video superiorem fuisse; itaque alter semper magnus, alter saepe turpissimus; ut recte praecipere videantur, qui monent, ut, quanto superiores simus, tanto nos geramus summissius. Panaetius quidem Africanum, auditorem et familiarem suum, solitum ait dicere, ut equos propter crebras contentiones proeliorum ferocitate exsultantes domitoribus tradere soleant, ut iis facilioribus possint uti, sic homines secundis rebus effrenatos sibique praefidentes tamquam in gyrum rationis et doctrinae duci oportere, ut perspicerent rerum humanarum imbecillitatem varietatemque fortunae.
1.91En iyi talihte bile en çok dostların öğüdüne başvurmalı ve onlara eskisinden de büyük bir otorite tanımalıyız. Bu zamanlarda dalkavuklara kulak açmamaya ve kendimize yaltaklanılmasına izin vermemeye de dikkat etmek gerekir; bunda aldanmak kolaydır. Çünkü kendimizi haklı olarak övülecek kişiler sanırız. İnsanlar kanaatlerle şişince, çirkin biçimde alay konusu olunca ve en büyük yanılgılar içinde dolaşınca sayısız hata bundan doğar. Ama bu konuda bu kadar.
Atque etiam in secundissimis rebus maxime est utendum consilio amicorum iisque maior etiam quam ante tribuenda auctoritas. Isdemque temporibus cavendum est, ne assentatoribus patefaciamus auris neve adulari nos sinamus, in quo falli facile est; tales enim nos esse putamus, ut iure laudemur; ex quo nascuntur innumerabilia peccata, cum homines inflati opinionibus turpiter irridentur et in maximis versantur erroribus. Sed haec quidem hactenus.
1.92Şuna da şöyle hükmetmek gerekir: en büyük ve en büyük ruhu gerektiren işleri devletleri yönetenler yapar; çünkü onların yönetimi en geniş alana yayılır ve en çok kişiyi ilgilendirir. Ama boş zaman içindeki bir hayatta da büyük ruhlu pek çok kişi vardır ve olmuştur. Bunlar ya büyük şeyler araştırmış ya da onlara girişmiş ve kendi işlerinin sınırları içinde kalmışlardır; ya da filozoflarla devleti yönetenler arasında bir yerde durup kendi mülkleriyle avunmuşlardır. Bu mülkü her yolla büyütmeye çalışmamış, yakınlarını onun kullanımından dışlamamış, aksine onu dostlarıyla ve, gerektiğinde, devletle paylaşmışlardır. Mülk önce iyi edinilmiş olmalı, hiçbir çirkin ya da nefret uyandıran kazançla değil; sonra akılla, özenle, tutumlulukla artırılmalı; sonra mümkün olduğunca çok kişiye, yeter ki layık olsunlar, faydalı olmalı ve şehvete, lükse değil, cömertliğe ve iyilikseverliğe hizmet etmelidir. Bu kurallara uyan kişi görkemle, ağırbaşlılıkla ve gönül gücüyle, ama aynı zamanda yalın, sadık ve içtenlikle insanların dostu olarak yaşayabilir.
Illud autem sic est iudicandum, maximas geri res et maximi animi ab iis, qui res publicas regant, quod earum administratio latissime pateat ad plurimosque pertineat; esse autem magni animi et fuisse multos etiam in vita otiosa, qui aut investigarent aut conarentur magna quaedam seseque suarum rerum finibus continerent aut interiecti inter philosophos et eos, qui rem publicam administrarent, delectarentur re sua familiari non eam quidem omni ratione exaggerantes neque excludentes ab eius usu suos potiusque et amicis impertientes et rei publicae, si quando usus esset. Quae primum bene parta sit nullo neque turpi quaestu neque odioso, deinde augeatur ratione, diligentia, parsimonia, tum quam plurimis, modo dignis, se utilem praebeat nec libidini potius luxuriaeque quam liberalitati et beneficentiae pareat. Haec praescripta servantem licet magnifice, graviter animoseque vivere atque etiam simpliciter, fideliter, ° vere hominum amice.
1.93Şimdi ahlâkî güzelliğin geriye kalan tek kısmı hakkında konuşmamız gerekiyor. Bunda utangaçlık ve hayatın adeta bir süsü, itidal ve ölçülülük, ruh hâllerinin tam bir yatışması ve şeylerde ölçü görülür. Latincede decorum (yakışık) denebilecek şey bu başlık altındadır; Yunancada buna prepon denir. Bunun gücü, ahlâken güzel olandan ayrılamayacak niteliktedir.
Sequitur, ut de una reliqua parte honestatis dicendum sit, in qua verecundia et quasi quidam ornatus vitae, temperantia et modestia omnisque sedatio perturbationum animi et rerum modus cernitur. Hoc loco continetur id, quod dici Latine decorum potest; Graece enim πρέπον dicitur. Huius vis ea est, ut ab honesto non queat separari;
1.94Çünkü yakışan şey ahlâken güzeldir, ahlâken güzel olan da yakışır. Ahlâken güzel olanla yakışık arasındaki farkın ne olduğu ise açıklanmaktan çok sezilir. Çünkü yakışan her ne varsa, ahlâkî güzellik önden gittiğinde görünür hâle gelir. Bu yüzden yakışan şey yalnız ahlâkî güzelliğin burada ele alınacak bu kısmında değil, önceki üç kısmında da görünür. Çünkü aklı ve sözü basiretle kullanmak, yaptığın şeyi düşünerek yapmak, her şeyde neyin doğru olduğunu görmek ve onu savunmak yakışır; tersine aldanmak, yanılmak, yolunu şaşırmak, kandırılmak, sayıklamak ve aklını yitirmek kadar yakışıksızdır. Adil olan her şey de yakışır; adaletsiz olanlar ise çirkin olduğu kadar yakışıksızdır. Cesaret için de durum benzerdir. Çünkü erkekçe ve büyük bir ruhla yapılan şey bir erkeğe layık ve yakışır görünür; tersi ise çirkin olduğu kadar yakışıksızdır.
nam et, quod decet, honestum est et, quod honestum est, decet; qualis autem differentia sit honesti et decori, facilius intellegi quam explanari potest. Quicquid est enim, quod deceat, id tum apparet, cum antegressa est honestas. Itaque non solum in hac parte honestatis, de qua hoc loco disserendum est, sed etiam in tribus superioribus quid deceat apparet. Nam et ratione uti atque oratione prudenter et agere, quod agas, considerate omnique in re quid sit veri videre et tueri decet, contraque falli, errare, labi, decipi tam dedecet quam delirare et mente esse captum; et iusta omnia decora sunt, iniusta contra, ut turpia, sic indecora. Similis est ratio fortitudinis. Quod enim viriliter animoque magno fit, id dignum viro et decorum videtur, quod contra, id ut turpe, sic indecorum.
1.95Bu yüzden söz ettiğim yakışık bütün ahlâkî güzelliğe aittir; hem de öyle aittir ki gizli bir akıl yürütmeyle değil, apaçık görülür. Çünkü her fazilette yakışan bir şey vardır ve bu anlaşılır; bu da faziletten gerçekte değil, ancak düşüncede ayrılabilir. Bedenin zarafeti ve güzelliği sağlıktan ayrılamadığı gibi, söz ettiğimiz bu yakışık da bütünüyle faziletle kaynaşmıştır; ama zihinle ve düşünceyle ondan ayırt edilir.
Quare pertinet quidem ad omnem honestatem hoc, quod dico, decorum, et ita pertinet, ut non recondita quadam ratione cernatur, sed sit in promptu. Est enim quiddam, idque intellegitur in omni virtute, quod deceat; quod cogitatione magis a virtute potest quam re separari. Ut venustas et pulchritudo corporis secerni non potest a valetudine, sic hoc, de quo loquimur, decorum totum illud quidem est cum virtute confusum, sed mente et cogitatione distinguitur.
1.96Bunun bölümlenişi ise iki türlüdür: bütün ahlâkî güzellikte yer alan genel bir yakışık, bir de ona bağlı olup ahlâkî güzelliğin tek tek kısımlarıyla ilgili başka bir yakışık anlarız. Birincisi aşağı yukarı şöyle tarif edilir: yakışık, insanın tabiatının öbür canlılardan ayrıldığı noktada insanın üstünlüğüyle uyumlu olandır. Cinse bağlı kısmı ise şöyle tarif ederler: yakışık, tabiatla öyle uyumlu olandır ki onda ölçülülük ve itidal, hür bir insana yaraşır bir görünümle birlikte belirir.
Est autem eius discriptio duplex; nam et generale quoddam decorum intellegimus, quod in omni honestate versatur, et aliud huic subiectum, quod pertinet ad singulas partes honestatis. Atque illud superius sic fere definiri solet: decorum id esse, quod consentaneum sithominis excellentiae in eo, in quo natura eius a reliquis animantibus differat. Quae autem pars subiecta generi est, eam sic definiunt, ut id decorum velint esse, quod ita naturae consentaneum sit, ut in eo moderatio et temperantia appareat cum specie quadam liberali.
1.97Bunların böyle anlaşıldığını, şairlerin izlediği yakışıktan çıkarabiliriz; bunun hakkında başka bir yerde daha çok şey söylenir. Şairlerin yakışanı gözettiğini, her kişiliğe layık olan şey yapılıp söylendiğinde söyleriz. Örneğin Aiakos ya da Minos
Nefret etsinler, yeter ki korksunlar
ya da
Baba kendi çocuklarına mezar oluyor
deseydi, yakışıksız görünürdü; çünkü onların adil olduklarını öğrenmişizdir. Ama Atreus bunu söylediğinde alkışlar kopar; çünkü söz kişiliğine layıktır. Şairler herkese neyin yakıştığına kişilikten bakarak karar verirler; bize ise tabiatın kendisi, öbür canlılardan büyük bir üstünlük ve ayrıcalık taşıyan bir kişilik giydirmiştir.
Haec ita intellegi possumus existimare ex eo decoro, quod poetae sequuntur; de quo alio loco plura dici solent. Sed tum servare illud poëtas, quod deceat, dicimus, cum id, quod quaque persona dignum est, et fit et dicitur; ut, si Aeacus aut Minos diceret: óderint, dum métuant, aut: natís sepulchre ipse ést parens, indecorum videretur, quod eos fuisse iustos accepimus; at Atreo dicente plausus excitantur; est enim digna persona oratio. Sed poëtae, quid quemque deceat, ex persona iudicabunt; nobis autem personam imposuit ipsa natura magna cum excellentia praestantiaque animantium reliquarum.
1.98Bu yüzden şairler kişiliklerin büyük çeşitliliği içinde kusurlu kişilere bile neyin uyduğunu ve neyin yakıştığını görürler. Bize ise tabiat sebatın, ölçülülüğün, itidalin, utangaçlığın rolünü vermiş olduğuna ve aynı tabiat insanlara karşı nasıl davrandığımızı ihmal etmememizi öğrettiğine göre, hem bütün ahlâkî güzelliğe ait olan yakışığın ne kadar geniş yayıldığı, hem de faziletin her türünde görülen yakışığın ne olduğu ortaya çıkar. Çünkü bedenin güzelliği uzuvların uygun düzeniyle gözleri çeker ve bütün parçaların belli bir zarafetle birbiriyle uyumlu olması sayesinde hoşa gider; aynı biçimde hayatta parlayan bu yakışık da bütün sözlerin ve işlerin düzeni, tutarlılığı ve ölçüsüyle birlikte yaşadığımız insanların beğenisini uyandırır.
Quocirca poëtae in magna varietate personarum, etiam vitiosis quid conveniat et quid deceat, videbunt, nobis autem cum a natura constantiae, moderationis, temperantiae, verecundiae partes datae sint, cumque eadem natura doceat non neglegere, quem ad modum nos adversus homines geramus, efficitur, ut et illud, quod ad omnem honestatem pertinet, decorum quam late fusum sit, appareat et hoc, quod spectatur in uno quoque genere virtutis. Ut enim pulchritudo corporis apta compositione membrorum movet oculos et delectat hoc ipso, quod inter se omnes partes cum quodam lepore consentiunt, sic hoc decorum, quod elucet in vita, movet approbationem eorum, quibuscum vivitur, ordine et constantia et moderatione dictorum omnium atque factorum.
1.99O hâlde insanlara, hem en iyilere hem de öbürlerine karşı bir tür saygı göstermek gerekir. Çünkü herkesin kendisi hakkında ne düşündüğünü önemsememek yalnız küstah değil, büsbütün başıboş bir insanın işidir. İnsanları hesaba katmakta adalet ile utangaçlık arasında bir fark vardır. Adaletin görevi insanların hakkını çiğnememek, utangaçlığınki onları incitmemektir; yakışığın gücü en çok bunda görülür. Bunları açıkladığımıza göre, yakışır dediğimiz şeyin ne olduğu anlaşılmıştır sanırım.
Adhibenda est igitur quaedam reverentia adversus homines et optimi cuiusque et reliquorum. Nam neglegere, quid de se quisque sentiat, non solum arrogantis est, sed etiam omnino dissoluti. Est autem, quod differat in hominum ratione habenda inter iustitiam et verecundiam. Iustitiae partes sunt non violare homines, verecundiae non offendere; in quo maxime vis perspicitur decori. His igitur expositis, quale sit id, quod decere dicimus, intellectum puto.
