İçeriğe geç
Vazifeler Üzerine

Cicero · Vazifeler Üzerine

III. Kitap

3.1Sevgili oğlum Marcus, Cato, ki aşağı yukarı onun yaşıtıydı, ilk olarak Africanus diye anılan Publius Scipio'nun şunu söylemeyi âdet edindiğini yazmıştır: hiçbir zaman boş vakitli olduğu zamankinden daha az boş durmuyor, yalnız olduğu zamankinden daha az yalnız olmuyordu. Büyük ve bilge bir insana yaraşır, görkemli bir söz! Bu söz gösteriyor ki o, boş vaktinde işleri düşünür, yalnızlığında kendi kendisiyle konuşurdu; böylece hiç durmaz, bazen de bir başkasıyla konuşmaya ihtiyaç duymazdı. Böylece başkalarına gevşeklik veren iki şey, boş vakit ve yalnızlık, onu bileylerdi. Keşke ben de aynı şeyi gerçekten söyleyebilsem! Ama böyle üstün bir yeteneğe taklit yoluyla pek ulaşamasak da, irademizle elbette ona çok yaklaşıyoruz. Çünkü kutsala saygısız silahlar ve zorbalık yüzünden devletten ve forumdaki işlerden uzaklaştırıldığımız için boş vakte sığınıyoruz; bu yüzden şehri bırakıp kırlarda dolaşırken çoğu zaman yalnızız.

3.1

P. Scipionem, M. fili, eum, qui primus Africanus appellatus est, dicere solitum scripsit Cato, qui fuit eius fere aequalis, numquam se minus otiosum esse, quam cum otiosus, nec minus solum, quam cum solus esset. Magnifica vero vox et magno viro ac sapiente digna; quae declarat illum et in otio de negotiis cogitare et in solitudine secum loqui solitum, ut neque cessaret umquam et interdum colloquio alterius non egeret. Ita duae res, quae languorem afferunt ceteris, illum acuebant, otium et solitudo. Vellem nobis hoc idem vere dicere liceret; sed si minus imitatione tantam ingenii praestantiam consequi possumus, voluntate certe proxime accedimus; nam et a re publica forensibusque negotiis armis impiis vique prohibiti otium persequimur et ob eam causam urbe relicta rura peragrantes saepe soli sumus.

3.2Ama ne bu boş vakit Africanus'unkiyle ne de bu yalnızlık onunkiyle karşılaştırılabilir. Çünkü o, devletteki en güzel görevlerinden dinlenirken ara sıra kendine boş vakit ayırır, insan topluluğundan ve kalabalıktan zaman zaman bir limana sığınır gibi yalnızlığa çekilirdi. Bizim boş vaktimiz ise dinlenme isteğinden değil, iş yokluğundan doğdu. Senato söndürülüp mahkemeler ortadan kaldırıldıktan sonra senato binasında ya da forumda bize yakışır ne yapabiliriz ki?

3.2

Sed nec hoc otium cum Africani otio nec haec solitudo cum illa comparanda est. Ille enim requiescens a rei publicae pulcherrimis muneribus otium sibi sumebat aliquando et e coetu hominum frequentiaque interdum tamquam in portum se in solitudinem recipiebat, nostrum autem otium negotii inopia, non requiescendi studio constitutum est. Exstincto enim senatu deletisque iudiciis quid est quod dignum nobis aut in curia aut in foro agere possimus?

3.3Böylece bir zamanlar en büyük kalabalığın içinde, vatandaşların gözü önünde yaşamış olan ben, şimdi her yanı doldurmuş caniler görmesin diye elimden geldiğince saklanıyorum ve çoğu zaman yalnızım. Ama bilgili insanlardan kötülüklerin yalnız en küçüğünü seçmek değil, içlerinde iyi bir şey varsa onu da ayıklayıp almak gerektiğini öğrendiğim için boş vaktimin tadını çıkarıyorum; gerçi bir zamanlar devlete huzur sağlamış birinin tadını çıkarması gereken boş vakit bu değil; iradenin değil zorunluluğun bana getirdiği bu yalnızlığın da gevşemesine izin vermiyorum.

3.3

Ita, qui in maxima celebritate atque in oculis civium quondam vixerimus, nunc fugientes conspectum sceleratorum, quibus omnia redundant, abdimus nos, quantum licet, et saepe soli sumus. Sed quia sic ab hominibus doctis accepimus, non solum ex malis eligere minima oportere, sed etiam excerpere ex his ipsis, si quid inesset boni, propterea et otio fruor, non illo quidem, quo debebat is, qui quondam peperisset otium civitati, nec eam solitudinem languere patior, quam mihi affert necessitas, non voluntas.

3.4Yine de bence Africanus daha büyük bir övgü kazanıyordu. Çünkü onun yeteneğinin yazıya geçirilmiş hiçbir anıtı, boş vaktinin hiçbir eseri, yalnızlığının hiçbir ürünü yoktur. Bundan anlaşılmalıdır ki zihninin işleyişi ve düşünerek ulaştığı şeyleri araştırması sayesinde o hiçbir zaman ne boş ne de yalnızdı. Bizse sessiz düşünceyle yalnızlıktan kopacak kadar güçlü olmadığımızdan bütün çabamızı ve özenimizi bu yazma işine çevirdik. Bu yüzden devletin yıkılmasından sonraki kısa sürede, devlet ayaktayken geçen birçok yıldakinden daha çok şey yazdık.

3.4

Quamquam Africanus maiorem laudem meo iudicio assequebatur. Nulla enim eius ingenii monumenta mandata litteris, nullum opus otii, nullum solitudinis munus exstat; ex quo intellegi debet illum mentis agitatione investigationeque earum rerum, quas cogitando consequebatur, nec otiosum nec solum umquam fuisse; nos autem, qui non tantum roboris habemus, ut cogitatione tacita a solitudine abstrahamur, ad hanc scribendi operam omne studium curamque convertimus. Itaque plura brevi tempore eversa quam multis annis stante re publica scripsimus.

3.5Sevgili Cicero'm, felsefenin bütünü verimli ve bereketlidir, hiçbir kısmı işlenmemiş ve terk edilmiş değildir; ama onda tutarlı ve ahlâken güzel bir şekilde yaşamanın öğütlerinin türetildiği vazifeler konusundan daha verimli ve daha bereketli bir alan yoktur. Bu yüzden zamanımızın filozoflarının önderi olan Kratippos'umuzdan bunları sürekli dinleyip öğrendiğine güvensem de, kulaklarının her yandan bu tür sözlerle çınlamasının ve mümkünse başka hiçbir şey duymamasının yararlı olacağını düşünüyorum.

3.5

Sed cum tota philosophia, mi Cicero, frugifera et fructuosa nec ulla pars eius inculta ac deserta sit, tum nullus feracior in ea locus est nec uberior quam de officiis, a quibus constanter honesteque vivendi praecepta ducuntur. Quare, quamquam a Cratippo nostro, principe huius memoriae philosophorum, haec te assidue audire atque accipere confido, tamen conducere arbitror talibus aures tuas vocibus undique circumsonare, nec eas, si fieri possit, quicquam aliud audire.

3.6Bunu ahlâken güzel bir hayata girmeyi düşünen herkes yapmalıdır; ama belki hiç kimse senden daha çok değil. Çünkü üzerinde benim çalışkanlığımı taklit etmen konusunda küçük olmayan, makamlarımı taklit etmen konusunda büyük, adımı taklit etmen konusunda da belki biraz bir beklenti taşıyorsun. Ayrıca hem Atina'nın hem Kratippos'un ağır yükünü üstlendin. Onlara güzel sanatların, deyim yerindeyse, ticaretini yapmak için gittiğine göre, eli boş dönmek, hem şehrin hem hocanın itibarını lekeleyerek, son derece çirkin olur. Bu yüzden ruhunla ne kadar çabalayabilirsen, emekle ne kadar uğraşabilirsen, tabii öğrenmek bir hazdan çok bir emekse, o kadarını başarmaya bak; her şey bizim tarafımızdan sağlanmışken kendine sen kendin eksik kalmış gibi görünmeye fırsat verme.

Ama bu kadarı yeter; seni yüreklendirmek için sana sık sık çok şey yazdım. Şimdi önerdiğimiz bölümlemenin geri kalan kısmına dönelim.

3.6

Quod cum omnibus est faciendum, qui vitam honestam ingredi cogitant, tum haud scio an nemini potius quam tibi; sustines enim non parvam exspectationem imitandae industriae nostrae, magnam honorum, non nullam fortasse nominis. Suscepisti onus praeterea grave et Athenarum et Cratippi; ad quos cum tamquam ad mercaturam bonarum artium sis profectus, inanem redire turpissimum est dedecorantem et urbis auctoritatem et magistri. Quare, quantum coniti animo potes, quantum labore contendere, si discendi labor est potius quam voluptas, tantum fac ut efficias neve committas, ut, cum omnia suppeditata sint a nobis, tute tibi defuisse videare. Sed haec hactenus; multa enim saepe ad te cohortandi gratia scripsimus; nunc ad reliquam partem propositae divisionis revertamur.

3.7Vazifeler üzerine tartışmasız en titiz şekilde tartışmış olan ve bizim de bazı düzeltmeler yaparak en çok izlediğimiz Panaitios, insanların vazife hakkında düşünüp taşındıkları üç tür durum önermişti: birinde söz konusu olan şeyin ahlâken güzel mi çirkin mi olduğundan şüphe ederler; ikincisinde faydalı mı faydasız mı olduğundan; üçüncüsünde, ahlâken güzel görünen bir şey faydalı görünen bir şeyle çatışırsa bunları nasıl ayırt etmek gerektiğinden. İlk iki türü üç kitapta açıkladı; üçüncü tür hakkında ise sonra konuşacağını yazdı ama verdiği sözü yerine getirmedi.

3.7

Panaetius igitur, qui sine controversia de officiis accuratissime disputavit, quemque nos correctione quadam adhibita potissimum secuti sumus, tribus generibus propositis, in quibus deliberare homines et consultare de officio solerent, uno, cum dubitarent, honestumne id esset, de quo ageretur, an turpe, altero, utilene esset an inutile, tertio, si id, quod speciem haberet honesti, pugnaret cum eo, quod utile videretur, quo modo ea discerni oporteret, de duobus generibus primis tribus libris explicavit, de tertio autem genere deinceps se scripsit dicturum nec exsolvit id, quod promiserat.

3.8Buna daha da çok şaşıyorum, çünkü öğrencisi Poseidonios Panaitios'un o kitapları yayımladıktan sonra otuz yıl yaşadığını yazmıştır. Poseidonios'un da bu konuya bazı notlarında kısaca değinmesine şaşıyorum; hele bütün felsefede bundan daha gerekli bir konu olmadığını yazarken.

3.8

Quod eo magis miror, quia scriptum a discipulo eius Posidonio est triginta annis vixisse Panaetium, posteaquam illos libros edidisset. Quem locum miror a Posidonio breviter esse tactum in quibusdam commentariis, praesertim cum scribat nullum esse locum in tota philosophia tam necessarium.

3.9Bu konunun Panaitios tarafından atlanmadığını, bile bile bırakıldığını ve hiç yazılmaması gerektiğini, çünkü faydanın hiçbir zaman ahlâkî güzellikle çatışamayacağını söyleyenlere hiç katılmıyorum. Bu konuda birinci soru şüphe götürebilir: Panaitios'un bölümlemesinde üçüncü olan bu türün ele alınması mı gerekirdi, yoksa büsbütün bırakılması mı? Ama ikinci soru şüphe götürmez: Panaitios onu üstlenmiş ama bırakmıştır. Çünkü üçlü bir bölümlemenin iki kısmını tamamlayan birinin önünde üçüncüsü kalmak zorundadır; üstelik üçüncü kitabın sonunda bu kısımdan sonra söz edeceğini vaat eder.

3.9

Minime vero assentior iis, qui negant eum locum a Panaetio praetermissum, sed consulto relictum, nec omnino scribendum fuisse, quia numquam posset utilitas cum honestate pugnare. De quo alterum potest habere dubitationem, adhibendumne fuerit hoc genus, quod in divisione Panaeti tertium est, an plane omittendum, alterum dubitari non potest, quin a Panaetio susceptum sit, sed relictum. Nam qui e divisione tripertita duas partes absolverit, huic necesse est restare tertiam; praeterea in extremo libro tertio de hac parte pollicetur se deinceps esse dicturum.

3.10Buna güvenilir bir tanık olarak Poseidonios da eklenir. O bir mektubunda, Panaitios'u dinlemiş olan Publius Rutilius Rufus'un şunu söylemeyi âdet edindiğini de yazar: Apelles'in Kos'taki Venüs tablosunda yarım bıraktığı kısmı tamamlayacak hiçbir ressam bulunamadığı gibi (çünkü yüzün güzelliği bedenin geri kalanını taklit etme umudunu yok ediyordu), Panaitios'un atladığı şeyleri de tamamladığı şeylerin üstünlüğü yüzünden kimse ele almadı.

3.10

Accedit eodem testis locuples Posidonius, qui etiam scribit in quadam epistula P. Rutilium Rufum dicere solere, qui Panaetium audierat, ut nemo pictor esset inventus, qui in Coa Venere eam partem, quam Apelles inchoatam reliquisset, absolveret (oris enim pulchritudo reliqui corporis imitandi spem auferebat), sic ea, quae Panaetius praetermisisset propter eorum, quae perfecisset, praestantiam neminem persecutum.

3.11Bu yüzden Panaitios'un yargısından şüphe edilemez; ama bu üçüncü kısmı vazifeyi araştırmaya doğru bir şekilde ekleyip eklemediği belki tartışılabilir. Çünkü Stoacıların düşündüğü gibi yalnız ahlâken güzel olan iyiyse, ya da sizin Peripatetiklerin düşündüğü gibi ahlâken güzel olan öyle bir en yüksek iyiyse ki öbür tarafa konan her şey en küçük bir ağırlık bile taşımaz, faydanın hiçbir zaman ahlâkî güzellikle çatışamayacağından şüphe edilemez. Bu yüzden Sokrates'in, tabiatça birbirine bağlı olan bu şeyleri kanaatte ilk kez birbirinden ayıranlara lanet etmeyi âdet edindiğini duyduk. Stoacılar da ona öyle katıldılar ki ahlâken güzel olan her şeyin faydalı olduğunu, ahlâken güzel olmayan hiçbir şeyin de faydalı olmadığını düşündüler.

3.11

Quam ob rem de iudicio Panaeti dubitari non potest; rectene autem hanc tertiam partem ad exquirendum officium adiunxerit an secus, de eo fortasse disputari potest. Nam, sive honestum solum bonum est, ut Stoicis placet, sive, quod honestum est, id ita summum bonum est, quem ad modum Peripateticis vestris videtur, ut omnia ex altera parte collocata vix minimi momenti instar habeant, dubitandum non est, quin numquam possit utilitas cum honestate contendere. Itaque accepimus Socratem exsecrari solitum eos, qui primum haec natura cohaerentia opinione distraxissent. Cui quidem ita sunt Stoici assensi, ut et, quicquid honestum esset, id utile esse censerent nec utile quicquam, quod non honestum.

3.12Panaitios, arzu edilecek şeyleri hazla ya da acısızlıkla ölçenler gibi, faziletin fayda sağladığı için gözetilmesi gerektiğini söyleyen biri olsaydı, faydanın bazen ahlâkî güzellikle çatıştığını söyleyebilirdi. Ama o yalnız ahlâken güzel olanı iyi sayan, buna fayda görünüşüyle karşı çıkan şeylerin eklenmesiyle hayatın daha iyi, çıkarılmasıyla daha kötü olmadığına hükmeden biri olduğuna göre, faydalı görünenin ahlâken güzel olanla karşılaştırıldığı böyle bir tartışmaya girmemesi gerekirdi gibi görünüyor.

3.12

Quodsi is esset Panaetius, qui virtutem propterea colendam diceret, quod ea efficiens utilitatis esset, ut ii, qui res expetendas vel voluptate vel indolentia metiuntur, liceret ei dicere utilitatem aliquando cum honestate pugnare; sed cum sit is, qui id solum bonum iudicet, quod honestum sit, quae autem huic repugnent specie quadam utilitatis, eorum neque accessione meliorem vitam fieri nec decessione peiorem, non videtur debuisse eius modi deliberationem introducere, in qua, quod utile videretur, cum eo, quod honestum est, compararetur.

3.13Çünkü Stoacıların en yüksek iyi dediği şey, yani tabiata uygun yaşamak, sanırım şu anlamı taşır: her zaman faziletle uyum içinde olmak, tabiata uygun olan öbür şeyleri de faziletle çatışmadıkları sürece seçmek. Durum böyle olduğuna göre bazıları bu karşılaştırmanın yanlış olarak getirildiğini ve bu tür hakkında hiç öğüt verilmemesi gerektiğini düşünür.

Gerçek ve asıl anlamıyla ahlâken güzel denen şey yalnız bilgelerde bulunur ve faziletten hiçbir zaman ayrılamaz. Bilgeliğin tam olmadığı kimselerde ise o tam ahlâkî güzellik hiçbir şekilde bulunamaz; ahlâkî güzelliğin benzerleri bulunabilir.

