II. Kitap
2.1Sevgili oğlum Marcus, vazifelerin ahlâkî güzellikten ve her türlü faziletten nasıl türetildiğini önceki kitapta yeterince açıkladığımı sanıyorum. Sırada, hayatın bakımıyla, insanların kullandığı şeylere sahip olma imkânıyla, güçle ve servetle ilgili vazife türlerini ele almak var. Bunlardan söz etmeye girişmeden önce kendi tutumum ve yargım hakkında birkaç şey söyleyeyim.
Quem ad modum officia ducerentur ab honestate, Marce fili, atque ab omni genere virtutis, satis explicatum arbitror libro superiore. Sequitur, ut haec officiorum genera persequar, quae pertinent ad vitae cultum et ad earum rerum, quibus utuntur homines, facultatem, ad opes, ad copias. De quibus dicere aggrediar, si pauca prius de instituto ac de iudicio meo dixero.
2.2Kitaplarım pek çok kimseyi yalnız okumaya değil, yazmaya da heveslendirdi; yine de bazen korkuyorum: kimi iyi insanlar felsefe adından hoşlanmıyor ve benim ona bu kadar emek ve zaman ayırmama şaşıyor olabilirler.
Ben ise devlet, kendisini emanet ettiği kişilerin elinde yönetildiği sürece bütün kaygılarımı ve düşüncelerimi ona yöneltiyordum. Ama her şey tek bir adamın tahakkümü altına girince, ne düşünceye ne de söz sahibi olmaya bir yer kaldı; sonunda devleti korumada yoldaşım olan o büyük adamları da yitirdim. O zaman ne kendimi, direnmeseydim beni tüketecek olan kederlere bıraktım, ne de bilgili bir insana yakışmayan zevklere.
Quamquam enim libri nostri complures non modo ad legendi, sed etiam ad scribendi studium excitaverunt, tamen interdum vereor, ne quibusdam bonis viris philosophiae nomen sit invisum mirenturque in ea tantum me operae et temporis ponere. Ego autem, quam diu res publica per eos gerebatur, quibus se ipsa commiserat, omnis meas curas cogitationesque in eam conferebam; cum autem dominatu unius omnia tenerentur neque esset usquam consilio aut auctoritati locus, socios denique tuendae rei publicae, summos viros, amisissem, nec me angoribus dedidi, quibus essem confectus, nisi iis restitissem, nec rursum indignis homine docto voluptatibus.
2.3Keşke devlet başladığı düzende kalsaydı da işleri değiştirmekten çok altüst etmeye hevesli adamların eline düşmeseydi! O zaman önce, devlet ayaktayken yaptığımız gibi, yazmaktan çok iş görmeye emek verirdik; sonra yazılara da şimdiki konuları değil, sık sık yaptığımız gibi kendi söylevlerimizi geçirirdik. Ama bütün kaygımın, düşüncemin ve emeğimin harcandığı devlet büsbütün ortadan kalkınca, mahkemede ve senatoda yankılanan o yazılar da elbette sustu.
Atque utinam res publica stetisset, quo coeperat, statu nec in homines non tam commutandarum quam evertendarum rerum cupidos incidisset! Primum enim, ut stante re publica facere solebamus, in agendo plus quam in scribendo operae poneremus, deinde ipsis scriptis non ea, quae nunc, sed actiones nostras mandaremus, ut saepe fecimus. Cum autem res publica, in qua omnis mea cura, cogitatio, opera poni solebat, nulla esset omnino, illae scilicet litterae conticuerunt forenses et senatoriae.
2.4Zihnim hiçbir şey yapmadan duramadığına göre, gençliğimin başından beri bu çalışmalarla uğraşmış biri olarak, kendimi felsefeye verirsem sıkıntılarımı en şerefli biçimde üzerimden atabileceğimi düşündüm. Gençken öğrenmek için ona epey zaman ayırmıştım; ama makamların peşine düşüp kendimi bütünüyle devlete verdikten sonra, felsefeye ancak dostlarımın ve devletin işlerinden artakalan zaman kadar yer kalıyordu; o da tamamen okumaya gidiyordu, yazmaya vakit yoktu.
Nihil agere autem cum animus non posset, in his studiis ab initio versatus aetatis existimavi honestissime molestias posse deponi, si me ad philosophiam rettulissem. Cui cum multum adulescens discendi causa temporis tribuissem, posteaquam honoribus inservire coepi meque totum rei publicae tradidi, tantum erat philosophiae loci, quantum superfuerat amicorum et rei publicae temporibus; id autem omne consumebatur in legendo, scribendi otium non erat.
2.5Demek ki en büyük felaketlerin ortasında şu iyiliği elde etmiş görünüyoruz: insanlarımızın yeterince bilmediği, oysa bilinmeye son derece değer şeyleri yazıya geçirdik. Tanrı aşkına, bilgelikten daha çok arzu edilecek, daha üstün, insan için daha iyi, insana daha layık ne vardır? Onu arayanlara filozof denir; felsefe de, kelimeyi çevirmek istersen, bilgelik sevgisinden başka bir şey değildir. Bilgelik ise eski filozofların tarif ettiği gibi, ilâhî ve insanî şeylerin ve bu şeyleri bir arada tutan sebeplerin ilmidir. Bunun peşine düşmeyi kınayan biri, doğrusu, neyi övülmeye değer bulduğunu anlamıyorum.
Maximis igitur in malis hoc tamen boni assecuti videmur, ut ea litteris mandaremus, quae nec erant satis nota nostris et erant cognitione dignissima. Quid enim est, per deos, optabilius sapientia, quid praestantius, quid homini melius, quid homine dignius? Hanc igitur qui expetunt, philosophi nominantur, nec quicquam aliud est philosophia, si interpretari velis, praeter studium sapientiae. Sapientia autem est, ut a veteribus philosophis definitum est, rerum divinarum et humanarum causarumque, quibus eae res continentur, scientia; cuius studium qui vituperat, haud sane intellego, quidnam sit, quod laudandum putet.
2.6Çünkü ister zihnin eğlencesi ve kaygılardan dinlenmesi aransın, bu, iyi ve mutlu yaşamaya yönelen ve ona yarayan bir şeyi durmadan araştıranların uğraşıyla nasıl karşılaştırılabilir? İster tutarlılığın ve faziletin yolu aransın, onlara ulaştıran sanat ya budur ya da hiç yoktur. En küçük işler bile sanatsız olmazken en büyük işlerin bir sanatı olmadığını söylemek, düşünmeden konuşan ve en büyük meselelerde yanılan insanların işidir. Faziletin bir öğretimi varsa, bu öğrenme türünden ayrıldıktan sonra onu nerede arayacaksın?
Ama bunlar, felsefeye çağırırken daha titizlikle tartışılır; ben de bunu başka bir kitabımda yaptım. Şu anda yalnız, devletteki görevlerimden yoksun kalınca neden en çok bu uğraşa yöneldiğimi açıklamam gerekiyordu.
Nam sive oblectatio quaeritur animi requiesque curarum, quae conferri cum eorum studiis potest, qui semper aliquid anquirunt, quod spectet et valeat ad bene beateque vivendum? sive ratio constantiae virtutisque ducitur, aut haec ars est aut nulla omnino, per quam eas assequamur. Nullam dicere maximarum rerum artem esse, cum minimarum sine arte nulla sit, hominum est parum considerate loquentium atque in maximis rebus errantium. Si autem est aliqua disciplina virtutis, ubi ea quaeretur, cum ab hoc discendi genere discesseris? Sed haec, cum ad philosophiam cohortamur, accuratius disputari solent, quod alio quodam libro fecimus; hoc autem tempore tantum nobis declarandum fuit, cur orbati rei publicae muneribus ad hoc nos studium potissimum contulissemus.
2.7Bana bir itiraz da yöneltiliyor, hem de bilgili ve kültürlü kimselerden: hiçbir şeyin kavranamayacağını söyleyip yine de başka konularda tartışmayı âdet edinen ve şu anda vazife öğütlerini ele alan biri olarak tutarlı davranıyor muyuz? Keşke görüşümüzü yeterince bilselerdi. Biz zihni yanılgı içinde dolaşan, neyi izleyeceğini hiçbir zaman bilmeyen insanlardan değiliz. Tartışmanın, hatta yaşamanın ölçüsü ortadan kalkarsa bu nasıl bir zihin, daha doğrusu nasıl bir hayat olurdu? Öbürleri bazı şeylerin kesin, bazılarının belirsiz olduğunu söylüyorsa, biz onlardan ayrılarak bazı şeylerin inandırıcı, bazılarının inandırıcı olmadığını söylüyoruz.
Occurritur autem nobis, et quidem a doctis et eruditis quaerentibus, satisne constanter facere videamur, qui, cum percipi nihil posse dicamus, tamen et aliis de rebus disserere soleamus et hoc ipso tempore praecepta officii persequamur. Quibus vellem satis cognita esset nostra sententia. Non enim sumus ii, quorum vagetur animus errore nec habeat umquam, quid sequatur. Quae enim esset ista mens vel quae vita potius non modo disputandi, sed etiam vivendi ratione sublata? Nos autem, ut ceteri alia certa, alia incerta esse dicunt, sic ab his dissentientes alia probabilia, contra alia dicimus.
2.8Öyleyse bana inandırıcı görünenleri izlememe, görünmeyenleri reddetmeme, kesin hüküm vermenin kibrinden kaçınıp bilgelikle en çok çatışan düşüncesizlikten uzak durmama ne engel olabilir? Okulumuzun her şeyin aleyhine tartışması da bundandır: iki taraftan da delillerin çarpışması olmasaydı, inandırıcı olanın kendisi ortaya çıkamazdı.
Ama bunlar Academica'mda, sanırım yeterince özenle açıklandı. Sevgili Cicero'm, sen Kratippos'un yol göstericiliğinde, o parlak öğretileri doğuranlara son derece benzeyen bir hocayla, en eski ve en soylu felsefenin içindesin; yine de sizinkine komşu olan bizim bu öğretimizi bilmemeni istemedim.
Ama artık konumuza geçelim.
Quid est igitur, quod me impediat ea, quae probabilia mihi videantur, sequi, quae contra, improbare atque affirmandi arrogantiam vitantem fugere temeritatem, quae a sapientia dissidet plurimum? Contra autem omnia disputatur a nostris, quod hoc ipsum probabile elucere non posset, nisi ex utraque parte causarum esset facta contentio. Sed haec explanata sunt in Academicis nostris satis, ut arbitror, diligenter. Tibi autem, mi Cicero, quamquam in antiquissima nobilissimaque philosophia Cratippo auctore versaris iis simillimo, qui ista praeclara pepererunt, tamen haec nostra finitima vestris ignota esse nolui. Sed iam ad instituta pergamus.
2.9Vazifeyi incelemek için beş yol önermiştik: ikisi şerefle ve ahlâkî güzellikle, ikisi hayatın rahatlıklarıyla, servetle, güçle, imkânlarla ilgiliydi; beşincisi de söylediğim şeyler birbiriyle çatışır göründüğünde seçim yapmakla. Ahlâkî güzellik kısmı tamamlandı; onu en iyi şekilde bilmeni isterim.
Şimdi ele aldığımız ise faydalı denen şeyin ta kendisidir. Bu kelimede kullanım yoldan çıkıp saptı ve yavaş yavaş, ahlâkî güzelliği faydadan ayırarak faydalı olmayan ahlâken güzel bir şeyin ve ahlâken güzel olmayan faydalı bir şeyin bulunduğunu kabul etme noktasına vardı. İnsan hayatına bundan daha büyük bir yıkım getirilemezdi.
Quinque igitur rationibus propositis officii persequendi, quarum duae ad decus honestatemque pertinerent, duae ad commoda vitae, copias, opes, facultates, quinta ad eligendi iudicium, si quando ea, quae dixi, pugnare inter se viderentur, honestatis pars confecta est, quam quidem tibi cupio esse notissimam. Hoc autem, de quo nunc agimus, id ipsum est, quod utile appellatur. In quo verbo lapsa consuetudo deflexit de via sensimque eo deducta est, ut honestatem ab utilitate secernens constitueret esse honestum aliquid, quod utile non esset, et utile, quod non honestum, qua nulla pernicies maior hominum vitae potuit afferri.
2.10En yüksek otoriteye sahip filozoflar, birbirine karışmış olan bu üç şeyi elbette ciddiyetle ve dürüstçe zihinde birbirinden ayırırlar. Bunu yeterince görmeyenler çoğu zaman kurnaz ve hilekâr adamlara hayran olur, kötülüğü bilgelik sanırlar. Onları bu yanılgıdan kurtarmak ve bütün kanaatlerini şu umuda yöneltmek gerekir: istediklerine hileyle ve kötülükle değil, ahlâken güzel tasarılarla ve adil davranışlarla ulaşabileceklerini anlamalılar.
Summa quidem auctoritate philosophi severe sane atque honeste haec tria genera confusa cogitatione distinguunt. Quod qui parum perspiciunt, ii saepe versutos homines et callidos admirantes malitiam sapientiam iudicant. Quorum error eripiendus est opinioque omnis ad eam spem traducenda, ut honestis consiliis iustisque factis, non fraude et malitia se intellegant ea, quae velint, consequi posse.
2.11İnsan hayatını sürdürmeye yarayan şeylerin bir kısmı cansızdır: altın, gümüş, topraktan biten şeyler ve aynı türden başkaları gibi. Bir kısmı canlıdır; bunların kendilerine özgü dürtüleri ve şeylere yönelik istekleri vardır. Canlıların da kimi akıldan yoksun, kimi akıl sahibidir. Akıldan yoksun olanlar atlar, sığırlar ve emekleriyle insanların kullanımına ve hayatına bir şey sağlanan öbür hayvanlardır. Akıl sahiplerini ise iki türe ayırırlar: biri tanrılar, öbürü insanlar. Tanrıları dindarlık ve kutsala saygı yatıştırır; tanrılardan hemen sonra da insanlara en çok fayda sağlayabilecek olan insanlardır.
Quae ergo ad vitam hominum tuendam pertinent, partim sunt inanima, ut aurum, argentum, ut ea, quae gignuntur e terra, ut alia generis eiusdem, partim animalia, quae habent suos impetus et rerum appetitus. Eorum autem alia rationis expertia sunt, alia ratione utentia; expertes rationis equi, boves, reliquae pecudes, quarum opere efficitur aliquid ad usum hominum atque vitam; ratione autem utentium duo genera ponunt, deorum unum, alterum hominum. Deos placatos pietas efficiet et sanctitas, proxime autem et secundum deos homines hominibus maxime utiles esse possunt.
2.12Zarar veren ve engel olan şeylerin bölümlenişi de aynıdır. Ama tanrıların zarar vermediğine inandıkları için, onlar dışarıda tutulunca insanlara en çok zarar verenin insanlar olduğunu düşünürler.
Cansız dediğimiz şeylerin çoğu da insan emeğinin ürünüdür; el ve sanat işe karışmasaydı onlara sahip olamazdık, insanların idaresi olmadan da onları kullanamazdık. Çünkü ne sağlığın tedavisi, ne denizcilik, ne tarım, ne tahılın ve öbür ürünlerin toplanıp saklanması insan emeği olmadan mümkün olabilirdi.
Earumque item rerum, quae noceant et obsint, eadem divisio est. Sed quia deos nocere non putant, iis exceptis homines hominibus obesse plurimum arbitrantur. Ea enim ipsa, quae inanima diximus, pleraque sunt hominum operis effecta; quae nec haberemus, nisi manus et ars accessisset, nec iis sine hominum administratione uteremur. Neque enim valetudinis curatio neque navigatio neque agri cultura neque frugum fructuumque reliquorum perceptio et conservatio sine hominum opera ulla esse potuisset.
2.13Bol bulunan şeylerin dışarı gönderilmesi, ihtiyaç duyulanların içeri getirilmesi de insanlar bu işleri görmeseler elbette olmazdı. Aynı şekilde ihtiyacımız olan taşlar topraktan kesilip çıkarılmaz, derinlerde gizli demir, bakır, altın, gümüş insan emeği ve eli olmadan kazılıp çıkarılmazdı.
Ya soğuğun şiddetini uzaklaştıran, sıcağın sıkıntısını hafifleten evler? Ortak hayat bu konularda insanlardan yardım istemeyi öğrenmeseydi, bunlar insan soyuna başlangıçta nereden verilebilir, sonra da fırtınanın şiddetiyle, depremle ya da eskiyerek yıkıldıklarında nasıl onarılabilirdi?
Iam vero et earum rerum, quibus abundaremus, exportatio et earum, quibus egeremus, invectio certe nulla esset, nisi his muneribus homines fungerentur. Eademque ratione nec lapides ex terra exciderentur ad usum nostrum necessarii, nec ferrum, aes, aurum, argentum effoderetur penitus abditum sine hominum labore et manu. Tecta vero, quibus et frigorum vis pelleretur et calorum molestiae sedarentur, unde aut initio generi humano dari potuissent aut postea subveniri, si aut vi tempestatis aut terrae motu aut vetustate cecidissent, nisi communis vita ab hominibus harum rerum auxilia petere didicisset?
2.14Su kemerlerini, ırmakların yönünün değiştirilmesini, tarlaların sulanmasını, dalgalara karşı kurulan setleri, insan eliyle yapılmış limanları da ekle: bunlara insan emeği olmadan nereden sahip olabilirdik? Bunlardan ve daha birçok örnekten açıkça anlaşılır ki cansız şeylerden elde edilen ürünleri ve faydaları insan eli ve emeği olmadan hiçbir şekilde elde edemezdik.