1.100Ondan çıkarılan vazifenin ise önce, tabiatla uyuma ve tabiatı korumaya götüren bir yolu vardır. Tabiatı rehber edinip izlersek asla yolumuzu şaşırmayız; tabiatça keskin ve kavrayışlı olanı da, insanların ortaklığına uygun olanı da, güçlü ve cesur olanı da izlemiş oluruz. Ama yakışığın en büyük gücü, üzerinde tartıştığımız bu kısımdadır. Çünkü yalnız tabiata uygun beden hareketleri değil, çok daha fazla, yine tabiata uygun olan ruh hareketleri de onaylanmalıdır.
Officium autem, quod ab eo ducitur, hanc primum habet viam, quae deducit ad convenientiam conservationemque naturae; quam si sequemur ducem, numquam aberrabimus sequemurque et id, quod acutum et perspicax natura est, et id, quod ad hominum consociationem accommodatum, et id, quod vehemens atque forte. Sed maxima vis decori in hac inest parte, de qua disputamus; neque enim solum corporis, qui ad naturam apti sunt, sed multo etiam magis animi motus probandi, qui item ad naturam accommodati sunt.
1.101Çünkü ruhların gücü ve tabiatı iki türlüdür: bir kısmı istektedir, Yunancada hormē denen ve insanı oraya buraya sürükleyen istekte; öbürü ise neyin yapılması, neyden kaçınılması gerektiğini öğreten ve açıklayan akıldadır. Böylece akıl buyurur, istek de boyun eğer. Her eylem düşüncesizlikten ve ihmalden uzak olmalı; insan inandırıcı bir sebebini gösteremeyeceği hiçbir şey yapmamalıdır. Çünkü vazifenin tarifi aşağı yukarı budur.
Duplex est enim vis animorum atque natura; una pars in appetitu posita est, quae est ὁρμή Graece, quae hominem huc et illuc rapit, altera in ratione, quae docet et explanat, quid faciendum fugiendumque sit. Ita fit, ut ratio praesit, appetitus obtemperet. Omnis autem actio vacare debet temeritate et neglegentia nec vero agere quicquam, cuius non possit causam probabilem reddere; haec est enim fere discriptio officii.
1.102İsteklerin akla boyun eğmesini, onun önüne geçmemesini, tembellik ya da korkaklık yüzünden onu yüzüstü bırakmamasını, sakin olmasını ve ruhun her türlü hâlinden uzak durmasını sağlamak gerekir. Bütün sebat, bütün ölçülülük buradan parlar. Çünkü fazla uzaklara sapan ve adeta şahlanarak, ister bir şeyi arzularken ister ondan kaçarken akılla yeterince dizginlenmeyen istekler şüphesiz sınırı ve ölçüyü aşarlar; çünkü itaati bırakıp atarlar ve tabiatın kanunuyla bağlı oldukları akla boyun eğmezler. Bunlarla yalnız ruhlar değil bedenler de sarsılır. Öfkelilerin ya da bir şehvetle veya korkuyla sarsılmış ya da aşırı bir hazla coşmuş olanların yüzlerine bakmak yeter: bunların hepsinin yüzü, sesi, hareketleri ve duruşu değişir.
Efficiendum autem est, ut appetitus rationi oboediant eamque neque praecurrant nee propter pigritiam aut ignaviam deserant sintque tranquilli atque omni animi perturbatione careant; ex quo elucebit omnis constantia omnisque moderatio. Nam qui appetitus longius evagantur et tamquam exsultantes sive cupiendo sive fugiendo non satis a ratione retinentur, ii sine dubio finem et modum transeunt; relinquunt enim et abiciunt oboedientiam nec rationi parent, cui sunt subiecti lege naturae; a quibus non modo animi perturbantur, sed etiam corpora. Licet ora ipsa cernere iratorum aut eorum, qui aut libidine aliqua aut metu commoti sunt aut voluptate nimia gestiunt; quorum omnium voltus, voces, motus statusque mutantur.
1.103Vazifenin suretine dönersek, buradan şu anlaşılır: bütün istekler daraltılıp yatıştırılmalı, dikkat ve özen uyandırılmalıdır ki hiçbir şeyi düşünmeden ve gelişigüzel, ölçüp biçmeden ve ihmalle yapmayalım. Çünkü tabiat bizi oyun ve şaka için yaratılmış görünecek biçimde değil, daha çok ciddiyet ve daha ağır, daha büyük uğraşlar için yaratmıştır. Oyuna ve şakaya başvurmak elbette serbesttir; ama uykuya ve öbür dinlenmelere başvurur gibi, ağır ve ciddi işlerin hakkını verdikten sonra. Şakanın türü de taşkın ve ölçüsüz değil, hür bir insana yaraşır ve nükteli olmalıdır. Çocuklara oyunda her serbestliği değil, ahlâken güzel davranışlara yabancı olmayan serbestliği tanıdığımız gibi, şakanın kendisinde de dürüst bir mizacın ışığı parlamalıdır.
Ex quibus illud intellegitur, ut ad officii formam revertamur, appetitus omnes contrahendos sedandosque esse excitandamque animadversionem et diligentiam, ut ne quid temere ac fortuito, inconsiderate neglegenterque agamus. Neque enim ita generati a natura sumus, ut ad ludum et iocum facti esse videamur, ad severitatem potius et ad quaedam studia graviora atque maiora. Ludo autem et ioco uti illo quidem licet, sed sicut somno et quietibus ceteris tum, cum gravibus seriisque rebus satis fecerimus. Ipsumque genus iocandi non profusum nec immodestum, sed ingenuum et facetum esse debet. Ut enim pueris non omnem ludendi licentiam damus, sed eam, quae ab honestatis actionibus non sit aliena, sic in ipso ioco aliquod probi ingenii lumen eluceat.
1.104Genel olarak şakanın iki türü vardır: biri bayağı, edepsiz, rezil, müstehcen; öbürü zarif, şehirli, zekice, nüktelidir. Bu ikinci türle yalnız bizim Plautus'umuz ve Atinalıların eski komedyası değil, Sokratesçi filozofların kitapları da doludur; pek çok kişinin pek çok nükteli sözü de, ihtiyar Cato'nun derlediği ve apophthegmata (vecizeler) denen sözler gibi. O hâlde hür insana yaraşır şaka ile bayağı şakayı ayırmak kolaydır. Biri, yerinde yapılırsa, örneğin ruh gevşemişken, en ağırbaşlı insana bile layıktır; öbürü, çirkin şeylere kelimelerin müstehcenliği de eklenirse, hür bir insana bile layık değildir. Oyunda da bir ölçü tutmak gerekir ki her şeyi fazla dağıtmayalım ve hazla coşup bir çirkinliğe kaymayalım. Bizim Mars Alanımız ve av uğraşları ahlâken güzel oyun örnekleri sunar.
Duplex omnino est iocandi genus, unum illiberale, petulans, flagitiosum, obscenum, alterum elegans, urbanum, ingeniosum, facetum. Quo genere non modo Plautus noster et Atticorum antiqua comoedia, sed etiam philosophorum Socraticorum libri referti sunt, multaque multorum facete dicta, ut ea, quae a sene Catone collecta sunt, quae vocant ἀποφθέγματα. Facilis igitur est distinctio ingenui et illiberalis ioci. Alter est, si tempore fit, ut si remisso animo, gravissimo homine dignus, alter ne libero quidem, si rerum turpitudini adhibetur verborum obscenitas. Ludendi etiam est quidam modus retinendus, ut ne nimis omnia profundamus elatique voluptate in aliquam turpitudinem delabamur. Suppeditant autem et campus noster et studia venandi honesta exempla ludendi.
1.105Ama vazifeye dair her soru için, insanın tabiatının sığırlardan ve öbür hayvanlardan ne kadar üstün olduğunu her zaman göz önünde tutmak gerekir. Onlar hazdan başka hiçbir şey hissetmezler ve bütün atılımlarıyla ona yönelirler; insanın zihni ise öğrenmekle ve düşünmekle beslenir, her zaman ya bir şey araştırır ya bir şey yapar ve görmenin, işitmenin zevkiyle yönlendirilir. Hatta biri hazlara biraz fazla düşkünse, yeter ki sığırlar türünden olmasın (çünkü gerçekte değil, yalnız adda insan olan bazı kimseler vardır), biraz daha yüksek ruhluysa, hazza kapılsa bile, utangaçlığı yüzünden haz isteğini gizler ve saklar.
Sed pertinet ad omnem officii quaestionem semper in promptu habere, quantum natura hominis pecudibus reliquisque beluis antecedat; illae nihil sentiunt nisi voluptatem ad eamque feruntur omni impetu, hominis autem mens discendo alitur et cogitando, semper aliquid aut anquirit aut agit videndique et audiendi delectatione ducitur. Quin etiam, si quis est paulo ad voluptates propensior, modo ne sit ex pecudum genere (sunt enim quidam homines non re, sed nomine), sed si quis est paulo erectior, quamvis voluptate capiatur, occultat et dissimulat appetitum voluptatis propter verecundiam.
1.106Buradan anlaşılır ki beden hazzı insanın üstünlüğüne pek layık değildir; onu küçümsemek ve reddetmek gerekir. Ama hazza bir pay ayıran biri varsa, onun tadını çıkarırken ölçüyü özenle tutmalıdır. Bu yüzden bedenin beslenmesi ve bakımı hazza göre değil, sağlığa ve güce göre ayarlanmalıdır. Tabiatımızda ne üstünlük ve itibar olduğunu düşünmek istersek, lüks içinde dağılmanın, nazlı ve yumuşak yaşamanın ne kadar çirkin, tutumlu, kendine hâkim, sade ve ayık yaşamanın ise ne kadar ahlâken güzel olduğunu anlarız.
Ex quo intellegitur corporis voluptatem non satis esse dignam hominis praestantia, eamque contemni et reici oportere; sin sit quispiam, qui aliquid tribuat voluptati, diligenter ei tenendum esse eius fruendae modum. Itaque victus cultusque corporis ad valetudinem referatur et ad vires, non ad voluptatem. Atque etiam si considerare volumus, quae sit in natura excellentia et dignitas, intellegemus, quam sit turpe diffluere luxuria et delicate ac molliter vivere quamque honestum parce, continenter, severe, sobrie.
1.107Şunu da anlamak gerekir ki tabiat bize adeta iki kişilik giydirmiştir. Bunlardan biri ortaktır: hepimiz akla ve bizi hayvanlardan üstün kılan o üstünlüğe ortak olduğumuz için; ahlâken güzel ve yakışır olan her şey ondan çıkarılır, vazifeyi bulmanın yolu da onda aranır. Öbürü ise her birimize ayrı ayrı verilmiş olandır. Çünkü bedenlerde büyük farklılıklar olduğu gibi (kimilerinin hızlarıyla koşuda, kimilerinin güçleriyle güreşte üstün olduğunu görürüz; aynı biçimde kimilerinin görünüşünde heybet, kimilerininkinde zarafet vardır), ruhlarda da daha büyük çeşitlilikler vardır.
Intellegendum etiam cst duabus quasi nos a natura indutos esse personis; quarum una communis est ex eo, quod omnes participes sumus rationis praestantiaeque eius, qua antecellimus bestiis, a qua omne honestum decorumque trahitur, et ex qua ratio inveniendi officii exquiritur, altera autem, quae proprie singulis est tributa. Ut enim in corporibus magnae dissimilitudines sunt (alios videmus velocitate ad cursum, alios viribus ad luctandum valere, itemque in formis aliis dignitatem inesse, aliis venustatem), sic in animis exsistunt maiores etiam varietates.
1.108Lucius Crassus'ta, Lucius Philippus'ta çok tatlı bir nükte vardı; Lucius'un oğlu Gaius Caesar'da daha da büyüğü ve daha bilinçlisi vardı. Aynı zamanlarda Marcus Scaurus'ta ve genç Marcus Drusus'ta eşsiz bir ciddiyet, Gaius Laelius'ta büyük bir neşe, yakın dostu Scipio'da ise daha büyük bir hırs ve daha somurtkan bir hayat vardı. Yunanlılardan Sokrates'in tatlı, nükteli, şen sohbetli ve her konuşmasında kendini bilmez gösteren biri, Yunanlıların eirōn dediği biri olduğunu öğrendik; tersine Pythagoras'ın ve Perikles'in hiçbir neşe göstermeden en büyük otoriteyi kazandıklarını öğrendik. Kartacalı komutanlardan Hannibal'in, bizimkilerden Quintus Maximus'un kurnaz olduğunu, kolayca gizlediklerini, sustuklarını, belli etmediklerini, tuzak kurduklarını, düşmanların planlarını önceden boşa çıkardıklarını öğrendik. Bu türde Yunanlılar Themistokles'i ve Pheraili İason'u herkese tercih ederler; en başta da Solon'un hilekâr ve kurnaz bir hareketini: hem hayatı daha güvende olsun hem devlete epeyce daha yararlı olsun diye deli taklidi yapmıştı.
Erat in L. Crasso, in L. Philippo multus lepos, maior etiam magisque de industria in C. Caesare L. filio; at isdem temporibus in M. Scauro et in M. Druso adulescente singularis severitas, in C. Laelio multa hilaritas, in eius familiari Scipione ambitio maior, vita tristior. De Graecis autem dulcem et facetum festivique sermonis atque in omni oratione simulatorem, quem εἴρωνα Graeci nominarunt, Socratem accepimus, contra Pythagoram et Periclem summam auctoritatem consecutos sine ulla hilaritate. Callidum Hannibalem ex Poenorum, ex nostris ducibus Q. Maximum accepimus, facile celare, tacere, dissimulare, insidiari, praeripere hostium consilia. In quo genere Graeci Themistoclem et Pheraeum Iasonem ceteris anteponunt; in primisque versutum et callidum factum Solonis, qui, quo et tutior eius vita esset et plus aliquanto rei publicae prodesset, furere se simulavit.