3.13

Etenim quod summum bonum a Stoicis dicitur, convenienter naturae vivere, id habet hanc, ut opinor, sententiam: cum virtute congruere semper, cetera autem, quae secundum naturam essent, ita legere, si ea virtuti non repugnarent. Quod cum ita sit, putant quidam hanc comparationem non recte introductam, nec omnino de eo genere quicquam praecipiendum fuisse. Atque illud quidem honestum, quod proprie vereque dicitur, id in sapientibus est solis neque a virtute divelli umquam potest; in iis autem, in quibus sapientia perfecta non est, ipsum illud quidem perfectum honestum nullo modo, similitudines honesti esse possunt.

3.14Çünkü bu kitaplarda tartıştığımız vazifelere Stoacılar "orta vazifeler" derler. Bunlar ortaktır, geniş bir alana yayılır; birçok kişi bunlara hem iyi bir yaradılışla hem de öğrenmede ilerleyerek ulaşır. Onların "doğru" dediği vazife ise tam ve eksiksizdir; yine onların dediği gibi bütün ölçüleri tamdır ve bilgeden başka kimsede bulunamaz.

3.14

Haec enim officia, de quibus his libris disputamus, media Stoici appellant; ea communia sunt et late patent; quae et ingenii bonitate multi assequuntur et progressione discendi. Illud autem officium, quod rectum idem appellant, perfectum atque absolutum est et, ut idem dicunt, omnes numeros habet nec praeter sapientem cadere in quemquam potest.

3.15Orta vazifelerin göründüğü bir iş yapıldığında, bu iş eksiksiz tamamlanmış gibi görünür; çünkü halk tam olandan neyin eksik olduğunu pek anlamaz; anladığı ölçüde de hiçbir şeyin atlanmadığını düşünür. Aynı şey şiirlerde, resimlerde ve daha birçok şeyde de olur: bilgisizler övülmemesi gereken şeylerden hoşlanır ve onları överler; sanırım bunun sebebi, o şeylerde, her birinde neyin kusurlu olduğunu ayırt edemeyen bilgisizleri yakalayan iyi bir yanın bulunmasıdır. Bu yüzden ehil kimseler onlara öğretince görüşlerinden kolayca vazgeçerler.

Bu kitaplarda tartıştığımız vazifeleri de, deyim yerindeyse, ikinci derecede ahlâkî güzellikler sayarlar: yalnız bilgelere özgü değil, bütün insanlarla ortaktır.

3.15

Cum autem aliquid actum est, in quo media officia compareant, id cumulate videtur esse perfectum, propterea quod volgus quid absit a perfecto, non fere intellegit; quatenus autem intellegit, nihil putat praetermissum; quod idem in poematis, in picturis usu venit in aliisque compluribus, ut delectentur imperiti laudentque ea, quae laudanda non sint, ob eam, credo, causam, quod insit in iis aliquid probi, quod capiat ignaros, qui quidem, quid in una quaque re vitii sit, nequeant iudicare; itaque, cum sunt docti a peritis, desistunt facile sententia. Haec igitur officia, de quibus his libris disserimus, quasi secunda quaedam honesta esse dicunt, non sapientium modo propria, sed cum omni hominum genere communia.

3.16Bu yüzden faziletin tohumunu taşıyan herkes bunlardan etkilenir. İki Decius'u ya da iki Scipio'yu cesur adamlar olarak andığımızda, ya da Fabricius'a adil dediğimizde, onlardan cesaretin, ondan da adaletin örneğini bir bilgeden alır gibi almayız. Çünkü bunların hiçbiri bilgeden anlaşılmasını istediğimiz anlamda bilge değildi; bilge sayılıp öyle anılan Marcus Cato ile Gaius Laelius da bilge değildi; o yedi bilge bile değildi. Ama orta vazifeleri sık sık yerine getirdikleri için bilgelere bir benzerlik ve görünüş taşıyorlardı.

3.16

Itaque iis omnes, in quibus est virtutis indoles, commoventur. Nec vero, cum duo Decii aut duo Scipiones fortes viri commemorantur, aut cum Fabricius iustus nominatur, aut ab illis fortitudinis aut ab hoc iustitiae tamquam a sapiente petitur exemplum; nemo enim horum sic sapiens, ut sapientem volumus intellegi, nec ii, qui sapientes habiti et nominati, M. Cato et C. Laelius, sapientes fuerunt, ne illi quidem septem, sed ex mediorum officiorum frequentia similitudinem quandam gerebant speciemque sapientium.

3.17Bu yüzden ne gerçekten ahlâken güzel olanı faydanın ona karşı çıkışıyla karşılaştırmak dinen caizdir, ne de iyi insan sayılmak isteyenlerin gözettiği, genel olarak ahlâken güzel dediğimiz şey hiçbir zaman çıkarlarla karşılaştırılmalıdır. Kavrayışımızın ulaşabildiği ahlâken güzel olanı, bilgeler için asıl anlamda ahlâken güzel denen ve gerçekten öyle olan şeyi koruduğumuz kadar korumalı ve gözetmeliyiz; çünkü faziletin yolunda bir ilerleme kaydedildiyse, başka türlü korunamaz.

Ama vazifeleri gözettikleri için iyi sayılanlar hakkında bu kadar.

3.17

Quocirca nec id, quod vere honestum est, fas est cum utilitatis repugnantia comparari, nec id, quod communiter appellamus honestum, quod colitur ab iis, qui bonos se viros haberi volunt, cum emolumentis umquam est comparandum, tamque id honestum, quod in nostram intellegentiam cadit, tuendum conservandumque nobis est quam illud, quod proprie dicitur vereque est honestum, sapientibus; aliter enim teneri non potest, si qua ad virtutem est facta progressio. Sed haec quidem de iis, qui conservatione officiorum existimantur boni.

3.18Her şeyi kazançla ve rahatlıkla ölçen ve bunların ahlâkî güzellikten ağır basmasını istemeyenler, düşünüp taşınırken ahlâken güzel olanı faydalı sandıkları şeyle karşılaştırmayı âdet edinirler; iyi insanlar bunu yapmaz. Bu yüzden Panaitios'un, insanların bu karşılaştırmada genellikle şüpheye düştüklerini söylerken tam da bunu kastettiğini düşünüyorum: yalnız böyle yapmayı âdet edindiklerini, böyle yapmaları gerektiğini değil. Çünkü faydalı görüneni ahlâken güzel olandan daha değerli saymak bir yana, bunları birbiriyle karşılaştırmak ve bunlar arasında tereddüde düşmek bile son derece çirkindir.

Öyleyse bazen şüphe uyandıran ve üzerinde düşünülmesi gerekir görünen nedir? Sanırım, şüphe doğduğunda, üzerinde düşünülen şeyin ne nitelikte olduğu.

3.18

Qui autem omnia metiuntur emolumentis et commodis neque ea volunt praeponderari honestate, ii solent in deliberando honestum cum eo, quod utile putant, comparare, boni viri non solent. Itaque existimo Panaetium, cum dixerit homines solere in hac comparatione dubitare, hoc ipsum sensisse, quod dixerit, solere modo, non etiam oportere. Etenim non modo pluris putare, quod utile videatur, quam quod honestum sit, sed etiam haec inter se comparare et in his addubitare turpissimum est. Quid ergo est, quod non numquam dubitationem afferre soleat considerandumque videatur? Credo, si quando dubitatio accidit, quale sit id, de quo consideretur.

3.19Çünkü çoğu zaman, genellikle çirkin sayılan bir şeyin, zamanın şartlarına göre çirkin olmadığı ortaya çıkar. Örnek olarak daha geniş alana yayılan bir şeyi ele alalım: bir insanı, hatta yakın bir dostu öldürmekten daha büyük ne suç olabilir? Peki bir tiranı, yakın dostu bile olsa, öldüren kimse kendini suça bulaşmış mı olur? Roma halkına öyle görünmüyor; o, bütün parlak işler arasında bunu en güzeli sayar. Öyleyse fayda ahlâkî güzelliği yendi mi? Hayır, tam tersine, ahlâkî güzellik faydanın peşinden geldi.

Bu yüzden faydalı dediğimiz şey ahlâken güzel bildiğimiz şeyle çatışır göründüğünde hiç yanılmadan karar verebilmek için bir kural koymak gerekir; şeyleri karşılaştırırken bu kurala uyarsak vazifeden hiçbir zaman ayrılmayız.

3.19

Saepe enim tempore fit, ut, quod turpe plerumque haberi soleat, inveniatur non esse turpe; exempli causa ponatur aliquid, quod pateat latius: Quod potest maius esse scelus quam non modo hominem, sed etiam familiarem hominem occidere? Num igitur se astrinxit scelere, si qui tyrannum occidit quamvis familiarem? Populo quidem Romano non videtur, qui ex omnibus praeclaris factis illud pulcherrimum existimat. Vicit ergo utilitas honestatem? Immo vero honestas utilitatem secuta est. Itaque, ut sine ullo errore diiudicare possimus, si quando cum illo, quod honestum intellegimus, pugnare id videbitur, quod appellamus utile, formula quaedam constituenda est; quam si sequemur in comparatione rerum, ab officio numquam recedemus.

3.20Bu kural Stoacıların öğretisine ve yöntemine en uygun olanı olacaktır. Bu kitaplarda onu izlememin sebebi şudur: eski Akademikler de bir zamanlar Akademiklerle aynı okul olan sizin Peripatetikleriniz de ahlâken güzel olanı faydalı görünenden üstün tutsalar da, bu konular, ahlâken güzel olan her şeyi aynı zamanda faydalı, ahlâken güzel olmayan hiçbir şeyi de faydalı saymayanlar tarafından, ahlâken güzel bir şeyin faydalı olmayabileceğini, faydalı bir şeyin de ahlâken güzel olmayabileceğini düşünenlerden daha parlak bir şekilde tartışılır. Bizim Akademi'miz ise bize büyük bir serbestlik tanır: karşımıza en inandırıcı olarak ne çıkarsa onu kendi hakkımızla savunabiliriz. Ama kurala dönüyorum.

3.20

Erit autem haec formula Stoicorum rationi disciplinaeque maxime consentanea; quam quidem his libris propterea sequimur, quod, quamquam et a veteribus Academicis et a Peripateticis vestris, qui quondam idem erant, qui Academici, quae honesta sunt, anteponuntur iis, quae videntur utilia, tamen splendidius haec ab eis disseruntur, quibus, quicquid honestum est, idem utile videtur nec utile quicquam, quod non honestum, quam ab iis, quibus et honestum aliquid non utile et utile non honestum. Nobis autem nostra Academia magnam licentiam dat, ut, quodcumque maxime probabile occurrat, id nostro iure liceat defendere. Sed redeo ad formulam.

3.21Bir başkasından bir şey almak ve bir insanın kendi rahatını başka bir insanın sıkıntısıyla artırması, ölümden, yoksulluktan, acıdan, bedenin ya da dış şeylerin başına gelebilecek öbür her şeyden daha çok tabiata aykırıdır. Çünkü önce insanların bir arada yaşamasını ve ortaklığını ortadan kaldırır. Herkes kendi kazancı uğruna başkasını soyacak ya da ona zarar verecek bir hâle gelirsek, tabiata en uygun olan şey, insan soyunun ortaklığı, zorunlu olarak parçalanır.

3.21

Detrahere igitur alteri aliquid et hominem hominis incommodo suum commodum augere magis est contra naturam quam mors, quam paupertas, quam dolor, quam cetera, quae possunt aut corpori accidere aut rebus externis. Nam principio tollit convictum humanum et societatem. Si enim sic erimus affecti, ut propter suum quisque emolumentum spoliet aut violet alterum, disrumpi necesse est, eam quae maxime est secundum naturam, humani generis societatem.

3.22Nasıl her organ, komşu organın sağlığını kendine aktarırsa güçlü olabileceğini düşünecek bir duyguya sahip olsaydı bütün beden zorunlu olarak zayıflayıp ölürdü, aynı şekilde her birimiz başkalarının rahatlıklarını kendimize kaparsak ve kendi kazancımız uğruna herkesten elimizden geleni alırsak, insanların ortaklığı ve birliği zorunlu olarak yıkılır. Herkesin hayatın ihtiyaçlarına yarayan şeyleri başkası için değil kendisi için edinmeyi tercih etmesine tabiat karşı çıkmadan izin verilmiştir; ama tabiatın izin vermediği şey, başkalarının soyulmasıyla kendi imkânlarımızı, servetimizi, gücümüzü artırmamızdır.

3.22

Ut, si unum quodque membrum sensum hunc haberet, ut posse putaret se valere, si proximi membri valetudinem ad se traduxisset, debilitari et interire totum corpus necesse esset, sic, si unus quisque nostrum ad se rapiat commoda aliorum detrahatque, quod cuique possit, emolumenti sui gratia, societas hominum et communitas evertatur necesse est. Nam sibi ut quisque malit, quod ad usum vitae pertineat, quam alteri acquirere, concessum est non repugnante natura, illud natura non patitur, ut aliorum spoliis nostras facultates, copias, opes augeamus.

3.23Kendi rahatı için başkasına zarar vermemek yalnız tabiatla, yani milletler hukukuyla değil, her devlette kamunun bağlı olduğu halkların kanunlarıyla da aynı şekilde konmuştur. Çünkü kanunların gözettiği, istediği şey budur: vatandaşların birliği zarar görmesin. Onu bozanları ölümle, sürgünle, zincirle, para cezasıyla dizginlerler.

Bunu çok daha etkili bir şekilde, hem ilâhî hem insanî kanun olan tabiatın aklı sağlar. Ona boyun eğmek isteyen (tabiata uygun yaşamak isteyen herkes de ona boyun eğecektir) hiçbir zaman başkasının malına göz dikmez ve bir başkasından aldığını kendine mal etmez.

3.23

Neque vero hoc solum natura, id est iure gentium, sed etiam legibus populorum, quibus in singulis civitatibus res publica continetur, eodem modo constitutum est, ut non liceat sui commodi causa nocere alteri; hoc enim spectant leges, hoc volunt, incolumem esse civium coniunctionem; quam qui dirimunt, eos morte, exsilio, vinclis, damno coërcent. Atque hoc multo magis efficit ipsa naturae ratio, quae est lex divina et humana; cui parere qui velit (omnes autem parebunt, qui secundum naturam volent vivere), numquam committet, ut alienum appetat et id, quod alteri detraxerit, sibi adsumat.

3.24Çünkü ruhun yüceliği ve büyüklüğü, aynı şekilde nezaket, adalet, cömertlik hazdan, hayattan, zenginlikten çok daha fazla tabiata uygundur. Bunları ortak faydayla karşılaştırırken küçümsemek ve hiçe saymak da büyük ve yüce bir ruhun işidir.

3.24

Etenim multo magis est secundum naturam excelsitas animi et magnitudo itemque comitas, iustitia, liberalitas quam voluptas, quam vita, quam divitiae; quae quidem contemnere et pro nihilo ducere comparantem cum utilitate communi magni animi et excelsi est.

3.25Aynı şekilde, mümkünse bütün milletleri korumak ya da onlara yardım etmek için, insanların iyilikleri hatırlayan ününün tanrıların meclisine yerleştirdiği o Herakles'i örnek alarak en büyük zahmetlere ve sıkıntılara katlanmak, yalnızlık içinde hiçbir sıkıntı çekmeden, hatta en büyük hazlar içinde, her türlü servetle dolup taşarak, güzellikte ve güçte de üstün olarak yaşamaktan daha çok tabiata uygundur.

Bu yüzden en iyi ve en parlak yetenekli her insan o hayatı bu hayata çok üstün tutar. Bundan da tabiata boyun eğen bir insanın bir başka insana zarar veremeyeceği sonucu çıkar.

3.25

Itemque magis est secundum naturam pro omnibus gentibus, si fieri possit, conservandis aut iuvandis maximos labores molestiasque suscipere imitantem Herculem illum, quem hominum fama beneficiorum memor in concilio caelestium collocavit, quam vivere in solitudine non modo sine ullis molestiis, sed etiam in maximis voluptatibus abundantem omnibus copiis, ut excellas etiam pulchritudine et viribus. Quocirca optimo quisque et splendidissimo ingenio longe illam vitam huic anteponit. Ex quo efficitur hominem naturae oboedientem homini nocere non posse.

3.26Sonra, kendisi bir çıkar sağlamak için bir başkasına zarar veren, ya tabiata aykırı hiçbir şey yapmadığını düşünür, ya da ölümden, yoksulluktan, acıdan, hatta çocuklarını, akrabalarını, dostlarını kaybetmekten birine haksızlık etmekten daha çok kaçınılması gerektiğine hükmeder. İnsanlara zarar vermekle tabiata aykırı hiçbir şey yapılmadığını düşünüyorsa, insandan insanı büsbütün söküp atan biriyle ne tartışabilirsin? Ama bundan kaçınılması gerektiğini, ölümün, yoksulluğun, acının ise çok daha kötü olduğunu düşünüyorsa, bedenin ya da talihin herhangi bir kusurunu ruhun kusurlarından daha ağır saymakla yanılır.