Son olarak, insanlar yardım etmeseydi hayvanlardan ne ürün ya da ne kolaylık elde edilebilirdi? Her hayvandan ne fayda sağlayabileceğimizi ilk bulanlar da elbette insanlardı; bugün de insan emeği olmadan onları ne besleyebilir, ne evcilleştirebilir, ne koruyabilir, ne de zamanında ürünlerini alabilirdik. Zararlı olanlar da yararlı olabilecekler de yine insanlar tarafından, öldürülür ya da yakalanır.
Adde ductus aquarum, derivationes fluminum, agrorum irrigationes, moles oppositas fluctibus, portus manu factos, quae unde sine hominum opere habere possemus? Ex quibus multisque aliis perspicuum est, qui fructus quaeque utilitates ex rebus iis, quae sint inanimae, percipiantur, eas nos nullo modo sine hominum manu atque opera capere potuisse. Qui denique ex bestiis fructus aut quae commoditas, nisi homines adiuvarent, percipi posset? Nam et qui principes inveniendi fuerunt, quem ex quaque belua usum habere possemus, homines certe fuerunt, nec hoc tempore sine hominum opera aut pascere eas aut domare aut tueri aut tempestivos fructus ex iis capere possemus; ab eisdemque et, quae nocent, interficiuntur et, quae usui possunt esse, capiuntur.
2.15Hayatın onlarsız hiç mümkün olamayacağı sayısız sanatı mı sayayım? Bu kadar çok sanat bize hizmet etmeseydi hastalara nasıl yardım edilir, sağlıklıların eğlencesi, beslenmesi ve giyim kuşamı ne olurdu? İnsan hayatı bunlar sayesinde işlenip incelmiş, hayvanların beslenme ve yaşama tarzından bu kadar uzaklaşmıştır. İnsanlar bir araya gelmeseydi şehirler ne kurulabilir ne de nüfuslanabilirdi. Bundan kanunlar ve âdetler, sonra hukukun hakkaniyetli bölüşümü ve belirli bir yaşama düzeni doğdu. Bunların ardından ruhların yumuşaması ve utanma duygusu geldi; hayat daha güvenli hâle geldi, vererek ve alarak, imkânları karşılıklı ödünç vererek ve kullandırarak hiçbir şeyden yoksun kalmaz olduk.
Quid enumerem artium multitudinem, sine quibus vita omnino nulla esse potuisset? Qui enim aegris subveniretur, quae esset oblectatio valentium, qui victus aut cultus, nisi tam multae nobis artes ministrarent? quibus rebus exculta hominum vita tantum distat a victu et cultu bestiarum. Urbes vero sine hominum coetu non potuissent nec aedificari nec frequentari; ex quo leges moresque constituti, tum iuris aequa discriptio certaque vivendi disciplina; quas res et mansuetudo animorum consecuta et verecundia est effectumque, ut esset vita munitior, atque ut dando et accipiendo mutuandisque facultatibus et commodandis nulla re egeremus.
2.16Burada gerektiğinden uzun konuştuk. Panaitios'un uzun uzun andığı şeyler kime açık değildir ki: savaşta hiçbir komutan, yurt içinde hiçbir önder insanların desteği olmadan büyük ve kurtarıcı işler başaramamıştır. Panaitios Themistokles'i, Perikles'i, Kyros'u, Agesilaos'u, İskender'i anar ve onların insanların yardımı olmadan bu kadar büyük işler yapamayacaklarını söyler. Şüpheli olmayan bir konuda gereksiz tanıklara başvuruyor.
Nasıl insanların birlik ve uyumuyla büyük faydalar elde ediyorsak, insana insandan doğmayan hiçbir lanetli bela da yoktur. Büyük ve verimli bir Peripatetik olan Dikaiarkhos'un İnsanların Yok Oluşu Üzerine adlı bir kitabı vardır. Orada öbür sebepleri, tufanı, salgını, kıtlığı, hatta yabani hayvanların ansızın çoğalmasını, ki bu hayvanların saldırısıyla bazı insan topluluklarının yok olduğunu anlatır, bir araya topladıktan sonra, insanların saldırısıyla, yani savaşlarla ve iç kargaşalarla, öbür bütün felaketlerden kaç kat daha fazla insanın yok olduğunu karşılaştırır.
Longiores hoc loco sumus, quam necesse est. Quis est enim, cui non perspicua sint illa, quae pluribus verbis a Panaetio commemorantur, neminem neque ducem bello nec principem domi magnas res et salutares sine hominum studiis gerere potuisse? Commemoratur ab eo Themistocles, Pericles, Cyrus, Agesilaus, Alexander, quos negat sine adiumentis hominum tantas res efficere potuisse. Utitur in re non dubia testibus non necessariis. Atque ut magnas utilitates adipiscimur conspiratione hominum atque consensu, sic nulla tam detestabilis pestis est, quae non homini ab homine nascatur. Est Dicaearchi liber de interitu hominum, Peripatetici magni et copiosi, qui collectis ceteris causis eluvionis, pestilentiae, vastitatis, beluarum etiam repentinae multitudinis, quarum impetu docet quaedam hominum genera esse consumpta, deinde comparat, quanto plures deleti sint homines hominum impetu, id est bellis aut seditionibus, quam omni reliqua calamitate.
2.17İnsanların insanlara en çok fayda da zarar da verdiği konusunda şüphe olmadığına göre, insanların gönüllerini kazanmayı ve onları kendi işlerimize bağlamayı faziletin kendine özgü işi sayıyorum. Cansız şeylerde, hayvanların kullanılması ve idaresinde insan hayatına faydalı olarak yapılanlar emek isteyen sanatlara bağlanır; insanların işlerimizi büyütmeye hazır ve istekli desteği ise bilgelik ve faziletle uyandırılır.
Cum igitur hic locus nihil habeat dubitationis, quin homines plurimum hominibus et prosint et obsint, proprium hoc statuo esse virtutis, conciliare animos hominum et ad usus suos adiungere. Itaque, quae in rebus inanimis quaeque in usu et tractatione beluarum fiunt utiliter ad hominum vitam, artibus ea tribuuntur operosis, hominum autem studia ad amplificationem nostrarum rerum prompta ac parata sapientia et virtute excitantur.
2.18Çünkü her fazilet aşağı yukarı üç şeye dayanır. Biri, her şeyde neyin doğru ve sahici olduğunu, neyin neyle uyumlu olduğunu, neyin neyi izlediğini, her şeyin neden doğduğunu, her şeyin sebebinin ne olduğunu görmektir. İkincisi, Yunanların pathe dediği ruhun bulanık hareketlerini dizginlemek ve onların hormai dediği istekleri akla boyun eğdirmektir. Üçüncüsü, birlikte yaşadığımız insanlara ölçülü ve bilgiyle davranmaktır; öyle ki onların desteğiyle tabiatın ihtiyaç duyduğu şeyleri tam ve bol bol elde edelim, yine onlar sayesinde başımıza gelebilecek bir sıkıntıyı savuşturalım, bize zarar vermeye kalkanlardan öç alalım ve onları hakkaniyetin ve insanlığın izin verdiği ölçüde cezalandıralım.
Etenim virtus omnis tribus in rebus fere vertitur, quarum una est in perspiciendo, quid in quaque re verum sincerumque sit, quid consentaneum cuique, quid consequens, ex quo quaeque gignantur, quae cuiusque rei causa sit, alterum cohibere motus animi turbatos, quos Graeci πάθη nominant, appetitionesque, quas illi ὁρμάς, oboedientes efficere rationi, tertium iis, quibuscum congregemur, uti moderate et scienter, quorum studiis ea, quae natura desiderat, expleta cumulataque habeamus, per eosdemque, si quid importetur nobis incommodi, propulsemus ulciscamurque eos, qui nocere nobis conati sint, tantaque poena afficiamus, quantam aequitas humanitasque patitur.
2.19İnsanların desteğini kazanıp elde tutma gücüne hangi yollarla ulaşabileceğimizi anlatacağım, hem de çok geçmeden; ama önce birkaç şey söylemek gerek.
Talihin iyi ya da kötü, iki yönde de büyük bir gücü olduğunu kim bilmez? Onun uygun rüzgârıyla yol aldığımızda arzu ettiğimiz limanlara varırız, rüzgâr tersine döndüğünde de sarsılırız. Talihin kendisinin başka, daha seyrek darbeleri de vardır: önce cansız şeylerden gelen boralar, fırtınalar, gemi kazaları, yıkıntılar, yangınlar; sonra hayvanlardan gelen tekmeler, ısırıklar, saldırılar. Bunlar, dediğim gibi, daha seyrektir.
Quibus autem rationibus hanc facultatem assequi possimus, ut hominum studia complectamur eaque teneamus, dicemus, neque ita multo post, sed pauca ante dicenda sunt. Magnam vim esse in fortuna in utramque partem, vel secundas ad res vel adversas, quis ignorat? Nam et, cum prospero flatu eius utimur, ad exitus pervehimur optatos et, cum reflavit, affligimur. Haec igitur ipsa fortuna ceteros casus rariores habet, primum ab inanimis procellas, tempestates, naufragia, ruinas, incendia, deinde a bestiis ictus, morsus, impetus; haec ergo, ut dixi, rariora.
2.20Oysa orduların yok oluşu, yakın zamanda üç ordunun, çoğu zaman pek çoğunun başına geldiği gibi; komutanların bozgunu, yakında o en büyük ve eşsiz adamın başına geldiği gibi; bundan başka kalabalığın kıskançlıkları ve onların yüzünden çoğu zaman iyilik etmiş vatandaşların sürgünleri, felaketleri, kaçışları; öte yandan başarılar, makamlar, komutanlıklar, zaferler: bunlar talihe bağlı olsa da, iki yönde de insanların gücü ve desteği olmadan gerçekleşemez.
Bunu bildikten sonra, insanların desteğini çıkarlarımıza nasıl çekip harekete geçirebileceğimizi söylemek gerekir. Söz biraz uzun olursa, faydanın büyüklüğüyle karşılaştırılsın; o zaman belki kısa bile görünür.
At vero interitus exercituum, ut proxime trium, saepe multorum, clades imperatorum, ut nuper summi et singularis viri, invidiae praeterea multitudinis atque ob eas bene meritorum saepe civium expulsiones, calamitates, fugae, rursusque secundae res, honores, imperia, victoriae, quamquam fortuita sunt, tamen sine hominum opibus et studiis neutram in partem effici possunt. Hoc igitur cognito dicendum est, quonam modo hominum studia ad utilitates nostras allicere atque excitare possimus. Quae si longior fuerit oratio, cum magnitudine utilitatis comparetur; ita fortasse etiam brevior videbitur.
2.21İnsanların bir insanı yüceltmek ve şereflendirmek için ona verdikleri her şeyi şu sebeplerden biriyle yaparlar: ya iyi niyetten, birini bir sebeple sevdikleri için; ya saygıdan, birinin faziletine hayranlık duyup onu olabilecek en parlak talihe layık gördükleri için; ya güven duydukları ve kendi işlerini iyi gözeteceğine inandıkları biri olduğu için; ya gücünden korktukları için; ya da tersine, kendilerinden bir şey bekledikleri için, krallar ya da halka yaranan adamlar birtakım bağışlar vaat ettiğinde olduğu gibi; ya da son olarak ücret ve parayla yönlendirildikleri için. Bu sonuncusu en alçak ve en kirli yoldur; hem ona tutulanlar hem de ona başvurmaya kalkanlar için.
Quaecumque igitur homines homini tribuunt ad eum augendum atque honestandum, aut benivolentiae gratia faciunt, cum aliqua de causa quempiam diligunt, aut honoris, si cuius virtutem suspiciunt, quemque dignum fortuna quam amplissima putant, aut cui fidem habent et bene rebus suis consulere arbitrantur, aut cuius opes metuunt, aut contra, a quibus aliquid exspectant, ut cum reges popularesve homines largitiones aliquas proponunt, aut postremo pretio ac mercede ducuntur, quae sordidissima, est illa quidem ratio et inquinatissima et iis, qui ea tenentur, et illis, qui ad eam confugere conantur;
2.22Çünkü faziletle başarılması gereken şey parayla denendiğinde iş kötüye gider. Ama bu yardım bazen gerekli olduğundan, onu nasıl kullanmak gerektiğini, faziletle daha yakından ilgili olan şeyleri anlattıktan sonra söyleyeceğim.
İnsanlar başka birinin buyruğuna ve iktidarına da pek çok sebeple boyun eğerler. Ya iyi niyetle ya iyiliklerin büyüklüğüyle ya mevkiinin üstünlüğüyle yönlendirilirler; ya bunun kendileri için faydalı olacağı umuduyla ya da zorla itaate mecbur bırakılma korkusuyla; ya bağış umuduna ve vaatlere kapılarak ya da son olarak, devletimizde sık sık gördüğümüz gibi, parayla tutularak.
male enim se res habet, cum, quod virtute effici debet, id temptatur pecunia. Sed quoniam non numquam hoc subsidium necessarium est, quem ad modum sit utendum eo, dicemus, si prius iis de rebus, quae virtuti propiores sunt, dixerimus. Atque etiam subiciunt se homines imperio alterius et potestati de causis pluribus. Ducuntur enim aut benivolentia aut beneficiorum magnitudine aut dignitatis praestantia aut spe sibi id utile futurum aut metu ne vi parere cogantur, aut spe largitionis promissisque capti aut postremo, ut saepe in nostra re publica videmus, mercede conducti.
2.23Gücü korumak ve elde tutmak için hiçbir şey sevilmek kadar uygun, korkulmak kadar aykırı değildir. Ennius ne güzel söylemiş:
Kimden korkarlarsa ondan nefret ederler; herkes nefret ettiğinin ölmesini ister.
Çok kişinin nefretine hiçbir gücün dayanamayacağını, daha önce bilinmiyor idiyse, yakında öğrendik. İnsanların nefretinin yıkım için ne kadar güçlü olduğunu yalnız devletin silahla ezilerek katlandığı ve o ölmüşken bile şimdi her zamankinden çok boyun eğdiği bu tiranın ölümü göstermiyor; öbür tiranların benzer sonları da gösteriyor; onlardan neredeyse hiçbiri böyle bir sondan kaçamamıştır. Çünkü korku kalıcılığın kötü bir bekçisidir; iyi niyet ise ona, sonsuzluğa dek bile sadık kalır.
Omnium autem rerum nec aptius est quicquam ad opes tuendas ac tenendas quam diligi nec alienius quam timeri. Praeclare enim Ennius: Quém metuunt, odérunt; quem quisque ódit, periisse éxpetit. Multorum autem odiis nullas opes posse obsistere, si antea fuit ignotum, nuper est cognitum. Nec vero huius tyranni solum, quem armis oppressa pertulit civitas ac paret cum maxime mortuo, interitus declarat, quantum odium hominum valeat ad pestem, sed reliquorum similes exitus tyrannorum, quorum haud fere quisquam talem interitum effugit; malus enim est custos diuturnitatis metus contraque benivolentia fidelis vel ad perpetuitatem.
2.24Zorla ezdiklerini buyrukla dizginleyenler, başka türlü tutamıyorlarsa, efendilerin kölelere yaptığı gibi sertliğe başvursunlar bakalım. Ama hür bir devlette kendilerinden korkulacak şekilde donananlardan daha akılsızı olamaz. Çünkü kanunlar birinin gücü altında ne kadar gömülmüş, özgürlük ne kadar sindirilmiş olursa olsun, bunlar bir gün ya mahkemelerin sessiz kararlarıyla ya da makamlar için verilen gizli oylarla yine baş gösterir. Kesintiye uğramış özgürlüğün ısırıkları, hiç kaybedilmemiş özgürlüğünkinden daha acıdır. Öyleyse en geniş alana yayılan, yalnız güvenlik için değil, güç ve nüfuz için de en çok işe yarayan şeye sarılalım: korku uzak olsun, sevgi korunsun. Böylece hem özel işlerde hem devlette istediğimize en kolay ulaşırız.
Kendilerinden korkulmasını isteyenler, kendilerinden korkanlardan kendileri de korkmak zorundadırlar.
Sed iis, qui vi oppressos imperio coercent, sit sane adhibenda saevitia, ut eris in famulos, si aliter teneri non possunt; qui vero in libera civitate ita se instruunt, ut metuantur, iis nihil potest esse dementius. Quamvis enim sint demersae leges alicuius opibus, quamvis timefacta libertas, emergunt tamen haec aliquando aut iudiciis tacitis aut occultis de honore suffragiis. Acriores autem morsus sunt intermissae libertatis quam retentae. Quod igitur latissime patet neque ad incolumitatem solum, sed etiam ad opes et potentiam valet plurimum, id amplectamur, ut metus absit, caritas retineatur. Ita facillime, quae volemus, et privatis in rebus et in re publica consequemur. Etenim qui se metui volent, a quibus metuentur, eosdem metuant ipsi necesse est.
2.25Önceki Dionysios'un korkunun nasıl bir işkencesiyle kıvrandığını düşünüyoruz? Berber usturalarından korktuğu için saçını kızgın kömürle kendi kendine yakardı. Pheraili Aleksandros'un nasıl bir ruh hâliyle yaşadığını sanıyoruz? Okuduğumuza göre, karısı Thebe'yi çok sevdiği hâlde, yemekten onun yatak odasına giderken önüne, yazıldığına göre Thrak dövmeleriyle süslenmiş bir barbarı kılıcını çekmiş olarak yürütür, muhafızlarından birkaçını da kadının sandıklarını karıştırmak ve giysilerin arasında bir silah saklı olup olmadığını araştırmak için önden gönderirdi. Ne zavallı adam ki bir barbara, hem de damgalı bir barbara karısından daha çok güvenilebileceğini düşünüyordu! Yanılmadı da: bir metresi olduğundan şüphelenen karısı onu bizzat öldürdü.