1.109Bunlardan çok farklı olan başkaları da vardır: yalın ve açık, hiçbir şeyin gizlice, tuzakla yapılmaması gerektiğini düşünen, hakikate bağlı, hileye düşman insanlar. Yine istediklerini elde etmek için her şeye katlanan, herkese hizmet eden başkaları da vardır; Sulla'yı ve Marcus Crassus'u böyle görüyorduk. Bu türde Lakedaimonlu Lysandros'un son derece hilekâr ve sabırlı olduğunu, tersine Lysandros'tan hemen sonra donanma komutanı olan Kallikratidas'ın öyle olmadığını öğrendik. Aynı biçimde sohbetlerde biri, ne kadar güçlü olursa olsun, kendini sıradan biri gibi gösterir; bunu Catulus'ta, hem babada hem oğulda, ve Quintus Mucius Mancia'da gördük. Yaşlılardan Publius Scipio Nasica'da da aynı şeyin bulunduğunu, tersine babasının, Tiberius Gracchus'un ölümcül girişimlerini cezalandıran o adamın, sohbetinde hiçbir sıcaklık bulunmadığını ve tam da bu yüzden büyük ve ünlü olduğunu duydum. Tabiatta ve ahlâkta sayısız başka farklılık vardır; ama bunlar hiç de kınanacak şeyler değildir.
Sunt his alii multum dispares, simplices et aperti. qui nihil ex occulto, nihil de insidiis agendum putant, veritatis cultores, fraudis inimici, itemque alii, qui quidvis perpetiantur, cuivis deserviant, dum, quod velint, consequantur, ut Sullam et M. Crassum videbamus. Quo in genere versutissimum et patientissimum Lacedaemonium Lysandrum accepimus, contraque Callicratidam, qui praefectus classis proximus post Lysandrum fuit; itemque in sermonibus alium , quamvis praepotens sit, efficere, ut unus de multis esse videatur; quod in Catulo, et in patre et in filio, itemque in Q. Mucio ° Mancia vidimus. Audivi ex maioribus natu hoc idem fuisse in P. Scipione Nasica, contraque patrem eius, illum qui Ti. Gracchi conatus perditos vindicavit, nullam comitatem habuisse sermonis ob eamque rem ipsam magnum et clarum fuisse. Innumerabiles aliae dissimilitudines sunt naturae morumque, minime tamen vituperandorum.
1.110Herkes kendine ait olanı, kusurlu olmamak şartıyla ama yine de kendine özgü olanı, sıkıca tutmalıdır ki aradığımız yakışık daha kolay korunsun. Çünkü genel tabiata karşı hiçbir şeye yeltenmeyecek, ama onu koruyarak kendi tabiatımızı izleyecek biçimde davranmalıyız; öyle ki başka uğraşlar daha ağır ve daha iyi olsa bile, kendi uğraşlarımızı kendi tabiatımızın cetveliyle ölçelim. Çünkü tabiata karşı direnmenin, ulaşamayacağın bir şeyin peşinden gitmenin hiçbir anlamı yoktur. Yakışığın ne olduğu buradan daha açık ortaya çıkar; çünkü dendiği gibi "Minerva istemezken", yani tabiat karşı koyup direnirken hiçbir şey yakışmaz.
Admodum autem tenenda sunt sua cuique non vitiosa, sed tamen propria, quo facilius decorum illud, quod quaerimus, retineatur. Sic enim est faciendum, ut contra universam naturam nihil contendamus, ea tamen conservata propriam nostram sequamur, ut, etiamsi sint alia graviora atque meliora, tamen nos studia nostra nostrae naturae regula metiamur; neque enim attinet naturae repugnare nec quicquam sequi, quod assequi non queas. Ex quo magis emergit, quale sit decorum illud, ideo quia nihil decet invita Minerva, ut aiunt, id est adversante et repugnante natura.
1.111Genel olarak yakışan bir şey varsa, hem bütün hayatta hem tek tek eylemlerde dengelilikten daha yakışan bir şey olamaz; başkalarının tabiatını taklit edip kendininkini bırakırsan bunu koruyamazsın. Çünkü bazıları gibi araya Yunanca kelimeler sıkıştırıp haklı olarak alay konusu olmayalım diye nasıl bize doğuştan gelen dili kullanmamız gerekiyorsa, eylemlerimize ve bütün hayatımıza da hiçbir uyumsuzluk getirmemeliyiz.
Omnino si quicquam est decorum, nihil est profecto magis quam aequabilitas cum universae vitae, tum singularum actionum, quam conservare non possis, si aliorum naturam imitans omittas tuam. Ut enim sermone eo debemus uti, qui innatus est nobis, ne, ut quidam, Graeca verba inculcantes iure optimo rideamur, sic in actiones omnemque vitam nullam discrepantiam conferre debemus.
1.112Tabiatlar arasındaki bu farkın öyle bir gücü vardır ki, bazen biri kendi canına kıymalıdır, öbürü kıymamalıdır. Marcus Cato'nun durumu Afrika'da Caesar'a teslim olan öbürlerininkinden farklı değil miydi? Öbürleri kendilerini öldürselerdi, hayatları daha yumuşak ve tavırları daha uysal olduğu için, bu belki onlara kusur sayılırdı. Ama tabiat Cato'ya inanılmaz bir ağırbaşlılık vermiş, o da bunu sürekli bir sebatla güçlendirmiş ve benimseyip girişmiş olduğu kararda hep sebat etmişti; onun için bir tiranın yüzüne bakmaktansa ölmek gerekiyordu.
Atque haec differentia naturarum tantam habet vim, ut non numquam mortem sibi ipse consciscere alius debeat, alius non debeat. Num enim alia in causa M. Cato fuit, alia ceteri, qui se in Africa Caesari tradiderunt? Atqui ceteris forsitan vitio datum esset, si se interemissent, propterea quod lenior eorum vita et mores fuerant faciliores, Catoni cum incredibilem tribuisset natura gravitatem eamque ipse perpetua constantia roboravisset semperque in proposito susceptoque consilio permansisset, moriendum potius quam tyranni vultus aspiciendus fuit.
1.113Ulysses o uzun gezgin hayatında ne çok şeye katlandı: kadınlara, eğer Kirke ve Kalypso'ya kadın denebilirse, hizmet etti ve her konuşmada herkese karşı nazik olmak istedi! Evinde de, istediği şeye bir gün ulaşmak için kölelerin ve hizmetçi kadınların hakaretlerine bile katlandı. Ama anlatıldığı ruha sahip olan Aias, bunlara katlanmaktansa bin kez ölüme gitmeyi tercih ederdi. Bunları göz önüne alarak herkes kendine özgü olanı tartmalı, onu ölçülü kullanmalı ve başkasına ait olanın kendine ne kadar yakıştığını denemek istememelidir. Çünkü herkese en çok yakışan, en çok kendine ait olandır.
Quam multa passus est Ulixes in illo errore diuturno, cum et mulieribus, si Circe et Calypso mulieres appellandae sunt, inserviret et in omni sermone omnibus affabilem esse se vellet! domi vero etiam contumelias servorun ancillarumque pertulit, ut ad id aliquando, quod cupiebat, veniret. At Aiax, quo animo traditur, milies oppetere mortem quam illa perpeti maluisset. Quae contemplantes expendere oportebit, quid quisque habeat sui, eaque moderari nee velle experiri, quam se aliena deceant; id enim maxime quemque decet, quod est cuiusque maxime suum.
1.114O hâlde herkes kendi mizacını tanısın, kendi iyilerinin ve kusurlarının keskin bir yargıcı olsun ki aktörler bizden daha basiretli görünmesin. Çünkü onlar en iyi oyunları değil, kendilerine en uygun oyunları seçerler: sesine güvenenler Epigonlar'ı ve Medos'u, hareketine güvenenler Melanippe'yi, Klytaimnestra'yı; hatırladığım Rupilius her zaman Antiope'yi, Aesopus ise pek sık olmayarak Aias'ı seçerdi. Bir aktör bunu sahnede görecek de bilge bir insan hayatta görmeyecek mi? O hâlde en elverişli olduğumuz işlerde en çok çaba harcayacağız. Ama zorunluluk bizi bir gün mizacımıza uymayan işlere iterse, bunları yakışır biçimde değilse bile olabildiğince az yakışıksız biçimde yapabilmek için bütün özeni, düşünmeyi, dikkati göstermek gerekecek. Bize verilmemiş iyilerin peşinden gitmeye çabalamaktan çok, kusurlardan kaçınmaya çabalamalıyız.
Suum quisque igitur noscat ingenium acremque se et bonorum et vitiorum suorum iudicem praebeat, ne scaenici plus quam nos videantur habere prudentiae. Illi enim non optimas, sed sibi accommodatissimas fabulas eligunt; qui voce freti sunt, Epigonos Medumque, qui gestu, Melanippam, Clytemnestram, semper Rupilius, quem ego memini, Antiopam, non saepe Aesopus Aiacem. Ergo histrio hoc videbit in scaena, non videbit sapiens vir in vita? Ad quas igitur res aptissimi erimus, in iis potissimum elaborabimus; sin aliquando necessitas nos ad ea detruserit, quae nostri ingenii non erunt, omnis adhibenda erit cura, meditatio, diligentia, ut ea si non decore, at quam minime indecore facere possimus; nec tam est enitendum, ut bona, quae nobis data non sint, sequamur, quam ut vitia fugiamus.
1.115Yukarıda söylediğim iki kişiliğe bir üçüncüsü eklenir: bir rastlantının ya da şartların bize yüklediği kişilik; bir dördüncüsü de, kendi yargımızla kendimize uydurduğumuz kişilik. Çünkü krallıklar, komutanlıklar, soyluluk, makamlar, zenginlik, güç ve bunların zıtları talihe bağlıdır ve şartlarla yönetilir; hangi kişiliği taşımak istediğimiz ise kendi irademizden çıkar. Bu yüzden kimileri kendini felsefeye, kimileri medenî hukuka, kimileri belagate verir; faziletlerin kendileri arasında da biri birinde, öbürü başkasında öne çıkmayı tercih eder.
Ac duabus iis personis, quas supra dixi, tertia adiungitur, quam casus aliqui aut tempus imponit; quarta etiam, quam nobismet ipsi iudicio nostro accommodamus. Nam regna, imperia, nobilitas, honores, divitiae, opes eaque, quae sunt his contraria, in casu sita temporibus gubernantur; ipsi autem gerere quam personam velimus, a nostra voluntate proficiscitur. Itaque se alii ad philosophiam, alii ad ius civile, alii ad eloquentiam applicant, ipsarumque virtutum in alia alius mavult excellere.
1.116Babaları ya da ataları bir şanla öne çıkmış olanlar çoğu zaman aynı övgü türünde öne çıkmaya çalışırlar; Publius'un oğlu Quintus Mucius'un medenî hukukta, Paulus'un oğlu Africanus'un askerlikte yaptığı gibi. Bazıları ise babalarından aldıkları övgülere kendilerinden de bir övgü eklerler; aynı Africanus'un savaş şanını belagatle taçlandırması gibi. Konon'un oğlu Timotheos da aynı şeyi yaptı: savaş övgüsünde babasından aşağı kalmadığı hâlde bu övgüye öğrenimin ve zekânın şanını ekledi. Bazen de bazıları ataları taklit etmeyi bırakıp kendilerine özgü bir yol tutarlar; bunda en çok çabalayanlar da çoğu zaman, ataları silik olduğu hâlde kendilerine büyük hedefler koyanlardır.
Quorum vero patres aut maiores aliqua gloria praestiterunt, ii student plerumque eodem in genere laudis excellere, ut Q. Mucius P. f. in iure civili, Pauli filius Africanus in re militari. Quidam autem ad eas laudes, quas a patribus acceperunt, addunt aliquam suam, ut hic idem Africanus eloquentia cumulavit bellicam gloriam; quod idem fecit Timotheus Cononis filius, qui cum belli laude non inferior fuisset quam pater, ad eam laudem doctrinae et ingenii gloriam adiecit. Fit autem interdum, ut non nulli omissa imitatione maiorum suum quoddam institutum consequantur, maximeque in eo plerumque elaborant ii, qui magna sibi proponunt obscuris orti maioribus.
1.117O hâlde neyin yakıştığını araştırırken bütün bunları ruhumuzla ve düşüncemizle kucaklamalıyız. Ama her şeyden önce kim ve nasıl biri olmak istediğimize ve hangi hayat türünde olmak istediğimize karar vermeliyiz; bu düşünme hepsinin en güç olanıdır. Çünkü gençliğin başında, karar verme gücü en zayıfken, herkes kendine en çok sevdiği hayat türünü seçer. Bu yüzden en iyisinin ne olduğuna karar verebilmeden önce belirli bir hayat türüne ve gidişine dolanır.