Demek ki herkesin önünde tek bir amaç olmalıdır: her birinin faydası ile herkesin faydası aynı olsun. Herkes bunu kendine kaparsa insanlar arasındaki bütün ortaklık dağılır.

3.26

Deinde, qui alterum violat, ut ipse aliquid commodi consequatur, aut nihil existimat se facere contra naturam aut magis fugiendam censet mortem, paupertatem, dolorem, amissionem etiam liberorum, propinquorum, amicorum quam facere cuiquam iniuriam. Si nihil existimat contra naturam fieri hominibus violandis, quid cum eo disseras, qui omnino hominem ex homine tollat? sin fugiendum id quidem censet, sed multo illa peiora, mortem, paupertatem, dolorem, errat in eo, quod ullum aut corporis aut fortunae vitium vitiis animi gravius existimat. Ergo unum debet esse omnibus propositum, ut eadem sit utilitas unius cuiusque et universorum; quam si ad se quisque rapiet, dissolvetur omnis humana consortio.

3.27Tabiat, insanın, kim olursa olsun, sırf insan olduğu için bir başka insanın iyiliğini istemesini buyuruyorsa, aynı tabiata göre herkesin faydasının ortak olması zorunludur. Böyleyse hepimiz bir ve aynı tabiat kanunu içinde birbirimize bağlıyız; bu da böyleyse, tabiat kanunu bize bir başkasına zarar vermeyi elbette yasaklar. Birincisi doğrudur; öyleyse sonuncusu da doğrudur.

3.27

Atque etiam, si hoc natura praescribit, ut homo homini, quicumque sit, ob eam ipsam causam, quod is homo sit, consultum velit, necesse est secundum eandem naturam omnium utilitatem esse communem. Quod si ita est, una continemur omnes et eadem lege naturae, idque ipsum si ita est, certe violare alterum naturae lege prohibemur. Verum autem primum; verum igitur extremum.

3.28Bazılarının, kendi çıkarları için annelerinden babalarından ya da kardeşlerinden hiçbir şey almayacaklarını, ama öbür vatandaşlar için durumun başka olduğunu söylemesi saçmadır. Bunlar ortak fayda için vatandaşlarla aralarında hiçbir hukuk, hiçbir ortaklık bulunmadığını kabul ederler; bu görüş devletin bütün ortaklığını parçalar.

Vatandaşların gözetilmesi gerektiğini ama yabancıların gözetilmemesi gerektiğini söyleyenler ise insan soyunun ortak ortaklığını bozarlar; bu ortadan kalkınca iyilikseverlik, cömertlik, iyilik ve adalet kökünden yok olur. Bunları ortadan kaldıranlar ölümsüz tanrılara karşı da saygısız sayılmalıdır. Çünkü tanrıların insanlar arasında kurduğu ortaklığı yıkarlar. Bu ortaklığın en sıkı bağı, bir insanın kendi çıkarı için bir başka insandan bir şey almasını, ister dış şeylerin, ister bedenin, hatta ruhun kendisinin olsun, adaletsizlik içermeyen bütün sıkıntılara katlanmaktan daha çok tabiata aykırı saymaktır. Çünkü bütün faziletlerin hanımı ve kraliçesi yalnız bu fazilettir.

3.28

Nam illud quidem absurdum est, quod quidam dicunt, parenti se aut fratri nihil detracturos sui commodi causa, aliam rationem esse civium reliquorum. Hi sibi nihil iuris, nullam societatem communis utilitatis causa statuunt esse cum civibus, quae sententia omnem societatem distrahit civitatis. Qui autem civium rationem dicunt habendam, externorum negant, ii dirimunt communem humani generis societatem; qua sublata beneficentia, liberalitas, bonitas, iustitia funditus tollitur; quae qui tollunt, etiam adversus deos immortales impii iudicandi sunt. Ab iis enim constitutam inter homines societatem evertunt, cuius societatis artissimum vinculum est magis arbitrari esse contra naturam hominem homini detrahere sui commodi causa quam omnia incommoda subire vel externa vel corporis vel etiam ipsius animi, quae vacent iustitia; haec enim una virtus omnium est domina et regina virtutum.

3.29Belki biri şöyle diyecektir: "Öyleyse bilge, açlıktan ölmek üzereyse, hiçbir işe yaramayan bir başka insanın yiyeceğini almaz mı? Ya iyi bir insan, soğuktan ölmemek için zalim ve canavar bir tiran olan Phalaris'in giysilerini elinden alabilecek durumda olsa, bunu yapmaz mı?"

3.29

Forsitan quispiam dixerit: Nonne igitur sapiens, si fame ipse conficiatur, abstulerit cibum alteri homini ad nullam rem utili? Quid? si Phalarim, crudelem tyrannum et immanem, vir bonus, ne ipse frigore conficiatur, vestitu spoliare possit, nonne faciat?

3.30Bunlara karar vermek çok kolaydır. Çünkü hiçbir şeye yaramayan bir insandan kendi faydan için bir şey alırsan insanlık dışı ve tabiat kanununa aykırı davranmış olursun. Ama hayatta kalırsan devlete ve insanların ortaklığına büyük fayda sağlayabilecek biriysen, bu sebeple bir başkasından bir şey alman kınanmamalıdır. Durum böyle değilse, herkes başkasının rahatından bir şey almaktansa kendi sıkıntısına katlanmalıdır. Demek ki hastalık, yoksulluk ya da bu türden bir şey, başkasının malını almaktan ve ona göz dikmekten daha çok tabiata aykırı değildir; ama ortak faydayı terk etmek tabiata aykırıdır, çünkü adaletsizdir.

3.30

Haec ad iudicandum sunt facillima. Nam, si quid ab homine ad nullam partem utili utilitatis tuae causa detraxeris, inhumane feceris contraque naturae legem; sin autem is tu sis, qui multam utilitatem rei publicae atque hominum societati, si in vita remaneas, afferre possis, si quid ob eam causam alteri detraxeris, non sit reprehendendum. Sin autem id non sit eius modi, suum cuique incommodum ferendum est potius quam de alterius commodis detrahendum. Non igitur magis est contra naturam morbus aut egestas aut quid eius modi quam detractio atque appetitio alieni, sed communis utilitatis derelictio contra naturam est; est enim iniusta.

3.31Bu yüzden insanların faydasını koruyan ve bir arada tutan tabiat kanununun kendisi, hayatı sürdürmek için gerekli şeylerin tembel ve faydasız bir insandan, öldüğünde ortak faydadan çok şey eksiltecek olan bilge, iyi ve cesur bir insana aktarılmasına elbette hükmedecektir; yeter ki o bunu, kendi hakkında iyi düşünüp kendini sevdiği için haksızlık etmeye bir bahane edinmeyecek şekilde yapsın. Böylece insanların faydasını ve sık sık andığım insan ortaklığını gözeterek her zaman vazifesini yerine getirecektir.

3.31

Itaque lex ipsa naturae, quae utilitatem hominum conservat et continet, decernet profecto, ut ab homine inerti atque inutili ad sapientem, bonum, fortem virum transferantur res ad vivendum necessariae, qui si occiderit, multum de communi utilitate detraxerit, modo hoc ita faciat, ut ne ipse de se bene existimans seseque diligens hanc causam habeat ad iniuriam. Ita semper officio fungetur utilitati consulens hominum et ei, quam saepe commemoro, humanae societati.

3.32Phalaris'e gelince, karar vermek çok kolaydır. Çünkü tiranlarla hiçbir ortaklığımız yoktur, tersine en büyük ayrılık vardır; öldürülmesi ahlâken güzel olan birini, elinden gelirse soymak da tabiata aykırı değildir; bu belalı ve saygısız türün bütünü insanların topluluğundan sürülüp atılmalıdır. Nasıl bazı organlar, kendileri kansız ve deyim yerindeyse nefessiz kalmaya başlayıp bedenin öbür kısımlarına zarar verdiklerinde kesilip atılırsa, insan kılığındaki bu canavar vahşiliği ve azgınlığı da insanlığın ortak bedeninden, deyim yerindeyse, ayrılmalıdır.

Vazifenin zamanın şartlarına göre araştırıldığı bütün sorular bu türdendir.

3.32

Nam quod ad Phalarim attinet, perfacile iudicium est. Nulla est enim societas nobis cum tyrannis, et potius summa distractio est, neque est contra naturam spoliare eum, si possis, quem est honestum necare, atque hoc omne genus pestiferum atque impium ex hominum communitate exterminandum est. Etenim, ut membra quaedam amputantur, si et ipsa sanguine et tamquam spiritu carere coeperunt et nocent reliquis partibus corporis, sic ista in figura hominis feritas et immanitas beluae a communi tamquam humanitatis corpore segreganda est. Huius generis quaestiones sunt omnes eae, in quibus ex tempore officium exquiritur.

3.33Sanırım Panaitios, bir rastlantı ya da meşguliyet tasarısını yarıda bırakmasaydı, bu tür konuları ele alacaktı. Bu düşünüp taşınmalar için önceki kitaplarda yeterince öğüt var; bunlardan neyin çirkinliği yüzünden kaçınılması gerektiği, neyin de hiç çirkin olmadığı için kaçınılmaması gerektiği görülebilir.

Ama yarım kalmış, yine de neredeyse tamamlanmış bir esere, deyim yerindeyse, çatıyı koyduğumuz için, geometricilerin her şeyi ispat etmeyip istediklerini daha kolay açıklamak için bazı şeylerin kendilerine kabul edilmesini istedikleri gibi, sevgili Cicero'm, ben de senden, yapabilirsen, ahlâken güzel olandan başka hiçbir şeyin kendisi için arzu edilmeye değer olmadığını kabul etmeni istiyorum. Kratippos buna izin vermiyorsa, hiç değilse ahlâken güzel olanın kendisi için en çok arzu edilmeye değer şey olduğunu kabul edersin. Bana ikisinden biri yeter; bazen biri, bazen öbürü daha inandırıcı görünür; bunların dışında da hiçbir şey inandırıcı görünmez.

3.33

Eius modi igitur credo res Panaetium persecuturum fuisse, nisi aliqui casus aut occupatio eius consilium peremisset. Ad quas ipsas consultationes superioribus libris satis multa praecepta sunt, ex quibus perspici possit, quid sit propter turpitudinem fugiendum, quid sit, quod idcirco fugiendum non sit, quod omnino turpe non sit. Sed quoniam operi inchoato, prope tamen absoluto tamquam fastigium imponimus, ut geometrae solent non omnia docere, sed postulare, ut quaedam sibi concedantur, quo facilius, quae volunt, explicent, sic ego a te postulo, mi Cicero, ut mihi concedas, si potes, nihil praeter id, quod honestum sit, propter se esse expetendum. Sin hoc non licet per Cratippum, at illud certe dabis, quod honestum sit, id esse maxime propter se expetendum. Mihi utrumvis satis est et tum hoc, tum illud probabilius videtur nec praeterea quicquam probabile.

3.34Önce Panaitios şu noktada savunulmalıdır: o, faydalı şeylerin ahlâken güzel şeylerle bazen çatışabileceğini söylemedi (çünkü bunu söylemesi dinen caiz değildi), faydalı görünen şeylerin çatışabileceğini söyledi. Ahlâken güzel olmayan hiçbir şeyin faydalı, faydalı olmayan hiçbir şeyin de ahlâken güzel olmadığını sık sık vurgular ve insan hayatına bu ikisini birbirinden ayıranların kanaatinden daha büyük bir belanın girmediğini söyler. Bu yüzden, faydalıyı bazen ahlâken güzele tercih edelim diye değil, böyle durumlarla karşılaştığımızda onları yanılmadan ayırt edelim diye, gerçek olmayan ama gerçekmiş gibi görünen bir çatışmayı tartışmaya soktu. Öyleyse bırakılmış olan bu kısmı hiçbir destek almadan, deyim yerindeyse kendi gücümüzle dolduracağız. Çünkü elime geçen eserler arasında, Panaitios'tan sonra bu konuda açıklanmış, beni tatmin eden hiçbir şey yok.

3.34

Ac primum in hoc Panaetius defendendus est, quod non utilia cum honestis pugnare aliquando posse dixerit (neque enim ei fas erat), sed ea, quae viderentur utilia. Nihil vero utile, quod non idem honestum, nihil honestum, quod non idem utile sit, saepe testatur negatque ullam pestem maiorem in vitam hominum invasisse quam eorum opinionem, qui ista distraxerint. Itaque, non ut aliquando anteponeremus utilia honestis, sed ut ea sine errore diiudicaremus, si quando incidissent, induxit eam, quae videretur esse, non quae esset, repugnantiam. Hanc igitur partem relictam explebimus nullis adminiculis, sed, ut dicitur, Marte nostro. Neque enim quicquam est de hac parte post Panaetium explicatum, quod quidem mihi probaretur, de iis, quae in manus meas venerunt.

3.35Karşımıza bir fayda görüntüsü çıktığında etkilenmemiz kaçınılmazdır. Ama dikkatle baktığında, fayda görüntüsü taşıyan şeye çirkinliğin karıştığını görürsen, o zaman faydadan vazgeçilmemeli, çirkinliğin bulunduğu yerde faydanın bulunamayacağı anlaşılmalıdır. Hiçbir şey çirkinlik kadar tabiata aykırı değilse (çünkü tabiat doğru, uyumlu ve tutarlı olanı ister, zıtlarını reddeder) ve hiçbir şey fayda kadar tabiata uygun değilse, aynı şeyde fayda ile çirkinlik elbette bir arada bulunamaz.

Aynı şekilde, ahlâkî güzellik için doğduysak ve o, Zenon'un düşündüğü gibi arzu edilecek tek şeyse, ya da Aristoteles'in düşündüğü gibi her hâlükârda öbür bütün şeylerden daha ağır basan bir şey sayılmalıysa, ahlâken güzel olan ya tek iyi ya da en yüksek iyidir; iyi olan ise elbette faydalıdır; böylece ahlâken güzel olan her şey faydalıdır.

3.35

Cum igitur aliqua species utilitatis obiecta est, commoveri necesse est; sed si, cum animum attenderis, turpitudinem videas adiunctam ei rei, quae speciem utilitatis attulerit, tum non utilitas relinquenda est, sed intellegendum, ubi turpitudo sit, ibi utilitatem esse non posse. Quodsi nihil est tam contra naturam quam turpitudo (recta enim et convenientia et constantia natura desiderat aspernaturque contraria) nihilque tam secundum naturam quam utilitas, certe in eadem re utilitas et turpitudo esse non potest. Itemque, si ad honestatem nati sumus eaque aut sola expetenda est, ut Zenoni visum est, aut certe omni pondere gravior habenda quam reliqua omnia, quod Aristoteli placet, necesse est, quod honestum sit, id esse aut solum aut summum bonum; quod autem bonum, id certe utile; ita, quicquid honestum, id utile.

3.36Bu yüzden dürüst olmayan insanların yanılgısı, faydalı görünen bir şeyi kapınca onu hemen ahlâken güzel olandan ayırmasıdır. Hançerler buradan, zehirler buradan, sahte vasiyetnameler buradan doğar; hırsızlıklar, devlet malını zimmete geçirmeler, müttefiklerin ve vatandaşların soyulup yağmalanması buradan; aşırı servet, katlanılamayacak güç ve sonunda hür devletlerde bile krallık arzuları buradan çıkar; bunlardan daha çirkin ve daha iğrenç bir şey düşünülemez. Çünkü işlerin kazançlarını aldatıcı yargılarla görürler; cezayı ise, sık sık delip geçtikleri kanunların cezasını demiyorum, en acısı olan çirkinliğin kendi cezasını görmezler.

3.36

Quare error hominum non proborum, cum aliquid, quod utile visum est, arripuit, id continuo secernit ab honesto. Hinc sicae, hinc venena, hinc falsa testamenta nascuntur, hinc furta, peculatus, expilationes direptionesque sociorum et civium, hinc opum nimiarum, potentiae non ferendae, postremo etiam in liberis civitatibus regnandi exsistunt cupiditates, quibus nihil nec taetrius nec foedius excogitari potest. Emolumenta enim rerum fallacibus iudiciis vident, poenam non dico legum, quam saepe perrumpunt, sed ipsius turpitudinis, quae acerbissima est, non vident.

3.37Bu yüzden ahlâken güzel olduğunu gördükleri şeyi mi izlesinler, yoksa bile bile kendilerini suça mı bulaştırsınlar diye düşünüp taşınanlar ortadan kaldırılsın (çünkü bu tamamen cani ve saygısız bir şeydir); suça varmasalar bile, şüphenin kendisinde bir cinayet vardır. Demek ki düşünüp taşınmanın kendisinin çirkin olduğu şeyler hiç düşünülüp taşınmamalıdır.

Hem her düşünüp taşınmadan saklama ve gizleme umudu ve kanaati de çıkarılmalıdır. Çünkü felsefede biraz ilerleme kaydettiysek, bütün tanrılardan ve insanlardan gizleyebilsek bile, hiçbir şeyi açgözlülükle, adaletsizce, şehvetle, kendimizi tutmadan yapmamamız gerektiğine yeterince ikna olmuş olmalıyız.