Hiçbir buyurma gücü, korkunun baskısı altında kalıcı olacak kadar büyük değildir.
Quid enim censemus superiorem illum Dionysium quo cruciatu timoris angi solitum, qui cultros metuens tonsorios candente carbone sibi adurebat capillum? quid Alexandrum Pheraeum quo animo vixisse arbitramur? qui, ut scriptum legimus, cum uxorem Theben admodum diligeret, tamen ad eam ex epulis in cubiculum veniens barbarum, et eum quidem, ut scriptum est, compunctum notis Thraeciis, destricto gladio iubebat anteire praemittebatque de stipatoribus suis, qui scrutarentur arculas muliebres et, ne quod in vestimentis telum occultaretur, exquirerent. O miserum, qui fideliorem et barbarum et stigmatiam putaret quam coniugem! Nec eum fefellit; ab ea est enim ipsa propter pelicatus suspicionem interfectus. Nec vero ulla vis imperii tanta est, quae premente metu possit esse diuturna.
2.26Tanığı Phalaris'tir. Zulmü herkesten çok dile düşmüştür; ama o, az önce andığım Aleksandros gibi bir tuzakla ya da bizimki gibi birkaç kişinin elinde değil, bütün Akragas halkının saldırısıyla öldü.
Ya Makedonlar? Demetrios'u bırakıp hep birlikte Pyrrhos'un yanına geçmediler mi? Ya Lakedaimonlular? Haksızca hüküm sürdüklerinde müttefiklerinin neredeyse hepsi onları birden yüzüstü bırakmadı ve Leuktra felaketini kayıtsız seyirciler olarak izlemedi mi?
Böyle bir konuda kendi tarihimizden çok yabancı örnekleri anmayı tercih ederim. Yine de Roma halkının hâkimiyeti haksızlıklarla değil iyiliklerle sürdürüldüğü sürece savaşlar ya müttefikler uğruna ya da hâkimiyet için yapılıyordu; savaşların sonuçları ya ılımlı ya da zorunluydu; senato kralların, halkların, ulusların limanı ve sığınağıydı;
Testis est Phalaris, cuius est praeter ceteros nobilitata crudelitas, qui non ex insidiis interiit, ut is, quem modo dixi, Alexander, non a paucis, ut hic noster, sed in quem universa Agrigentinorum multitudo impetum fecit. Quid? Macedones nonne Demetrium reliquerunt universique se ad Pyrrhum contulerunt? Quid? Lacedaemonios iniuste imperantes nonne repente omnes fere socii deseruerunt spectatoresque se otiosos praebuerunt Leuctricae calamitatis? Externa libentius in tali re quam domestica recordor. Verum tamen, quam diu imperium populi Romani beneficiis tenebatur, non iniuriis, bella aut pro sociis aut de imperio gerebantur, exitus erant bellorum aut mites aut necessarii, regum, populorum, nationum portus erat et refugium senatus,
2.27yöneticilerimiz ve komutanlarımız da en büyük övgüyü eyaletleri ve müttefikleri hakkaniyetle ve sadakatle korumaktan kazanmaya çalışırlardı. Bu yüzden ona hâkimiyetten çok, bütün dünyanın himayesi demek daha doğru olurdu.
Bu alışkanlığı ve terbiyeyi daha önce de yavaş yavaş azaltıyorduk; Sulla'nın zaferinden sonra ise büsbütün kaybettik. Vatandaşlara karşı bu kadar zulüm ortaya çıkınca, müttefiklere yapılan hiçbir şey haksız görünmez oldu. Demek ki onda ahlâken güzel bir davayı ahlâken güzel olmayan bir zafer izledi. Çünkü forumda mızrağı dikip iyi, varlıklı ve her hâlükârda vatandaş olan kimselerin mallarını açık artırmayla satarken "kendi ganimetimi satıyorum" demeye cüret etti. Onu, kutsala aykırı bir davada, daha da çirkin bir zaferle tek tek vatandaşların mallarına el koymakla kalmayıp bütün eyaletleri ve bölgeleri tek bir felaket hukukuyla kuşatan biri izledi.
nostri autem magistratus imperatoresque ex hac una re maximam laudem capere studebant, si provincias, si socios aequitate et fide defendissent; itaque illud patrocinium orbis terrae verius quam imperium poterat nominari. Sensim hanc consuetudinem et disciplinam iam antea minuebamus, post vero Sullae victoriam penitus amisimus; desitum est enim videri quicquam in socios iniquum, cum exstitisset in cives tanta crudelitas. Ergo in illo secuta est honestam causam non honesta victoria; est enim ausus dicere, hasta posita cum bona in foro venderet et bonorum virorum et locupletium et certe civium, praedam se suam vendere. Secutus est, qui in causa impia, victoria etiam foediore non singulorum civium bona publicaret, sed universas provincias regionesque uno calamitatis iure comprehenderet.
2.28Böylece yabancı uluslar ezilip yıkıldıktan sonra, kaybedilmiş hâkimiyetin bir örneği olarak zafer alayında Massilia'nın taşındığını ve komutanlarımızın Alp ötesi savaşlardan onsuz hiçbir zaman zafer kutlamadığı o şehir üzerine zafer kutlandığını gördük. Müttefiklere yapılmış daha nice kötülüğü anabilirdim, eğer güneş bundan daha yakışıksız bir şey görmüş olsaydı. Haklı olarak cezalandırılıyoruz. Çünkü birçok kişinin suçlarına cezasız katlanmasaydık, bir tek adamın eline hiçbir zaman bu kadar başıbozukluk geçmezdi. Ondan da serveti birkaç kişiye, arzuları ise birçok kötü insana miras kaldı.
Itaque vexatis ac perditis exteris nationibus ad exemplum amissi imperii portari in triumpho Massiliam vidimus et ex ea urbe triumphari, sine qua numquam nostri imperatores ex Transalpinis bellis triumpharunt. Multa praeterea commemorarem nefaria in socios, si hoc uno quicquam sol vidisset indignius, Iure igitur plectimur. Nisi enim multorum impunita scelera tulissemus, numquam ad unum tanta pervenisset licentia; a quo quidem rei familiaris ad paucos, cupiditatum ad multos improbos venit hereditas.
2.29Ahlâksız insanlar o kanlı mızrağı hatırladıkça ve yeniden umdukça iç savaşların tohumu ve sebebi hiçbir zaman eksik olmayacaktır. Publius Sulla, akrabası diktatörken o mızrağı sallamıştı; otuz altı yıl sonra daha cani bir mızraktan da geri durmadı. Öbürü ise o diktatörlükte yazıcıyken bu diktatörlükte şehir kuaestoru oldu. Bundan anlaşılmalıdır ki böyle ödüller ortaya konduğu sürece iç savaşlar hiçbir zaman eksik olmayacaktır.
Böylece şehrin yalnız duvarları ayakta duruyor, onlar da artık en son cinayetlerden korkuyor; devleti ise büsbütün kaybettik. Bu felaketlere de (asıl konuya dönmek gerek) sevilmek ve aziz tutulmak yerine korkulmayı tercih ettiğimiz için düştük. Bunlar haksızca hüküm süren Roma halkının başına gelebildiyse, tek tek kişiler ne düşünmeli? İyi niyetin gücünün büyük, korkununkinin zayıf olduğu açık olduğuna göre, istediğimiz sevgiyi şerefle ve güvenle birlikte hangi yollarla en kolay elde edebileceğimizi tartışmak gerekir.
Nec vero umquam bellorum civillum semen et causa deerit, dum homines perditi hastam illam cruentam et meminerint et sperabunt; quam P. Sulla cum vibrasset dictatore propinquo suo, idem sexto tricesimo anno post a sceleratiore hasta non recessit; alter autem, qui in illa dictatura scriba fuerat, in hac fuit quaestor urbanus. Ex quo debet intellegi talibus praemiis propositis numquam defutura bella civilia. Itaque parietes modo urbis stant et manent, iique ipsi iam extrema scelera metuentes, rem vero publicam penitus amisimus. Atque in has clades incidimus (redeundum est enim ad propositum), dum metui quam cari esse et diligi malumus. Quae si populo Romano iniuste imperanti accidere potuerunt, quid debent putare singuli? Quod cum perspicuum sit, benivolentiae vim esse magnam, metus imbecillam, sequitur, ut disseramus, quibus rebus facillime possimus eam, quam volumus, adipisci cum honore et fide caritatem.
2.30Ama hepimiz buna aynı ölçüde muhtaç değiliz. Çünkü birçok kişi tarafından mı sevilmek gerektiği, yoksa az kişi tarafından sevilmenin yeterli mi olduğu, her birinin seçtiği hayata göre ayarlanmalıdır. Şu kesin olsun, hem ilk hem en gerekli şey de budur: bizi seven ve değerimizi takdir eden dostlarla güvenilir yakınlıklar kurmak. Bu, en büyük insanlarla orta hâlliler arasında pek fark gözetmeyen tek şeydir; ikisi de onu hemen hemen aynı ölçüde edinmelidir.
Sed ea non pariter omnes egemus; nam ad cuiusque vitam institutam accommodandum est, a multisne opus sit an satis sit a paucis diligi. Certum igitur hoc sit, idque et primum et maxime necessarium, familiaritates habere fidas amantium nos amicorum et nostra mirantium; haec enim una res prorsus, ut non multum differat inter summos et mediocris viros, aeque utrisque est propemodum comparanda.
2.31Makama, şana ve vatandaşların iyi niyetine belki herkes aynı ölçüde muhtaç değildir; yine de bunlar birinde bulunuyorsa, başka şeyler için de, özellikle dostluk kazanmak için epeyce yardımı olur.
Ama dostluktan Laelius adlı başka bir kitapta söz edildi; şimdi şandan söz edelim. Bu konuda da iki kitabım var, ama yine de değinelim, çünkü şan daha büyük işlerin yürütülmesinde çok yardımcı olur.
En yüksek ve tam şan şu üç şeyden oluşur: halk seni sever, sana güvenir ve seni bir tür hayranlıkla makama layık görürse. Bunlar, basit ve kısa söylemek gerekirse, tek tek kişilerden hangi yollarla kazanılıyorsa halktan da aşağı yukarı aynı yollarla kazanılır. Ama halka bir başka yol daha vardır: böylece herkesin gönlüne, deyim yerindeyse, akıp girebiliriz.
Honore et gloria et benivolentia civium fortasse non aeque omnes egent, sed tamen, si cui haec suppetunt, adiuvant aliquantum cum ad cetera, tum ad amicitias comparandas. Sed de amicitia alio libro dictum est, qui inscribitur Laelius; nunc dicamus de gloria, quamquam ea quoque de re duo sunt nostri libri, sed attingamus, quandoquidem ea in rebus maioribus administrandis adiuvat plurimum. Summa igitur et perfecta gloria constat ex tribus his: si diligit multitudo, si fidem habet, si cum admiratione quadam honore dignos putat. Haec autem, si est simpliciter breviterque dicendum, quibus rebus pariuntur a singulis, eisdem fere a multitudine. Sed est alius quoque quidam aditus ad multitudinem, ut in universorum animos tamquam influere possimus.
2.32Önce, az önce andığım üç şeyden iyi niyete ilişkin öğütleri görelim. İyi niyet en çok iyiliklerle kazanılır; ikinci olarak, imkân belki bulunmasa bile, iyilik etme isteğiyle uyandırılır. Halkın sevgisi ise cömertlik, iyilikseverlik, adalet, sadakat ve huyların yumuşaklığına ve hoşgörüsüne ilişkin bütün faziletlerin ününden ve kanaatinden şiddetle harekete gelir. Çünkü ahlâken güzel ve yakışan dediğimiz şey kendiliğinden hoşumuza gittiği, herkesin gönlünü tabiatı ve güzelliğiyle etkilediği ve en çok andığım bu faziletlerden ışıldar gibi göründüğü için, bu faziletlerin kendilerinde bulunduğuna inandığımız kimseleri tabiatın kendisi tarafından sevmeye zorlanırız. Sevginin en ağır basan sebepleri bunlardır; bunlardan başka daha hafif bazı sebepler de olabilir.
Ac primum de illis tribus, quae ante dixi, benivolentiae praecepta videamus; quae quidem capitur beneficiis maxime, secundo autem loco voluntate benefica benivolentia movetur, etiamsi res forte non suppetit; vehementer autem amor multitudinis commovetur ipsa fama et opinione liberalitatis, beneficentiae, iustitiae, fidei omniumque earum virtutum, quae pertinent ad mansuetudinem morum ac facilitatem. Etenim illud ipsum, quod honestum decorumque dicimus, quia per se nobis placet animosque omnium natura et specie sua commovet maximeque quasi perlucet ex iis, quas commemoravi, virtutibus, idcirco illos, in quibus eas virtutes esse remur, a natura ipsa diligere cogimur. Atque hae quidem causae diligendi gravissimae; possunt enim praeterea non nullae esse leviores.
2.33Güven duyulması ise iki şeyle sağlanabilir: adaletle birleşmiş bir basirete ulaşmış olduğumuz düşünülürse. Çünkü bizden daha çok anladıklarına inandığımız, geleceği öngördüklerine ve iş başa düştüğünde, tehlike anı geldiğinde işi çözüp anında karar verebileceklerine inandığımız kimselere güveniriz; insanlar faydalı ve gerçek basiret budur diye düşünür. Adil ve güvenilir insanlara, yani iyi insanlara ise öyle güvenilir ki onlarda hiçbir hile ve haksızlık şüphesi bulunmaz. Bu yüzden canımızı, servetimizi, çocuklarımızı en doğru biçimde onlara emanet edebileceğimizi düşünürüz.
Fides autem ut habeatur, duabus rebus effici potest, si existimabimur adepti coniunctam cum iustitia prudentiam. Nam et iis fidem habemus, quos plus intellegere quam nos arbitramur quosque et futura prospicere credimus et, cum res agatur in discrimenque ventum sit, expedire rem et consillum ex tempore capere posse; hanc enim utilem homines existimant veramque prudentiam. Iustis autem et fidis hominibus, id est bonis viris, ita fides habetur, ut nulla sit in iis fraudis iniuriaeque suspicio. Itaque his salutem nostram, his fortunas, his liberos rectissime committi arbitramur.
2.34Güven uyandırmada bu ikisinden adalet daha güçlüdür. Çünkü adalet basiret olmadan da yeterince itibar taşır; adaletsiz basiretin ise güven uyandırmakta hiçbir gücü yoktur. Biri ne kadar kurnaz ve hilekâr olursa, dürüstlük kanaati ortadan kalkınca o kadar nefret uyandırır ve şüphe çeker. Bu yüzden zekâyla birleşmiş adalet, güven uyandırmak için istediği kadar güce sahip olacaktır; basiretsiz adalet çok şey yapabilir, adaletsiz basiret ise hiçbir işe yaramaz.
Harum igitur duarum ad fidem faciendam iustitia plus pollet, quippe cum ea sine prudentia satis habeat auctoritatis, prudentia sine iustitia nihil valet ad faciendam fidem. Quo enim quis versutior et callidior, hoc invisior et suspectior est detracta opinione probitatis. Quam ob rem intellegentiae iustitia coniuncta, quantum volet, habebit ad faciendam fidem virium; iustitia sine prudentia multum poterit, sine iustitia nihil valebit prudentia.
2.35Ama bütün filozoflar bir faziletin sahibinin hepsine sahip olduğunda birleşirken ve ben de bunu sık sık savunmuşken, şimdi, sanki basiretli olmayan biri adil olabilirmiş gibi onları neden birbirinden ayırdığıma kimse şaşmasın. Gerçeğin kendisi tartışmada inceltilirken kullanılan incelik başka, söz bütünüyle ortak kanaate göre ayarlandığında kullanılan başkadır. Bu yüzden burada halk gibi konuşuyor ve kimine cesur, kimine iyi insan, kimine basiretli diyoruz. Çünkü halkın kanaatinden söz ederken halkın kullandığı alışılmış kelimelerle konuşmak gerekir; Panaitios da aynı şekilde davrandı. Ama konumuza dönelim.
Sed ne quis sit admiratus, cur, cum inter omnes philosophos constet a meque ipso saepe disputatum sit, qui unam haberet, omnes habere virtutes, nunc ita seiungam, quasi possit quisquam, qui non idem prudens sit, iustus esse, alia est illa, cum veritas ipsa limatur in disputatione, subtilitas, alia, cum ad opinionem communem omnis accommodatur oratio. Quam ob rem, ut volgus, ita nos hoc loco loquimur, ut alios fortes, alios viros bonos, alios prudentes esse dicamus; popularibus enim verbis est agendum et usitatis, cum loquimur de opinione populari, idque eodem modo fecit Panaetius. Sed ad propositum revertamur.
2.36Şanla ilgili üç şeyin üçüncüsü, insanların hayranlığıyla onlar tarafından makama layık görülmekti. İnsanlar genel olarak büyük ve beklemedikleri her şeye hayran olurlar; tek tek kişilerde de umulmadık birtakım iyilikler görürlerse onlara hayran olurlar. Bu yüzden üstün ve eşsiz faziletler gördüklerine inandıkları kimselere saygıyla bakar ve onları en büyük övgülerle yüceltirler; hiçbir fazilet, hiçbir yüreklilik, hiçbir dayanıklılık bulunmadığını düşündüklerini ise küçük görür ve hor görürler. Çünkü hakkında kötü düşündükleri herkesi hor görmezler. Kötü, iftiracı, hilekâr ve haksızlık etmeye hazır gördükleri kimseleri hor görmezler ama haklarında kötü düşünürler. Bu yüzden, önce dediğim gibi, hor görülenler, deyim yerindeyse ne kendine ne başkasına hayrı olan, hiçbir emek, hiçbir çaba, hiçbir özen göstermeyen kimselerdir.