Haec igitur omnia, cum quaerimus, quid deceat, complecti animo et cogitatione debemus; in primis autem constituendum est, quos nos et quales esse velimus et in quo genere vitae, quae deliberatio est omnium difficillima. Ineunte enim adulescentia, cum est maxima imbecillitas consilii, tur id sibi quisque genus aetatis degendae constituit, quod maxime adamavit; itaque ante implicatur aliquo certo genere cursuque vivendi, quam potuit, quod optimum esset, iudicare.
1.118Prodikos, Ksenophon'da anlatıldığı gibi, Herakles'in ergenliğe ilk adım attığında, yani tabiatın herkese hangi hayat yoluna gireceğini seçmesi için verdiği çağda, ıssız bir yere çıktığını söyler: orada oturmuş, biri Hazzın biri Faziletin olan iki yol görüp hangisine girmenin daha iyi olduğunu uzun uzun kendi kendine düşünmüş, çok tereddüt etmiş. Bu belki Iuppiter'in tohumundan doğmuş Herakles'in başına gelebilirdi; bizim başımıza gelmez. Biz kim bize uygun göründüyse onu taklit eder ve onların uğraşlarına, yaşayışlarına sürükleniriz. Çoğu zaman da anne babamızın öğütleriyle yoğrulup onların alışkanlığına ve ahlâkına yönelir; kimileri kalabalığın yargısıyla sürüklenir ve çoğunluğa en güzel görünen şeyleri en çok ister. Yine de bazıları ya bir tür mutlulukla ya da tabiatlarının iyiliğiyle, anne babalarının terbiyesi olmadan, hayatın doğru yolunu izlemişlerdir.
Nam quodHerculem Prodicus dicit, ut est apud Xenophontem, cum primum pubesceret, quod tempus a natura ad deligendum, quam quisque viam vivendi sit ingressurus, datum est, exisse in solitudinem atque ibi sedentem diu secum multumque dubitasse, cum duas cerneret vias, unam Voluptatis, alteram Virtutis, utram ingredi melius esset, hoc Herculi Iovis satu edito potuit fortasse contingere, nobis non item, qui imitamur, quos cuique visum est, atque ad eorum studia institutaque impellimur; plerumque autem parentium praeceptis imbuti ad eorum consuetudinem moremque deducimur; alii multitudinis iudicio feruntur, quaeque maiori parti pulcherrima videntur, ea maxime exoptant; non nulli tamen sive felicitate quadam sive bonitate naturae sine parentium disciplina rectam vitae secuti sunt viam.
1.119En nadir tür ise, ya zekâlarının üstün büyüklüğüyle, ya parlak bir öğrenim ve bilgiyle, ya da her ikisiyle donanmış olup hangi hayat yolunu izlemek istediklerini düşünmeye vakit de bulmuş olanlardır. Bu düşünmede bütün kararı her birinin kendi tabiatına göre ayarlamak gerekir. Çünkü yapılan her şeyde, yukarıda söylendiği gibi, neyin yakıştığını herkesin nasıl doğduğuna bakarak araştırıyorsak, bütün hayatı düzenlerken buna çok daha büyük bir özen gösterilmelidir ki hayatın sürekliliği boyunca kendimizle tutarlı kalabilelim ve hiçbir vazifede topallamayalım.
Illud autem maxime rarum genus est eorum, qui aut excellenti ingenii magnitudine aut praeclara eruditione atque doctrina aut utraque re ornati spatium etiam deliberandi habuerunt, quem potissimum vitae cursum sequi vellent; in qua deliberatione ad suam cuiusque naturam consilium est omne revocandum. Nam cum in omnibus, quae aguntur, ex eo, quo modo quisque natus est, ut supra dictum est, quid deceat, exquirimus, tum in tota vita constituenda multo est ei rei cura maior adhibenda, ut constare in perpetuitate vitae possimus nobismet ipsis nec in ullo officio claudicare.
1.120Bu konuda en büyük güç tabiatta, ondan sonra talihte olduğuna göre, hayat türünü seçerken her ikisini de hesaba katmak gerekir, ama tabiatı daha çok. Çünkü tabiat çok daha sağlam ve tutarlıdır; öyle ki bazen talih, adeta kendisi ölümlüymüş gibi, ölümsüz tabiatla savaşıyor görünür. O hâlde bütün hayat planını kendi kusursuz tabiatının türüne göre ayarlamış olan kişi tutarlılığını korusun (çünkü en çok yakışan budur), meğer ki hayat türünü seçerken yanıldığını anlamış olsun. Bu olursa (ki olabilir), ahlâkta ve yaşayışta bir değişiklik yapmak gerekir. Şartlar bu değişikliğe yardım ederse onu daha kolay ve daha rahat yaparız; etmezse yavaş yavaş ve adım adım yapılmalıdır; nitekim bilgeler de bize pek hoş gelmeyen ve pek onaylanmayan dostlukları birden kesip atmaktansa yavaş yavaş gevşetmenin daha yakışır olduğunu düşünürler.
Ad hanc autem rationem quoniam maximam vim natura habet, fortuna proximam, utriusque omnino habenda ratio est in deligendo genere vitae, sed naturae magis; multo enim et firmior est et constantior, ut fortuna non numquam tamquam ipsa mortalis cum immortali natura pugnare videatur. Qui igitur ad naturae suae non vitiosae genus consilium vivendi omne contulerit, is constantiam teneat (id enim maxime decet), nisi forte se intellexerit errasse in deligendo genere vitae. Quod si acciderit (potest autem accidere), facienda morum institutorumque mutatio est. Eam mutationem si tempora adiuvabunt, facilius commodiusque faciemus; sin minus, sensim erit pedetemptimque facienda, ut amicitias, quae minus delectent et minus probentur, magis decere censent sapientes sensim diluere quam repente praecidere.
1.121Hayat türü değiştirildiğinde, bunu iyi bir kararla yapmış görünmemiz için her yolla özen gösterilmelidir. Ama az önce ataları taklit etmek gerektiği söylendiğine göre, önce şu istisna konsun: kusurlar taklit edilmemelidir. Sonra, tabiat bazı şeyleri taklit etmeye elvermiyorsa (örneğin Paulus'un bu oğlunu evlat edinen önceki Africanus'un oğlu, sağlığının zayıflığı yüzünden babasına, babasının kendi babasına benzediği kadar benzeyemedi); eğer biri davaları savunamıyor, halkı toplantılarda sözüyle tutamıyor ya da savaş yapamıyorsa, yine de kendi elinde olan şeyleri, adaleti, söze bağlılığı, cömertliği, ölçülülüğü, itidali göstermelidir ki eksik olan şey ondan o kadar aranmasın. Babalardan çocuklara aktarılan en iyi miras ve her türlü ana babadan kalma servetten daha değerli olan şey, faziletin ve yapılan işlerin şanıdır; onu lekelemek dine ve ahlâka aykırı sayılmalıdır.
Commutato autem genere vitae omni ratione curandum est, ut id bono consilio fecisse videamur. Sed quoniam paulo ante dictum est imitandos esse maiores, primum illud exceptum sit, ne vitia sint imitanda, deinde si natura non feret, ut quaedam imitari posit (ut superioris filius Africani, qui hunc Paulo natum adoptavit, propter infirmitatem valetudinis non tam potuit patris similis esse, quam ille fuerat sui); si igitur non poterit sive causas defensitare sive populum contionibus tenere sive bella gerere, illa tamen praestare debebit, quae erunt in ipsius potestate, iustitiam, fidem, liberalitatem, modestiam, temperantiam, quo minus ab eo id, quod desit, requiratur. Optima autem hereditas a patribus traditur liberis omnique patrimonio praestantior gloria virtutis rerumque gestarum, cui dedecori esse nefas iudicandum est.
1.122Farklı yaşlara aynı vazifeler düşmediğine, gençlerin vazifeleri başka, yaşlılarınki başka olduğuna göre, bu ayrım hakkında da bir şey söylemek gerekir. Delikanlıya düşen, yaşça büyüklere saygı göstermek ve onların arasından kararına ve otoritesine dayanacağı en iyi ve en saygın kişileri seçmektir; çünkü gençlik çağının bilgisizliği yaşlıların basiretiyle kurulup yönetilmelidir. Bu yaş en çok şehvetlerden uzak tutulmalı, hem ruhun hem bedenin zahmet ve dayanıklılık içinde çalıştırılmalıdır ki hem savaştaki hem şehirdeki vazifelerde gayretleri canlı olsun. Ruhlarını dinlendirmek ve kendilerini eğlenceye vermek istediklerinde de ölçüsüzlükten sakınsınlar, utangaçlığı hatırlasınlar; yaşça büyükler bu tür şeylerde bile yanlarında bulunsun istemezlerse, bu daha kolay olacaktır.
Et quoniam officia non eadem disparibus aetatibus tribuuntur aliaque sunt iuvenum, alia seniorum, aliquid etiam de hac distinctione dicendum est. Est igitur adulescentis maiores natu vereri exque iis deligere optimos et probatissimos, quorum consilio atque auctoritate nitatur; ineuntis enim aetatis inscitia senum constituenda et regenda prudentia est. Maxime autem haec aetas a libidinibus arcenda est exercendaque in labore patientiaque et animi et corporis, ut eorum et in bellicis et in civilibus officiis vigeat industria. Atque etiam cum relaxare animos et dare se iucunditati volent, caveant intemperantiam, meminerint verecundiae, quod erit facilius, si ne in eius modi quidem rebus maiores natu nolent interesse.
1.123Yaşlıların ise beden zahmetleri azaltılmalı, ruh alıştırmaları hatta artırılmalı görünür; dostlarına, gençliğe ve en çok da devlete öğütleriyle ve basiretleriyle olabildiğince yardım etmeye çaba göstermelidirler. Yaşlılığın hiçbir şeyden, kendini gevşekliğe ve tembelliğe vermekten daha çok sakınması gerekmez. Lüks her yaşta çirkindir, ama yaşlılıkta en iğrençtir; buna bir de şehvetlerin ölçüsüzlüğü eklenirse kötülük iki katına çıkar: çünkü hem yaşlılığın kendisi rezil olur hem de gençlerin ölçüsüzlüğünü daha utanmaz kılar.
Senibus autem labores corporis minuendi, exercitationes animi etiam augendae videntur; danda vero opera, ut et amicos et iuventutem et maxime rem publicam consilio et prudentia quam plurimum adiuvent. Nihil autem magis cavendum est senectuti, quam ne languori se desidiaeque dedat; luxuria vero cum omni aetati turpis, tum senectuti foedissima est; sin autem etiam libidinum intemperantia accessit, duplex malum est, quod et ipsa senectus dedecus concipit et facit adulescentium impudentioren intemperantiarn.
1.124Memurların, özel kişilerin ve yabancıların vazifeleri hakkında konuşmak da konunun dışında değildir. Memurun kendine özgü görevi, şehrin kişiliğini taşıdığını, onun itibarını ve onurunu korumak, kanunları gözetmek, hakları dağıtmak ve bunların kendi sadakatine emanet edildiğini hatırlamak zorunda olduğunu anlamaktır. Özel kişinin ise vatandaşlarla hakkaniyetli ve eşit bir hukuk içinde yaşaması, ne boyun eğmiş ve aşağılanmış ne de kendini yükselten biri olması, ayrıca devlette sakin ve ahlâken güzel olan şeyleri istemesi gerekir; çünkü böyle birini iyi vatandaş saymayı ve öyle adlandırmayı âdet edinmişizdir.
Ac ne illud quidem alienum est, de magistratuum, de privatorum, de peregrinorum officiis dicere. Est igitur proprium munus magistratus intellegere se gerere personam civitatis debereque eius dignitatem et decus sustinere, servare leges, iura discribere, ea fidei suae commissa meminisse. Privatum autem oportet aequo et pari cum civibus iure vivere neque summissum et abiectum neque se efferentem, tum in re publica ea velle, quae tranquilla et honesta sint; talem enim solemus et sentire bonum civem et dicere.
1.125Yabancının ve yerleşik yabancının vazifesi ise kendi işinden başka bir şeyle uğraşmamak, başkası hakkında bir şey araştırmamak ve yabancı bir devlette hiç meraklılık etmemektir. Neyin yakıştığı, kişiliklere, şartlara, yaşlara neyin uygun olduğu araştırıldığında vazifeler aşağı yukarı böyle bulunacaktır. Ama her iş görmede ve her karar vermede tutarlılığı korumak kadar yakışan hiçbir şey yoktur.
Peregrini autem atque incolae officium est nihil praeter suum negotium agere, niihil de alio anquirere minimeque esse in aliena re publica curiosum. Ita fere officia reperientur, cum quaeretur, quid deceat, et quid aptum sit personis, temporibus, aetatibus. Nihil est autem, quod tam deceat, quam in omni re gerenda consilioque capiendo servare constantiam.
1.126Ama o yakışık bütün işlerde, sözlerde, nihayet bedenin hareketinde ve duruşunda görülür; üç şeyde yatar: güzellikte, düzende ve eyleme uygun süste. Bunları sözle anlatmak güçtür, ama anlaşılması yeterli olacaktır. Bu üçünde, birlikte ve aralarında yaşadığımız insanların beğenisini kazanma kaygısı da vardır; bu yüzden bu konular hakkında da birkaç şey söyleyelim. Her şeyden önce tabiatın kendisi bedenimizi büyük bir akılla düzenlemiş görünür: ahlâken güzel bir görünümün bulunduğu yüzümüzü ve öbür biçimimizi göz önüne koymuş, tabiatın zorunluluğu için verilmiş olup çirkin ve iğrenç bir görünüm taşıyacak beden kısımlarını ise örtüp gizlemiştir.