3.37

Quam ob rem hoc quidem deliberantium genus pellatur e medio (est enim totum sceleratum et impium), qui deliberant, utrum id sequantur, quod honestum esse videant, an se scientes scelere contaminent; in ipsa enim dubitatione facinus inest, etiamsi ad id non pervenerint. Ergo ea deliberanda omnino non sunt, in quibus est turpis ipsa deliberatio. Atque etiam ex omni deliberatione celandi et occultandi spes opinioque removenda est. Satis enim nobis, si modo in philosophia aliquid profecimus, persuasum esse debet, si omnes deos hominesque celare possimus, nihil tamen avare, nihil iniuste, nihil libidinose, nihil incontinenter esse faciendum.

3.38Platon'un sahneye çıkardığı o Gyges buradan gelir. Büyük yağmurlar yüzünden toprak yarılınca o yarığa indi ve, efsanelerin anlattığına göre, böğürlerinde kapılar bulunan tunçtan bir at fark etti. Kapıları açınca görülmemiş büyüklükte bir ölü insan bedeni ve parmağında altın bir yüzük gördü. Yüzüğü çıkarıp kendisi taktı (kendisi kralın çobanıydı), sonra çobanların toplantısına döndü. Orada yüzüğün taşını avucuna doğru çevirdiğinde kimse onu görmüyor, kendisi ise her şeyi görüyordu; yüzüğü yeniden eski yerine çevirdiğinde görünür oluyordu. Yüzüğün sağladığı bu fırsatı kullanarak kraliçeyi baştan çıkardı, onun yardımıyla efendisi olan kralı öldürdü, kendisine engel olacağını düşündüklerini ortadan kaldırdı; bu cinayetleri işlerken kimse onu göremedi. Böylece yüzük sayesinde birdenbire Lydia kralı oldu.

Bilge bu yüzüğün aynısına sahip olsa, kendisine, ona sahip olmadığı zamankinden daha çok suç işleme izni olduğunu düşünmez; çünkü iyi insanlar gizli olanı değil, ahlâken güzel olanı ararlar.

3.38

Hinc ille Gyges inducitur a Platone, qui, cum terra discessisset magnis quibusdam imbribus, descendit in illum hiatum aeneumque equum, ut ferunt fabulae, animadvertit, cuius in lateribus fores essent; quibus apertis corpus hominis mortui vidit magnitudine invisitata anulumque aureum in digito; quem ut detraxit, ipse induit (erat autem regius pastor), tum in concilium se pastorum recepit. Ibi cum palam eius anuli ad palmam converterat, a nullo videbatur, ipse autem omnia videbat; idem rursus videbatur, cum in locum anulum inverterat. Itaque hac opportunitate anuli usus reginae stuprum intulit eaque adiutrice regem dominum interemit, sustulit, quos obstare arbitrabatur, nec in his eum facinoribus quisquam potuit videre. Sic repente anuli beneficio rex exortus est Lydiae. Hunc igitur ipsum anulum si habeat sapiens, nihilo plus sibi licere putet peccare, quam si non haberet; honesta enim bonis viris, non occulta quaeruntur.

3.39Burada bazı filozoflar, hiç de kötü olmayan ama yeterince keskin zekâlı da olmayan kimseler, Platon'un uydurma ve hayalî bir masal ortaya attığını söylerler; sanki Platon bunun olduğunu ya da olabileceğini savunuyormuş gibi! Bu yüzüğün ve bu örneğin anlamı şudur: zenginlik, güç, egemenlik ya da şehvet için bir şey yaptığında kimse bilmeyecek, hatta kimse şüphelenmeyecekse, bu tanrılar ve insanlar tarafından hiçbir zaman bilinmeyecekse, onu yapar mısın? Bunun olamayacağını söylerler. Elbette olamaz; ama ben, olamaz dedikleri şey olabilseydi ne yapacaklarını soruyorum. Gerçekten köylüce diretiyorlar: olamaz derler ve bunda ısrar ederler; bu sözün ne anlama geldiğini görmezler. Çünkü gizleyebilseler ne yapacaklarını sorduğumuzda, gizleyip gizleyemeyeceklerini sormuyoruz; bir tür işkence aleti uyguluyoruz: cezasızlık önlerine konunca işlerine geleni yapacaklarını söylerlerse, cani olduklarını itiraf etmiş olurlar; yapmayacaklarını söylerlerse, bütün çirkin şeylerden kendileri yüzünden kaçınılması gerektiğini kabul etmiş olurlar.

Ama artık konumuza dönelim.

3.39

Atque hoc loco philosophi quidam, minime mali illi quidem, sed non satis acuti, fictam et commenticiam fabulam prolatam dicunt a Platone; quasi vero ille aut factum id esse aut fieri potuisse defendat! Haec est vis huius anuli et huius exempli: si nemo sciturus, nemo ne suspicaturus quidem sit, cum aliquid divitiarum, potentiae, dominationis, libidinis causa feceris, si id dis hominibusque futurum sit semper ignotum, sisne facturus. Negant id fieri posse. Nequaquam potest id quidem; sed quaero, quod negant posse, id si posset, quidnam facerent. Urguent rustice sane; negant enim posse et in eo perstant; hoc verbum quid valeat, non vident. Cum enim quaerimus, si celare possint, quid facturi sint, non quaerimus, possintne celare, sed tamquam tormenta quaedam adhibemus, ut, si responderint se impunitate proposita facturos, quod expediat, facinorosos se esse fateantur, si negent, omnia turpia per se ipsa fugienda esse concedant. Sed iam ad propositum revertamur.

3.40Sık sık, fayda görüntüsüyle ruhları karıştıran birçok durum ortaya çıkar. Bunlarda faydanın büyüklüğü yüzünden ahlâkî güzellikten vazgeçilip vazgeçilmeyeceği düşünülmez (bu kötü bir şeydir); faydalı görünen şeyin çirkinlik olmadan yapılıp yapılamayacağı düşünülür. Brutus meslektaşı Collatinus'un komutanlık yetkisini elinden aldığında haksızlık ediyormuş gibi görünebilirdi; çünkü Collatinus kralların kovulmasında Brutus'un tasarılarına ortak ve yardımcı olmuştu. Ama önde gelenler Superbus'un akrabalarını, Tarquiniuslar adını ve krallığın hatırasını ortadan kaldırmaya karar verince, faydalı olan şey, yani vatanı gözetmek, öyle ahlâken güzeldi ki Collatinus'un kendisinin de hoşuna gitmesi gerekirdi. Böylece fayda, o olmadan faydanın bile olamayacağı ahlâkî güzellik sayesinde ağır bastı.

Ama şehri kuran kralda durum böyle değildi; çünkü fayda görüntüsü onun ruhunu itti.

3.40

Incidunt multae saepe causae, quae conturbent animos utilitatis specie, non cum hoc deliberetur, relinquendane sit honestas propter utilitatis magnitudinem (nam id quidem improbum est), sed illud, possitne id, quod utile videatur, fieri non turpiter. Cum Collatino collegae Brutus imperium abrogabat, poterat videri facere id iniuste; fuerat enim in regibus expellendis socius Bruti consiliorum et adiutor. Cum autem consilium hoc principes cepissent, cognationem Superbi nomenque Tarquiniorum et memoriam regni esse tollendam, quod erat utile, patriae consulere, id erat ita honestum, ut etiam ipsi Collatino placere deberet. Itaque utilitas valuit propter honestatem, sine qua ne utilitas quidem esse potuisset. At in eo rege, qui urbem condidit, non item; species enim utilitatis animum pepulit eius;

3.41Tek başına hüküm sürmenin bir başkasıyla birlikte hüküm sürmekten daha faydalı olduğunu düşününce kardeşini öldürdü. Faydalı görünen ama faydalı olmayan şeye ulaşmak için hem kardeşlik saygısını hem insanlığı bir yana bıraktı; yine de bahane olarak suru öne sürdü: ne inandırıcı ne de pek yerinde bir ahlâkî güzellik görüntüsü. Demek ki suç işledi; Quirinus da Romulus da beni bağışlasın.

3.41

cui cum visum esset utilius solum quam cum altero regnare, fratrem interemit. Omisit hic et pietatem et humanitatem, ut id, quod utile videbatur neque erat, assequi posset, et tamen muri causam opposuit, speciem honestatis nec probabilem nec sane idoneam. Peccavit igitur, pace vel Quirini vel Romuli dixerim.

3.42Yine de kendi faydalarımızı, onlara kendimiz muhtaçken, bir yana bırakıp başkalarına vermemeliyiz; herkes kendi faydasını, başkasına haksızlık etmeden gözetmelidir. Khrysippos, birçok şeyde olduğu gibi, burada da ustaca söylemiş: "Stadyumda koşan, kazanmak için elinden geldiğince çabalamalı ve uğraşmalıdır; ama yarıştığı kişiye çelme takmamalı ya da onu eliyle hiçbir şekilde itmemelidir. Hayatta da herkesin kendi işine yarayacak şeyi araması haksızlık değildir; ama başkasından kapmak hak değildir.'

3.42

Nec tamen nostrae nobis utilitates omittendae sunt aliisque tradendae, cum iis ipsi egeamus, sed suae cuique utilitati, quod sine alterius iniuria fiat, serviendum est. Scite Chrysippus, ut multa: Qui stadium, inquit, currit, eniti et contendere debet, quam maxime possit, ut vincat, supplantare eum, quicum certet, aut manu depellere nullo modo debet; sic in vita sibi quemque petere, quod pertineat ad usum, non iniquum est, alteri deripere ius non est.

3.43Vazifeler en çok dostluklarda karışır. Çünkü dostlara doğru olarak verebileceğin şeyi vermemek de, hakkaniyetli olmayan bir şeyi vermek de vazifeye aykırıdır. Ama bu türün bütünü için kısa ve zor olmayan bir öğüt var. Faydalı görünen şeyler, makamlar, zenginlik, hazlar ve aynı türden öbürleri hiçbir zaman dostluğa tercih edilmemelidir. Ama iyi bir insan bir dost uğruna ne devlete, ne yemine ve sadakate aykırı bir şey yapar; hatta dostunun kendisi hakkında yargıç olacak olsa bile. Çünkü yargıç kişiliğine bürününce dost kişiliğini bırakır. Dostluğa ancak şu kadarını verir: dostunun davasının haklı olmasını yeğler, davanın görülme zamanını da kanunların izin verdiği ölçüde ona göre ayarlar.

3.43

Maxime autem perturbantur officia in amicitiis, quibus et non tribuere, quod recte possis, et tribuere, quod non sit aequum, contra officium est. Sed huius generis totius breve et non difficile praeceptum est. Quae enim videntur utilia, honores, divitiae, voluptates, cetera generis eiusdem, haec amicitiae numquam anteponenda sunt. At neque contra rem publicam neque contra ius iurandum ac fidem amici causa vir bonus faciet, ne si iudex quidem erit de ipso amico; ponit enim personam amici, cum induit iudicis. Tantum dabit amicitiae, ut veram amici causam esse malit, ut orandae litis tempus, quoad per leges liceat, accommodet.

3.44Ama yeminli olarak hüküm vermesi gerektiğinde, tanrıyı tanık tuttuğunu, yani, bence, tanrının insana kendisinden daha ilâhî bir şey vermediği kendi zihnini tanık tuttuğunu hatırlasın. Bu yüzden, keşke ona bağlı kalsaydık, atalarımızdan yargıçtan ricada bulunmanın çok güzel bir usulünü devraldık: "sadakatini zedelemeden yapabileceği şeyleri" yapmasını istemek.

Bu rica, az önce bir yargıcın bir dosta ahlâken güzel bir şekilde verebileceğini söylediğim şeylerle ilgilidir. Çünkü dostların istediği her şey yapılacak olsaydı, bunlar dostluk değil, suç ortaklığı sayılmalıydı.

3.44

Cum vero iurato sententia dicenda erit, meminerit deum se adhibere testem, id est, ut ego arbitror, mentem suam, qua nihil homini dedit deus ipse divinius. Itaque praeclarum a maioribus accepimus morem rogandi iudicis, si eum teneremus, quae salva fide facere possit. Haec rogatio ad ea pertinet, quae paulo ante dixi honeste amico a iudice posse concedi; nam si omnia facienda sint, quae amici velint, non amicitiae tales, sed coniurationes putandae sint.

3.45Ama ben sıradan dostluklardan söz ediyorum; çünkü bilge ve kusursuz insanlarda böyle bir şey olamaz.

Pythagorasçı Damon ile Phintias'ın birbirlerine karşı öyle bir gönül taşıdıkları anlatılır ki tiran Dionysios birinin ölüm gününü belirleyince ve ölüme mahkûm olan, yakınlarını birilerine emanet etmek için birkaç gün izin isteyince, öbürü onun geri döneceğine kefil oldu; öbürü dönmezse kendisi ölecekti. Mahkûm belirlenen günde geri dönünce, onların sadakatine hayran kalan tiran, kendisini de dostluklarına üçüncü olarak kabul etmelerini rica etti.

3.45

Loquor autem de communibus amicitiis; nam in sapientibus viris perfectisque nihil potest esse tale. Damonem et Phintiam Pythagoreos ferunt hoc animo inter se fuisse, ut, cum eorum alteri Dionysius tyrannus diem necis destinavisset et is, qui morti addictus esset, paucos sibi dies commendandorum suorum causa postulavisset, vas factus sit alter eius sistendi, ut, si ille non revertisset, moriendum esset ipsi. Qui cum ad diem se recepisset, admiratus eorum fidem tyrannus petivit, ut se ad amicitiam tertium ascriberent.

3.46Öyleyse dostlukta faydalı görünen şey ahlâken güzel olanla karşılaştırıldığında fayda görüntüsü yere düşsün, ahlâkî güzellik ağır bassın. Dostlukta ahlâken güzel olmayan şeyler istendiğinde de dinî saygı ve sadakat dostluğa tercih edilsin. Böylece aradığımız vazife seçimine sahip olacağız.

Ama devlet işlerinde fayda görüntüsü yüzünden çok sık suç işlenir; bizimkilerin Korinthos'u yerle bir etmesinde olduğu gibi. Atinalılar ise daha da sert davrandılar: donanmalarıyla güçlü olan Aiginalıların başparmaklarının kesilmesine karar verdiler. Bu faydalı göründü; çünkü Aigina yakınlığı yüzünden Pireus'u fazlasıyla tehdit ediyordu. Ama zalimce olan hiçbir şey faydalı değildir; çünkü zulüm, izlememiz gereken insan tabiatına en çok düşman olan şeydir.

3.46

Cum igitur id, quod utile videtur in amicitia, cum eo, quod honestum est, comparatur, iaceat utilitatis species, valeat honestas; cum autem in amicitia, quae honesta non sunt, postulabuntur, religio et fides anteponatur amicitiae. Sic habebitur is, quem exquirimus, dilectus officii. Sed utilitatis specie in re publica saepissime peccatur, ut in Corinthi disturbatione nostri; durius etiam Athenienses, qui sciverunt, ut Aeginetis, qui classe valebant, pollices praeciderentur. Hoc visum est utile; nimis enim imminebat propter propinquitatem Aegina Piraeo. Sed nihil, quod crudele, utile; est enim hominum naturae, quam sequi debemus, maxime inimica crudelitas.

3.47Yabancıların şehirlerden yararlanmasını yasaklayıp onları sürenler de, babalarımız zamanında Pennus'un, yakında Papius'un yaptığı gibi, kötü davranırlar. Vatandaş olmayanın vatandaş gibi davranmasına izin verilmemesi doğrudur; bu kanunu çok bilge konsüller Crassus ve Scaevola çıkardı. Ama yabancıların şehirden yararlanmasını yasaklamak gerçekten insanlık dışıdır.

Kamu faydası görüntüsünün ahlâkî güzellik karşısında küçümsendiği durumlar ise parlaktır. Devletimiz sık sık, en çok da İkinci Pön Savaşı'nda bunun örnekleriyle doludur: Cannae felaketine uğradığında, başarılı zamanlarda hiç olmadığı kadar büyük bir yüreklilik gösterdi; hiçbir korku belirtisi, hiçbir barış sözü yoktu. Ahlâken güzel olanın gücü o kadar büyüktür ki fayda görüntüsünü gölgeler.

3.47

Male etiam, qui peregrinos urbibus uti prohibent eosque exterminant, ut Pennus apud patres nostros, Papius nuper. Nam esse pro cive, qui civis non sit, rectum est non licere; quam legem tulerunt sapientissimi consules Crassus et Scaevola; usu vero urbis prohibere peregrinos sane inhumanum est. Illa praeclara, in quibus publicae utilitatis species prae honestate contemnitur. Plena exemplorum est nostra res publica cum saepe, tum maxime bello Punico secundo; quae Cannensi calamitate accepta maiores animos habuit quam umquam rebus secundis; nulla timoris significatio, nulla mentio pacis. Tanta vis est honesti, ut speciem utilitatis obscuret.