Erat igitur ex iis tribus, quae ad gloriam pertinerent, hoc tertium, ut cum admiratione hominum honore ab iis digni iudicaremur. Admirantur igitur communiter illi quidem omnia, quae magna et praeter opinionem suam animadverterunt, separatim autem, in singulis si perspiciunt necopinata quaedam bona. Itaque eos viros suspiciunt maximisque efferunt laudibus, in quibus existimant se excellentes quasdam et singulares perspicere virtutes, despiciunt autem eos et contemnunt, in quibus nihil virtutis, nihil animi, nihil nervorum putant. Non enim omnes eos contemnunt, de quibus male existimant. Nam quos improbos, maledicos, fraudulentos putant et ad faciendam iniuriam instructos, eos haud contemnunt quidem, sed de iis male existimant. Quam ob rem, ut ante dixi, contemnuntur ii, qui nec sibi nec alteri, ut dicitur, in quibus nullus labor, nulla industria, nulla cura est.
2.37Hayranlık uyandıranlar ise faziletle başkalarını geçtiği düşünülen, her türlü utanç verici şeyden, özellikle de başkalarının kolay karşı koyamadığı kusurlardan uzak olan kimselerdir. Çünkü en tatlı dil döken hükümdarlar olan hazlar insanların çoğunun ruhunu faziletten saptırır; acıların meşaleleri yaklaştırıldığında da çoğu ölçüsüzce dehşete düşer. Hayat ve ölüm, zenginlik ve yoksulluk bütün insanları son derece sarsar. Bunları iki yönde de yüce ve büyük bir ruhla küçümseyenleri, önlerine büyük ve ahlâken güzel bir iş çıktığında o iş onları bütünüyle kendine çevirip sürükleyince, faziletin parlaklığına ve güzelliğine kim hayran olmaz?
Admiratione autem afficiuntur ii, qui anteire ceteris virtute putantur et cum omni carere dedecore, tum vero iis vitiis, quibus alii non facile possunt obsistere. Nam et voluptates, blandissimae dominae, maioris partis animos a virtute detorquent et, dolorum cum admoventur faces, praeter modum plerique exterrentur; vita mors, divitiae paupertas omnes homines vehementissime permovent. Quae qui in utramque partem excelso animo magnoque despiciunt, cumque aliqua iis ampla et honesta res obiecta est, totos ad se convertit et rapit, tum quis non admiretur splendorem pulchritudinemque virtutis?
2.38Demek ki ruhun bu küçümseyişi büyük hayranlık uyandırır; özellikle de adalet, yalnız onun sayesinde insanlara "iyi insan" denen o fazilet, halkın gözünde olağanüstü bir şey gibi görünür; haksız da değildir. Çünkü ölümden, acıdan, sürgünden, yoksulluktan korkan ya da bunların zıddı olan şeyleri hakkaniyetten üstün tutan hiç kimse adil olamaz. İnsanlar en çok paranın etkilemediği kimseye hayran olurlar; bunu bir adamda gördüklerinde, onun ateşte sınanmış olduğuna hükmederler.
Böylece şan için öne sürülen o üç şeyin hepsini adalet sağlar: iyi niyeti, çünkü olabildiğince çok kişiye fayda sağlamak ister; aynı sebeple güveni; hayranlığı da, çünkü insanların çoğunun hırsla tutuşup peşinden sürüklendiği şeyleri hor görür ve umursamaz.
Ergo et haec animi despicientia admirabilitatem magnam facit et maxime iustitia, ex qua una virtute viri boni appellantur, mirifica quaedam multitudini videtur, nec iniuria; nemo enim iustus esse potest, qui mortem, qui dolorem, qui exsilium, qui egestatem timet, aut qui ea, quae sunt his contraria, aequitati anteponit. Maximeque admirantur eum, qui pecunia non movetur; quod in quo viro perspectum sit, hunc igni spectatum arbitrantur. Itaque illa tria, quae proposita sunt ad gloriam, omnia iustitia conficit, et benivolentiam, quod prodesse vult plurimis, et ob eandem causam fidem et admirationem, quod eas res spernit et neglegit, ad quas plerique inflammati aviditate rapiuntur.
2.39Bana kalırsa hayatın her türlü düzeni ve tarzı insanların yardımına muhtaçtır; her şeyden önce de samimi sohbetler edebileceği kimselere. Bu da, iyi bir insan görünümü taşımıyorsan zordur. Bu yüzden yalnız yaşayan ve hayatını kırda geçiren bir insan için bile adil olduğu kanaati gereklidir; hatta daha da gereklidir, çünkü bu kanaat yoksa hiçbir korumayla çevrili olmadıklarından birçok haksızlığa uğrarlar.
Ac mea quidem sententia omnis ratio atque institutio vitae adiumenta hominum desiderat, in primisque ut habeat, quibuscum possit familiares conferre sermones; quod est difficile, nisi speciem prae te boni viri feras. Ergo etiam solitario homini atque in agro vitam agenti opinio iustitiae necessaria est, eoque etiam magis, quod, eam si non habebunt, nullis praesidiis saepti multis afficientur iniuriis.
2.40Satan ve alan, kiralayan ve kiraya veren, sözleşmelerle işlere karışan kimselerin de işlerini yürütmek için adalete ihtiyacı vardır. Adaletin gücü o kadar büyüktür ki kötülükle ve suçla geçinenler bile onun bir zerresi olmadan yaşayamazlar. Çünkü birlikte haydutluk ettiği kişilerden birinden bir şey çalan ya da zorla alan, haydutlar arasında bile kendine yer bırakmaz; korsan başı denen adam da ganimeti eşitçe bölüştürmezse ya yoldaşları tarafından öldürülür ya da yüzüstü bırakılır. Hatta haydutların bile boyun eğdikleri, gözettikleri kanunları olduğu söylenir. Bu yüzden Theopompos'un andığı İllyrialı haydut Bardylis ganimeti eşitçe bölüştürdüğü için büyük bir güce sahip oldu; Lusitanialı Viriathus ise çok daha büyüğüne. Ordularımız ve komutanlarımız bile ona boyun eğdi; ama "Bilge" lakabıyla anılan Gaius Laelius praetorken onu kırıp ezdi ve saldırganlığını öyle bastırdı ki savaşı ardından gelenlere kolayca devredebildi.
Adaletin gücü haydutların gücünü bile sağlamlaştırıp artıracak kadar büyük olduğuna göre, kanunların, mahkemelerin ve düzenli bir devletin içinde ne kadar büyük olacağını düşünürüz?
Atque iis etiam, qui vendunt emunt, conducunt locant contrahendisque negotiis implicantur, iustitia ad rem gerendam necessaria est, cuius tanta vis est, ut ne illi quidem, qui maleficio et scelere pascuntur, possint sine ulla particula iustitiae vivere. Nam qui eorum cuipiam, qui una latrocinantur, furatur aliquid aut eripit, is sibi ne in latrocinio quidem relinquit locum, ille autem, qui archipirata dicitur, nisi aequabiliter praedam dispertiat, aut interficiatur a sociis aut relinquatur; quin etiam leges latronum esse dicuntur, quibus pareant, quas observent. Itaque propter aequabilem praedae partitionem et Bardulis Illyrius latro, de quo est apud Theopompum, magnas opes habuit et multo maiores Viriathus Lusitanus; cui quidem etiam exercitus nostri imperatoresque cesserunt; quem C. Laelius, is qui Sapiens usurpatur, praetor fregit et comminuit ferocitatemque eius ita repressit, ut facile bellum reliquis traderet. Cum igitur tanta vis iustitiae sit, ut ea etiam latronum opes firmet atque augeat, quantam eius vim inter leges et iudicia et in constituta re publica fore putamus?
2.41Bana öyle geliyor ki, Herodotos'un dediği gibi yalnız Medlerde değil, atalarımızda da bir zamanlar iyi huylu krallar adaletten yararlanılsın diye başa getirildi. Çünkü yoksul halk daha büyük güce sahip olanların baskısı altında ezilince faziletiyle üstün olan bir kişiye sığınıyordu; o da zayıfları haksızlıktan korur, hakkaniyeti tesis ederek en yükselerle en alttakileri eşit hukuk içinde tutardı. Kanunların konmasının sebebi de kralların başa getirilmesininkiyle aynıydı.
Mihi quidem non apud Medos solum, ut ait Herodotus, sed etiam apud maiores nostros iustitiae fruendae causa videntur olim bene morati reges constituti. Nam cum premeretur inops multitudo ab iis, qui maiores opes habebant, ad unum aliquem confugiebant virtute praestantem; qui cum prohiberet iniuria tenuiores, aequitate constituenda summos cum infimis pari iure retinebat. Eademque constituendarum legum fuit causa, quae regum.
2.42Çünkü her zaman herkese eşit bir hukuk arandı; yoksa hukuk olmazdı. Bunu adil ve iyi tek bir insandan elde edebildikleri sürece onunla yetindiler; bu pek gerçekleşmeyince, herkese her zaman tek ve aynı sesle konuşan kanunlar bulundu.
Demek ki şu açıktır: buyurmak için genellikle adaletleri hakkında halkın kanaati yüksek olan kimseler seçilirdi. Bunun yanına basiretli oldukları da eklenince, insanlar onların önderliğinde elde edemeyecekleri hiçbir şey olmadığını düşünürlerdi. Öyleyse adalete her yolla bağlı kalmak ve onu korumak gerekir; hem kendisi için (yoksa adalet olmazdı), hem de makamı ve şanı büyüttüğü için.
Ama nasıl paranın yalnız kazanılmasının değil, yalnız zorunlu değil cömert harcamaları da sürekli karşılayacak biçimde yatırılmasının da bir yolu varsa, şanın da yolunca kazanılması ve yatırılması gerekir.
Ius enim semper est quaesitum aequabile; neque enim aliter esset ius. Id si ab uno iusto et bono viro consequebantur, erant eo contenti; cum id minus contingeret, leges sunt inventae, quae cum omnibus semper una atque eadem voce loquerentur. Ergo hoc quidem perspicuum est, eos ad imperandum deligi solitos, quorum de iustitia magna esset opinio multitudinis. Adiuncto vero, ut idem etiam prudentes haberentur, nihil erat, quod homines iis auctoribus non posse consequi se arbitrarentur. Omni igitur ratione colenda et retinenda iustitia est cum ipsa per sese (nam aliter iustitia non esset), tum propter amplificationem honoris et gloriae. Sed ut pecuniae non quaerendae solum ratio est, verum etiam collocandae, quae perpetuos sumptus suppeditet, nec solum necessarios, sed etiam liberales, sic gloria et quaerenda et collocanda ratione est.
2.43Gerçi Sokrates şana giden en yakın, deyim yerindeyse kestirme yolun, insanın nasıl görünmek istiyorsa öyle olmaya çalışması olduğunu çok güzel söylerdi. Rol yaparak, boş gösterişle, yalnız sözünü değil yüzünü de yapmacıklaştırarak kalıcı bir şana ulaşabileceklerini sananlar ise fena yanılırlar. Gerçek şan kök salar ve yayılır; sahte olan her şey çiçekler gibi çabucak dökülür; hiçbir yapmacık şey uzun süre dayanamaz. İki yönde de pek çok tanık var; ama kısa olsun diye tek bir aileyle yetineceğiz. Publius oğlu Tiberius Gracchus Roma tarihinin hatırası kaldıkça övülecektir; oğulları ise sağken iyi insanların onayını kazanmadılar, öldükten sonra da haklı olarak öldürülmüşler arasında sayıldılar.
Öyleyse gerçek şana ulaşmak isteyen, adaletin vazifelerini yerine getirsin. Bunların neler olduğu önceki kitapta söylendi.
Quamquam praeclare Socrates hanc viam ad gloriam proximam et quasi compendiariam dicebat esse, si quis id ageret, ut, qualis haberi vellet, talis esset. Quodsi qui simulatione et inani ostentatione et ficto non modo sermone, sed etiam voltu stabilem se gloriam consequi posse rentur, vehementer errant. Vera gloria radices agit atque etiam propagatur, ficta omnia celeriter tamquam flosculi decidunt, nec simulatum potest quicquam esse diuturnum. Testes sunt permulti in utramque partem, sed brevitatis causa familia contenti erimus una. Ti. enim Gracchus P. f. tam diu laudabitur, dum memoria rerum Romanarum manebit; at eius filii nec vivi probabantur bonis et mortui numerum optinent iure caesorum. Qui igitur adipisci veram gloriam volet, iustitiae fungatur officiis. Ea quae essent, dictum est in libro superiore.
2.44Ama nasılsak öyle görünmeyi en kolay biçimde sağlamak için, asıl güç tam da görünmek istediğimiz kişi olmakta olsa da, bazı öğütler vermek gerekir. Çünkü biri gençliğinin başından beri ün ve ad sahibi olmak için bir sebebe sahipse, ister onu babasından almış olsun, ki sevgili Cicero'm, senin başına geldiğini düşünüyorum, ister bir rastlantı ve talih sonucu, bütün gözler ona çevrilir; ne yaptığı, nasıl yaşadığı araştırılır; en parlak ışığın içinde yaşıyormuş gibi ne bir sözü ne bir davranışı gizli kalabilir.
Sed ut facillime, quales simus, tales esse videamur, etsi in eo ipso vis maxima est, ut simus ii, qui haberi velimus, tamen quaedam praecepta danda sunt. Nam si quis ab ineunte aetate habet causam celebritatis et nominis aut a patre acceptam, quod tibi, mi Cicero, arbitror contigisse, aut aliquo casu atque fortuna, in hunc oculi omnium coniciuntur atque in eum, quid agat, quem ad modum vivat, inquiritur et, tamquam in clarissima luce versetur, ita nullum obscurum potest nec dictum eius esse nec factum.
2.45İlk gençlikleri düşük ve tanınmamış bir aileden geldikleri için insanların bilgisi dışında geçenler ise genç olmaya başlar başlamaz büyük şeylere göz dikmeli ve onlara doğru yoldaki çabalarla yönelmelidirler. Bunu daha da sağlam bir gönülle yapacaklardır, çünkü o yaş kıskanılmak şöyle dursun, desteklenir de.
Bir genci şana tavsiye eden ilk şey, savaşta kazanılabilecek bir şan varsa odur; atalarımız arasında bu yolla öne çıkan pek çok kişi vardı, çünkü neredeyse her zaman savaş yapılıyordu. Senin gençliğin ise taraflardan birinin fazlasıyla suç, öbürünün pek az talih taşıdığı o savaşa denk geldi. Yine de o savaşta Pompeius seni bir süvari birliğinin başına getirince, ata binmen, mızrak atman ve her türlü askerî zahmete katlanmanla hem o büyük adamdan hem ordudan büyük övgü kazanıyordun. Ama senin bu övgün devletle birlikte yıkıldı.
Ben ise bu konuşmaya senin hakkında değil, bütün bir tür hakkında giriştim; bu yüzden geri kalanlara geçelim.
Quorum autem prima aetas propter humilitatem et obscuritatem in hominum ignoratione versatur, ii, simul ac iuvenes esse coeperunt, magna spectare et ad ea rectis studiis debent contendere; quod eo firmiore animo facient, quia non modo non invidetur illi aetati, verum etiam favetur. Prima igitur est adulescenti commendatio ad gloriam, si qua ex bellicis rebus comparari potest, in qua multi apud maiores nostros exstiterunt; semper enim fere bella gerebantur. Tua autem aetas incidit in id bellum, cuius altera pars sceleris nimium habuit, altera felicitatis parum. Quo tamen in bello cum te Pompeius alae praefecisset, magnam laudem et a summo viro et ab exercitu consequebare equitando, iaculando, omni militari labore tolerando. Atque ea quidem tua laus pariter cum re publica cecidit. Mihi autem haec oratio suscepta non de te est, sed de genere toto; quam ob rem pergamus ad ea, quae restant.
2.46Öbür şeylerde ruhun işleri bedenin işlerinden çok daha büyük olduğu gibi, yeteneğimizle ve aklımızla peşine düştüğümüz şeyler de güçle peşine düştüklerimizden daha çok takdir görür. Öyleyse ilk tavsiye ölçülülükten, anne babaya saygıdan ve yakınlara iyi niyetten gelir. Gençler en kolay ve en olumlu şekilde, devlet için iyi öğütler veren ünlü ve bilge insanların yanına katıldıklarında tanınırlar. Onlarla sık sık bir arada bulunurlarsa halkta, örnek almak için kendi seçtikleri kimselere benzeyecekleri kanaatini uyandırırlar.
Ut igitur in reliquis rebus multo maiora opera sunt animi quam corporis, sic eae res, quas ingenio ac ratione persequimur, gratiores sunt quam illae, quas viribus. Prima igitur commendatio proficiscitur a modestia cum pietate in parentes, in suos benivolentia. Facillime autem et in optimam partem cognoscuntur adulescentes, qui se ad claros et sapientes viros bene consulentes rei publicae contulerunt; quibuscum si frequentes sunt, opinionem afferunt populo eorum fore se similes, quos sibi ipsi delegerint ad imitandum.
2.47Publius Rutilius'un gençliğini hem dürüstlük hem hukuk bilgisi kanaatiyle tavsiye eden şey, Publius Mucius'un evine devam etmesiydi. Lucius Crassus ise daha çok gençken bunu başkasından ödünç almadı; o ünlü ve şanlı suçlamadan en büyük övgüyü kendi kendine kazandı. Demosthenes hakkında duyduğumuz gibi, alıştırma yapanların genellikle övüldüğü bir yaşta Lucius Crassus o sırada evinde bile övgüyle çalışabileceği şeyi forumda şimdiden en iyi şekilde yapabildiğini gösterdi.