Sed quoniam decorum il!id in omnibus factis, dictis, in corporis denique motu et statu cernitur idque positum est in tribus rebus, formositate, ordine, ornatu ad actionem apto, difficilibus ad eloquendum, sed satis erit intellegi, in his autem tribus continetur cura etiam illa, ut probemur iis, quibuscum apud quosque vivamus, his quoque de rebus pauca dicantur. Principio corporis nostri magnam natura ipsa videtur habuisse rationem, quae formam nostram reliquamque figuram, in qua esset species honesta, eam posuit in promptu, quae partes autem corporis ad naturae necessitatem datae aspectum essent deformem habiturae atque foedum, eas contexit atque abdidit.
1.127İnsanların utangaçlığı tabiatın bu kadar özenli yapısını taklit etmiştir. Çünkü tabiatın gizlediği şeyleri aklı başında olan herkes gözlerden uzak tutar; zorunlu ihtiyaçlarını da olabildiğince gizli gidermeye çalışır. Kullanımı zorunlu olan beden kısımlarını ne kısımların kendilerini ne de kullanımlarını kendi adlarıyla anarlar; gizlice yapılması çirkin olmayan şeyi söylemek müstehcendir. Bu yüzden o şeyleri açıkça yapmak da, onlardan açık sözle söz etmek de edepsizlikten uzak değildir.
Hanc naturae tam diligentem fabricam imitata est hominum verecundia. Quae enim natura occultavit, eadem omnes, qui sana mente sunt, removent ab oculis ipsique necessitati dant operam ut quam occultissime pareant; quarumque partium corporis usus sunt necessarii, eas neque partes neque earum usus suis nominibus appellant; quodque facere turpe non est, modo occulte, id dicere obscenum est. Itaque nec actio rerum illarum aperta petulantia vacat nec orationis obscenitas.
1.128Ne Kiniklere ne de Kiniklere yakın Stoacılar olduysa onlara kulak vermek gerekir: çirkin olmayan şeyleri kelimelerde rezil saymamızı, çirkin olan şeyleri ise kendi adlarıyla anmamızı eleştirir ve alaya alırlar. Yol kesmek, dolandırmak, zina etmek gerçekte çirkindir, ama müstehcen olmadan söylenir; çocuk sahibi olmaya çalışmak gerçekte ahlâken güzeldir, ama adı müstehcendir. Aynı kişiler utangaçlığa karşı bu yönde daha pek çok şey tartışırlar. Biz ise tabiatı izleyelim ve gözlerin ve kulakların beğenisinden uzak olan her şeyden kaçalım; ayakta duruş ve yürüyüş, oturuş ve uzanış, yüz, gözler, ellerin hareketi o yakışığı korusun.
Nec vero audiendi sunt Cynici, aut si qui filerunt Stoici paene Cynici, qui reprehendunt et irrident, quod ea, quae turpia non sint, verbis flagitiosa ducamus, illa autem, quae turpia sint, nominibus appellemus suis. Latrocinari, fraudare, adulterare re turpe est, sed dicitur non obscene; liberis dare operam re honestum est, nomine obscenum; pluraque in ear sententiam ab eisdem contra verecundiam disputantur. Nos autem naturam sequamur et ab omni, quod abhorret ab oculorum auriumque approbatione, fugiamus; status incessus, sessio accubitio, vultus oculi manuum motus teneat illud decorum.
1.129Bunlarda en çok iki şeyden kaçınmak gerekir: kadınsı ya da yumuşak bir şeyden ve sert ya da kaba bir şeyden. Aktörlere ve hatiplere bunların yakışacağını, bize ise gevşeklik olacağını da kabul etmemeliyiz. Sahne sanatçılarının âdetinde eski bir terbiyeden gelen öyle büyük bir utangaçlık vardır ki kimse sahneye iç donu olmadan çıkmaz; çünkü bir rastlantıyla bedenlerinin bazı kısımları açılırsa yakışıksız biçimde görülmekten korkarlar. Bizim âdetimize göre ergenliğe ermiş oğullar babalarıyla, damatlar kayınpederleriyle yıkanmazlar. Bu türden bir utangaçlığı, hele tabiatın kendisi öğretmen ve rehber olduğuna göre, korumak gerekir.
Quibus in rebus duo maxime sunt fugienda, ne quid effeminatum aut molle et ne quid durum aut rusticum sit. Nec vero histrionibus oratoribusque concedendum est, ut iis haec apta sint, nobis dissoluta. Scaenicorum quidem mos tantam habet vetere disciplina verecundiam, ut in scaenam sine subligaculo prodeat nemo; verentur enim, ne, si quo casn evenerit, ut corporis partes quaedam aperiantur, aspiciantur non decore. Nostro quidem more cum parentibus puberes filii, cum soceris generi non lavantur. Retinenda igitur est huius generis verecundia, praesertim natura ipsa magistra et duce.
1.130Güzelliğin iki türü olduğuna, birinde zarafet, öbüründe heybet bulunduğuna göre, zarafeti kadına, heybeti erkeğe özgü saymalıyız. O hâlde görünüşten erkeğe layık olmayan her süs uzaklaştırılsın, buna benzer bir kusurdan jestlerde ve hareketlerde de sakınılsın. Çünkü güreşçilerin hareketleri çoğu zaman pek itici, bazı aktörlerin jestleri de saçmalıktan uzak değildir; her iki türde de doğru ve yalın olanlar övülür. Görünüşün heybeti rengin iyiliğiyle, renk de beden alıştırmalarıyla korunmalıdır. Ayrıca itici olmayan, fazla da özenti olmayan, yalnız kaba ve insanlık dışı bir ihmalden kaçınan bir temizlik gösterilmelidir. Giyimde de aynı ilke geçerlidir; bunda, çoğu şeyde olduğu gibi, orta yol en iyisidir.
Cum autem pulchritudinis duo genera sint, quorum in altero venustas sit, in altero dignitas, venustatem muliebrem ducere debemus, dignitatem virilem. Ergo et a forma removeatur omnis viro non dignus ornatus, et huic simile vitium in gestu motuque caveatur. Nam et palaestrici motus sunt saepe odiosiores, et histrionum non nulli gestus ineptiis non vacant, et in utroque genere quae sunt recta et simplicia, laudantur. Formae autem dignitas coloris bonitate tuenda est, color exercitationibus corporis. Adhibenda praeterea munditia est non odiosa neque exquisita nimis, tantum quae fugiat agrestem et inhumanam neglegentiam. Eadem ratio est habenda vestitus, in quo, sicut in plerisque rebus, mediocritas optima est.
1.131Yürüyüşte de ya tören alaylarında taşınan sedyelere benzeyecek kadar yumuşak bir ağırlıktan ya da acelede aşırı hızlardan sakınmak gerekir; bunlar olduğunda soluk hızlanır, yüz değişir, ağız çarpılır; bunlar da sebatın bulunmadığının güçlü bir işaretidir. Ama çok daha fazla, ruhun hareketlerinin tabiattan uzaklaşmaması için çabalamak gerekir; ruh hâllerine ve sarsıntılara düşmekten sakınırsak ve ruhlarımızı yakışığı korumaya dikkatle yöneltirsek bunu başaracağız.
Cavendum autem est, ne aut tarditatibus utamur in ingressu mollioribus, ut pomparum ferculis similes esse videamur, aut in festinationibus suscipiamus nimias celeritates, quae cum fiunt, anhelitus moventur, vultus mutantur, ora torquentur; ex quibus magna significatio fit non adesse constantiam. Sed multo etiam magis elaborandum est, ne animi motus a natura recedant; quod assequemur, si cavebimus, ne in perturbationes atque exanimationes incidamus, et si attentos animos ad decoris conservationem tenebimus.
1.132Ruhun hareketleri iki türlüdür: biri düşüncenin, öbürü isteğin hareketleri. Düşünce en çok hakikati araştırmakla uğraşır, istek ise eyleme iter. O hâlde düşünceyi olabildiğince iyi şeyler için kullanmaya, isteği de akla boyun eğer hâlde tutmaya özen göstermeliyiz. Sözün gücü büyük olduğuna ve iki türlü olduğuna, biri hitabet, öbürü sohbet olduğuna göre, hitabet mahkemelerdeki, halk toplantılarındaki, senatodaki tartışmalara bırakılsın; sohbet ise topluluklarda, tartışmalarda, yakın dostların buluşmalarında yer alsın, sofralara da eşlik etsin. Hitabetin kuralları retorikçilerdedir; sohbetin ise hiç kuralı yoktur, gerçi bunların da olup olamayacağını bilemem. Ama öğrenmek isteyenlerin hevesine göre hocalar bulunur; sohbet sanatını öğrenmek isteyen ise yoktur, her yer retorikçi kalabalığıyla doludur. Gerçi kelimelere ve düşüncelere ilişkin kurallar sohbet için de aynen geçerli olacaktır.
Motus autem animorum duplices sunt, alteri cogitationis, alteri appetitus; cogitatio in vero exquirendo maxime versatur, appetitus impellit ad agendum. Curandum est igitur, ut cogitatione ad res quam optimas utamur, appetitum rationi oboedientem praebeamus. Et quoniam magna vis orationis est, eaque duplex, altera contentionis, altera sermonis, contentio disceptationibus tribuatur iudiciorum, contionum, senatus, sermo in circulis, disputationibus, congressionibus familiarium versetur, sequatur etiam convivia. Contentionis praecepta rhetorum sunt, nulla sermonis, quamquam haud scio an possint haec quoque esse. Sed discentium studiis inveniuntur magistri, huic autem qui studeant, sunt nulli, rhetorum turba referta omnia; quamquam, quae verborum sententiarumque praecepta sunt, eadem ad sermonem pertinebunt.
1.133Sözün habercisi olarak sesimiz olduğuna, seste de iki şey aradığımıza, açık ve tatlı olmasına göre, ikisini de büsbütün tabiattan istemek gerekir; ama birini alıştırma geliştirir, öbürünü de toplu ve yumuşak konuşanları taklit etmek. Catulus'larda, onların harfleri seçkin bir yargıyla kullandıklarını düşündürecek hiçbir şey yoktu, gerçi okumuş insanlardı; ama başkaları da öyleydi. Yine de bunların Latinceyi en iyi kullandıkları düşünülürdü: sesleri tatlıydı, harfleri ne fazla vurgulanmış ne de yutulmuştu, böylece söyleyiş ne karanlık ne de yapmacıktı; sesleri zorlamasız, ne cansız ne de şarkı söyler gibiydi. Lucius Crassus'un konuşması daha zengin ve aynı ölçüde nükteliydi; ama Catulus'ların iyi konuşmasına dair kanaat daha az değildi. Baba Catulus'un kardeşi Caesar ise tuzlu nüktede ve şakada herkesi geçti; öyle ki mahkemedeki konuşma türünün kendisinde bile başkalarının hitabetini sohbet tarzıyla yendi. O hâlde her şeyde neyin yakıştığını araştırıyorsak, bütün bunlarda çabalamak gerekir.
Sed cum orationis indicem vocem habeamus, in voce autem duo sequamur, ut clara sit, ut suavis, utrumque omnino a natura petundum est, verum alterum exercitatio augebit, alterum imitatio presse loquentium et leniter. Nihil fuit in Catulis, ut eos exquisite iudicio putares uti litterarum, quamquam erant litterati; sed et alii; hi autem optime uti lingua Latina putabantur; sonus erat dulcis, litterae neque expressae neque oppressae, ne aut obscurum esset aut putidum, sine contentione vox nec languens nec canora. Uberior oratio L. Crassi nec minus faceta, sed bene loquendi de Catulis opinio non minor. Sale vero et facetiis Caesar, Catuli patris frater, vicit omnes, ut in illo ipso forensi genere dicendi contentiones aliorum sermone vinceret. In omnibus igitur his elaborandum est, si in omni re quid deceat exquirimus.
1.134Sokratesçilerin en çok öne çıktığı bu sohbet yumuşak ve hiç de inatçı olmayan bir sohbet olsun; içinde tatlı bir nükte bulunsun. Kendi mülküne girmiş gibi başkalarını dışlamasın; başka şeylerde olduğu gibi ortak sohbette de sıranın gözetilmesini hakkaniyetsiz saymasın. Her şeyden önce hangi konular hakkında konuştuğuna baksın: ciddi konularsa ciddiyet, şakacı konularsa nükte göstersin. En başta da sohbetin ahlâkta bir kusur bulunduğunu açığa vurmamasına dikkat etsin; bu en çok, orada bulunmayanları kötülemek için, ister alay yoluyla ister ciddi olarak, istekle iftira ve hakaret dolu sözler söylendiğinde olur.
Sit ergo hic sermo, in quo Socratici maxime excellunt, lenis minimeque pertinax, insit in eo lepos; nec vero, tamquam in possessionem suam venerit, excludat alios, sed cum reliquis in rebus, tum in sermone communi vicissitudinem non iniquam putet; ac videat in primis, quibus de rebus loquatur; si seriis, severitatem adhibeat, si iocosis, leporem; in primisque provideat, ne sermo vitium aliquod indicet inesse in moribus; quod maxime tum solet evenire, cum studiose de absentibus detrahendi causa aut per ridiculum aut severe maledice contumelioseque dicitur.