3.48Atinalılar Perslerin saldırısına hiçbir şekilde dayanamayacaklarını görüp şehri bırakmaya, karılarını ve çocuklarını Troizen'e yerleştirip gemilere binmeye ve Yunanistan'ın özgürlüğünü donanmayla savunmaya karar verince, şehirde kalıp Kserkses'i içeri almalarını öğütleyen Kyrsilos adında birini taşlayarak öldürdüler. Oysa o faydanın peşinden gidiyor gibi görünüyordu; ama ahlâkî güzellik ona karşı çıktığı için o fayda hiç yoktu.

3.48

Athenienses cum Persarum impetum nullo modo possent sustinere statuerentque, ut urbe relicta coniugibus et liberis Troezene depositis naves conscenderent libertatemque Graeciae classe defenderent, Cyrsilum quendam suadentem ut in urbe manerent Xerxemque reciperent, lapidibus obruerunt. Atqui ille utilitatem sequi videbatur; sed ea nulla erat repugnante honestate.

3.49Themistokles, Perslerle yapılan savaşın zaferinden sonra halk meclisinde devlet için kurtarıcı bir tasarısı olduğunu, ama bunun bilinmesinin gerekmediğini söyledi; halkın ona, tasarıyı paylaşabileceği birini vermesini istedi. Aristeides verildi. Themistokles ona, Gytheion'da karaya çekilmiş olan Lakedaimon donanmasının gizlice yakılabileceğini, bu yapılırsa Lakedaimonluların gücünün zorunlu olarak kırılacağını söyledi. Aristeides bunu duyunca büyük bir beklenti içindeki meclise geldi ve Themistokles'in getirdiği tasarının çok faydalı, ama hiç de ahlâken güzel olmadığını söyledi. Böylece Atinalılar ahlâken güzel olmayan şeyi faydalı bile saymadılar ve hiç duymadıkları bu işin tamamını Aristeides'in önderliğiyle reddettiler. Onlar bizden daha iyi davrandılar: biz korsanları vergiden muaf tutuyor, müttefikleri vergiye bağlıyoruz.

Öyleyse şu kesin kalsın: çirkin olan hiçbir zaman faydalı değildir; faydalı olduğunu düşündüğün şeyi elde ettiğinde bile. Çünkü çirkin olanı faydalı saymanın kendisi bir felakettir.

3.49

Themistocles post victoriam eius belli, quod cum Persis fuit, dixit in contione se habere consilium rei publicae salutare, sed id sciri non opus esse; postulavit, ut aliquem populus daret, quicum communicaret; datus est Aristides; huic ille, classem Lacedaemoniorum, quae subducta esset ad Gytheum, clam incendi posse, quo facto frangi Lacedaemoniorum opes necesse esset. Quod Aristides cum audisset, in contionem magna exspectatione venit dixitque perutile esse consilium, quod Themistocles afferret, sed minime honestum. Itaque Athenienses, quod honestum non esset, id ne utile quidem putaverunt totamque eam rem, quam ne audierant quidem, auctore Aristide repudiaverunt. Melius hi quam nos, qui piratas immunes, socios vectigales habemus. Maneat ergo, quod turpe sit, id numquam esse utile, ne tum quidem, cum id, quod esse utile putes, adipiscare; hoc enim ipsum, utile putare, quod turpe sit, calamitosum est.

3.50Ama, yukarıda dediğim gibi, faydanın ahlâkî güzellikle çatışır göründüğü durumlar sık sık ortaya çıkar; o zaman gerçekten çatışıp çatışmadığına, yoksa ahlâkî güzellikle bağdaşıp bağdaşamayacağına bakmak gerekir. Bu türden sorular şunlardır: örneğin iyi bir insan, Rodoslular kıtlık ve açlık içindeyken ve tahıl fiyatları son derece yükselmişken, İskenderiye'den Rodos'a büyük miktarda tahıl getirmiş olsun. Aynı adam birçok tüccarın İskenderiye'den yola çıktığını biliyor ve yolda tahıl yüklü, Rodos'a doğru giden gemiler görmüş olsun. Bunu Rodoslulara söylemeli mi, yoksa susup tahılını olabildiğince pahalıya mı satmalı? Bilge ve iyi bir insan varsayıyoruz; bunun çirkin olduğuna hükmetse Rodoslulardan gizlemeyecek, ama çirkin olup olmadığından şüphe eden birinin düşünüp taşınmasını soruyoruz.

3.50

Sed incidunt, ut supra dixi, saepe causae, cum repugnare utilitas honestati videatur, ut animadvertendum sit, repugnetne plane an possit cum honestate coniungi. Eius generis hae sunt quaestiones: si exempli gratia vir bonus Alexandrea Rhodum magnum frumenti numerum advexerit in Rhodiorum inopia et fame summaque annonae caritate, si idem sciat complures mercatores Alexandrea solvisse navesque in cursu frumento onustas petentes Rhodum viderit, dicturusne sit id Rhodiis an silentio suum quam plurimo venditurus. Sapientem et bonum virum fingimus; de eius deliberatione et consultatione quaerimus, qui celaturus Rhodios non sit, si id turpe iudicet, sed dubitet, an turpe non sit.

3.51Böyle durumlarda büyük ve ağırbaşlı bir Stoacı olan Babilli Diogenes'e bir şey, onun öğrencisi, çok keskin zekâlı bir adam olan Antipatros'a başka bir şey doğru görünür. Antipatros'a göre her şey açıklanmalıdır; satıcının bildiği hiçbir şeyi alıcı bilmeden kalmamalıdır. Diogenes'e göre ise satıcı kusurları medenî hukukun koyduğu ölçüde söylemeli, gerisinde hileye başvurmadan davranmalı ve satıcı olduğuna göre olabildiğince iyi bir fiyata satmak istemelidir.

"Getirdim, sergiledim, malımı başkalarından daha pahalıya değil, bolluk olduğu için belki daha ucuza satıyorum. Kime haksızlık ediliyor?"

3.51

In huius modi causis aliud Diogeni Babylonio videri solet, magno et gravi Stoico, aliud Antipatro, discipulo eius, homini acutissimo. Antipatro omnia patefacienda, ut ne quid omnino, quod venditor norit, emptor ignoret, Diogeni venditorem, quatenus iure civili constitutum sit, dicere vitia oportere, cetera sine insidiis agere et, quoniam vendat, velle quam optime vendere. Advexi, exposui, vendo meum non pluris quam ceteri, fortasse etiam minoris, cum maior est copia. Cui fit iniuria?

3.52Öbür taraftan Antipatros'un gerekçesi ortaya çıkar: "Ne diyorsun? İnsanları gözetmen ve insan ortaklığına hizmet etmen gerekirken, bu kanunla doğmuşken ve boyun eğmen, izlemen gereken tabiat ilkeleri, senin faydanın ortak fayda, ortak faydanın da senin faydan olmasını gerektirirken, insanlardan ne rahatlık ve bolluk geleceğini gizleyecek misin?"

Diogenes belki şöyle cevap verecektir: "Gizlemek başka, susmak başkadır. Şimdi tanrıların tabiatının ne olduğunu, iyilerin gayesinin ne olduğunu sana söylemiyorsam, ki bunları bilmek sana buğdayın ucuzluğundan daha çok fayda sağlardı, senden bir şey gizlemiş olmuyorum. Duyman senin için faydalı olan her şeyi söylemek benim için zorunlu değildir."

3.52

Exoritur Antipatri ratio ex altera parte: Quid ais? tu cum hominibus consulere debeas et servire humanae societati eaque lege natus sis et ea habeas principia naturae, quibus parere et quae sequi debeas, ut utilitas tua communis sit utilitas vicissimque communis utilitas tua sit, celabis homines, quid iis adsit commoditatis et copiae? Respondebit Diogenes fortasse sic: Aliud est celare, aliud tacere; neque ego nunc te celo, si tibi non dico, quae natura deorum sit, qui sit finis bonorum, quae tibi plus prodessent cognita quam tritici vilitas; sed non, quicquid tibi audire utile est, idem mihi dicere necesse est.

3.53Öbürü, "Tersine, zorunludur," diyecektir, "tabii insanlar arasında tabiatça kurulmuş bir ortaklık olduğunu hatırlıyorsan."

Diogenes, "Hatırlıyorum," diyecektir; "ama bu ortaklık hiç kimsenin kendine ait hiçbir şeyi olmayacak türden mi? Öyleyse hiçbir şey satılmamalı, bağışlanmalıdır."

Görüyorsun ki bütün bu tartışmada şu söylenmiyor: "Bu çirkin olsa da işime geldiği için yapacağım." Bir taraf işine gelmesinin onun çirkin olmamasını gerektirdiğini söylüyor, öbür taraf ise çirkin olduğu için yapılmaması gerektiğini.

3.53

Immo vero, inquiet ille, necesse est, siquidem meministi esse inter homines natura coniunctam societatem. Memini, inquiet ille; sed num ista societas talis est, ut nihil suum cuiusque sit? Quod si ita est, ne vendendum quidem quicquam est, sed donandum. Vides in hac tota disceptatione non illud dici: Quamvis hoc turpe sit, tamen, quoniam expedit, faciam, sed ita expedire, ut turpe non sit, ex altera autem parte, ea re, quia turpe sit, non esse faciendum.

3.54İyi bir insan bir evi, yalnız kendisinin bildiği, başkalarının bilmediği bazı kusurları yüzünden satıyor olsun: ev sağlığa zararlıdır ama sağlıklı sayılır; bütün odalarda yılan çıktığı bilinmez; kötü kerestedendir, çökmek üzeredir; ama bunu sahibinden başka kimse bilmez. Soruyorum: satıcı bunları alıcılara söylemeden evi satabileceğini düşündüğünden çok daha pahalıya satarsa, adaletsizce ya da dürüstlüğe aykırı bir şey yapmış olur mu?

3.54

Vendat aedes vir bonus propter aliqua vitia, quae ipse norit, ceteri ignorent, pestilentes sint et habeantur salubres, ignoretur in omnibus cubiculis apparere serpentes, male materiatae sint, ruinosae, sed hoc praeter dominum nemo sciat; quaero, si haec emptoribus venditor non dixerit aedesque vendiderit pluris multo, quam se venditurum putarit, num id iniuste aut improbe fecerit.

3.55Antipatros, "Elbette," der; "çünkü alıcının uçuruma yuvarlanmasına ve yanılgıyla en büyük zarara uğramasına göz yummak, Atina'da kamu lanetleriyle yasaklanmış olan yolunu şaşırana yol göstermemek değilse nedir? Hatta yol göstermemekten de öte bir şeydir; çünkü bir başkasını bile bile yanılgıya sürüklemektir."

Diogenes buna karşı: "Seni teşvik bile etmemiş biri seni satın almaya zorladı mı? O hoşuna gitmeyen şeyi satışa çıkardı, sen de hoşuna giden şeyi satın aldın. İyi ve sağlam yapılmış bir çiftlik evi diye ilan verenler, ev ne iyi ne de düzgün yapılmış olsa bile aldatmış sayılmıyorsa, evi hiç övmemiş olanlar çok daha az aldatmış sayılır. Çünkü alıcının yargısının olduğu yerde satıcının hilesi ne olabilir? Söylenen her şeyin güvencesi verilmek zorunda değilse, söylenmemiş şeyin güvencesinin verilmesi gerektiğini mi düşünüyorsun? Satıcının sattığı şeyin kusurlarını anlatmasından daha akılsızca ne olabilir? Ya tellalın, sahibinin emriyle, 'Sağlığa zararlı bir ev satıyorum' diye bağırmasından daha saçma ne olabilir?"

3.55

Ille vero, inquit Antipater; quid est enim aliud erranti viam non monstrare, quod Athenis exsecrationibus publicis sanctum est, si hoc non est, emptorem pati ruere et per errorem in maximam fraudem incurrere? Plus etiam est quam viam non monstrare; nam est scientem in errorem alterum inducere. Diogenes contra: Num te emere coegit, qui ne hortatus quidem est? Ille, quod non placebat, proscripsit, tu, quod placebat, emisti. Quodsi, qui proscribunt villam bonam beneque aedificatam, non existimantur fefellisse, etiamsi illa nec bona est nec aedificata ratione, multo minus, qui domum non laudarunt. Ubi enim iudicium emptoris est, ibi fraus venditoris quae potest esse? Sin autem dictum non omne praestandum est, quod dictum non est, id praestandum putas? Quid vero est stultius quam venditorem eius rei, quam vendat, vitia narrare? quid autem tam absurdum, quam si domini iussu ita praeco praedicet: Domum pestilentem vendo?

3.56Böylece bazı şüpheli durumlarda bir taraftan ahlâkî güzellik savunulur, öbür taraftan fayda hakkında öyle konuşulur ki faydalı görünen şeyi yapmak yalnız ahlâken güzel değil, yapmamak da çirkin olur. İşte faydalı ile ahlâken güzel arasında sık sık ortaya çıkar görünen o anlaşmazlık budur. Bunlar hakkında karar verilmelidir; çünkü onları soru olarak bırakmak için değil, açıklamak için ortaya koyduk.

3.56

Sic ergo in quibusdam causis dubiis ex altera parte defenditur honestas, ex altera ita de utilitate dicitur, ut id, quod utile videatur, non modo facere honestum sit, sed etiam non facere turpe. Haec est illa, quae videtur utilium fieri cum honestis saepe dissensio. Quae diiudicanda sunt; non enim, ut quaereremus, exposuimus, sed ut explicaremus.

3.57Öyleyse ne o tahıl tüccarının Rodoslulardan, ne de bu ev satıcısının alıcılardan bir şey gizlememesi gerekirdi gibi görünüyor. Çünkü sustuğun her şeyi gizlemiş olmazsın; ama bildiğin bir şeyi, onu bilmekte çıkarı olanların kendi kazancın için bilmemelerini istediğinde gizlemiş olursun. Bu tür gizlemenin ne olduğunu ve nasıl bir insanın işi olduğunu kim görmez? Elbette açık sözlü, saf yürekli, soylu ruhlu, adil, iyi bir insanın değil; daha çok kurnaz, sinsi, düzenbaz, aldatıcı, kötü niyetli, hilekâr, kaşarlanmış, işbilir birinin. Bunca ve daha birçok kusurun adını üstlenmek faydasız değil midir?

3.57

Non igitur videtur nec frumentarius ille Rhodios nec hic aedium venditor celare emptores debuisse. Neque enim id est celare, quicquid reticeas, sed cum, quod tu scias, id ignorare emolumenti tui causa velis eos, quorum intersit id scire. Hoc autem celandi genus quale sit et cuius hominis, quis non videt? Certe non aperti, non simplicis, non ingenui, non iusti, non viri boni, versuti potius, obscuri, astuti, fallacis, malitiosi, callidi, veteratoris, vafri. Haec tot et alia plura nonne inutile est vitiorum subire nomina?

3.58Susanlar kınanmalıysa, sözü boş vaatlerle süsleyenler hakkında ne düşünmeli? Roma atlılarından Gaius Canius, şakadan anlayan ve epeyce okumuş bir adam, kendi deyişiyle iş görmek için değil boş vakit geçirmek için Siraküza'ya gittiğinde, dostlarını davet edebileceği ve rahatsız edilmeden eğlenebileceği küçük bir bahçeli yer satın almak istediğini söyleyip duruyordu. Bu yayılınca Siraküza'da sarraflık yapan Pythios adında biri ona, satılık bahçesi olmadığını, ama Canius isterse bahçesini kendi malı gibi kullanabileceğini söyledi ve aynı zamanda onu ertesi gün bahçesinde yemeğe davet etti. Canius söz verince, sarraf olarak her sınıftan insan nezdinde itibarlı olan Pythios balıkçıları yanına çağırdı ve ertesi gün kendi bahçesinin önünde balık tutmalarını istedi; onlara ne yapmalarını istediğini de anlattı. Canius yemeğe tam zamanında geldi. Pythios tarafından görkemli bir ziyafet hazırlanmıştı; gözlerinin önünde bir sürü kayık vardı; her biri tuttuğunu getiriyor, balıklar Pythios'un ayaklarının önüne atılıyordu.

3.58

Quodsi vituperandi, qui reticuerunt, quid de iis existimandum est, qui orationis vanitatem adhibuerunt? C. Canius, eques Romanus, nec infacetus et satis litteratus, cum se Syracusas otiandi, ut ipse dicere solebat, non negotiandi causa contulisset, dictitabat se hortulos aliquos emere velle, quo invitare amicos et ubi se oblectare sine interpellatoribus posset. Quod cum percrebruisset, Pythius ei quidam, qui argentariam faceret Syracusis, venales quidem se hortos non habere, sed licere uti Canio, si vellet, ut suis, et simul ad cenam hominem in hortos invitavit in posterum diem. Cum ille promisisset, tum Pythius, qui esset ut argentarius apud omnes ordines gratiosus, piscatores ad se convocavit et ab iis petivit, ut ante suos hortulos postridie piscarentur, dixitque, quid eos facere vellet. Ad cenam tempori venit Canius; opipare a Pythio apparatum convivium, cumbarum ante oculos multitudo; pro se quisque, quod ceperat, afferebat, ante pedes Pythi pisces abiciebantur.