P. Rutili adulescentiam ad opinionem et innocentiae et iuris scientiae P. Muci commendavit domus. Nam L. quidem Crassus, cum esset admodum adulescens, non aliunde mutuatus est, sed sibi ipse peperit maximam laudem ex illa accusatione nobili et gloriosa, et, qua aetate qui exercentur, laude affici solent, ut de Demosthene accepimus, ea aetate L. Crassus ostendit id se in foro optime iam facere, quod etiam tum poterat domi cum laude meditari.
2.48Konuşmanın iki türü vardır: birinde sohbet, öbüründe çekişme vardır. Şan için çekişmenin daha büyük bir gücü olduğundan şüphe yoktur (belagat dediğimiz odur). Yine de sohbetteki nezaketin ve yumuşak dilliliğin gönülleri ne kadar kazandığını söylemek zordur. Philippos'un İskender'e, Antipatros'un Kassandros'a, Antigonos'un oğlu Philippos'a yazdığı mektuplar duruyor; üçü de (bize böyle ulaştı) son derece basiretli adamlardı. Bu mektuplarda dostça konuşmayla halkın gönlünü iyi niyete çekmelerini, askerlere tatlı dille hitap ederek onları yumuşatmalarını öğütlerler. Kalabalık önünde çekişmeli olarak yapılan konuşma ise çoğu zaman herkesi coşturur; çünkü bol ve bilgece konuşana duyulan hayranlık büyüktür; onu dinleyenler onun başkalarından daha çok anladığını ve daha bilge olduğunu düşünürler. Konuşmada ölçülülükle karışık bir ağırbaşlılık varsa, bundan daha hayranlık verici bir şey olamaz; hele bunlar bir gençte bulunuyorsa.
Sed cum duplex ratio sit orationis, quarum in altera sermo sit, in altera contentio, non est id quidem dubium, quin contentio maiorem vim habeat ad gloriam (ea est enim, quam eloquentiam dicimus); sed tamen difficile dictu est, quantopere conciliet animos comitas affabilitasque sermonis. Exstant epistulae et Philippi ad Alexandrum et Antipatri ad Cassandrum et Antigoni ad Philippum filium, trium prudentissimorum (sic enim accepimus); quibus praecipiunt, ut oratione benigna multitudinis animos ad benivolentiam alliciant militesque blande appellando deliniant. Quae autem in multitudine cum contentione habetur oratio, ea saepe universam excitat; magna est enim admiratio copiose sapienterque dicentis; quem qui audiunt, intellegere etiam et sapere plus quam ceteros arbitrantur. Si vero inest in oratione mixta modestia gravitas, nihil admirabilius fieri potest, eoque magis, si ea sunt in adulescente.
2.49Belagat gerektiren birçok dava türü vardır ve devletimizde pek çok genç yargıçların, halkın ve senatonun önünde konuşarak övgü kazanmıştır; ama en büyük hayranlık mahkemelerde uyandırılır.
Mahkeme konuşmalarının iki türü vardır: suçlama ve savunma. Bunlardan savunma daha övgüye değer olsa da suçlama da çok sık takdir görmüştür. Biraz önce Crassus'tan söz ettim; Marcus Antonius da gençken aynı şeyi yaptı. Publius Sulpicius'un belagatini de, fitneci ve zararlı bir vatandaş olan Gaius Norbanus'u mahkemeye çağırdığı suçlama parlattı.
Sed cum sint plura causarum genera, quae eloquentiam desiderent, multique in nostra re publica adulescentes et apud iudices et apud populum et apud senatum dicendo laudem assecuti sint, maxima est admiratio in iudiciis. Quorum ratio duplex est. Nam ex accusatione et ex defensione constat; quarum etsi laudabilior est defensio, tamen etiam accusatio probata persaepe est. Dixi paulo ante de Crasso; idem fecit adulescens M. Antonius. Etiam P. Sulpici eloquentiam accusatio illustravit, cum seditiosum et inutilem civem, C. Norbanum, in iudicium vocavit.
2.50Ama bu sık sık yapılmamalı, hiçbir zaman da devlet uğruna olmadıkça yapılmamalıdır: önce andıklarım gibi; ya da öç almak için, iki Lucullus gibi; ya da himaye için, benim Sicilyalılar, Iulius'un Albucius davasında Sardinyalılar için yaptığımız gibi. Lucius Fufius'un çalışkanlığı da Manius Aquilius'u suçlarken tanındı. Demek ki bir kez, ya da her hâlde sık değil. Ama bunu daha sık yapmak zorunda olan biri varsa, bu hizmeti devlete adasın; çünkü devletin düşmanlarından sık sık öç almak kınanacak bir şey değildir; yine de bir ölçü olsun. Çünkü birçok kişiye can tehlikesi getirmek katı bir insanın, daha doğrusu insan bile sayılmayacak birinin işi gibi görünür. Kendine suçlayıcı adı takılmasına yol açmak hem kişinin kendisi için tehlikelidir, hem de ünü için alçaltıcıdır; nitekim çok soylu bir aileden gelen ve medenî hukuku herkesten iyi bilen o adamın oğlu Marcus Brutus'un başına bu geldi.
Sed hoc quidem non est saepe faciendum nec umquam nisi aut rei publicae causa, ut ii, quos ante dixi, aut ulciscendi, ut duo Luculli, aut patrocinii, ut nos pro Siculis, pro Sardis in Albucio Iulius. In accusando etiam M’. Aquilio L. Fufi cognita industria est. Semel igitur aut non saepe certe. Sin erit, cui faciendum sit saepius, rei publicae tribuat hoc muneris, cuius inimicos ulcisci saepius non est reprehendendum; modus tamen adsit. Duri enim hominis vel potius vix hominis videtur periculum capitis inferre multis. Id cum periculosum ipsi est, tum etiam sordidum ad famam, committere, ut accusator nominere; quod contigit M. Bruto summo genere nato, illius filio, qui iuris civilis in primis peritus fuit.
2.51Şu vazife öğüdü de özenle tutulmalıdır: masum birini hiçbir zaman ölüm cezası gerektiren bir davayla mahkemeye çekme; çünkü bu hiçbir şekilde suç işlemeden yapılamaz. İnsanların kurtuluşu ve korunması için tabiatın verdiği belagati iyi insanların yıkımına ve felaketine çevirmekten daha insanlık dışı ne olabilir? Ama bundan kaçınmak gerektiği gibi, ara sıra suçlu birini, yeter ki iğrenç ve kutsala saygısız biri olmasın, savunmayı da vicdan meselesi saymamak gerekir. Halk bunu ister, âdet buna izin verir, insanlık da buna katlanır. Davalarda yargıcın işi her zaman gerçeği izlemek, avukatın işi ise bazen pek gerçek olmasa da gerçeğe benzeyeni savunmaktır. Hele felsefe üzerine yazarken bunu yazmaya cesaret edemezdim, eğer Stoacıların en ağırbaşlısı Panaitios da aynı görüşte olmasaydı. En çok şan ve minnet savunmalarla kazanılır; hele güçlü birinin gücüyle kuşatılıp sıkıştırılıyor gibi görünen birine yardım edildiğinde daha da çok. Ben de başka birçok kez ve gençken egemen olan Lucius Sulla'nın gücüne karşı Amerialı Sextus Roscius için böyle yaptım; o söylev, bildiğin gibi, duruyor.
Atque etiam hoc praeceptum officii diligenter tenendum est, ne quem umquam innocentem iudicio capitis arcessas; id enim sine scelere fieri nullo pacto potest. Nam quid est tam inhumanum quam eloquentiam a natura ad salutem hominum et ad conservationem datam ad bonorum pestem perniciemque convertere? Nec tamen, ut hoc fugiendum est, item est habendum religioni nocentem aliquando, modo ne nefarium impiumque, defendere; vult hoc multitudo, patitur consuetudo, fert etiam humanitas. Iudicis est semper in causis verum sequi, patroni non numquam veri simile, etiamsi minus sit verum, defendere; quod scribere, praesertim cum de philosophia scriberem, non auderem, nisi idem placeret gravissimo Stoicorum, Panaetio. Maxime autem et gloria paritur et gratia defensionibus, eoque maior, si quando accidit, ut ei subveniatur, qui potentis alicuius opibus circumveniri urguerique videatur, ut nos et saepe alias et adulescentes contra L. Sullae dominantis opes pro Sex. Roscio Amerino fecimus, quae, ut scis, exstat oratio.
2.52Gençlerin şan kazanmaya yarayan vazifelerini anlattıktan sonra sırada iyilikseverlik ve cömertlik var. Bunun iki yolu vardır: muhtaçlara ya emekle ya parayla iyilik edilir. İkincisi daha kolaydır, hele zengin biri için; ama öbürü daha soylu, daha parlaktır, cesur ve ünlü bir insana daha yakışır. Çünkü ikisinde de iyilik etmeye yönelik cömert bir irade bulunsa da biri kasadan, öbürü faziletten çıkarılır; özel servetten yapılan bağış ise eli açıklığın kaynağını kurutur. Böylece eli açıklık eli açıklıkla ortadan kalkar: onu ne kadar çok kişiye uygularsan, o kadar az kişiye uygulayabilirsin.
Sed expositis adulescentium officiis, quae valeant ad gloriam adipiscendam, deinceps de beneficentia ac de liberalitate dicendum est; cuius est ratio duplex; nam aut opera benigne fit indigentibus aut pecunia. Facilior est haec posterior, locupleti praesertim, sed illa lautior ac splendidior et viro forti claroque dignior. Quamquam enim in utroque inest gratificandi liberalis voluntas, tamen altera ex area, altera ex virtute depromitur, largitioque, quae fit ex re familiari, fontem ipsum benignitatis exhaurit. Ita benignitate benignitas tollitur; qua quo in plures usus sis, eo minus in multos uti possis.
2.53Oysa emekle, yani faziletle ve çalışkanlıkla iyiliksever ve cömert olanlar, önce kaç kişiye fayda sağlarlarsa iyilik etmede o kadar çok yardımcı bulurlar; sonra iyilikseverliğe alıştıkça birçok kişiye iyilik etmeye daha hazır, deyim yerindeyse daha talimli olurlar.
Philippos bir mektubunda oğlu İskender'i Makedonların iyi niyetini bağışlarla kazanmaya çalıştığı için çok güzel kınar: "Hay belalı! Parayla bozduğun insanların sana sadık olacaklarını sanmak gibi bir umuda seni hangi düşünce sürükledi? Yoksa Makedonların seni krallarından çok bir uşak ve tedarikçi olarak beklemelerini mi istiyorsun?"
"Uşak ve tedarikçi" demesi yerinde, çünkü bu bir krala yakışmayan alçaltıcı bir şeydir; bağışa bozulma demesi daha da yerinde, çünkü alan daha kötü olur ve hep aynı şeyi beklemeye daha hazır hâle gelir.
At qui opera, id est virtute et industria, benefici et liberales erunt, primum, quo pluribus profuerint, eo plures ad benigne faciendum adiutores habebunt, dein consuetudine beneficentiae paratiores erunt et tamquam exercitatiores ad bene de multis promerendum. Praeclare in epistula quadam Alexandrum filium Philippus accusat, quod largitione benivolentiam Macedonum consectetur: Quae te, malum! inquit, ratio in istam spem induxit, ut eos tibi fideles putares fore, quos pecunia corrupisses? An tu id agis, ut Macedones non te regem suum, sed ministrum et praebitorem sperent fore? Bene ministrum et praebitorem, quia sordidum regi, melius etiam, quod largitionem corruptelam dixit esse; fit enim deterior, qui accipit, atque ad idem semper exspectandum paratior.
2.54Bunu Philippos oğluna söyledi; ama bunu herkese verilmiş bir öğüt sayalım.
Bu yüzden emekten ve çalışkanlıktan doğan eli açıklığın hem ahlâken daha güzel olduğundan, hem daha geniş alana yayıldığından, hem de daha çok kişiye fayda sağlayabildiğinden şüphe yoktur. Yine de bazen bağışta bulunmak gerekir; bu tür eli açıklık büsbütün reddedilmemeli, uygun ve muhtaç insanlara özel servetten sık sık pay verilmelidir; ama özenle ve ölçülü olarak. Çünkü birçok kişi düşünmeden bağışta bulunarak mirasını savurdu. Seve seve yaptığın bir şeyi daha uzun süre yapamaz hâle gelmeye özen göstermekten daha akılsızca ne olabilir? Hem bağışı yağma izler: verdikçe yoksullaşmaya başlayınca başkalarının malına el uzatmak zorunda kalırlar. Böylece iyi niyet kazanmak için iyiliksever olmak isterken, verdikleri kişilerin bağlılığını değil, ellerinden aldıkları kişilerin nefretini kazanırlar.
Hoc ille filio, sed praeceptum putemus omnibus. Quam ob rem id quidem non dubium est, quin illa benignitas, quae constet ex opera et industria, et honestior sit et latius pateat et possit prodesse pluribus; non numquam tamen est largiendum, nec hoc benignitatis genus omnino repudiandum est et saepe idoneis hominibus indigentibus de re familiari impertiendum, sed diligenter atque moderate; multi enim patrimonia effuderunt inconsulte largiendo. Quid autem est stultius quam, quod libenter facias, curare, ut id diutius facere non possis? Atque etiam sequuntur largitionem rapinae; cum enim dando egere coeperunt, alienis bonis manus afferre coguntur. Ita, cum benivolentiae comparandae causa benefici esse velint, non tanta studia assequuntur eorum, quibus dederunt, quanta odia eorum, quibus ademerunt.
2.55Bu yüzden servet eli açıklığın açamayacağı kadar kapalı tutulmamalı, herkese açık olacak kadar da açılmamalıdır; bir ölçü gözetilsin ve bu ölçü imkânlara göre ayarlansın. Her şeyden önce, insanlarımızın çok sık kullandığı ve artık atasözü hâline gelen şu sözü hatırlamalıyız: bağışın dibi yoktur. Gerçekten de alışmış olanlar hep aynı şeyi beklerken, başkaları da aynı şeyi isterken nasıl bir ölçü olabilir ki?
Genel olarak eli açık olanların iki türü vardır: biri savurganlar, öbürü cömertler. Savurganlar ziyafetlere, halka et dağıtmaya, gladyatör oyunlarına, şenliklerin ve hayvan dövüşlerinin gösterişine para dökenlerdir; bunlar ya kısa bir hatıra bırakacak ya da hiç hatıra bırakmayacak şeylerdir.
Quam ob rem nec ita claudenda res est familiaris, ut eam benignitas aperire non possit, nec ita reseranda, ut pateat omnibus; modus adhibeatur, isque referatur ad facultates. Omnino meminisse debemus, id quod a nostris hominibus saepissime usurpatum iam in proverbii consuetudinem venit, largitionem fundum non habere; etenim quis potest modus esse, cum et idem, qui consuerunt, et idem illud alii desiderent? Omnino duo sunt genera largorum, quorum alteri prodigi, alteri liberales: prodigi, qui epulis et viscerationibus et gladiatorum muneribus, ludorum venationumque apparatu pecunias profundunt in eas res, quarum memoriam aut brevem aut nullam omnino sint relicturi,
2.56Cömertler ise imkânlarıyla korsanların kaçırdıklarını fidye verip kurtaranlar, dostlarının borcunu üstlenenler, kızlarını evlendirmelerine yardım edenler, servet edinmelerinde ya da artırmalarında destek olanlardır.
Bu yüzden Theophrastos'un zenginlik üzerine yazdığı kitapta aklına ne geldiğine şaşıyorum. Orada pek çok şeyi çok güzel söyler, şunu ise saçma biçimde: halka verilen gösterilerin görkemini ve hazırlanışını uzun uzun över ve bu tür harcamaları yapabilmeyi zenginliğin meyvesi sayar. Bana ise birkaç örneğini verdiğim cömertliğin meyvesi hem çok daha büyük hem çok daha sağlam görünüyor.
Aristoteles bizi ne kadar daha ağırbaşlı ve doğru bir biçimde kınar! Halkı yatıştırmak için yapılan bu para savurmalara şaşmadığımız için. Der ki: düşman tarafından kuşatılmış insanlar bir sextarius suyu bir minaya almaya mecbur kalsalar, bu önce bize inanılmaz gelir ve herkes şaşar; ama düşününce zorunluluğa hoşgörü gösterirler. Oysa bu korkunç kayıplara, sınırsız harcamalara pek şaşmayız; hem de bunlarla ne bir zorunluluk karşılanır ne itibar artar; halkın o eğlencesi de kısa ve önemsiz bir süre için, üstelik en hafifmeşrep olanlarca tadılır; onlarda bile doyumla birlikte hazzın hatırası da ölür.
liberales autem, qui suis facultatibus aut captos a praedonibus redimunt aut aes alienum suscipiunt amicorum aut in filiarum collocatione adiuvant aut opitulantur in re vel quaerenda vel augenda. Itaque miror, quid in mentem venerit Theophrasto in eo libro, quem de divitiis scripsit; in quo multa praeclare, illud absurde: est enim multus in laudanda magnificentia et apparatione popularium munerum taliumque sumptuum facultatem fructum divitiarum putat. Mihi autem ille fructus liberalitatis, cuius pauca exempla posui, multo et maior videtur et certior. Quanto Aristoteles gravius et verius nos reprehendit! qui has pecuniarum effusiones non admiremur, quae fiunt ad multitudinem deliniendam. Ait enim, qui ab hoste obsidentur, si emere aquae sextarium cogerentur mina, hoc primo incredibile nobis videri, omnesque mirari, sed cum attenderint, veniam necessitati dare, in his immanibus iacturis infinitisque sumptibus nihil nos magnopere mirari, cum praesertim neque necessitati subveniatur nec dignitas augeatur ipsaque illa delectatio multitudinis ad breve exiguumque tempus capiatur, eaque a levissimo quoque, in quo tamen ipso una cum satietate memoria quoque moriatur voluptatis.