1.135Sohbetler çoğu zaman ya ev işleri, ya devlet işleri, ya da sanat uğraşları ve öğrenim hakkında yapılır. O hâlde konuşma başka şeylere sapmaya başlasa bile bunlara geri getirilmesine çalışmak gerekir; ama orada kim bulunuyorsa ona göre; çünkü aynı konulardan ne her zaman ne de aynı biçimde hoşlanırız. Sohbetin ne ölçüde hoşa gittiğine de dikkat etmek gerekir; başlamak için bir sebep olduğu gibi, bitirmek için de bir ölçü olmalıdır.
Habentur autem plerumque sermones aut de domesticis negotiis aut de re publica aut de artium studiis atque doctrina. Danda igitur opera est, ut, etiamsi aberrare ad alia coeperit, ad haec revocetur oratio, sed utcumque aderunt; neque enim isdem de rebus nec omni tempore nec similiter delectamur. Animadvertendum est etiam, quatenus sermo delectationem habeat, et, ut incipiendi ratio fuerit, ita sit desinendi modus.
1.136Hayatın bütününde ruh hâllerinden, yani akla boyun eğmeyen aşırı ruh hareketlerinden kaçınmamız ne kadar doğru bir öğütse, sohbet de bu tür hareketlerden uzak olmalıdır; öfke ortaya çıkmasın, bir arzu, tembellik, korkaklık ya da buna benzer bir şey görünmesin. En çok da sohbet ettiğimiz kişilere hem saygı gösterdiğimiz hem onları sevdiğimiz görünsün diye özen göstermek gerekir. Bazen zorunlu azarlamalar da olur; bunlarda belki sesi daha çok yükseltmek ve kelimelerde daha sert bir ağırlık kullanmak, hatta bunları öfkeli olarak yapıyormuş gibi görünmek gerekir. Ama dağlamaya ve kesmeye başvurur gibi bu tür azarlamaya da nadiren ve istemeyerek, başka hiçbir ilaç bulunmazsa ve ancak zorunlu olarak başvuracağız. Yine de öfke uzak dursun; çünkü öfkeyle hiçbir şey doğru, hiçbir şey düşünülerek yapılamaz.
Sed quo modo in omni vita rectissime praecipitur, ut perturbationes fugiamus, id est motus animi nimios rationi non optemperantes, sic eius modi motibus sermo debet vacare, ne aut ira exsistat aut cupiditas aliqua aut pigritia aut ignavia aut tale aliquid appareat, maximeque curandum est, ut eos, quibuscum sermonem conferemus, et vereri et diligere videamur. Obiurgationes etiam non numquam incidunt necessariae, in quibus utendum est fortasse et vocis contentione maiore et verborum gravitate acriore, id agendum etiam, ut ea facere videamur irati. Sed, ut ad urendum et secandum, sic ad hoc genus castigandi raro invitique veniemus nec umquam nisi necessario, si nulla reperietur alia medicina; sed tamen ira procul absit,cum qua nihil recte fieri, nihil considerate potest.
1.137Çoğu zaman yumuşak bir azarlamaya başvurmak mümkündür; ama ağırbaşlılık da eklensin ki sertlik gösterilsin, hakaret ise uzak tutulsun. Hatta azarlamanın taşıdığı acılığın bile azarlanan kişinin kendi iyiliği için üstlenildiği belli edilmelidir. En amansız düşmanlarla yapılan çekişmelerde de, kendimize layık olmayan sözler işitsek bile ağırbaşlılığı korumak, öfkeyi uzak tutmak doğrudur. Çünkü bir ruh hâliyle yapılan şeyler ne tutarlı biçimde yapılabilir ne de orada bulunanlarca onaylanır. Kendi kendini övmek, hele yalan şeylerle ve dinleyenlerin alayı eşliğinde "palavracı asker"i taklit etmek de çirkindir.
Magnam autem partem clementi castigatione licet uti, gravitate tamen adiuncta, ut severitas adhibeaturetcontumelia repellatur, atque etiam illud ipsum, quod acerbitatis habet obiurgatio, significandum est, ipsius id causa, qui obiurgetur, esse susceptum. Rectum est autem etiam in illis contentionibus, quae cum inimicissimis fiunt, etiamsi nobis indigna audiamus, tamen gravitatem retinere, iracundiam pellere. Quae enim cum aliqua perturbatione fiunt, ea nec constanter fieri possunt neque iis, qui adsunt, probari. Deforme etiam est de se ipsum praedicare falsa praesertim et cum irrisione audientium imitari militem gloriosum.
1.138Her şeyi ele aldığımıza, en azından almak istediğimize göre, makam sahibi ve önde gelen bir insanın evinin nasıl olması gerektiği hakkında da konuşmak gerekir. Evin gayesi kullanımdır; yapının planı buna uydurulmalı, ama rahatlığa ve itibara da özen gösterilmelidir. O aileden ilk konsül olan Gnaeus Octavius'un Palatinus'ta parlak ve itibar dolu bir ev yaptırmasının ona şeref getirdiğini öğrendik. Halk onu görmeye gelince, evin yeni bir adam olan sahibinin konsüllüğü için oy topladığı düşünülürdü. Scaurus bu evi yıktırıp kendi evine ek yaptı. Böylece biri evine ilk olarak konsüllüğü getirdi; öbürü ise, en büyük ve en ünlü bir adamın oğlu olduğu hâlde, birkaç kat büyütülmüş evine yalnız seçim yenilgisini değil, onursuzluğu ve felaketi de getirdi.
Et quoniam omnia persequimur, volumus quidem certe, dicendum est etiam, qualem hominis honorati et principis domum placeat esse, cuius finis est usus, ad quem accommodanda est aedificandi descriptio et tamen adhibenda commoditatis dignitatisque diligentia. Cn. Octavio, qui primus ex illa familia consul factus est, honori fuisse accepimus, quod praeclaram aedificasset in Palatio et plenam dignitatis domum; quae cum vulgo viseretur, suffragata domino, novo homini, ad consulatum putabatur; hanc Scaurus demolitus accessionem adiunxit aedibus. Itaque ille in suam domum consulatum primus attulit, hic, summi et clarissimi viri filius, in domum multiplicatam non repulsam solum rettulit, sed ignominiam etiam et calamitatem.
1.139Çünkü itibar evle süslenmelidir, ama tümüyle evden aranmamalıdır; ev sahibi evle değil, ev sahibiyle şereflenmelidir. Başka şeylerde yalnız kendini değil başkalarını da hesaba katmak gerektiği gibi, pek çok konuğun ağırlanacağı ve her türden insan kalabalığının kabul edileceği ünlü bir insanın evinde de genişliğe özen göstermek gerekir. Yoksa büyük bir ev, içinde ıssızlık varsa, hele bir zamanlar başka bir sahibi varken kalabalıkla dolup taşmaya alışmışsa, çoğu zaman sahibi için bir yüz karası olur. Çünkü yoldan geçenlerin şöyle demesi iç sıkıcıdır:
Ey eski ev, ne yazık ki ne kadar farklı bir sahip sana hükmediyor!
Bu zamanlarda bu, pek çok ev için söylenebilir.
Ornanda enim est dignitas domo, non ex domo tota quaerenda, nec domo dominus, sed domino domus honestanda est, et, ut in ceteris habenda ratio non sua solum, sed etiam aliorum, sic in domo clari hominis, in quam et hospites multi recipiendi et admittenda hominum cuiusque modi multitudo, adhibenda cura est laxitatis; aliter ampla domus dedecori saepe domino fit, si est in ea solitudo, et maxime, si aliquando alio domino solita est frequentari. Odiosum est enim, cum a praetereuntibus dicitur: O domus ántiqua, heu quam dispari domináre domino! quod quidem his temporibus in multis licet dicere.
1.140Ama, hele kendin yaptırıyorsan, masrafta ve görkemde ölçüyü aşmamaya dikkat etmelisin. Bu türde örnek olmakta da büyük bir kötülük vardır. Çünkü çoğu insan, özellikle bu konuda önde gelenlerin yaptıklarını hevesle taklit eder. Örneğin büyük bir adam olan Lucius Lucullus'un faziletini kim taklit etti? Ama köşklerinin görkemini ne çok kişi taklit etti! Bunlara elbette bir ölçü getirilmeli ve orta yola çekilmelidir. Aynı orta yol hayatın bütün kullanımına ve yaşayış tarzına da aktarılmalıdır. Ama bu konuda bu kadar.
Cavendum autem est, praesertim si ipse aedifices, ne extra modum sumptu et magnificentia prodeas; quo in genere multum mali etiam in exemplo est. Studiose enim plerique praesertim in hanc partem facta principum imitantur, ut L. Luculli, summi viri, virtutem quis? at quam multi villarum magnificentiam imitati! quarum quidem certe est adhibendus modus ad mediocritatemque revocandus. Eademque mediocritas ad omnem usum cultumque vitae transferenda est. Sed haec hactenus.
1.141Her eyleme girişirken üç şeye sarılmak gerekir: önce isteğin akla boyun eğmesine; vazifeleri korumak için bundan daha uygun bir şey yoktur. Sonra yapmak istediğimiz şeyin ne kadar büyük olduğuna dikkat edilmesine, ki işin gerektirdiğinden ne daha büyük ne daha küçük bir özen ve emek harcansın. Üçüncüsü, hür bir insana yaraşır görünüşe ve itibara ait şeylerin ölçülü olmasına dikkat etmemizdir. En iyi ölçü ise daha önce söz ettiğimiz yakışığın kendisini tutmak ve daha ileri gitmemektir. Ama bu üçünden en üstünü isteğin akla boyun eğmesidir.
In omni autem actione suscipienda tria sunt tenenda, primum ut appetitus rationi pareat, quo nihil est ad officia conservanda accommodatius, deinde ut animadvertatur, quanta illa res sit, quam efficere velimus, ut neve maior neve minor cura et opera suscipiatur, quam causa postulet. Tertium est, ut caveamus, ut ea, quae pertinent ad liberalem speciem et dignitatem, moderata sint. Modus autem est optimus decus ipsum tenere, de quo ante diximus, nec progredi longius. Horum tamen trium praestantissimum est appetitum optemperare rationi.
1.142Sırada işlerin düzeni ve zamanların uygunluğu hakkında konuşmak var. Bunlar Yunanlıların eutaksia dediği bilgide yer alır; ama bizim "ölçülülük" (modestia) diye çevirdiğimiz, içinde "ölçü" (modus) kelimesinin bulunduğu kavram değil; eutaksia düzenin korunması anlamına gelir. Biz de buna "ölçülülük" dersek, Stoacılar onu şöyle tarif eder: ölçülülük, yapılacak ya da söylenecek şeyleri yerli yerine koyma bilgisidir. Böylece düzenin ve yerleştirmenin anlamı aynı olacak gibi görünür; çünkü düzeni de şöyle tarif ederler: şeylerin uygun ve elverişli yerlere konması. Eylemin yerinin ise zamanın uygunluğu olduğunu söylerler; eylem için uygun zamana Yunancada eukairia, Latincede "fırsat" denir. Böylece, söylediğim gibi anladığımız bu ölçülülük, eylem için uygun zamanların elverişliliğinin bilgisi olur.
Deinceps de ordine rerum et de opportunitate temporum dicendum est. Haec autem scientia continentur ea, quam Graeci εὐταξίαν nominant, non hanc, quam interpretamur modestiam, quo in verbo modus inest, sed illa est εὐταξία, in qua intellegitur ordinis conservatio. Itaque, ut eandem nos modestiam appellemus, sic definitur a Stoicis, ut modestia sit scientia rerum earum, quae agentur aut dicentur, loco suo collocandarum. Ita videtur eadem vis ordinis et collocationis fore; nam et ordinem sic definiunt: compositionem rerum aptis et accommodatis locis; locum autem actionis opportunitatem temporis esse dicunt; tempus autem actionis opportunum Graece εὐκαιρία Latine appellatur occasio. Sic fit, ut modestia haec, quam ita interpretamur, ut dixi, scientia sit opportunitatis idoneorum ad agendum temporum.
1.143Ama bu, başta söz ettiğimiz basiretin tarifi de olabilir; oysa burada ölçülülüğü, itidali ve bunlara benzer faziletleri inceliyoruz. Bu yüzden basirete özgü olanlar yerinde söylendi; uzun zamandır üzerinde konuştuğumuz bu faziletlere ait olup utangaçlıkla ve birlikte yaşadığımız insanların beğenisiyle ilgili olanlar ise şimdi söylenmelidir.
Sed potest eadem esse prudentiae definitio, de qua principio diximus; hoc autem loco de moderatione et temperantia et harum similibus virtutibus quaerimus. Itaque, quae erant prudentiae propria, suo loco dicta sunt; quae autem harum virtutum, de quibus iam diu loquimur, quae pertinent ad verecundiam et ad eorum approbationem, quibuscum vivimus, nunc dicenda sunt.