3.59O zaman Canius, "Pythios, rica ederim, bu ne? Bu kadar balık? Bu kadar kayık?" dedi.

Öbürü, "Ne şaşılacak ki?" dedi; "Siraküza'nın bütün balığı bu noktadadır, su da buradan alınır; bunlar bu çiftlik olmadan yapamazlar."

Arzuyla tutuşan Canius, Pythios'u satması için sıkıştırdı. O önce isteksiz davrandı; uzatmayalım, Canius istediğini elde etti. Arzulu ve zengin adam Pythios'un istediği fiyata satın aldı, hem de içi döşenmiş olarak satın aldı; borç senedini yaptı, işi bitirdi. Canius ertesi gün yakınlarını davet etti, kendisi erkenden geldi; tek bir kürek bile görmedi. En yakın komşusuna, hiç balıkçı görmediği için balıkçıların bir bayramı olup olmadığını sordu.

Komşu, "Bildiğim kadarıyla yok," dedi; "ama burada kimse balık tutmaz; dün de ne olduğuna şaşmıştım."

3.59

Tum Canius: Quaeso, inquit, quid est hoc, Pythi? tantumne piscium? tantumne cumbarum? Et ille: Quid mirum? inquit, hoc loco est Syracusis quicquid est piscium, hic aquatio, hac villa isti carere non possunt. Incensus Canius cupiditate contendit a Pythio, ut venderet; gravate ille primo; quid multa? impetrat. Emit homo cupidus et locuples tanti, quanti Pythius voluit, et emit instructos; nomina facit, negotium conficit. Invitat Canius postridie familiares suos, venit ipse mature; scalmum nullum videt, quaerit ex proximo vicino, num feriae quaedam piscatorum essent, quod eos nullos videret. Nullae, quod sciam, inquit; sed hic piscari nulli solent; itaque heri mirabar, quid accidisset.

3.60Canius öfkelendi; ama ne yapabilirdi? Çünkü meslektaşım ve yakın dostum Gaius Aquilius henüz kötü niyetli hile hakkındaki dava formüllerini ortaya koymamıştı. Ona kötü niyetli hilenin ne olduğu sorulduğunda, "Bir şeyin gösterilip başka bir şeyin yapılması" diye cevap verirdi. Bu, tarif yapmada usta bir insandan beklendiği gibi gerçekten çok açık bir tariftir. Demek ki hem Pythios hem de bir şey yapıp başka bir şey gösteren herkes sadakatsiz, dürüstlükten yoksun ve kötü niyetlidir. Öyleyse bu kadar kusurla kirlenmiş olan davranışlarından hiçbiri faydalı olamaz.

3.60

Stomachari Canius; sed quid faceret? nondum enim C. Aquilius, collega et familiaris meus, protulerat de dolo malo formulas; in quibus ipsis, cum ex eo quaereretur, quid esset dolus malus, respondebat: cum esset aliud simulatum, aliud actum. Hoc quidem sane luculente ut ab homine perito definiendi. Ergo et Pythius et omnes aliud agentes, aliud simulantes perfidi, improbi, malitiosi. Nullum igitur eorum factum potest utile esse, cum sit tot vitiis inquinatum.

3.61Aquilius'un tarifi doğruysa, hayatın her alanından hem olmayanı varmış gibi göstermek hem de olanı gizlemek kaldırılmalıdır. Öyleyse iyi insan ne daha ucuza almak ne de daha pahalıya satmak için hiçbir şeyi olduğundan başka göstermeyecek, hiçbir şeyi saklamayacaktır. Üstelik bu kötü niyetli hile kanunlarla da cezalandırılmıştı: vesayette On İki Levha ile, gençlerin aldatılmasında Plaetorius Kanunu ile; kanun olmadan da "iyi niyete göre" ibaresinin eklendiği davalarla. Öteki davalarda ise en çok şu sözler göze çarpar: çeyiz davasında "daha iyi, daha hakkaniyetli olarak", güvene dayalı devirde "iyiler arasında iyi davranılması gerektiği gibi". Ne demek bu? "Daha iyi, daha hakkaniyetli" olanda hilenin en küçük bir parçası bulunabilir mi? Ya da "iyiler arasında iyi davranılsın" denildiğinde hileyle, kötü niyetle bir şey yapılabilir mi? Kötü niyetli hile ise, Aquilius'un dediği gibi, göstermelikte yatar. Demek ki sözleşmelerden her türlü yalan kaldırılmalıdır: satıcı fiyatı kızıştıracak sahte bir alıcı, alıcı da kendisine karşı pey sürecek birini ortaya koymayacaktır; ikisi de iş fiyat söylemeye gelince bir kereden fazla söylemeyecektir.

3.61

Quodsi Aquiliana definitio vera est, ex omni vita simulatio dissimulatioque tollenda est. Ita, nec ut emat melius nec ut vendat, quicquam simulabit aut dissimulabit vir bonus. Atque iste dolus malus et legibus erat vindicatus, ut tutela duodecim tabulis, circumscriptio adulescentium lege Plaetoria, et sine lege iudiciis, in quibus additur ex fide bona . Reliquorum autem iudiciorum haec verba maxime excellunt: in arbitrio rei uxoriae melius aequius , in fiducia ut inter bonos bene agier. Quid ergo? aut in eo, quod melius aequius , potest ulla pars inesse fraudis? aut, cum dicitur inter bonos bene agier , quicquam agi dolose aut malitiose potest? Dolus autem malus in simulatione, ut ait Aquilius, continetur. Tollendum est igitur ex rebus contrahendis omne mendacium; non illicitatorem venditor, non, qui contra se liceatur, emptor apponet; uterque, si ad eloquendum venerit, non plus quam semel eloquetur.

3.62Publius'un oğlu Quintus Scaevola, alıcısı olduğu bir arazinin fiyatının kendisine bir kerede söylenmesini istemiş, satıcı da öyle yapınca, araziyi daha değerli bulduğunu söyleyerek yüz bin sesterce eklemişti. Bunun iyi bir insanın işi olduğunu inkâr eden yoktur; ama bilgece olmadığını söylerler, tıpkı bir şeyi elde edebileceğinden daha ucuza satmış olsaydı diyecekleri gibi. İşte felaket buradadır: kimilerini iyi, kimilerini bilge sayarlar. Ennius'un şu sözü de buradan gelir:

Kendine fayda sağlayamayan bilgenin bilgeliği boşunadır.

Fayda sağlamanın ne olduğunda Ennius'la anlaşsaydım, bu doğru olurdu.

3.62

Q. quidem Scaevola P. f., cum postulasset, ut sibi fundus, cuius emptor erat, semel indicaretur idque venditor ita fecisset, dixit se pluris aestimare; addidit centum milia. Nemo est, qui hoc viri boni fuisse neget, sapientis negant, ut si minoris, quam potuisset, vendidisset. Haec igitur est illa pernicies, quod alios bonos, alios sapientes existimant. Ex quo Ennius nequiquam sapere sapientem, qui ipse sibi prodesse non quiret. Vere id quidem, si, quid esset prodesse, mihi cum Ennio conveniret.

3.63Panaitios'un öğrencisi Rodoslu Hekaton'un, vazife üzerine Quintus Tubero'ya yazdığı kitaplarda şöyle dediğini görüyorum:

Bilgenin işi, örflere, kanunlara, yerleşik usullere aykırı hiçbir şey yapmadan kendi malını mülkünü gözetmektir. Çünkü yalnız kendimiz için değil, çocuklarımız, yakınlarımız, dostlarımız ve hepsinden çok devlet için zengin olmak isteriz. Tek tek kişilerin imkânları ve servetleri devletin zenginliğidir.

Biraz önce anlattığım Scaevola'nın davranışı bu adamın hiç hoşuna gidemez; çünkü o, yalnız caiz olmayanı kendi kazancı uğruna yapmayacağını söyler. Ona ne büyük bir övgü ne de bir teşekkür borçluyuz.

3.63

Hecatonem quidem Rhodium, discipulum Panaeti, video in iis libris, quos de officio scripsit Q. Tuberoni, dicere sapientis esse nihil contra mores, leges, instituta facientem habere rationem rei familiaris. Neque enim solum nobis divites esse volumus, sed liberis, propinquis, amicis maximeque rei publicae. Singulorum enim facultates et copiae divitiae sunt civitatis. Huic Scaevolae factum, de quo paulo ante dixi, placere nullo modo potest; etenim omnino tantum se negat facturum compendii sui causa, quod non liceat. Huic nec laus magna tribuenda nec gratia est.

3.64Gelgelelim, olmayanı varmış gibi göstermek de olanı gizlemek de kötü niyetli hileyse, bu hilenin karışmadığı pek az iş vardır; iyi insan da elinden geldiğince herkese fayda sağlayan, kimseye zarar vermeyen kişiyse, böyle bir iyi insanı kolay kolay bulamayız.

Demek ki suç işlemek hiçbir zaman faydalı değildir, çünkü her zaman çirkindir; iyi insan olmak ise her zaman ahlâken güzel olduğu için her zaman faydalıdır.

3.64

Sed, sive et simulatio et dissimulatio dolus malus est, perpaucae res sunt, in quibus non dolus malus iste versetur, sive vir bonus est is, qui prodest, quibus potest, nocet nemini, certe istum virum bonum non facile reperimus. Numquam igitur est utile peccare, quia semper est turpe, et, quia semper est honestum virum bonum esse, semper est utile.

3.65Mülklerle ilgili hukukta bizde medenî hukukla şu kural konmuştur: satışta satıcının bildiği kusurlar söylenmelidir. On İki Levha'ya göre ağızla açıkça beyan edilenleri tekeffül etmek yeterliydi, bunları inkâr eden de iki katı cezaya çarptırılırdı; hukukçular ise susmaya da bir ceza koydular. Mülkte bir kusur varsa ve satıcı bunu biliyorsa, adıyla söylenmediği takdirde satıcının ondan sorumlu olması gerektiğine hükmettiler.

3.65

Ac de iure quidem praediorum sanctum apud nos est iure civili, ut in iis vendendis vitia dicerentur, quae nota essent venditori. Nam, cum ex duodecim tabulis satis esset ea praestari, quae essent lingua nuncupata, quae qui infitiatus esset, dupli poenam subiret, a iuris consultis etiam reticentiae poena est constituta; quicquid enim esset in praedio vitii, id statuerunt, si venditor sciret, nisi nominatim dictum esset, praestari oportere.

3.66Örneğin augurlar kalede bir alamet gözlemi yapacakları sırada, Caelius tepesinde evi olan Tiberius Claudius Centumalus'a evin, yüksekliği kuş alametlerinin gözlenmesine engel olan kısımlarını yıkmasını emretmişlerdi. Claudius evi satılığa çıkardı, Publius Calpurnius Lanarius satın aldı. Augurlar aynı emri ona da bildirdiler. Calpurnius evi yıktıktan sonra Claudius'un evi, augurlar yıkılmasını emrettikten sonra satılığa çıkardığını öğrenince onu, "iyi niyete göre kendisine ne vermesi ya da yapması gerekiyorsa" diye hakeme götürdü.

Hükmü Marcus Cato verdi; şu bizim Cato'nun babası (başkaları babalarıyla anılır, ama o ışığı dünyaya getiren bu adam oğluyla anılmalıdır). Hâkim olarak şöyle karar verdi: satıcı bu durumu satış sırasında bildiği hâlde söylemediğine göre, alıcının zararını karşılaması gerekir.

3.66

Ut, cum in arce augurium augures acturi essent iussissentque Ti. Claudium Centumalum, qui aedes in Caelio monte habebat, demoliri ea, quorum altitudo officeret auspiciis, Claudius proscripsit insulam , emit P. Calpurnius Lanarius. Huic ab auguribus illud idem denuntiatum est. Itaque Calpurnius cum demolitus esset cognossetque Claudium aedes postea proscripsisse, quam esset ab auguribus demoliri iussus, arbitrum ilium adegit, quicquid sibi dare facere oporteret ex fide bona. M. Cato sententiam dixit, huius nostri Catonis pater (ut enim ceteri ex patribus, sic hic, qui illud lumen progenuit, ex filio est nominandus)—is igitur iudex ita pronuntiavit: cum in vendendo rem eam scisset et non pronuntiasset, emptori damnum praestari oportere.

3.67Böylece satıcının bildiği kusurun alıcıya bildirilmesinin iyi niyetin gereği olduğuna hükmetti. Doğru hüküm verdiyse, o tahıl tüccarı da, sağlığa zararlı evin satıcısı da doğru olmayanı yaparak sustular. Ama bu tür susmalar medenî hukukla bütünüyle kavranamaz; kavranabilenler ise titizlikle takip edilir. Akrabamız Marcus Marius Gratidianus, birkaç yıl önce Gaius Sergius Orata'dan satın aldığı evi yine ona satmıştı. Ev bir irtifak hakkıyla yüklüydü, ama Marius bunu devir sırasında söylememişti. İş mahkemeye taşındı. Orata'yı Crassus, Gratidianus'u Antonius savundu. Crassus hukukun sözüne dayanıyordu: satıcı bildiği hâlde söylemediği kusurdan sorumlu olmalıdır. Antonius ise hakkaniyete dayanıyordu: bu kusur evi satmış olan Sergius'un bilmediği bir şey olmadığına göre söylenmesine gerek yoktu; satın aldığı şeyin hangi hukukî durumda olduğunu bilen kişi aldatılmış sayılmazdı.

3.67

Ergo ad fidem bonam statuit pertinere notum esse emptori vitium, quod nosset venditor. Quod si recte iudicavit, non recte frumentarius ille, non recte aedium pestilentium venditor tacuit. Sed huius modi reticentiae iure civili conlprehendi non possunt; quae autem possunt, diligenter tenentur. M. Marius Gratidianus, propinquus noster, C. Sergio Oratae vendiderat aedes eas, quas ab eodem ipse paucis ante annis emerat. Eae serviebant, sed hoc in mancipio Marius non dixerat. Adducta res in iudicium est. Oratam Crassus, Gratidianum defendebat Antonius. Ius Crassus urguebat, quod vitii venditor non dixisset sciens, id oportere praestari,aequitatem Antonius, quoniam id vitium ignotum Sergio non fuisset, qui illas aedes vendidisset, nihil fuisse necesse dici, nec eum esse deceptum, qui, id, quod emerat, quo iure esset, teneret.

3.68Bütün bunlar ne için? Atalarımızın kurnazlardan hoşlanmadığını anlaman için.

Ama kurnazlıkları kanunlar bir türlü, filozoflar başka türlü ortadan kaldırır: kanunlar elle tutabildikleri ölçüde, filozoflar akıl ve anlayışla kavrayabildikleri ölçüde. Akıl şunu ister: hiçbir şey tuzak kurarak, hiçbir şey olmayanı varmış gibi göstererek, hiçbir şey aldatarak yapılmasın. Peki, hayvanı ürkütüp kovalamayacak olsan bile ağ germek tuzak kurmak değil midir? Çünkü yabani hayvanlar çoğu zaman kimse peşlerinden gitmeden de ağa düşerler. Sen de evi böyle satılığa çıkarır, ilanı bir ağ gibi asarsın ki biri farkında olmadan içine düşsün, öyle mi?

3.68

Quorsus haec? Ut illud intellegas, non placuisse maioribus nostris astutos. Sed aliter leges, aliter philosophi tollunt astutias, leges, quatenus manu tenere possunt, philosophi, quatenus ratione et intellegentia. Ratio ergo hoc postulat, ne quid insidiose, ne quid simulate, ne quid fallaciter. Suntne igitur insidiae tendere plagas, etiarnsi excitaturus non sis nec agitaturus? ipsae enim ferae nullo insequente saepe incidunt. Sic tu aedes proscribas, tabulam tamquam plagam ponas, in ear aliquis incurrat imprudens?

3.69Görüyorum ki âdetlerin bozulması yüzünden bu, örf bakımından çirkin sayılmıyor, ne kanunla ne de medenî hukukla yasaklanmış; ama tabiat kanunuyla yasaklanmıştır. Çünkü insanlar arasında bir topluluk vardır (bunu sık sık söylemiş olsam da daha sık söylemek gerekir): en geniş olanı bütün insanların birbirleriyle topluluğudur; daha içte olanı aynı milletten olanlarınki, daha yakın olanı aynı şehirden olanlarınki. Bu yüzden atalarımız milletler hukukunun bir şey, medenî hukukun başka bir şey olmasını istediler: medenî hukuk olan her şey hemen milletler hukuku olmaz, ama milletler hukuku olan her şey medenî hukuk da olmalıdır. Biz ise gerçek hukukun ve sahici adaletin sağlam, kabartması belirgin bir suretine sahip değiliz; gölgelerle ve yansılarla yetiniyoruz. Keşke bunlara olsun uysaydık! Çünkü bunlar tabiatın ve hakikatin en iyi örneklerinden alınmıştır.