2.57Şu sonucu da doğru çıkarır: bunlar çocukların, kadıncağızların, kölelerin ve kölelere çok benzeyen hür insanların hoşuna gider; ama ağırbaşlı ve olup biteni sağlam bir yargıyla tartan bir insan bunları hiçbir şekilde onaylayamaz.
Gerçi biliyorum ki devletimizde, daha iyi zamanlarda bile, aedilislik görevinin parlaklığının en iyi insanlardan beklenmesi bir gelenek hâline gelmişti. Bu yüzden lakabı da serveti de "Zengin" olan Publius Crassus aedilisliğin en büyük gösterisini verdi; biraz sonra Lucius Crassus, bütün insanların en ölçülüsü olan Quintus Mucius'la birlikte son derece görkemli bir aedilislik yaptı; sonra Appius oğlu Gaius Claudius, daha sonra birçokları: Luculluslar, Hortensius, Silanus. Ama benim konsüllüğümde Publius Lentulus kendinden öncekilerin hepsini geride bıraktı; Scaurus da onu taklit etti. Pompeius'umuzun ikinci konsüllüğündeki gösteriler ise en görkemlisiydi. Bütün bunlarda neyi beğendiğimi görüyorsun.
Bene etiam colligit, haec pueris et mulierculis et servis et servorum simillimis liberis esse grata, gravi vero homini et ea, quae fiunt, iudicio certo ponderanti probari posse nullo modo. Quamquam intellego in nostra civitate inveterasse iam bonis temporibus, ut splendor aedilitatum ab optimis viris postuletur. Itaque et P. Crassus cum cognomine dives, tum copiis functus est aedilicio maximo munere, et paulo post L. Crassus cum omnium hominum moderatissimo Q. Mucio magnificentissima aedilitate functus est, deinde C. Claudius App. f., multi post, Luculli, Hortensius, Silanus; omnes autem P. Lentulus me consule vicit superiores; hunc est Scaurus imitatus; magnificentissima vero nostri Pompei munera secundo consulatu; in quibus omnibus quid mihi placeat, vides.
2.58Yine de cimrilik şüphesinden kaçınmak gerekir. Çok zengin bir adam olan Mamercus'un aedilisliği atlaması konsüllükte yenilmesine yol açtı. Bu yüzden halk bunu istiyorsa ve iyi insanlar arzulamasalar bile onaylıyorlarsa yapılmalıdır, ama ben de öyle yaptığım gibi, imkânlara göre; ya da halka yapılan bir bağışla daha büyük ve daha faydalı bir şey kazanılıyorsa: nitekim yakında Orestes'in onda bir adağı adına sokaklarda verdiği yemekler ona büyük şeref getirdi. Marcus Seius'un da kıtlık sırasında halka bir modius tahılı bir asa vermesi kusur sayılmadı; çünkü aedilisken ne çirkin ne de çok büyük bir harcamayla, büyük ve köklü bir kıskançlıktan kurtuldu. Ama yakında Milo'muza da en büyük şerefi, benim kurtuluşuma bağlı olan devlet uğruna gladyatörler satın alıp Publius Clodius'un bütün girişimlerini ve çılgınlıklarını bastırması getirdi.
Demek ki bağışın sebebi ya zorunlu ya faydalı olmasıdır.
Vitanda tamen suspicio est avaritiae. Mamerco, homini divitissimo, praetermissio aedilitatis consulatus repulsam attulit. Quare et, si postulatur a populo, bonis viris si non desiderantibus, at tamen approbantibus faciundum est, modo pro facultatibus, nos ipsi ut fecimus, et, si quando aliqua res maior atque utilior populari largitione acquiritur, ut Oresti nuper prandia in semitis decumae nomine magno honori fuerunt. Ne M. quidem Seio vitio datum est, quod in caritate asse modium populo dedit; magna enim se et inveterata invidia nec turpi iactura, quando erat aedilis, nec maxima liberavit. Sed honori summo nuper nostro Miloni fuit, qui gladiatoribus emptis rei publicae causa, quae salute nostra continebatur, omnes P. Clodi conatus furoresque compressit. Causa igitur largitionis est, si aut necesse est aut utile.
2.59Bu durumlarda da en iyi kural orta yoldur. Quintus oğlu Lucius Philippus, büyük yetenekli ve çok ünlü bir adam, en parlak sayılan her şeyi hiçbir gösteri vermeden elde ettiğiyle övünürdü. Cotta da, Curio da aynı şeyi söylerdi. Ben de bir bakıma bununla övünebilirim: çünkü kendi yılımızda, andığım kişilerin hiçbirinin başına gelmediği gibi bütün oylarla elde ettiğim makamların büyüklüğüne göre aedilislik harcamam gerçekten çok küçüktü.
In his autem ipsis mediocritatis regula optima est. L. quidem Philippus Q. f., magno vir ingenio in primisque clarus, gloriari solebat se sine ullo munere adeptum esse omnia, quae haberentur amplissima. Dicebat idem Cotta, Curio. Nobis quoque licet in hoc quodam modo gloriari; nam pro amplitudine honorum, quos cunctis suffragiis adepti sumus nostro quidem anno, quod contigit eorum nemini, quos modo nominavi, sane exiguus sumptus aedilitatis fuit.
2.60Surlar, tersaneler, limanlar, su kemerleri ve devletin kullanımına yarayan her şey için yapılan harcamalar da daha iyidir. Gerçi hemen ele verilir gibi olan şey daha hoştur; ama bunlar gelecekte daha çok takdir görür. Tiyatroları, revakları, yeni tapınakları Pompeius yüzünden daha çekinerek kınıyorum; ama en bilgili kimseler bunları onaylamaz: bu kitaplarda çevirmeden ama çok izlediğim Panaitios'un kendisi de, Yunanistan'ın önderi Perikles'i o parlak Propylaia'ya bu kadar para döktüğü için kınayan Phaleronlu Demetrios da. Ama bu konunun bütünü devlet üzerine yazdığım kitaplarda özenle tartışıldı.
Demek ki bu tür bağışların bütün tarzı özünde kusurludur, zamana göre zorunludur; o zaman da imkânlara uydurulmalı ve ölçülülükle sınırlanmalıdır.
Atque etiam illae impensae meliores, muri, navalia, portus, aquarum ductus omniaque, quae ad usum rei publicae pertinent. Quamquam, quod praesens tamquam in manum datur, iucundius est; tamen haec in posterum gratiora. Theatra, porticus, nova templa verecundius reprehendo propter Pompeium, sed doctissimi non probant, ut et hic ipse Panaetius, quem multum in his libris secutus sum, non interpretatus, et Phalereus Demetrius, qui Periclem, principem Graeciae, vituperat, quod tantam pecuniam in praeclara illa propylaea coniecerit. Sed de hoc genere toto in iis libris, quos de re publica scripsi, diligenter est disputatum. Tota igitur ratio talium largitionum genere vitiosa est, temporibus necessaria, et tum ipsum et ad facultates accommodanda et mediocritate moderanda est.
2.61Cömertlikten doğan öbür bağış türünde ise farklı durumlara aynı şekilde yaklaşmamalıyız. Felaketin ezdiği birinin durumu başka, hiçbir sıkıntısı olmadan daha iyi bir duruma ulaşmak isteyenin durumu başkadır.
In illo autem altero genere largiendi, quod a liberalitate proficiscitur, non uno modo in disparibus causis affecti esse debemus. Alia causa est eius, qui calamitate premitur, et eius, qui res meliores quaerit nullis suis rebus adversis.
2.62Eli açıklık, felakete uğrayanlara, felakete layık değillerse, daha çok yönelmelidir. Ama yıkılmamak için değil, daha yüksek bir mertebeye çıkmak için yardım isteyenlere karşı da hiç de eli sıkı olmamalı, yalnız uygun olanları seçmekte yargı ve özen göstermeliyiz. Çünkü Ennius ne güzel söylemiş:
Yanlış yere yapılmış iyiliği kötülük sayarım.
Propensior benignitas esse debebit in calamitosos, nisi forte erunt digni calamitate. In iis tamen, qui se adiuvari volent, non ne affligantur, sed ut altiorem gradum ascendant, restricti omnino esse nullo modo debemus, sed in deligendis idoneis iudicium et diligentiam adhibere. Nam praeclare Ennius: Bene fácta male locáta male facta árbitror.
2.63İyi ve vefalı bir insana verilen şeyden ise hem onun kendisinden hem de başkalarından meyve alınır. Çünkü düşüncesizlikten arınmış cömertlik çok takdir görür; insanların çoğu onu daha büyük bir şevkle över, çünkü en yüksek mevkideki birinin iyiliği herkesin ortak sığınağıdır. Öyleyse hatırası çocuklara ve torunlara aktarılacak, böylece onların nankörlük etmelerine imkân bırakmayacak iyiliklerle olabildiğince çok kişiyi kuşatmaya çalışmalıyız. Çünkü herkes iyiliği unutandan nefret eder; bu haksızlığın, cömertliği caydırdığı için kendilerine de yapıldığını, bunu yapanın da yoksulların ortak düşmanı olduğunu düşünürler.
Bu eli açıklık devlete de faydalıdır: esirlerin kölelikten kurtarılması, yoksulların zenginleştirilmesi. Bunun bizim sınıfımızca sık sık yapıldığını Crassus'un söylevinde bol bol yazılmış görüyoruz. Bu yüzden bu eli açıklık alışkanlığını gösteri bağışlarına çok üstün tutuyorum. Bu, ağırbaşlı ve büyük insanların işidir; öbürü ise, deyim yerindeyse, halkın hafifliğini hazla gıdıklayan dalkavukların işidir.
Quod autem tributum est bono viro et grato, in eo cum ex ipso fructus est, tum etiam ex ceteris. Temeritate enim remota gratissima est liberalitas, eoque eam studiosius plerique laudant, quod summi cuiusque bonitas commune perfugium est omnium. Danda igitur opera est, ut iis beneficiis quam plurimos afficiamus, quorum memoria liberis posterisque prodatur, ut iis ingratis esse non liceat. Omnes enim immemorem beneficii oderunt eamque iniuriam in deterrenda liberalitate sibi etiam fieri eumque, qui faciat, communem hostem tenuiorum putant. Atque haec benignitas etiam rei publicae est utilis, redimi e servitute captos, locupletari tenuiores; quod quidem volgo solitum fieri ab ordine nostro in oratione Crassi scriptum copiose videmus. Hanc ergo consuetudinem benignitatis largitioni munerum longe antepono; haec est gravium hominum atque magnorum, illa quasi assentatorum populi multitudinis levitatem voluptate quasi titillantium.
2.64Vermede bonkör olmak, almada sert olmamak, her türlü anlaşmada, satarken alırken, kiralarken kiraya verirken, komşuluk ve sınır ilişkilerinde hakkaniyetli ve kolay olmak, birçok konuda birçok kimseye kendi hakkından vazgeçmek, davalardan mümkün olduğu kadar, belki biraz daha da fazla uzak durmak uygun düşer. Çünkü bazen kendi hakkından biraz vazgeçmek yalnız cömertçe değil, zaman zaman kârlı da olur. Servete de özen göstermek gerekir; onun dağılıp gitmesine göz yummak utanç vericidir; ama cimrilik ve hasislik şüphesi uyandırmayacak şekilde. Çünkü kendini mirasından yoksun bırakmadan cömert olabilmek elbette paranın en büyük meyvesidir.
Theophrastos konukseverliği de haklı olarak övmüştür. Bana kalırsa ünlü insanların evlerinin ünlü konuklara açık olması çok yakışır bir şeydir; yabancıların şehrimizde bu tür cömertlikten yoksun kalmaması devlete de bir süstür. Ahlâken güzel yollarla çok güçlü olmak isteyenler için, konukları aracılığıyla yabancı halklar arasında güç ve nüfuz sahibi olmak da son derece faydalıdır. Theophrastos, Kimon'un Atina'da kendi demosu olan Lakiadaililere bile konuksever davrandığını yazar: kâhyalarına, hangi Lakiadaili çiftliğine uğrarsa ona her şeyin sunulmasını emretmiş ve bunu bir düzen hâline getirmişti.
Conveniet autem cum in dando munificum esse, tum in exigendo non acerbum in omnique re contrahenda, vendundo emendo, conducendo locando, vicinitatibus et confiniis, aequum, facilem, multa multis de suo iure cedentem, a litibus vero, quantum liceat et nescio an paulo plus etiam, quam liceat, abhorrentem. Est enim non modo liberale paulum non numquam de suo iure decedere, sed interdum etiam fructuosum. Habenda autem ratio est rei familiaris, quam quidem dilabi sinere flagitiosum est, sed ita, ut illiberalitatis avaritiaeque absit suspicio; posse enim liberalitate uti non spoliantem se patrimonio nimirum est pecuniae fructus maximus. Recte etiam a Theophrasto est laudata hospitalitas; est enim, ut mihi quidem videtur, valde decorum patere domus hominum illustrium hospitibus illustribus, idque etiam rei publicae est ornamento, homines externos hoc liberalitatis genere in urbe nostra non egere. Est autem etiam vehementer utile iis, qui honeste posse multum volunt, per hospites apud externos populos valere opibus et gratia. Theophrastus quidem scribit Cimonem Athenis etiam in suos curiales Laciadas hospitalem fuisse; ita enim instituisse et vilicis imperavisse, ut omnia praeberentur, quicumque Laciades in villam suam devertisset.
2.65Bağışla değil emekle yapılan iyilikler hem bütün devlete hem tek tek vatandaşlara yöneltilir. Hukukta güvence sağlamak, yani hukuki danışmanlık yapmak ve bu ilimle olabildiğince çok kişiye fayda sağlamak hem gücü hem nüfuzu artırmaya çok yarar.
Bu yüzden atalarımızın birçok parlak işi arasında bu da vardır: iyi kurulmuş medenî hukukun bilgisi ve yorumu her zaman en büyük saygı görmüştür. Bu zamanların karışıklığından önce önde gelen kimseler onu ellerinde tutuyorlardı; şimdi ise makamlar ve bütün itibar mertebeleri gibi bu ilmin parlaklığı da silinip gitti. Bu daha da yakışıksızdır, çünkü bu, makamda kendisine eşit olan bütün öncekileri ilimde kolayca geride bırakmış birinin yaşadığı bir zamanda oldu. Demek ki bu emek birçok kimsenin takdirini kazanır ve insanları iyiliklerle kendine bağlamaya elverişlidir.
Quae autem opera, non largitione beneficia dantur, haec tum in universam rem publicam, tum in singulos cives conferuntur. Nam in iure cavere atque hoc scientiae genere prodesse quam plurimis vehementer et ad opes augendas pertinet et ad gratiam. Itaque cum multa praeclara maiorum, tum quod optime constituti iuris civilis summo semper in honore fuit cognitio atque interpretatio; quam quidem ante hanc confusionem temporum in possessione sua principes retinuerunt, nunc, ut honores, ut omnes dignitatis gradus, sic huius scientiae splendor deletus est, idque eo indignius, quod eo tempore hoc contigit, cum is esset, qui omnes superiores, quibus honore par esset, scientia facile vicisset. Haec igitur opera grata multis et ad beneficiis obstringendos homines accommodata.
2.66Bu sanata komşu olan söz söyleme gücü ise hem daha çok takdir görür hem daha süslüdür. Dinleyenlerin hayranlığı, muhtaçların umudu ya da savunulanların minneti bakımından belagatten daha üstün ne vardır? Bu yüzden atalarımız sivil hayatta itibarın önderliğini ona verdiler. Söz ustası, zahmete kolay katlanan ve atalarımızın töresi olduğu gibi birçok kişinin davasını gönülsüzlük göstermeden ve karşılıksız savunan bir insanın iyilikleri ve himayesi geniş bir alana yayılır.
Atque huic arti finitima est dicendi facultas et gratior et ornatior. Quid enim eloquentia praestabilius vel admiratione audientium vel spe indigentium vel eorum, qui defensi sunt, gratia? Huic ergo a maioribus nostris est in toga dignitatis principatus datus. Diserti igitur hominis et facile laborantis, quodque in patriis est moribus, multorum causas et non gravate et gratuito defendentis beneficia et patrocinia late patent.
2.67Konu, burada da belagatin kesintiye uğramasına, yok oluşu demeyeyim, yakınmamı gerektiriyordu; ama kendi kendimden yakınıyormuşum gibi görünmekten korkuyorum. Yine de görüyoruz ki hangi hatipler sönüp gitti, ne kadar az kişide umut, daha da az kişide yetenek, ne kadar çok kişide küstahlık var. Herkes, hatta birçokları bile hukukçu ya da usta konuşmacı olamayacağına göre, insan yine de emeğiyle birçok kişiye fayda sağlayabilir: onlar için iyilik isteyerek, onları yargıçlara ve yöneticilere tavsiye ederek, başkasının işi için uyanık durarak, danışılan ya da savunan kimselere ricada bulunarak. Bunu yapanlar en çok minnet kazanır, çalışkanlıkları da en geniş alana yayılır.
Admonebat me res, ut hoc quoque loco intermissionem eloquentiae, ne dicam interitum, deplorarem, ni vererer, ne de me ipso aliquid viderer queri. Sed tamen videmus, quibus exstinctis oratoribus quam in paucis spes, quanto in paucioribus facultas, quam in multis sit audacia. Cum autem omnes non possint, ne multi quidem, aut iuris periti esse aut diserti, licet tamen opera prodesse multis beneficia petentem, commendantem iudicibus, magistratibus, vigilantem pro re alterius, eos ipsos, qui aut consuluntur aut defendunt, rogantem; quod qui faciunt, plurimum gratiae consequuntur, latissimeque eorum manat industria.