1.144O hâlde eylemlerde öyle bir düzen gözetilmelidir ki, tutarlı bir konuşmada olduğu gibi hayatta da her şey birbirine uygun ve uyumlu olsun. Çünkü ciddi bir konuda sofraya yakışır ya da nazlı bir söz sokuşturmak çirkin ve çok kusurludur. Perikles iyi yaptı: komutanlıkta şair Sophokles'i meslektaş olarak bulunduruyordu; ortak vazifeleri hakkında konuşmak için buluşmuşlardı; tesadüfen güzel bir oğlan yanlarından geçti ve Sophokles "Ne güzel bir oğlan, Perikles!" deyince Perikles şöyle karşılık verdi: "Ama Sophokles, bir komutana yalnız ellerini değil gözlerini de uzak tutmak yakışır." Oysa Sophokles bu sözü atletlerin seçiminde söyleseydi haklı bir kınamadan uzak kalırdı. Yerin ve zamanın gücü bu kadar büyüktür. Aynı biçimde, bir dava görecek olan biri yolda ya da gezintide kendi kendine hazırlık yapsa ya da başka bir şeyi dikkatle düşünse kınanmaz; ama aynı şeyi bir sofrada yapsa, zamanı bilmediği için kaba görünür.
Talis est igitur ordo actionum adhibendus, ut, quem ad modum in oratione constanti, sic in vita omnia sint apta inter se et convenientia; turpe enimn valdeque vitiosum in re severa convivio digna aut delicatum aliquem inferre sermonem. Bene Pericles, cum haberet collegam in praetura Sophoclem poëtam iique de communi officio convenissent et casu formosus puer praeteriret dixissetque Sophocles: O puerum pulchrum, Pericle! At enim praetorem, Sophocle, decet non solum manus, sed etiam oculos abstinentes habere. Atqui hoc idem Sophocles si in athletarum probatione dixisset, iusta reprehensione caruisset. Tanta vis est et loci et temporis. Ut, si qui, cum causam sit acturus, in itinere aut in ambulatione secum ipse meditetur, aut si quid aliud attentius cogitet, non reprehendatur, at hoc idem si in convivio faciat, inhumanus videatur inscitia temporis.
1.145İnsanlıktan çok uzak olan şeyler, örneğin birinin forumda şarkı söylemesi ya da başka büyük bir sapkınlık kolayca göze çarpar ve pek uyarı ve öğüt gerektirmez. Ama küçük kusurlar gibi görünen ve pek çok kişinin fark edemeyeceği şeylerden daha özenle kaçınmak gerekir. Lir ya da flütlerde, ne kadar az uyumsuzluk olsa bile bunu bilen biri genellikle fark eder; aynı biçimde hayatta da bir uyumsuzluk olmamasına dikkat etmek gerekir, hatta çok daha fazla; çünkü eylemlerin ahengi seslerinkinden daha büyük ve daha iyidir.
Sed ea, quae multum ab humanitate discrepant, ut si qui in foro cantet, aut si qua est alia magna perversitas, facile apparet nec magnopere admonitionem et praecepta desiderat; quae autem parva videntur esse delicta neque a multis intellegi possunt, ab iis est diligentius declinandum. Ut in fidibus aut tibiis, quamvis paulum discrepent, tamen id a sciente animadverti solet, sic videndum est in vita ne forte quid diserepet, vel multo etiam magis, quo maior et melior actionum quam sonorum concentus est.
1.146Bu yüzden müzisyenlerin kulakları lirlerdeki en küçük şeyleri bile hissettiği gibi, biz de kusurların keskin ve özenli gözlemcileri olmak istersek, çoğu zaman küçük şeylerden büyük şeyler anlarız. Gözlerin bakışından, kaşların gevşemesinden ya da çatılmasından, hüzünden, neşeden, gülüşten, konuşmaktan, susmaktan, sesin yükselmesinden, alçalmasından ve buna benzer öbür şeylerden, bunlardan hangisinin uygun biçimde yapıldığına, hangisinin vazifeye ve tabiata aykırı düştüğüne kolayca karar veririz. Bu türde her birinin nasıl olduğuna başkalarına bakarak karar vermek de yararsız değildir; öyle ki onlarda yakışıksız bir şey varsa kendimiz ondan kaçınalım. Çünkü nedense başkalarında bir kusur olduğunda onu kendimizdekinden daha çok görürüz. Bu yüzden öğrenirken, hocaların düzeltmek için kusurlarını taklit ettiği öğrenciler en kolay düzelir.
Itaque, ut in fidibus musicorum aures vel minima sentiunt, sic nos, si acres ac diligentes esse volumus animadversores vitiorum, magna saepe intellegemus ex parvis. Ex oculorum optutu, superciliorum aut remissione aut contractione, ex maestitia, ex hilaritate, ex risu, ex locutione, ex reticentia, ex contentione vocis, ex summissione, ex ceteris similibus facile iudicabimus, quid eorum apte fiat, quid ab officio naturaque discrepet. Quo in genere non est incommodum, quale quidque eorum sit, ex aliis iudicare, ut, si quid dedeceat in illis, vitemus ipsi; fit enim nescio quo modo, ut magis in aliis cernamus quam in nobismet ipsis, si quid delinquitur. Itaque facillime corriguntur in discendo, quorum vitia imitantur emendandi causa magistri.
1.147Tereddüt doğuran şeyleri seçerken bilgili insanlara ya da tecrübeli kimselere başvurmak ve her vazife türü hakkında ne düşündüklerini sormak da konunun dışında değildir. Çünkü çoğunluk genellikle tabiatın kendisinin götürdüğü yere yönelir. Bunlarda yalnız herkesin ne söylediğine değil, ne düşündüğüne ve hangi sebeple öyle düşündüğüne de bakmak gerekir. Ressamlar, heykel yapanlar, hatta şairler de, pek çok kişinin kınadığı bir şey varsa düzeltilsin diye, eserlerinin halk tarafından incelenmesini isterler ve onda hata olan şeyi hem kendi kendilerine hem başkalarına sorarlar. Aynı biçimde pek çok şeyi başkalarının yargısına göre yapmalı ya da yapmamalı, değiştirmeli ve düzeltmeliyiz.
Nec vero alienum est ad ea eligenda, quae dubitationem afferunt, adhibere doctos homines vel etiam usu peritos et, quid iis de quoque officii genere placeat, exquirere. Maior enim pars eo fere deferri solet, quo a natura ipsa deducitur. In quibus videndum est, non modo quid quisque loquatur, sed etiam quid quisque sentiat atque etiam de qua causa quisque sentiat. Ut enim pictores et ii, qui signa fabricantur, et vero etiam poeitae suum quisque opus a vulgo considerari vult, ut, si quid reprehensum sit a pluribus, id corrigatur, iique et secum et ab aliis, quid in eo peccatum sit, exquirunt, sic aliorum iudicio permulta nobis et facienda et non facienda et mutanda et corrigenda sunt.
1.148Âdete ve şehrin kurumlarına göre yapılan şeyler hakkında ise hiçbir öğüt vermeye gerek yoktur; çünkü onlar zaten öğüttür. Kimse de Sokrates ya da Aristippos şehrin âdetine ve alışkanlığına aykırı bir şey yaptı ya da söyledi diye, aynı şeyin kendisine de serbest olduğunu düşünme yanılgısına kapılmamalıdır; onlar bu serbestliği büyük ve ilahî iyilikleri sayesinde elde ediyorlardı. Kiniklerin yolu ise tümüyle reddedilmelidir; çünkü o, utangaçlığa düşmandır; utangaçlık olmadan da hiçbir şey doğru, hiçbir şey ahlâken güzel olamaz.
Quae vero more agentur institutisque civilibus, de iis nihil est praecipiendum; illa enim ipsa praecepta sunt, nec quemquam hoc errore duci oportet, ut, si quid Socrates aut Aristippus contra rnorem consuetudinemque civilem fecerint locutive sint, idem sibi arbitretur licere; magnis illi et divinis bonis hanc licentiam assequebantur. Cynicorum vero ratio tota est eicienda; est enim inimica verecundiae, sine qua nihil rectum esse potest, nihil honestum.
1.149Hayatları ahlâken güzel ve büyük işlerde görülmüş, devlet hakkında iyi düşünen, ona iyi hizmet etmiş ya da etmekte olan kimselere, sanki bir makam ya da komutanlıkla donatılmışlar gibi saygı göstermeli ve değer vermeliyiz; yaşlılığa da çok değer vermeli, memurluk taşıyanlara yol vermeli, vatandaşla yabancı arasında ve yabancının kendisinde de, özel olarak mı resmî olarak mı geldiği arasında ayrım gözetmeliyiz. Kısacası, tek tek şeyleri ele almadan söyleyeyim: bütün insan soyunun ortak yakınlığını ve birliğini beslemeli, korumalı ve gözetmeliyiz.
Eos autem, quorum vita perspecta in rebus honestis atque magnis est, bene de re publica sentientes ac bene meritos aut merentes sic ut aliquo honore aut imperio affectos observare et colere debemus, tribuere etiam multum senectuti, cedere iis, qui magistratum habebunt, habere dilectum civis et peregrini in ipsoque peregrino, privatimne an publice venerit. Ad summam, ne agam de singulis, communem totius generis hominum conciliationem et consociationem colere, tueri, servare debemus.
1.150Zanaatler ve kazanç yolları hakkında, hangilerinin hür insana yaraşır, hangilerinin bayağı sayılması gerektiği konusunda aşağı yukarı şunları öğrendik. Önce, gümrükçülerinki, tefecilerinki gibi insanların nefretini üstüne çeken kazanç yolları onaylanmaz. Becerisi değil emeği satın alınan bütün ücretlilerin kazançları da hür insana yaraşmaz ve bayağıdır; çünkü onlarda ücretin kendisi bir kölelik bağıdır. Tüccarlardan hemen satmak için mal alanlar da bayağı sayılmalıdır; çünkü pek yalan söylemedikçe hiçbir kâr edemezler; yalandan da daha çirkin bir şey yoktur. Bütün zanaatkârlar da bayağı bir işle uğraşır; çünkü atölyenin hür bir insana yaraşır hiçbir yanı olamaz. Hazlara hizmet eden işler ise hiç onaylanmamalıdır: Terentius'un dediği gibi
balık tüccarları, kasaplar, aşçılar, kümes hayvanı besleyenler, balıkçılar;
istersen buna koku satıcılarını, dansçıları ve bütün zar oyunu takımını da ekle.
Iam de artificiis et quaestibus, qui liberales habendi, qui sordidi sint, haec fere accepimus. Primum improbantur ii quaestus, qui in odia hominum incurrunt, ut portitorum, ut faeneratorum. Illiberales autem et sordidi quaestus mercennariorum omnium, quorum operae, non quorum artes emuntur; est enim in illis ipsa merces auctoramentum servitutis. Sordidi etiam putandi, qui mercantur a mercatoribus, quod statim vendant; nihil enim proficiant, nisi admodum mentiantur; nec vero est quicquam turpius vanitate. Opificesque omnes in sordida arte versantur; nec enim quicquam ingenuum habere potest officina. Minimeque artes eae probandae, quae ministrae sunt voluptatum: Cetárii, lanií, coqui, fartóres, piscatóres, ut ait Terentius; adde hue, si placet, unguentarios, saltatores totumque ludum talarium.
1.151İçinde daha büyük bir basiret bulunan ya da sıradan olmayan bir faydanın arandığı sanatlar ise, hekimlik, mimarlık, ahlâken güzel şeylerin öğretimi gibi, sınıflarına uygun düştükleri kimseler için ahlâken güzeldir. Ticaret ise küçükse bayağı sayılmalıdır; ama büyük ve bolsa, her yerden çok şey getiriyor ve bunları yalan söylemeden pek çok kişiye dağıtıyorsa, pek kınanmamalıdır; hatta kazançla doyduktan, daha doğrusu yetindikten sonra, çoğu zaman açık denizden limana döndüğü gibi, limandan da tarlalara ve mülklere çekilmişse, haklı olarak övülebilir görünür. Ama bir şey kazanılan bütün işler içinde hiçbiri tarımdan daha iyi, daha verimli, daha tatlı, hür bir insana daha layık değildir. Bu konuda Yaşlı Cato'da yeterince çok şey söylediğimiz için, bu konuya ait olanları oradan alırsın.
Quibus autem artibus aut prudentia maior inest aut non mediocris utilitas quaeritur, ut medicina, ut architectura, ut doctrina rerum honestarum, eae sunt iis, quorum ordini conveniunt, honestae. Mercatura autem, si tenuis est. sordida putanda est; sin magna et copiosa, multa undique apportans multisque sine vanitate impertiens, non est admodum vituperanda, atque etiam, si satiata quaestu vel contenta potius, ut saepe ex alto in portum, ex ipso portu se in agros possessionesque contulit, videtur iure optimo posse laudari. Omnium autem rerum, ex quibus aliquid acquiritur, nihil est agri cultura melius, nihil uberius, nihil dulcius, nihil homine libero dignius; de qua quoniam in Catone Maiore satis multa diximus, illim assumes, quae ad hunc locum pertinebunt.
1.152Vazifelerin ahlâkî güzelliğin kısımlarından nasıl çıkarıldığı yeterince açıklanmış görünüyor. Ama ahlâken güzel olan şeylerin kendileri arasında da, iki ahlâken güzel şeyden hangisinin daha güzel olduğu konusunda çoğu zaman bir çatışma ve karşılaştırma çıkabilir; bu konu Panaitios tarafından atlanmıştır. Çünkü bütün ahlâkî güzellik dört kısımdan doğduğuna göre, ki biri bilgiye, ikincisi ortaklığa, üçüncüsü yüce gönüllülüğe, dördüncüsü ölçülülüğe aittir, vazife seçilirken bunların çoğu zaman birbiriyle karşılaştırılması zorunludur.