3.69

Hoc quamquam video propter depravationem consuetudinis neque more turpe haberi neque aut lege sanciri aut iure civili, tamen naturae lege sanctum est. Societas est enim (quod etsi saepe dictum est, dicendum est tamen saepius), latissime quidem quae pateat, omnium inter omnes, interior eorum, qui eiusdem gentis sint, propior eorum, qui eiusdem civitatis. Itaque maiores aliud ius gentium, aliud ius civile esse voluerunt; quod civile, non idem continuo gentium, quod autem gentium, idem civile esse debet. Sed nos veri iuris germanaeque iustitiae solidam et expressam effigiem nullam tenemus, umbra et imaginibus utimur. Eas ipsas utinam sequeremur! feruntur enim ex optimis naturae et veritatis exemplis.

3.70Şu sözler ne kadar değerlidir:

Sen ve senin sözüne güvenim yüzünden tuzağa düşürülüp aldatılmayayım!

Ya şu altın sözler:

İyiler arasında iyi ve aldatmadan davranılması gerektiği gibi!

Ama iyilerin kimler olduğu ve iyi davranmanın ne olduğu büyük bir meseledir.

Başrahip Quintus Scaevola, "iyi niyete göre" ibaresinin eklendiği bütün hakem davalarında en büyük gücün bu ibarede olduğunu söylerdi. İyi niyet kavramının çok geniş bir alana yayıldığını, vesayetlerde, ortaklıklarda, güvene dayalı devirlerde, vekâletlerde, alım satımlarda, kira işlerinde, kısacası hayattaki birlikteliğin dayandığı her şeyde söz konusu olduğunu düşünürdü. Bu işlerde, hele çoğunda karşılıklı talepler bulunduğu için, kimin kime neyi karşılamak zorunda olduğunu belirlemek büyük bir hâkimin işidir, derdi.

3.70

Nam quanti verba illa: uti ne propter te fidemve tuam captus fraudatusve sim! quam illa aurea: ut inter bonos bene agier oportet et sine fraudatione! Sed, qui sint boni, et quid sit bene agi, magna quaestio est. Q. quidem Scaevola, pontifex maximus, summam vim esse dicebat in omnibus iis arbitriis, in quibus adderetur EX FIDE BONA, fideique bonae nomen existimabat manare latissime, idque versari in tutelis societatibus, fiduciis mandatis, rebus emptis venditis, conductis locatis, quibus vitae societas contineretur; in iis magni esse iudicis statuere, praesertim cum in plerisque essent iudicia contraria, quid quemque cuique praestare oporteret.

3.71Bu yüzden kurnazlıklar ortadan kaldırılmalıdır; kendini basiret gibi göstermek isteyen ama ondan uzak olan, ondan çok farklı olan o kötü niyet de. Çünkü basiret iyiyle kötüyü ayırt etmekte yatar; kötü niyet ise, çirkin olan her şey kötüyse, kötüleri iyilerin önüne koyar.

Tabiattan çıkarılmış olan medenî hukuk kötü niyeti ve hileyi yalnız mülklerde cezalandırmaz; köle satışında da satıcının her türlü hilesi dışlanır. Kölenin sağlığını, kaçma eğilimini, hırsızlıklarını bilmesi gereken satıcı aedillerin fermanı gereğince bunlardan sorumludur. Mirasçıların durumu başkadır.

3.71

Quocirca astutiae tollendae sunt eaque malitia, quae volt illa quidem videri se esse prudentiam, sed abest ab ea distatque plurimum. Prudentia est enim locata in dilectu bonorum et malorum, malitia, si omnia, quae turpia sunt, mala sunt, mala bonis ponit ante. Nec vero in praediis solum ius civile ductum a natura malitiam fraudemque vindicat, sed etiam in mancipiorum venditione venditoris fraus omnis excluditur. Qui enim scire debuit de sanitate, de fuga, de furtis, praestat edicto aedilium. Heredum alia causa est.

3.72Buradan anlaşılır ki hukukun kaynağı tabiat olduğuna göre, kimsenin bir başkasının bilgisizliğinden yağma payı çıkarmaya kalkmaması tabiata uygundur. Kötü niyetin zekâ kılığına girmesinden daha büyük bir hayat felaketi bulunamaz; faydalı olanla ahlâken güzel olanın çatışıyor gibi görünmesi örneğindeki sayısız durum da buradan doğar. Çünkü cezasız kalacağı ve kimsenin bilmeyeceği güvencesi verildiğinde haksızlıktan uzak durabilecek kaç kişi bulunur?

3.72

Ex quo intellegitur, quoniam iuris natura fons sit, hoc secundum naturam esse, neminem id agere, ut ex alterius praedetur inscitia. Nec ulla pernicies vitae maior inveniri potest quam in malitia simulatio intellegentiae; ex quo ista innumerabilia nascuntur, ut utilia cum honestis pugnare videantur. Quotus enim quisque reperietur, qui impunitate et ignoratione omnium proposita abstinere possit iniuria?

3.73İstersen deneyelim, hem de halkın belki de suç işlendiğini düşünmediği örneklerde. Çünkü burada katiller, zehirciler, vasiyetname sahtekârları, hırsızlar, devlet malını zimmetine geçirenler üzerine konuşacak değiliz; onları filozofların sözleri ve tartışmalarıyla değil, zincirler ve zindanla yıpratmak gerekir. İyi sayılan insanların yaptıklarına bakalım.

Bazı kişiler Yunanistan'dan Roma'ya zengin bir adam olan Lucius Minucius Basilus'un sahte bir vasiyetnamesini getirdiler. Bunu daha kolay geçerli kılmak için, kendileriyle birlikte zamanın en nüfuzlu iki adamını, Marcus Crassus ile Quintus Hortensius'u mirasçı yazdılar. Bu ikisi vasiyetnamenin sahte olduğundan şüphelendikleri hâlde, kendilerini hiçbir suçun içinde bilmedikleri için, başkasının cinayetinden kendilerine düşen bu küçük hediyeyi reddetmediler. Ne demeli? Suç işlememiş görünmeleri için bu yeter mi? Bana yetmez gibi geliyor; hâlbuki birini hayattayken sevdim, ötekinden de öldükten sonra nefret etmiyorum.

3.73

Periclitemur, si placet, et in iis quidem exemplis, in quibus peccari volgus hominum fortasse non putet. Neque enim de sicariis, veneficis, testamentariis, furibus, peculatoribus hoc loco disserendum est, qui non verbis sunt et disputatione philosophorum, sed vinclis et carcere fatigandi, sed haec consideremus, quae faciunt ii, qui habentur boni. L. Minuci Basili, locupletis hominis, falsum testamentum quidam e Graecia Romamn attulerunt. Quod quo facilius optinerent, scripserunt heredes secum M. Crassum et Q. Hortensium, homines eiusdem aetatis potentissimos; qui cum illud falsum esse suspicarentur, sibi autem nullius essent conscii culpae, alieni facinoris munusculum non repudiaverunt. Quid ergo? satin est hoc, ut non deliquisse videantur? Mihi quidem non videtur, quamquam alterum vivum amavi, alterum non odi mortuum;

3.74Ama Basilus kız kardeşinin oğlu Marcus Satrius'un kendi adını taşımasını istemiş ve onu mirasçı yapmıştı (Picenum ve Sabinum topraklarının hamisi olan Satrius'tan söz ediyorum; ah, zamanların ne çirkin bir lekesi!). Önde gelen vatandaşların malı alması, Satrius'a ise addan başka bir şey kalmaması hakkaniyete uygun değildi. Çünkü, birinci kitapta tartıştığım gibi, elinden geldiği hâlde haksızlığa karşı koymayan, onu geri püskürtmeyen kişi adaletsiz davranıyorsa, haksızlığı geri itmek şöyle dursun, ona yardım eden kişiyi nasıl görmeli? Bana göre gerçek miraslar bile, kötü niyetli dalkavuklukla, vazifelerin gerçekten değil göstermelik yerine getirilmesiyle elde edilmişse, ahlâken güzel değildir.

Oysa bu gibi işlerde faydalı olan bazen bir şey, ahlâken güzel olan başka bir şey gibi görünür.

3.74

sed, cum Basilus M. Satrium, sororis filium, nomen suum ferre voluisset eumque fecisset heredem (hunc dico patronum agri Piceni et Sabini; o turpem notam temporum !), non erat aequum principes civis rem habere, ad Satrium nihil praeter nomen pervenire. Etenim, si is, qui non defendit iniuriam neque propulsat, cum potest, iniuste facit, ut in primo libro disserui, qualis habendus est is, qui non modo non repellit, set etiam adiuvat iniuriam? Mihi quidem etiam verae hereditates non honestae videntur, si sunt malitiosis blanditiis, officiorum non veritate, sed simulatione quaesitae. Atqui in talibus rebus aliud utile interdum, aliud honestum videri solet.

3.75Yanlış! Çünkü faydanın ölçüsü de ahlâkî güzelliğin ölçüsü de birdir.

Bunu iyice görmemiş birinden hiçbir hile, hiçbir cinayet uzak durmaz. Çünkü "Şu ahlâken güzel olabilir ama bu işime gelir" diye düşünen kişi, tabiatın birleştirdiği şeyleri bir yanılgıyla birbirinden koparmaya cüret edecektir; bu yanılgı da bütün hilelerin, kötülüklerin, cinayetlerin kaynağıdır.

Bu yüzden iyi bir insanın, parmaklarını şıklattığı anda adının zenginlerin vasiyetnamelerine sızabileceği bir gücü olsa, kimsenin bundan asla şüphelenmeyeceğinden emin olsa bile bu gücü kullanmaz. Ama bu gücü Marcus Crassus'a ver, parmak şıklatarak gerçekte mirasçı olmadığı hâlde mirasçı yazılabilsin; inan bana, forumda dans ederdi. Oysa adil insan, iyi insan dediğimiz kişi, kimseden kendine geçirmek için bir şey almaz. Buna şaşan, iyi insanın ne olduğunu bilmediğini itiraf etsin.

3.75

Falso; nam eadem utilitatis, quae honestatis, est regula. (75.) Qui hoc non perviderit, ab hoc nulla fraus aberit, nullum facinus. Sic enim cogitans: Est istuc quidem honestum, verum hoc expedit, res a natura copulatas audebit errore divellere, qui fons est fraudium, maleficiorum, scelerum omnium. Itaque, si vir bonus habeat hanc vim, ut, si digitis concrepuerit, possit in locupletium testamenta nomen eius inrepere, hac vi non utatur, ne si exploratum quidem habeat id omnino neminem umquam suspicaturum. At dares hanc vim M. Crasso, ut digitorum percussione heres posset scriptus esse, qui re vera non esset heres, in foro, mihi crede, saltaret. Homo autem iustus isque, quem sentimus virum bonum, nihil cuiquam, quod in se transferat, detrahet. Hoc qui admiratur, is se, quid sit vir bonus, nescire fateatur.

3.76Ama biri ruhunda katlanmış olarak duran kavramı açmak isterse, iyi insanın elinden geldiğince herkese fayda sağlayan, haksızlığa uğramadıkça kimseye zarar vermeyen insan olduğunu kendi kendine öğretecektir. Peki? Bir tür zehirle gerçek mirasçıları yerlerinden edip onların yerine kendisi geçen kişi zarar vermiş olmaz mı? Biri, "Öyleyse faydalı olanı, işine geleni yapmasın mı?" diyebilir. Hayır; adaletsiz olan hiçbir şeyin ne işine geldiğini ne de faydalı olduğunu anlasın. Bunu öğrenmemiş olan iyi insan olamaz.

3.76

At vero, si qui voluerit animi sui complicatam notionem evolvere, iam se ipse doceat cum virum bonum esse, qui prosit, quibus possit, noceat nemini nisi lacessitus iniuria. Quid ergo? hic non noceat, qui quodam quasi veneno perficiat, ut veros heredes moveat, in eorum locum ipse succedat? Non igitur faciat, dixerit quis, quod utile sit, quod expediat? Immo intellegat nihil nec expedire nec utile esse, quod sit iniustum; hoc qui non didicerit, bonus vir esse non poterit.

3.77Çocukken eski konsül Gaius Fimbria'nın babamıza anlattığını duymuştum: Fimbria, Roma şövalyesi ve gerçekten saygıdeğer bir adam olan Marcus Lutatius Pinthia'nın, "iyi bir insan değilse" şartıyla bahse girdiği davada hâkim olmuş. Fimbria ona bu davayı asla karara bağlamayacağını söylemiş; çünkü aleyhine karar verirse saygın bir adamı itibarından yoksun bırakmış olacak, lehine verirse de birinin iyi insan olduğuna hükmetmiş görünecekti; oysa bu, sayısız vazifeyi ve övgüye değer davranışı içine alan bir şeydir.

Yalnız Sokrates'in değil Fimbria'nın da tanıdığı bu iyi insana, ahlâken güzel olmayan hiçbir şey faydalı görünemez. Böyle bir insan, açıkça söylemeye cesaret edemeyeceği hiçbir şeyi yapmaya değil, düşünmeye bile cüret etmez. Köylülerin bile şüphe etmediği şeylerde filozofların şüphe etmesi ayıp değil midir? O artık eskilikten aşınmış atasözü köylülerden doğmuştur. Birinin dürüstlüğünü ve iyiliğini övünce, "karanlıkta parmak oyunu oynanacak adamdır" derler. Bunun anlamı, kimse seni yalanlamadan elde edebilsen bile yakışmayan hiçbir şeyin işine gelmediğinden başka ne olabilir?

3.77

C. Fimbriam consularem audiebam de patre nostro puer iudicem M. Lutatio Pinthiae fuisse, equiti Romano sane honesto, cum is sponsionem fecisset. ni vir bonus esset. Itaque ei dixisse Fimbriam se illam rem numquam iudicaturum, ne aut spoliaret fama probatum hominem, si contra iudicavisset, aut statuisse videretur virum bonum esse aliquem, cum ea res innumerabilibus officiis et laudibus contineretur. Huic igitur viro bono, quem Fimbria etiam, non modo Socrates noverat, nullo modo videri potest quicquam esse utile, quod non honestum sit. Itaque talis vir non modo facere, sed ne cogitare quidem quicquam audebit, quod non audeat praedicare. Haec non turpe est dubitare philosophos, quae ne rustici quidem dubitent? a quibus natum est id, quod iam contritum est vetustate, proverbium. Cum enim fidem alicuius bonitatemque laudant, dignum esse dicunt, quicum in tenebris mices. Hoc quam habet vim nisi illam, nihil expedire, quod non deceat, etiamsi id possis nullo refellente optinere?

3.78Görüyor musun, bu atasözüne göre ne o Gyges bağışlanabilir, ne de biraz önce parmak şıklatarak herkesin mirasını süpürüp alabileceğini hayal ettiğim adam? Çirkin olan ne kadar gizlenirse gizlensin hiçbir şekilde ahlâken güzel olamayacağı gibi, ahlâken güzel olmayan da faydalı hâle getirilemez; tabiat buna karşı durur, buna direnir.

3.78

Videsne hoc proverbio neque Gygi illi posse veniam dari neque huic, quem paulo ante fingebam digitorum percussione hereditates omnium posse converrere? Ut enim, quod turpe est, id, quamvis occultetur, tamen honestum fieri nullo modo potest, sic, quod honestum non est, id utile ut sit, effici non potest adversante et repugnante natura.

3.79"Ama ödül çok büyük olunca suç işlemek için bir sebep vardır."

Gaius Marius konsüllük umudundan çok uzaktaydı, pretörlüğünden sonra yedi yıldır gözden düşmüş hâldeydi ve bir daha konsüllüğe aday olacağa da benzemiyordu. Elçisi olduğu Quintus Metellus, yüce bir insan ve vatandaştı; Marius komutanı tarafından Roma'ya gönderildiğinde Roma halkının önünde onu savaşı uzatmakla suçladı; kendisini konsül yaparlarsa kısa zamanda Iugurtha'yı ölü ya da diri Roma halkının eline teslim edeceğini söyledi. Bu sayede konsül oldu, olmasına; ama elçisi olduğu ve kendisini gönderen en iyi, en ağırbaşlı vatandaşı yalan bir suçlamayla halkın nefretine uğrattığı için sadakatten ve adaletten ayrıldı.

3.79

At enim, cum permagna praemia sunt, est causa peccandi. C. Marius cum a spe consulatus longe abesset et iam septimum annum post praeturam iaceret, neque petiturus umquam consulatum videretur, Q. Metellum, cuius legatus erat, summum virum et civem, cum ab eo, imperatore suo, Romam missus esset, apud populum Romanum criminatus est bellum illum ducere; si se consulem fecissent, brevi tempore aut vivum aut mortuum Iugurtham se in potestatem populi Romani redacturum. Itaque factus est ille quidem consul, sed a fide iustitiaque discessit, qui optimum et gravissimum civem, cuius legatus et a quo missus esset, in invidiam falso crimine adduxerit.