2.68Şunu hatırlatmaya gerek yok, çünkü açıktır: başkalarına yardım etmek isterken kimseyi kırmamaya dikkat etmeliler. Çünkü çoğu zaman ya kırmamaları gereken ya da kırmaları işlerine gelmeyen kimseleri incitirler; bilmeden yaparlarsa bu ihmaldir, bilerek yaparlarsa düşüncesizlik. İstemeden kırdığın kimselere karşı da elinden geldiğince özür dilemeli, yaptığın şeyin neden zorunlu olduğunu, başka türlü yapamayacağını açıklamalısın; çiğnenmiş görünen şeyi de başka emek ve vazifelerle telafi etmelisin.
Iam illud non sunt admonendi (est enim in promptu), ut animadvertant, cum iuvare alios velint, ne quos offendant. Saepe enim aut eos laedunt, quos non debent, aut eos, quos non expedit; si imprudentes, neglegentiae est, si scientes, temeritatis. Utendum etiam est excusatione adversus eos, quos invitus offendas, quacumque possis, quare id, quod feceris, necesse fuerit nec aliter facere potueris, ceterisque operis et officiis erit id, quod violatum videbitur, compensandum.
2.69İnsanlara yardım ederken genellikle ya onların huyuna ya da talihine bakılır. Söylemesi kolaydır; nitekim herkes, iyilik ederken insanların talihini değil huyunu gözettiğini söyler. Ahlâken güzel bir söz; ama emek verirken yoksul ve çok iyi bir insanın davasına talihli ve güçlü birinin minnetini tercih etmeyen kim var? Çünkü karşılığı daha kolay ve daha çabuk gelecek gibi görünen kişiye irademiz genellikle daha çok meyleder. Ama işin tabiatının ne olduğuna daha dikkatle bakmak gerekir. Çünkü o yoksul, iyi bir insansa, minnetini ödeyemese bile kesinlikle duyabilir. Kim söylediyse yerinde söylemiş: parası olan ödememiştir, ödeyen de parasız kalmıştır; minnette ise ödeyen de duyar, duyan da ödemiş olur.
Oysa kendilerini zengin, şerefli, mesut sananlar bir iyilikle borç altına girmek bile istemezler; hatta kendileri ne kadar büyük bir iyilik görmüş olsalar da iyilik ettiklerini sanırlar; kendilerinden bir şey istendiğinden ya da beklendiğinden de şüphelenirler; himaye görmüş olmayı ya da himayeli diye anılmayı ise ölümle bir sayarlar.
Sed cum in hominibus iuvandis aut mores spectari aut fortuna soleat, dictu quidem est proclive, itaque volgo loquuntur, se in beneficiis collocandis mores hominum, non fortunam sequi. Honesta oratio est; sed quis est tandem, qui inopis et optimi viri causae non anteponat in opera danda gratiam fortunati et potentis? a quo enim expeditior et celerior remuneratio fore videtur, in eum fere est voluntas nostra propensior. Sed animadvertendum est diligentius, quae natura rerum sit. Nimirum enim inops ille, si bonus est vir, etiamsi referre gratiam non potest, habere certe potest. Commode autem, quicumque dixit, pecuniam qui habeat, non reddidisse, qui reddiderit, non habere, gratiam autem et, qui rettulerit, habere et, qui habeat, rettulisse. At qui se locupletes, honoratos, beatos putant, ii ne obligari quidem beneficio volunt; quin etiam beneficium se dedisse arbitrantur, cum ipsi quamvis magnum aliquod acceperint, atque etiam a se aut postulari aut exspectari aliquid suspicantur, patrocinio vero se usos aut clientes appellari mortis instar putant.
2.70Oysa o yoksul adam, kendisine ne yapıldıysa talihinin değil kendisinin gözetildiğini düşündüğünden, yalnız iyilik etmiş olana değil, bir şey beklediği kişilere de (çünkü birçok kişiye muhtaçtır) minnettar görünmeye çalışır; bir hizmette bulunursa onu sözle büyütmez, hatta küçültür. Şunu da göz önünde tutmak gerekir: varlıklı ve talihli birini savunursan, minnet yalnız onda ya da belki çocuklarında kalır; ama yoksul fakat dürüst ve ölçülü birini savunursan, halkın büyük kalabalığını oluşturan kötü olmayan bütün alçakgönüllü insanlar kendileri için hazır bir koruma gördüklerini anlarlar.
At vero ille tenuis, cum, quicquid factum sit, se spectatum, non fortunam putet, non modo illi, qui est meritus, sed etiam illis, a quibus exspectat (eget enim multis), gratum se videri studet neque vero verbis auget suum munus, si quo forte fungitur, sed etiam extenuat. Videndumque illud est, quod, si opulentum fortunatumque defenderis, in uno illo aut, si forte, in liberis eius manet gratia; sin autem inopem, probum tamen et modestum, omnes non improbi humiles, quae magna in populo multitudo est, praesidium sibi paratum vident.
2.71Bu yüzden iyiliğin talihlilere değil iyilere yapılmasının daha iyi olduğunu düşünüyorum.
Her türden insanı memnun edebilmeye elbette çalışmak gerekir; ama iş bir tercihe varırsa, Themistokles'i kendimize yol gösterici almalıyız. Kızını yoksul ama iyi bir adamla mı, yoksa pek saygın olmayan zengin biriyle mi evlendirmesi gerektiği kendisine danışıldığında şöyle demişti: "Ben paraya muhtaç bir adamı, adama muhtaç bir paraya tercih ederim." Ama ahlâkımız zenginliğe hayranlıkla bozuldu ve yozlaştı. Zenginliğin büyüklüğü her birimizi ne ilgilendirir? Belki sahibine yarar. Her zaman bile değil; ama yaradığını kabul et: o adam daha bol harcayabilir elbet; ama nasıl daha şerefli olabilir? Hem iyi bir adamsa, zenginliği ona yardım edilmesine engel olmasın, yeter ki yardım edilmesine sebep de olmasın; bütün yargı da birinin ne kadar zengin olduğuna değil, nasıl biri olduğuna dayansın!
İyilik ederken ve emek verirken son öğüt şudur: hakkaniyete aykırı hiçbir şey için, haksızlık uğruna hiçbir şey için çaba gösterme. Çünkü kalıcı bir itibarın ve ünün temeli adalettir; o olmadan hiçbir şey övülmeye değer olamaz.
Quam ob rem melius apud bonos quam apud fortunatos beneficium collocari puto. Danda omnino opera est, ut omni generi satis facere possimus; sed si res in contentionem veniet, nimirum Themistocles est auctor adhibendus; qui cum consuleretur, utrum bono viro pauperi an minus probato diviti filiam collocaret: Ego vero, inquit, malo virum, qui pecunia egeat, quam pecuniam, quae viro. Sed corrupti mores depravatique sunt admiratione divitiarum; quarum magnitudo quid ad unum quemque nostrum pertinet? Illum fortasse adiuvat, qui habet. Ne id quidem semper; sed fac iuvare; utentior sane sit, honestior vero quo modo? Quodsi etiam bonus erit vir, ne impediant divitiae, quo minus iuvetur, modo ne adiuvent, sitque omne iudicium, non quam locuples, sed qualis quisque sit! Extremum autem praeceptum in beneficiis operaque danda, ne quid contra aequitatem contendas, ne quid pro iniuria; fundamentum enim est perpetuae commendationis et famae iustitia, sine qua nihil potest esse laudabile.
2.72Tek tek kişilere yönelik iyilik türünden söz edildiğine göre, sırada bütün vatandaşları ve devleti ilgilendiren iyilikleri tartışmak var. Bunların da kimi bütün vatandaşları ilgilendirir, kimi tek tek kişilere dokunur; bunlar daha da çok takdir görür. Mümkünse elbette ikisine de çalışılmalıdır; tek tek kişilerin de gözetilmesine aynı ölçüde özen gösterilmeli, ama bu iş devlete ya fayda sağlayacak ya da en azından zarar vermeyecek şekilde yapılmalıdır. Gaius Gracchus'un tahıl dağıtımı büyüktü; bu yüzden hazineyi tüketiyordu. Marcus Octavius'unki ölçülüydü, devletin katlanabileceği ve halk için gerekli bir dağıtımdı; bu yüzden hem vatandaşlar hem devlet için hayırlı oldu.
Sed, quoniam de eo genere beneficiorum dictum est, quae ad singulos spectant, deinceps de iis, quae ad universos quaeque ad rem publicam pertinent, disputandum est. Eorum autem ipsorum partim eius modi sunt, ut ad universos cives pertineant, partim, singulos ut attingant; quae sunt etiam gratiora. Danda opera est omnino, si possit, utrisque, nec minus, ut etiam singulis consulatur, sed ita, ut ea res aut prosit aut certe ne obsit rei publicae. C. Gracchi frumentaria magna largitio; exhauriebat igitur aerarium; modica M. Octavi et rei publicae tolerabilis et plebi necessaria; ergo et civibus et rei publicae salutaris.
2.73Devleti yönetecek olan, her şeyden önce herkesin kendi malını elinde tutmasına ve devlet eliyle özel kişilerin mallarının eksiltilmemesine dikkat etmelidir. Philippus tribunluğunda bir toprak kanunu önerirken, ki yine de reddedilmesine kolayca razı olmuş ve bunda çok ölçülü davranmıştı, felaket getirecek bir şey yaptı: konuşmasında halka yaranmak için birçok şey söylediği gibi şunu da kötü bir niyetle söyledi: devlette mülk sahibi iki bin kişi bile yoktur. Malların eşitlenmesine yönelen bu söz ölümcül bir sözdür; bundan daha büyük bir bela olabilir mi? Çünkü devletler ve şehirler en çok herkes kendi malını elinde tutsun diye kuruldu. İnsanlar tabiatın yol göstericiliğiyle bir araya geliyorlardı, ama şehirlerin korumasını mallarının güvencesini umarak arıyorlardı.
In primis autem videndum erit ei, qui rem publicam administrabit, ut suum quisque teneat neque de bonis privatorum publice deminutio fiat. Perniciose enim Philippus, in tribunatu cum legem agrariam ferret, quam tamen antiquari facile passus est et in eo vehementer se moderatum praebuit—sed cum in agendo multa populariter, tum illud male, non esse in civitate duo milia hominum, qui rem haberent. Capitalis oratio est, ad aequationem bonorum pertinens; qua peste quae potest esse maior? Hanc enim ob causam maxime, ut sua tenerentur, res publicae civitatesque constitutae sunt. Nam, etsi duce natura congregabantur homines, tamen spe custodiae rerum suarum urbium praesidia quaerebant.
2.74Atalarımız zamanında hazinenin yetersizliği ve savaşların sürekliliği yüzünden sık sık olduğu gibi bir savaş vergisi toplanmak zorunda kalınmamasına da çalışmak gerekir; bunun olmaması için de çok önceden önlem alınmalıdır. Ama bir devletin başına böyle bir yükümlülüğün zorunluluğu gelirse (bunu bizimkinden çok başka bir devlete yakıştırmak isterim; ama bizimkinden değil, her devletten söz ediyorum), herkesin, kurtulmak istiyorsa zorunluluğa boyun eğmesi gerektiğini anlamasına çalışılmalıdır. Devleti yönetecek herkes zorunlu şeylerin bolluğunu da gözetmelidir. Bunların nasıl sağlanageldiğini ve nasıl sağlanması gerektiğini tartışmaya gerek yok, çünkü açıktır; yalnız konuya değinmek gerekiyordu.
Danda etiam opera est, ne, quod apud maiores nostros saepe fiebat propter aerarii tenuitatem assiduitatemque bellorum, tributum sit conferendum, idque ne eveniat, multo ante erit providendum. Sin quae necessitas huius muneris alicui rei publicae obvenerit (malo enim quam nostrae ominari; neque tamen de nostra, sed de omni re publica disputo), danda erit opera, ut omnes intellegant, si salvi esse velint, necessitati esse parendum. Atque etiam omnes, qui rem publicam gubernabunt, consulere debebunt, ut earum rerum copia sit, quae sunt necessariae. Quarum qualis comparatio fieri soleat et debeat, non est necesse disputare; est enim in promptu; tantum locus attingendus fuit.
2.75Her türlü kamu işinin ve görevinin yürütülmesinde asıl önemli olan, cimrilik ve açgözlülüğün en küçük şüphesini bile uzaklaştırmaktır. Samnitli Gaius Pontius şöyle demişti: "Keşke talih beni o zamanlara saklasaydı da Romalıların hediye almaya başladığı zaman doğmuş olsaydım! O zaman onların daha fazla hüküm sürmesine izin vermezdim." Doğrusu, birçok yüzyıl beklemesi gerekecekti; çünkü bu kötülük devletimize daha yakın zamanda girdi. Bu yüzden Pontius'un o zaman yaşamış olmasına seve seve razıyım, madem onda bu kadar güç vardı. Lucius Piso'nun zimmete para geçirme hakkındaki kanunu çıkarmasının üzerinden henüz yüz on yıl geçmedi; ondan önce böyle bir kanun yoktu. Ama sonra o kadar çok kanun, her biri bir öncekinden sert, o kadar çok sanık, o kadar çok mahkûm, mahkemelerden korkulduğu için o kadar büyük bir savaş çıktı; kanunlar ve mahkemeler ortadan kaldırılınca müttefikler o kadar soyulup yağmalandı ki artık kendi faziletimizle değil, başkalarının zayıflığıyla güçlüyüz.
Caput autem est in omni procuratione negotii et muneris publici, ut avaritiae pellatur etiam minima suspicio. Utinam, inquit C. Pontius Samnis, ad illa tempora me fortuna reservavisset et tum essem natus, quando Romani dona accipere coepissent! non essem passus diutius eos imperare. Ne illi multa saecula exspectanda fuerunt; modo enim hoc malum in hanc rem publicam invasit. Itaque facile patior tum potius Pontium fuisse, siquidem in illo tantum fuit roboris. Nondum centum et decem anni sunt, cum de pecuniis repetundis a L. Pisone lata lex est, nulla antea cum fuisset. At vero postea tot leges et proximae quaeque duriores, tot rei, tot damnati, tantum bellum propter iudiciorum metum excitatum, tanta sublatis legibus et iudiciis expilatio direptioque sociorum, ut imbecillitate aliorum, non nostra virtute valeamus.
2.76Panaitios Africanus'u el sürmezliği, yani başkasının malına göz dikmemesi yüzünden över. Neden övmesin? Ama onda daha büyük başka şeyler de vardı; el sürmezlik övgüsü yalnız o adamın değil, o zamanların da övgüsüdür. Paulus, son derece büyük olan Makedon hazinesinin tamamını ele geçirince hazineye o kadar para getirdi ki bir tek komutanın ganimeti savaş vergilerine son verdi. Ama kendi evine adının sonsuz hatırasından başka bir şey götürmedi. Babasını örnek alan Africanus da Kartaca'yı yıktıktan sonra hiç zenginleşmedi. Ya sansörlükte onun meslektaşı olan Lucius Mummius? Çok zengin bir şehri yerle bir ettiğinde daha zengin mi oldu? İtalya'yı süslemeyi kendi evini süslemeye tercih etti; gerçi bana kalırsa İtalya süslenince onun evi de daha süslü oldu.
Laudat Africanum Panaetius, quod fuerit abstinens. Quidni laudet? Sed in illo alia maiora; laus abstinentiae non hominis est solum, sed etiam temporum illorum. Omni Macedonum gaza, quae fuit maxima, potitus Paulus tantum in aerarium pecuniae invexit, ut unius imperatoris praeda finem attulerit tributorum. At hic nihil domum suam intulit praeter memoriam nominis sempiternam. Imitatus patrem Africanus nihilo locupletior Carthagine eversa. Quid? qui eius collega fuit in censura, L. Mummius, numquid copiosior, cum copiosissimam urbem funditus sustulisset? Italiam ornare quam domum suam maluit; quamquam Italia ornata domus ipsa mihi videtur ornatior.
2.77Öyleyse, sözün çıktığı yere dönersek, hiçbir kusur açgözlülükten daha çirkin değildir; hele önde gelenlerde ve devleti yönetenlerde. Çünkü devleti kazanç kapısı yapmak yalnız çirkin değil, aynı zamanda cani ve iğrenç bir şeydir. Pythia'daki Apollon'un Sparta'nın açgözlülükten başka hiçbir şeyle yıkılmayacağı yolundaki kehaneti, yalnız Lakedaimonlulara değil, bütün varlıklı halklara bir önceden haber gibi görünüyor. Devletin başında bulunanlar halkın iyi niyetini hiçbir şeyle el sürmezlik ve kendini tutmaktan daha kolay kazanamazlar.
Nullum igitur vitium taetrius est, ut eo, unde egressa est, referat se oratio, quam avaritia, praesertim in principibus et rem publicam gubernantibus. Habere enim quaestui rem publicam non modo turpe est, sed sceleratum etiam et nefarium. Itaque, quod Apollo Pythius oraclum edidit, Spartam nulla re alia nisi avaritia esse perituram, id videtur non solum Lacedaemoniis, sed etiam omnibus opulentis populis praedixisse. Nulla autem re conciliare facilius benivolentiam multitudinis possunt ii, qui rei publicae praesunt, quam abstinentia et continentia.
2.78Halkçı olmak isteyen ve bu yüzden ya toprak sahiplerini yerlerinden çıkarmak için toprak meselesini kurcalayan ya da borçluların borçlarının silinmesi gerektiğini düşünenler ise devletin temellerini sarsarlar: önce uyumu, çünkü kiminden para alınıp kimine borç bağışlanırken uyum olamaz; sonra hakkaniyeti, çünkü herkesin kendi malına sahip olmasına izin verilmezse hakkaniyet büsbütün ortadan kalkar. Yukarıda da söylediğim gibi devletin ve şehrin kendine özgü işi, herkesin kendi malını özgürce ve kaygısızca koruyabilmesidir.