Sed ab iis partibus, quae sunt honestatis, quem ad modum officia ducerentur, satis expositum videtur. Eorum autem ipsorum, quae honesta sunt, potest incidere saepe contentio et comparatio, de duobus honestis utrum honestius, qui locus a Panaetio est praetermissus. Nam cum omnis honestas manet a partibus quattuor, quarum una sit cognitionis, altera communitatis, tertia magnanimitatis, quarta moderationis, haec in deligendo officio saepe inter se comparentur necesse est.
1.153O hâlde ortaklıktan çıkarılan vazifelerin bilgiden çıkarılanlardan tabiata daha uygun olduğu kanaatindeyim. Bu şu kanıtla doğrulanabilir: bilgeye öyle bir hayat nasip olsa ki her şey bol bol akıp gelirken bilinmeye değer bütün şeyleri en büyük bir boş zaman içinde kendi kendine düşünüp seyretsin; yine de, hiçbir insan göremeyecek kadar büyük bir yalnızlık içinde olursa hayattan ayrılır. Bütün faziletlerin başı, Yunanlıların sophia dediği o bilgeliktir. Yunanlıların phronēsis dediği basireti ise başka bir şey olarak anlarız: o istenecek ve kaçınılacak şeylerin bilgisidir. Başı dediğim o bilgelik ise ilahî ve insanî şeylerin bilgisidir; tanrıların ve insanların ortaklığı ve aralarındaki topluluk da onda yer alır. Bilgelik en büyük fazilet olduğuna göre, ki elbette öyledir, ortaklıktan çıkarılan vazifenin en büyük vazife olması zorunludur. Çünkü tabiatın bilgisi ve seyri, ardından hiçbir eylem gelmezse, bir bakıma sakat ve yarım kalır. O eylem de en çok insanların çıkarlarını korumada görülür; o hâlde insan soyunun topluluğuyla ilgilidir. Demek ki bu, bilgiye tercih edilmelidir.
Placet igitur aptiora esse naturae ea officia, quae ex communitate, quam ea, quae ex cognitione ducantur, idque hoc argumento confirmari potest, quod, si contigerit ea vita sapienti, ut omnium rerum affluentibus copiis omnia, quae cognitione digna sint, summo otio secum ipse consideret et contempletur, tamen, si solitudo tanta sit, ut hominem videre non possit, excedat e vita. Princepsque omnium virtutum illa sapientia, quam σοφίαν Graeci vocant—prudentiam enim, quam Graeci φρόνησιν dicunt, aliam quandam intellegimus, quae est rerum expetendarum fugiendarumque scientia; illa autem sapientia, quam principem dixi, rerum est divinarum et humanarum scientia, in qua continetur deorum et hominum communitas et societas inter ipsos; ea si maxima est, ut est certe, necesse est, quod a communitate ducatur officium, id esse maximum. Etenim cognitio contemplatioque naturae manca quodam modo atque inchoata sit, si nulla actio rerum consequatur. Ea autem actio in hominum commodis tuendis maxime cernitur; pertinet igitur ad societatem generis humani; ergo haec cognition anteponenda est.
1.154En iyi insanlar da bunu bizzat davranışlarıyla gösterir ve hükme bağlar. Çünkü kim şeylerin tabiatını incelemeye ve bilmeye o kadar düşkündür ki, bilinmeye en değer şeylerle uğraşıp onları seyrederken vatanının birdenbire bir tehlikeye ve buhrana düştüğü haberi gelse, ona yardım edip destek olabilecekken bütün bunları bırakıp atmasın? Yıldızları sayabileceğini ya da evrenin büyüklüğünü ölçebileceğini düşünse bile. Anne babasının ya da bir dostunun işinde veya tehlikesinde de aynı şeyi yapacaktır.
Atque id optimus quisque re ipsa ostencit et iudicat. Quis enim est tam cupidus in perspicienda cognoscendaque rerum natura, ut, si ei tractanti contemplantique res cognitione dignissimas subito sit allatum periculum discrimenque patriae, cui subvenire opitularique possit, non illa omnia relinquat atque abiciat, etiamsi dinumerare se stellas aut metiri mundi magnitudinem posse arbitretur? atque hoc idem in parentis, in amici re aut periculo fecerit.
1.155Bundan anlaşılır ki ilmin uğraşlarına ve vazifelerine, insanların faydasıyla ilgili olan adalet vazifeleri tercih edilmelidir; insan için hiçbir şey bundan daha önemli olmamalıdır. Bütün uğraşları ve hayatları şeylerin bilgisi içinde geçmiş olanlar da insanların faydalarını ve çıkarlarını artırmaktan geri durmamışlardır. Çünkü daha iyi vatandaşlar olsunlar ve devletlerine daha yararlı olsunlar diye pek çok kişiyi yetiştirdiler: Pythagorasçı Lysis Thebaili Epameinondas'ı, Platon Syrakusalı Dion'u yetiştirdi; pek çokları da pek çoklarını. Biz de devlete ne katkıda bulunduysak, eğer bir katkımız olduysa, ona hocalarla ve öğrenimle donanıp süslenmiş olarak yaklaştık.
Quibus rebus intellegitur studiis officiisque scientiae praeponenda esse officia iustitiae, quae pertinent ad hominum utilitatem,qua nihil homini esse debet antiquius. Atque illi, quorum studia vitaque omnis in rerum cognitione versata est, tamen ab augendis hominum utilitatibus et commodis non recesserunt; nam et erudiverunt multos, quo meliores cives utilioresque rebus suis publicis essent, ut Thebanum Epaminondam Lysis Pythagoreus, Syracosium Dionem Plato multique multos, nosque ipsi, quicquid ad rem publicam attulimus, si modo aliquid attulimus, a doctoribus atque doctrina instructi ad eam et ornati accessimus.
1.156Onlar yalnız hayattayken ve yanlarında bulunurken öğrenmeye hevesli olanları yetiştirip öğretmekle kalmazlar; aynı şeyi ölümlerinden sonra da yazılı eserleriyle başarırlar. Çünkü kanunlarla, ahlâkla, devletin düzeniyle ilgili hiçbir konuyu atlamamışlardır; öyle ki boş zamanlarını bizim işlerimize vermiş görünürler. Böylece kendilerini öğrenim uğraşlarına ve bilgeliğe vermiş olanlar bile basiretlerini ve anlayışlarını en çok insanların faydasına sunarlar. Bu sebeple de, basiretli olmak şartıyla, bol bir söyleyişle konuşmak, belagat olmadan en keskin biçimde düşünmekten daha iyidir; çünkü düşünce kendi içine döner, belagat ise ortaklıkla bağlı olduğumuz kimseleri kucaklar.
Neque solum vivi atque praesentes studiosos discendi erudiunt atque docent, sed hoc idem etiam post mortem monumentis litterarum assequuntur. Nec enim locus ullus est praetermissus ab iis, qui ad leges, qui ad mores, qui ad disciplinam rei publicae pertineret, ut otium suum ad nostrum negotium contulisse videantur. Ita illi ipsi doctrinae studiis et sapientiae dediti ad hominum utilitatem suam prudentiam intellegentiamque potissimum conferunt; ob eamque etiam causam eloqui copiose, modo prudenter, melius est quam vel acutissime sine eloquentia cogitare, quod cogitatio in se ipsa vertitur, eloquentia complectitur eos, quibuscum communitate iuncti sumus.
1.157Arı sürüleri petek yapmak için toplanmazlar, tabiatça toplu yaşayan canlılar oldukları için petek yaparlar; aynı biçimde, hatta çok daha fazla, tabiatça bir araya gelmiş olan insanlar da eylemde ve düşüncede ustalıklarını gösterirler. Bu yüzden, insanları korumaktan, yani insan soyunun topluluğundan oluşan fazilet şeylerin bilgisine eşlik etmezse, bilgi yalnız başına dolaşan ve kuru bir bilgi gibi görünür; aynı biçimde ruh büyüklüğü de insan ortaklığından ve birliğinden uzak kalırsa bir tür yabanilik ve vahşet olur. Böylece insanların birliği ve ortaklığı bilgi hevesine üstün gelir.
Atque ut apium examina non fingendorum favorum causa congregantur, sed, cum congregabilia natura sint, fingunt favos, sic homines, ac multo etiam magis, natura congregati adhibent agendi cogitandique sollertiam. Itaque, nisi ea virtus, quae constat ex hominibus tuendis, id est ex societate generis humani, attingat cognitionem rerum, solivaga cognitio et ieiuna videatur, itemque magnitudo animi remota communitate coniunctioneque humana feritas sit quaedam et immanitas. Ita fit, ut vincat cognitionis studium consociatio hominum atque communitas.
1.158Bazılarının söylediği şey de doğru değildir: tabiatın istediği şeyleri başkaları olmadan elde edip gerçekleştiremediğimiz için, hayatın zorunluluğu yüzünden insanlarla ortaklık ve topluluk kurulduğunu söylerler; eğer geçimimize ve yaşayışımıza ait her şey, dedikleri gibi, adeta sihirli bir değnekle bize sağlansaydı, en iyi yetenekli olan herkes bütün işleri bırakıp kendini tümüyle bilgiye ve ilme verirdi. Öyle değildir; çünkü o zaman da yalnızlıktan kaçar, uğraşına bir ortak arar, kâh öğretmek kâh öğrenmek, kâh dinlemek kâh konuşmak isterdi. O hâlde insanların birliğini ve topluluğunu korumaya yarayan her vazife, bilgi ve ilimden ibaret olan vazifeye tercih edilmelidir.
Nec verum est, quod dicitur a quibusdam, propter necessitatem vitae, quod ea, quae natura desideraret, consequi sine aliis atque efficere non possemus, idcirco initam esse cum hominibus communitatem et societatem; quodsi omnia nobis, quae ad victum cultumque pertinent, quasi virgula divina, ut aiunt, suppeditarentur, tum optimo quisque ingenio negotiis omnibus omissis totum se in cognitione et scientia collocaret. Non est ita; nam et solitudinem fugeret et socium studii quaereret, tum docere tum discere vellet, tum audire tum dicere. Ergo omne officium, quod ad coniunctionem hominum et ad societatem tuendam valet, anteponendum est illi officio, quod cognitione et scientia continetur.
1.159Belki şu da sorulabilir: tabiata en uygun olan bu ortaklık ölçülülüğe ve itidale de her zaman tercih edilmeli midir? Bence hayır. Çünkü bazı şeyler kısmen o kadar iğrenç, kısmen o kadar rezildir ki bilge vatanını kurtarmak için bile onları yapmaz. Poseidonios bunlardan pek çoğunu derlemiştir; ama bazıları o kadar iğrenç, o kadar müstehcendir ki söylenmeleri bile çirkin görünür. O hâlde bilge bunları devlet uğruna üstlenmeyecek, devlet de kendisi için bunların üstlenilmesini istemeyecektir. Ama durum şu bakımdan daha iyidir: bilgenin bunlardan birini yapmasının devletin yararına olacağı bir zaman gelemez.
Illud forsitan quaerendum sit, num haec communitas, quae maxime est apta naturae, sit etiam moderationi modestiaeque semper anteponenda. Non placet; sunt enim quaedam partim ita foeda, partim ita flagitiosa, ut ea ne conservandae quidem patriae causa sapiens facturus sit. Ea Posidonius collegit permulta, sed ita taetra quaedam, ita obscena, ut dictu quoque videantur turpia. Haec igitur non suscipiet rei publicae causa, ne res publica quidem pro se suscipi volet. Sed hoc commodius se res habet, quod non potest accidere tempus, ut intersit rei publicae quicquam illorum facere sapientem.
1.160Bu yüzden şu sonuç çıkmış olsun: vazifeleri seçerken, insanların topluluğuna dayanan vazife türü üstündür. Bu konuda bu kadar. Çünkü konu öyle açılmıştır ki vazifeyi araştırırken neyin neye tercih edilmesi gerektiğini görmek güç değildir. Ortaklığın kendisinde de vazifelerin dereceleri vardır; bunlardan neyin kime öncelikle borçlu olunduğu anlaşılabilir: birinci vazifeler ölümsüz tanrılara, ikincileri vatana, üçüncüleri anne babaya, sonra derece derece öbürlerine borçludur.
Quare hoc quidem effectum sit, in officiis deligendis id genus officiorum excellere, quod teneatur hominum societate. Atque haec quidem hactenus. Patefactus enim locus est ipse, ut non difficile sit in exquirendo officio, quid cuique sit praeponendum, videre. In ipsa autem communitate sunt gradus officiorum, ex quibus, quid cuique praestet, intellegi possit, ut prima dis immortalibus, secunda patriae, tertia parentibus, deinceps gradatim reliquis debeantur.
1.161Kısaca tartışılan bu şeylerden anlaşılabilir ki insanlar yalnız bir şeyin ahlâken güzel mi çirkin mi olduğundan değil, önlerine ahlâken güzel iki şey konduğunda hangisinin daha güzel olduğundan da şüphe etmeyi âdet edinmişlerdir. Bu konu, yukarıda söylediğim gibi, Panaitios tarafından atlanmıştır. Ama şimdi geri kalanlara geçelim.
Quibus ex rebus breviter disputatis intellegi potest non solum id homines solere dubitare, honestumne an turpe sit, sed etiam duobus propositis honestis utrum honestius sit. Hie locus a Panaetio est, ut supra dixi, praetermissus. Sed iam ad reliqua pergamus.