Qui vero se populares volunt ob eamque causam aut agrariam rem temptant, ut possessores pellantur suis sedibus, aut pecunias creditas debitoribus condonandas putant, labefactant fundamenta rei publicae, concordiam primum, quae esse non potest, cum aliis adimuntur, aliis condonantur pecuniae, deinde aequitatem, quae tollitur omnis, si habere suum cuique non licet. Id enim est proprium, ut supra dixi, civitatis atque urbis, ut sit libera et non sollicita suae rei cuiusque custodia.
2.79Devlete bu yıkımı getirirken umdukları minneti bile kazanamazlar. Çünkü malı elinden alınan düşman kesilir; malı verilen ise onu almak istediğini bile gizler, hele borçlarda sevincini saklar ki ödeme gücünden yoksun olduğu görünmesin. Oysa haksızlığa uğrayan hem hatırlar hem acısını açıkça gösterir. Haksızca kendilerine verilenler, adaletsizce ellerinden alınanlardan daha çok olsalar bile bu yüzden daha güçlü olmazlar; çünkü bu işler sayıyla değil, ağırlıkla tartılır. Hem birçok yıl, hatta yüzyıllar önce sahip olunan bir toprağa hiç toprağı olmayanın sahip olması, sahip olanınsa onu kaybetmesi hangi hakkaniyete sığar?
Atque in hac pernicie rei publicae ne illam quidem consequuntur, quam putant, gratiam; nam cui res erepta est, est inimicus, cui data est, etiam dissimulat se accipere voluisse et maxime in pecuniis creditis occultat suum gaudium, ne videatur non fuisse solvendo; at vero ille, qui accepit iniuriam, et meminit et prae se fert dolorem suum, nec, si plures sunt ii, quibus inprobe datum est, quam illi, quibus iniuste ademptum est, idcirco plus etiam valent; non enim numero haec iudicantur, sed pondere. Quam autem habet aequitatem, ut agrum multis annis aut etiam saeculis ante possessum, qui nullum habuit, habeat, qui autem habuit, amittat?
2.80Bu tür haksızlık yüzünden Lakedaimonlular ephoros Lysandros'u sürdüler, kral Agis'i ise, ki bu onlarda daha önce hiç görülmemişti, öldürdüler. O zamandan beri öyle büyük anlaşmazlıklar baş gösterdi ki tiranlar ortaya çıktı, soylular sürüldü ve son derece güzel kurulmuş devlet dağılıp gitti. Yalnız kendisi yıkılmakla kalmadı, Lakedaimonlulardan çıkıp daha geniş alana yayılan kötülüklerin bulaşmasıyla Yunanistan'ın geri kalanını da altüst etti. Ya bizim Gracchuslarımız? O büyük adam Tiberius Gracchus'un oğullarını, Africanus'un torunlarını toprak çekişmeleri mahvetmedi mi?
Ac propter hoc iniuriae genus Lacedaemonii Lysandrum ephorum expulerunt, Agim regem, quod numquam antea apud eos acciderat, necaverunt, exque eo tempore tantae discordiae secutae sunt, ut et tyranni exsisterent et optimates exterminarentur et praeclarissime constituta res publica dilaberetur; nec vero solum ipsa cecidit, sed etiam reliquam Graeciam evertit contagionibus malorum, quae a Lacedaemoniis profectae manarunt latius. Quid? nostros Gracchos, Ti. Gracchi summi viri filios, Africani nepotes, nonne agrariae contentiones perdiderunt?
2.81Buna karşılık Sikyonlu Aratos haklı olarak övülür. Şehri elli yıldır tiranların elindeyken Argos'tan yola çıktı, gizlice girerek Sikyon'u ele geçirdi; tiran Nikokles'i ansızın alt edince şehrin en zengin kişileri olan altı yüz sürgünü geri getirdi ve gelişiyle devleti özgürleştirdi. Ama mallar ve mülkler konusunda büyük bir güçlükle karşılaştığını gördü: kendi geri getirdiği, mallarına başkalarının sahip olduğu kimselerin yoksulluk içinde kalmasını son derece haksız buluyordu; elli yıllık mülkiyetlerin sarsılmasını da pek hakkaniyetli bulmuyordu, çünkü bu kadar uzun bir süre içinde birçok mülk haksızlık olmaksızın mirasla, satın almayla, çeyizle sahiplenilmişti. Bu yüzden ne bu mülklerin ellerindekilerden alınmasının ne de eski sahiplerinin tatmin edilmeden bırakılmasının doğru olduğuna hükmetti.
At vero Aratus Sicyonius iure laudatur, qui, cum eius civitas quinquaginta annos a tyrannis teneretur, profectus Argis Sicyonem clandestine introitu urbe est potitus, cumque tyrannum Nicoclem improviso oppressisset, sescentos exsules, qui locupletissimi fuerant eius civitatis, restituit remque publicam adventu suo liberavit. Sed cum magnam animadverteret in bonis et possessionibus difficultatem, quod et eos, quos ipse restituerat, quorum bona alii possederant, egere iniquissimum esse arbitrabatur et quinquaginta annorum possessiones moveri non nimis aequum putabat, propterea quod tam longo spatio multa hereditatibus, multa emptionibus, multa dotibus tenebantur sine iniuria, iudicavit neque illis adimi nec iis non satis fieri, quorum illa fuerant, oportere.
2.82Bu işi düzenlemek için paraya ihtiyaç olduğuna karar verince İskenderiye'ye gitmek istediğini söyledi ve dönüşüne kadar meselenin olduğu gibi bırakılmasını emretti. Çabucak konuğu olan, İskenderiye'nin kuruluşundan sonra ikinci kral olarak hüküm süren Ptolemaios'un yanına gitti. Ona vatanını özgürleştirmek istediğini anlatıp durumu açıklayınca, bu büyük adam zengin kraldan büyük bir parayla yardım edilmesini kolayca sağladı. Parayı Sikyon'a getirince on beş önde gelen kişiyi danışman olarak yanına aldı; onlarla birlikte hem başkasının malını elinde tutanların hem de malını kaybetmiş olanların durumunu inceledi. Mülklere değer biçerek kimisini parayı alıp mülkten vazgeçmeyi tercih etmeye, kimisini de kendi malını geri almaktansa onun değeri kadar para almanın daha uygun olduğunu düşünmeye ikna etti. Böylece uyum sağlandı ve herkes şikâyetsiz ayrıldı.
Cum igitur statuisset opus esse ad eam rem constituendam pecunia, Alexandream se proficisci velle dixit remque integram ad reditum suum iussit esse, isque celeriter ad Ptolomaeum, suum hospitem, venit, qui tum regnabat alter post Alexandream conditam. Cui cum exposuisset patriam se liberare velle causamque docuisset, a rege opulento vir summus facile impetravit, ut grandi pecunia adiuvaretur. Quam cum Sicyonem attulisset, adhibuit sibi in consilium quindecim principes, cum quibus causas cognovit et eorum, qui aliena tenebant, et eorum, qui sua amiserant, perfecitque aestimandis possessionibus, ut persuaderet aliis, ut pecuniam accipere mallent, possessionibus cederent, aliis, ut commodius putarent numerari sibi, quod tanti esset, quam suum recuperare. Ita perfectum est, ut omnes concordia constituta sine querella discederent.
2.83Ne büyük bir adam, bizim devletimizde doğmaya ne kadar layık! Vatandaşlarla işte böyle davranmak gerekir; iki kez gördüğümüz gibi forumda mızrak dikip vatandaşların mallarını tellalın sesine bırakmak değil. O Yunanlı ise, bilge ve üstün bir insana yaraşır şekilde herkesin gözetilmesi gerektiğini düşündü. İyi bir vatandaşın en yüksek aklı ve bilgeliği de budur: vatandaşların çıkarlarını birbirinden koparmamak ve herkesi aynı hakkaniyet içinde tutmak. "Başkasının evinde parasız otursunlar." Neden? Ben satın almışken, inşa etmişken, bakımını yapıyor, masrafını karşılıyorken sen benim malımdan benim isteğim dışında mı yararlanacaksın? Bu, kiminin malını elinden alıp kimine başkasının malını vermekten başka nedir?
O virum magnum dignumque, qui in re publica nostra natus esset! Sic par est agere cum civibus, non, ut bis iam vidimus, hastam in foro ponere et bona civium voci subicere praeconis. At ille Graecus, id quod fuit sapientis et praestantis viri, omnibus consulendum putavit, eaque est summa ratio et sapientia boni civis, commoda civium non divellere atque omnis aequitate eadem continere. Habitent gratis in alieno. Quid ita? ut, cum ego emerim, aedificarim, tuear, impendam, tu me invito fruare meo? Quid est aliud aliis sua eripere, aliis dare aliena?
2.84Borçların silinmesinin, benim paramla bir arazi satın alman, arazinin sende kalması, benim de paramın gitmesinden başka ne anlamı var?
Bu yüzden devlete zarar verecek borçlanmanın olmamasına dikkat edilmelidir; buna birçok yolla engel olunabilir. Ama borç oluşmuşsa, zenginlerin kendi mallarını kaybetmesi, borçluların da başkasının malıyla kazanç sağlaması yoluna gidilmemelidir. Çünkü devleti hiçbir şey güvenden daha güçlü bir şekilde bir arada tutmaz; borçların ödenmesi zorunlu olmazsa güven de olamaz. Borçların ödenmemesi için hiçbir zaman benim konsüllüğümdeki kadar büyük bir çaba gösterilmedi; her türden ve her sınıftan insan silahla ve ordugâhla bunu denedi. Onlara öyle direndim ki bu kötülüğün tamamı devletten kaldırıldı. Hiçbir zaman ne daha büyük bir borç vardı, ne de borç daha iyi ve daha kolay ödendi; çünkü dolandırma umudu ortadan kalkınca ödeme zorunluluğu geldi. Oysa şimdi galip, o zaman ise yenik olan bu adam, düşündüklerini artık kendisi için hiçbir anlamı kalmadığında gerçekleştirdi. Onda suç işleme şehveti o kadar büyüktü ki sebep olmasa bile suç işlemek başlı başına hoşuna gidiyordu.
Tabulae vero novae quid habent argumenti, nisi ut emas mea pecunia fundum, eum tu habeas, ego non habeam pecuniam? Quam ob rem ne sit aes alienum, quod rei publicae noceat, providendum est, quod multis rationibus caveri potest, non, si fuerit, ut locupletes suum perdant, debitores lucrentur alienum; nec enim ulla res vehementius rem publicam continet quam fides, quae esse nulla potest, nisi erit necessaria solutio rerum creditarum. Numquam vehementius actum est quam me consule, ne solveretur; armis et castris temptata res est ab omni genere hominum et ordine; quibus ita restiti, ut hoc totum malum de re publica tolleretur. Numquam nec maius aes alienum fuit nec melius nec facilius dissolutum est; fraudandi enim spe sublata solvendi necessitas consecuta est. At vero hic nunc victor, tum quidem victus, quae cogitarat, ea perfecit, cum eius iam nihil interesset. Tanta in eo peccandi libido fuit, ut hoc ipsum eum delectaret, peccare, etiamsi causa non esset.
2.85Devleti koruyacak olanlar, kimine verip kiminden alan bu tür bağıştan uzak duracak, her şeyden önce hukukun ve mahkemelerin hakkaniyetiyle herkesin kendi malını elinde tutmasına, yoksulların düşkünlükleri yüzünden aldatılmamasına, zenginlerin de mallarını korurken ya da geri alırken kıskançlıkla engellenmemesine çalışacaklardır. Bundan başka, savaşta ya da yurt içinde ellerinden gelen her yolla devleti hâkimiyet, toprak ve gelir bakımından büyütecekler.
Bunlar büyük insanların işidir; bunlar atalarımız zamanında yapılagelmişti; bu vazife türlerini izleyenler, devlete en büyük faydayı sağlarken kendileri de büyük minnet ve şan kazanacaklardır.
Ab hoc igitur genere largitionis, ut aliis detur, aliis auferatur, aberunt ii, qui rem publicam tuebuntur, in primisque operam dabunt, ut iuris et iudiciorum aequitate suum quisque teneat et neque tenuiores propter humilitatem circumveniantur neque locupletibus ad sua vel tenenda vel recuperanda obsit invidia, praeterea, quibuscumque rebus vel belli vel domi poterunt, rem publicam augeant imperio, agris, vectigalibus. Haec magnorum hominum sunt, haec apud maiores nostros factitata, haec genera officiorum qui persequentur, cum summa utilitate rei publicae magnam ipsi adipiscentur et gratiam et gloriam.
2.86Faydaya ilişkin bu öğütlerde, yakında Atina'da ölen Stoacı Tyroslu Antipatros, Panaitios'un iki şeyi atladığını düşünür: sağlığın ve paranın korunmasını. Bence o en yüksek filozof bunları kolay oldukları için atladı; ama faydalı oldukları kesindir. Sağlık, kişinin kendi bedenini tanımasıyla, hangi şeylerin genellikle fayda, hangilerinin zarar verdiğini gözlemlemesiyle, bedeni korumak için bütün beslenmede ve yaşayışta kendini tutmasıyla, son olarak da bu konuların ilmine sahip olanların sanatıyla sürdürülür.
In his autem utilitatum praeceptis Antipater Tyrius Stoicus, qui Athenis nuper est mortuus, duo praeterita censet esse a Panaetio, valetudinis curationem et pecuniae; quas res a summo philosopho praeteritas arbitror, quod essent faciles; sunt certe utiles. Sed valetudo sustentatur notitia sui corporis et observatione, quae res aut prodesse soleant aut obesse, et continentia in victu omni atque cultu corporis tuendi causa, postremo arte eorum, quorum ad scientiam haec pertinent.
2.87Servet ise çirkinlikten uzak işlerle kazanılmalı, özen ve tutumlulukla korunmalı, yine aynı yollarla artırılmalıdır. Bu konuları en uygun şekilde Sokratesçi Ksenophon Oikonomikos adlı kitabında ele almıştır; onu ben, aşağı yukarı senin şimdiki yaşındayken Yunancadan Latinceye çevirmiştim. Ama bütün bu konu, paranın kazanılması ve yatırılması (keşke kullanılması da) üzerine, herhangi bir okulda herhangi bir filozoftan çok, orta Ianus'ta oturan bazı çok iyi insanlar tarafından daha uygun şekilde tartışılır. Yine de bunları bilmek gerekir, çünkü bu kitapta tartışılan faydayla ilgilidir.
Res autem familiaris quaeri debet iis rebus, a quibus abest turpitudo, conservari autem diligentia et parsimonia, eisdem etiam rebus augeri. Has res commodissime Xenophon Socraticus persecutus est in eo libro, qui Oeconomicus inscribitur, quem nos, ista fere aetate cum essemus, qua es tu nunc, e Graeco in Latinum convertimus. Sed toto hoc de genere, de quaerenda, de collocanda pecunia (vellem etiam de utenda), commodius a quibusdam optimis viris ad Ianum medium sedentibus quam ab ullis philosophis ulla in schola disputatur. Sunt tamen ea cognoscenda; pertinent enim ad utilitatem, de qua hoc libro disputatum est.
2.88Ama faydaların karşılaştırılması, ki Panaitios'un atladığı dördüncü konu buydu, sık sık gereklidir. Çünkü bedenin rahatlıkları dış şeylerle, bedeninkiler birbiriyle, dış şeyler de dış şeylerle karşılaştırılır. Beden dış şeylerle şöyle karşılaştırılır: zengin olmaktansa sağlıklı olmayı tercih etmek; bedeninkiler birbiriyle şöyle: sağlığı hazdan, gücü çabukluktan üstün tutmak; dış şeyler de şöyle: şanı zenginlikten, şehir gelirlerini kır gelirlerinden üstün tutmak.
Sed utilitatum comparatio, quoniam hic locus erat quartus, a Panaetio praetermissus, saepe est necessaria. Nam et corporis commoda cum externis et ipsa inter se corporis et externa cum externis comparari solent. Cum externis corporis hoc modo comparantur, valere ut malis quam dives esse, ipsa inter se corporis sic, ut bona valetudo voluptati anteponatur, vires celeritati, externorum autem, ut gloria divitiis, vectigalia urbana rusticis.
2.89Yaşlı Cato'nun şu sözü de bu tür karşılaştırmadandır. Ona servette en kârlı şeyin ne olduğu sorulduğunda "İyi hayvan otlatmak" diye cevap verdi. İkincisi? "Yeterince iyi otlatmak." Üçüncüsü? "Kötü otlatmak." Dördüncüsü? "Toprağı sürmek." Soran "Peki faizle para vermek?" deyince Cato, "Peki insan öldürmek?" dedi.
Bundan ve daha birçok örnekten faydaların karşılaştırılmasının sık sık yapıldığı ve vazifeleri araştırmanın bu dördüncü türünün haklı olarak eklendiği anlaşılmalıdır.
Geri kalanları sırayla ele alacağız.
Ex quo genere comparationis illud est Catonis senis: a quo cum quaereretur, quid maxime in re familiari expediret, respondit: Bene pascere; quid secundum: Satis bene pascere; quid tertium: Male pascere; quid quartum: Arare; et cum ille, qui quaesierat, dixisset: Quid faenerari?, tum Cato: Quid hominem, inquit, occidere? Ex quo et multis aliis intellegi debet utilitatum comparationes fieri solere, recteque hoc adiunctum esse quartum exquirendorum officiorum genus. Reliqua deinceps persequemur.