3.80Bizim Gratidianus da pretörken iyi bir insanın vazifesini yerine getirmedi. Halk tribünleri, para meselesi ortak bir kararla düzene konsun diye pretörler heyetini toplantıya çağırmışlardı; çünkü o zamanlar paranın değeri öyle oynuyordu ki kimse elindekinin ne ettiğini bilemiyordu. Birlikte, ceza ve yargılama hükmü de içeren bir ferman yazdılar ve öğleden sonra hep birlikte kürsüye çıkmayı kararlaştırdılar. Ötekiler her biri bir yere dağıldı; Marius ise mahkeme sıralarından doğruca kürsüye gitti ve ortaklaşa kaleme alınanı tek başına ilan etti. Sorarsan, bu iş ona büyük bir şeref getirdi: bütün mahallelerde heykelleri dikildi, önlerinde tütsü ve mumlar yandı. Uzatmayalım, hiç kimse halka ondan daha sevgili olmamıştır.

3.80

Ne noster quidem Gratidianus officio viri boni functus est tum, cum praetor esset collegiumque praetorium tribuni plebi adhibuissent, ut res nummaria de communi sententia constitueretur; iactabatur enim temporibus illis nummus sic, ut nemo posset scire, quid haberet. Conscripserunt communiter edictum cum poena atque iudicio constitueruntque, ut omnes simul in rostra post meridiem escenderent. Et ceteri quidem alius alio, Marius ab subselliis in rostra recta idque, quod communiter compositum fuerat, solus edixit. Et ea res, si quaeris, ei magno honori fuit; omnibus vicis statuae, ad eas tus, cerei; quid multa? nemo umquam multitudini fuit carior.

3.81İşte bunlar, karar verirken bazen insanın aklını karıştıran durumlardır: hakkaniyetin çiğnendiği şey o kadar büyük görünmez, ondan doğacak sonuç ise çok büyük görünür. Örneğin Marius'a, halkın teveccühünü meslektaşlarının ve halk tribünlerinin elinden kapmak o kadar çirkin, bu yüzden konsül olmak ise, ki o zaman kendine bunu hedef koymuştu, çok faydalı görünüyordu. Ama hepsi için tek bir ölçü vardır, senin bunu iyice bellemeni isterim: ya faydalı görünen çirkin olmasın, ya da çirkinse faydalı görünmesin. Peki? O Marius'u da bu Marius'u da iyi insan sayabilir miyiz? Anlayışını aç, silkele de iyi insanın suretinin ve kavramının içinde ne olduğunu gör. Kendi çıkarı için yalan söylemek, iftira etmek, başkasının hakkını kapmak, aldatmak iyi insana yakışır mı? Hiç yakışmaz.

3.81

Haec sunt, quae conturbent in deliberatione non numquam, cum id, in quo violatur aequitas, non ita magnum, illud autem, quod ex eo paritur, permagnum videtur, ut Mario praeripere collegis et tribunis plebi popularem gratiam non ita turpe, consulem ob eam rem fieri, quod sibi tum proposuerat, valde utile videbatur. Sed omnium una regula est, quam tibi cupio esse notissimam, aut illud, quod utile videtur, turpe ne sit aut, si turpe est, ne videatur esse utile. Quod igitur? possumusne aut ilium Marium virum bonum iudicare aut hunc? Explica atque excute intellegentiam tuam, ut videas, quae sit in ea forma et notio viri boni. Cadit ergo in virum bonum mentiri emolumenti sui causa, criminari, praeripere, fallere? Nihil profecto minus.

3.82Öyleyse iyi insan olmanın parıltısını ve adını kaybetmeye değecek kadar değerli bir şey, bu kadar arzu edilir bir kazanç var mı? Fayda dedikleri şey, iyi insan adını elinden alır, sadakatini ve adaletini söküp götürürse, götürdüğü kadarını getirebilir mi? Bir insanın kendini bir canavara dönüştürmesiyle insan kılığında bir canavarın vahşetini taşıması arasında ne fark var?

Peki, nüfuz elde etmek uğruna doğru ve ahlâken güzel olan her şeyi hiçe sayanlar, gözüpekliği sayesinde kendisinin güç kazandığı adamı kayınpeder edinmek isteyen kişinin yaptığını yapmış olmazlar mı? Ona başkasına duyulan nefret sayesinde çok güçlü olmak faydalı görünüyordu; bunun vatana karşı ne kadar adaletsiz, ne kadar çirkin olduğunu görmüyordu. Kayınpederin kendisi ise Fenikeli Kadınlar'dan Yunanca dizeleri hep ağzında gezdirirdi; bunları elimden geldiğince, belki kabaca, ama anlam anlaşılsın diye aktarayım:

Çünkü hukuk çiğnenecekse, hükümranlık için çiğnenmeli; başka her şeyde dindarlığı gözet.

Bütün suçların en caniyanesini tek istisna sayan kişi ölümü hak eder!

3.82

Est ergo ulla res tanti aut commodum ullum tam expetendum, ut viri boni et splendorem et nomen amittas? Quid est, quod afferre tantum utilitas ista, quae dicitur, possit, quantum auferre, si boni viri nomen eripuerit, fidem iustitiamque detraxerit? Quid enim interest, utrum ex homine se convertat quis in beluam an hominis figura immanitatem gerat beluae? Quid? qui omnia recta et honesta neglegunt, dum modo potentiam consequantur, nonne idem faciunt, quod is, qui etiam socerum habere voluit eum, cuius ipse audacia potens esset? Utile ei videbatur plurimum posse alterius invidia; id quam iniustum in patriam et quam turpe esset, non videbat. Ipse autem socer in ore semper Graecos versus de Phoenissis habebat, quos dicam, ut potero, incondite fortasse, sed tamen, ut res possit intellegi: Nam sí violandum est Iús, regnandi grátia Violándum est; aliis rébus pietatém colas. Capitalis , qui id unum, quod omnum sceleratissimum fuerit, exceperit!

3.83O hâlde mirasları, ticaretleri, hileli satışları, bu ufak tefek şeyleri niye topluyoruz? İşte karşında Roma halkının kralı ve bütün milletlerin efendisi olmayı arzulamış ve bunu gerçekleştirmiş biri! Bu arzunun ahlâken güzel olduğunu söyleyen delidir; çünkü kanunların ve özgürlüğün yok edilmesini onaylıyor, onların iğrenç ve lanetli bir biçimde ezilmesini şanlı bir iş sayıyor. Hür olmuş ve hür olması gereken bir devlette krallık etmenin ahlâken güzel olmadığını kabul edip de bunu yapabilene faydalı olduğunu söyleyeni, hangi azarla ya da hangi hakaretle bu büyük yanılgıdan koparmaya çalışayım? Ölümsüz tanrılar! Vatanın katli gibi en iğrenç, en korkunç cinayet, onu işleyen kişiye ezilen vatandaşlar tarafından "baba" denilse bile, kimseye faydalı olabilir mi? Demek ki fayda ahlâkî güzelliğe göre yönetilmelidir; hem de öyle ki bu ikisi sözde birbirinden ayrı, gerçekte tek bir ses veriyor görünsün.

3.83

Quid igitur minuta colligimus, hereditates, mercaturas, venditiones fraudulentas? ecce tibi, qui rex populi Romani dominusque omnium gentium esse concupiverit idque perfecerit! Hanc cupiditatem si honestam quis esse dicit, amens est; probat enim legum et libertatis interitum earumque oppressionem taetram et detestabilem gloriosam putat. Qui autem fatetur honestum non esse in ea civitate, quae libera fuerit quaeque esse debeat, regnare, sed ei, qui id facere possit, esse utile, qua hunc obiurgatione aut quo potius convicio a tanto errore coner avellere? Potest enim, di immortales! cuiquam esse utile foedissimum et taeterrimum parricidium patriae, quamvis is, qui se eo obstrinxerit, ab oppressis civibus parens nominetur? Honestate igitur dirigenda utilitas est, et quidem sic, ut haec duo verbo inter se discrepare, re unum sonare videantur.

3.84Halkın kanaatine göre krallık etmekten daha büyük bir fayda olabileceğini bilmiyorum; ama aklımı hakikate çevirmeye başladığımda, krallığı adaletsizce elde etmiş birine bundan daha faydasız bir şey olmadığını görüyorum. Sıkıntılar, kaygılar, gece gündüz korkular, tuzaklarla ve tehlikelerle dolu bir hayat kimseye faydalı olabilir mi?

Krallığa düşman, sadakatsiz çok kişi vardır, iyi dilekli az kişi,

der Accius. Hangi krallığa? Tantalos'tan ve Pelops'tan devralınıp meşru olarak elde tutulan bir krallığa. Peki, Roma halkının ordusuyla Roma halkının kendisini ezen, yalnız hür değil milletlere hükmeden bir devleti kendisine kul olmaya zorlayan kral için bu düşmanların ne kadar çok olduğunu sanırsın?

3.84

Non habeo, ad volgi opinionem quae maior utilitas quam regnandi esse possit; nihil contra inutilius ei, qui id iniuste consecutus sit,invenio,cum ad veritatem coepi revocare rationem. Possunt enim cuiquam esse utiles angores, sollicitudines, diurni et nocturni metus, vita insidiarur periculorumque plenissima? Múlti iniqui atque ínfideles régno, pauci bénivoli, inquit Accius. At cui regno? Quod a Tantalo et Pelope proditum iure optinebatur. Nam quanto pluris ei regi putas, qui exercitu populi Romani populum ipsum Romanum oppressisset civitatemque non modo liberam, sed etiam gentibus imperantem servire sibi coëgisset?

3.85Sence bu adamın ruhunda ne vicdan lekeleri, ne yaralar vardı? Hayatını elinden alanın en büyük minnete ve şana ereceği koşullarda yaşanan bir hayat, sahibine nasıl faydalı olabilir? En faydalı görünen bu şeyler, rezaletle ve çirkinlikle dolu oldukları için faydalı değilse, ahlâken güzel olmayan hiçbir şeyin faydalı olmadığına artık yeterince ikna olmuş olmamız gerekir.

3.85

Hunc tu quas conscientiae labes in animo censes habuisse, quae vulnera? Cuius autem vita ipsi potest utilis esse, eum eius vitae ea condicio sit, ut, qui illam eripuerit, in maxima et gratia futurus sit et gloria? Quodsi haec utilia non sunt, quae maxime videntur, quia plena sunt dedecoris ac turpitudinis, satis persuasum esse debet nihil esse utile, quod non honestum sit.

3.86Bu, başka birçok kez, özellikle de Pyrrhos savaşında, ikinci kez konsül olan Gaius Fabricius ve senatomuz tarafından karara bağlanmıştır. Kral Pyrrhos Roma halkına kendiliğinden savaş açmış, soylu ve güçlü bir kralla hâkimiyet uğruna mücadele sürerken, ondan kaçan biri Fabricius'un karargâhına geldi ve bir ödül vaat ederse, nasıl gizlice geldiyse öyle gizlice Pyrrhos'un karargâhına döneceğini ve onu zehirleyeceğini söyledi. Fabricius bu adamın Pyrrhos'a geri götürülmesini sağladı ve bu davranışı senato tarafından övüldü. Oysa faydanın görünüşüne ve kanaatine bakarsak, tek bir kaçak o büyük savaşı ve hâkimiyetimizin ağır hasmını ortadan kaldırmış olacaktı; ama şan için mücadele edilen bir adamın faziletle değil cinayetle yenilmesi büyük bir rezalet ve utanç olurdu.

3.86

Quamquam id quidem cum saepe alias, tum Pyrrhi bello a C. Fabricio consule iterum et a senatu nostro iudicatum est. Cum enim rex Pyrrhus populo Romano bellum ultro intulisset, cumque de imperio certamen esset cum rege generoso ac potenti, perfuga ab eo venit in castra Fabrici eique est pollicitus, si praemium sibi proposuisset, se, ut clam venisset, sic clam in Pyrrhi castra rediturum et eum veneno necaturum. Hunc Fabricius reducendum curavit ad Pyrrhum, idque eius facturr laudatum a senatu est. Atqui, si speciem utilitatis opinionemque quaerimus, magnum illud bellum perfuga unus et gravem adversarium imperii sustulisset, sed magnum dedecus et flagitium, quicum laudis certamen fuisset, eum non virtute, sed scelere superatum.

3.87Öyleyse bu şehirde Aristeides'in Atina'da olduğu gibi biri olan Fabricius için de, faydayı itibardan hiçbir zaman ayırmamış olan senatomuz için de hangisi daha faydalıydı: düşmanla silahla mı yarışmak, zehirle mi? Hâkimiyet şan için isteniyorsa cinayet uzak dursun, çünkü cinayette şan olamaz; yok, güç her ne yolla olursa olsun isteniyorsa, kötü şöhretle birlikte faydalı olamaz.

Demek ki Quintus'un oğlu Lucius Philippus'un şu teklifi de faydalı değildi: Lucius Sulla'nın para alıp senato kararıyla vergiden muaf tuttuğu şehirler yeniden vergiye bağlansın, özgürlükleri karşılığında ödedikleri parayı da onlara geri vermeyelim. Senato bu teklife katıldı. Hâkimiyet için bir yüz karası! Korsanların sözü senatonunkinden daha güvenilir. "Ama vergi gelirleri arttı, demek ki faydalıydı." Ahlâken güzel olmayan bir şeye ne zamana kadar faydalı demeye cüret edecekler?

3.87

Utrum igitur utilius vel Fabricio, qui talis in hac urbe, qualis Aristides Athenis, fuit, vel senatui nostro, qui numquam utilitatem a dignitate seiunxit, armis cum hoste certare an venenis? Si gloriae causa imperium expetendum est, scelus absit, in quo non potest esse gloria; sin ipsae opes expetuntur quoquo modo, non poterunt utiles esse cum infamia. Non igitur utilis illa L. Philippi Q. f. sententia, quas civitates L. Sulla pecunia accepta ex senatus consulto liberavisset, ut eae rursus vectigales essent neque iis pecuniam, quam pro libertate dederant, redderemus. Ei senatus est assensus. Turpe imperio! piratarum enim melior fides quam senatus. At aucta vectigalia, utile igitur. Quousque audebunt dicere quicquam utile, quod non honestum?

3.88Şana ve müttefiklerin iyi niyetine dayanması gereken bir hâkimiyete nefret ve kötü şöhret faydalı olabilir mi?

Ben kendi Cato'mla da sık sık anlaşamadım. Hazineyi ve vergi gelirlerini fazlasıyla katı bir tutumla savunuyor, vergi mültezimlerine her şeyi, müttefiklere birçok şeyi reddediyor gibi geliyordu bana; oysa müttefiklere iyilik etmemiz, mültezimlerle de kendi kiracılarımıza davrandığımız gibi davranmamız gerekirdi; hele zümreler arasındaki o birlik devletin selametini ilgilendirdiği için. Curio da Po ötesindekilerin davasının haklı olduğunu söylerken yanlış yapıyordu; çünkü hep "Fayda kazansın!" diye eklerdi. Onların davasının devlete faydalı olmadığı için haklı olmadığını göstermesi, faydalı olmadığını söylerken haklı olduğunu kabul etmesinden daha iyi olurdu.

3.88

potest autem ulli imperio, quod gloria debet fultum esse et benivolentia sociorum, utile esse odium et infamia? Ego etiam cum Catone meo saepe dissensi; nimis mihi praefracte videbatur aerarium vectigaliaque defendere, omnia publicanis negare, multa sociis, cum in hos benefici esse deberemus, cum illis sic agere, ut cum colonis nostris soleremus, eoque magis, quod illa ordinum coniunctio ad salutem rei publicae pertinebat. Male etiam Curio, cum causam Transpadanorum aequam esse dicebat, semper autem addebat: Vincat utilitas! Potius doceret non esse aequam, quia non esset utilis rei publieae, quam, cum utilem non esse diceret, esse aequam fateretur.

3.89Hekaton'un vazifeler üzerine altıncı kitabı bu tür sorularla doludur: tahılın çok pahalı olduğu bir dönemde iyi bir insanın hane halkını beslememesi caiz midir?

Meseleyi iki yönden de tartışır, ama sonunda vazifeyi insanlığa göre değil, kendi düşüncesince faydaya göre belirler.

Denizde yük atmak gerektiğinde, pahalı bir atı mı yoksa değersiz bir köleciği mi feda etmeli, diye sorar. Burada mal mülk bir yana, insanlık başka bir yana çeker.

Gemi kazasında bir ahmak bir tahtaya tutunmuşsa, bilge gücü yeterse onu elinden alacak mı?

Hayır, der, çünkü bu haksızlık olur.

Peki, geminin sahibi kendi malı olan tahtayı kapacak mı?

Hiç de değil; gemi kendi malı diye açık denizde bir yolcuyu gemiden atmak istemeyeceği gibi. Çünkü geminin kiralandığı yere varılıncaya kadar gemi sahibinin değil yolcularındır.

3.89

Plenusestsextus liber de officiis Hecatonis talium quaestionum: sitne boni viri in maxima caritate annonae familiam non alere. In utramque partem disputat, sed tamen ad extremum utilitate, ut putat, officium dirigit magis quam humanitate. Quaerit, si in mari iactura facienda sit, equine pretiosi potius iacturam faciat an servoli vilis. Hic alio res familiaris, alio ducit humanitas. Si tabulam de naufragio stultus arripuerit, extorquebitne eam sapiens, si potuerit? Negat, quia sit iniurium. Quid? dominus navis eripietne suum? Minime, non plus quam navigantem in alto eicere de navi velit, quia sua sit. Quoad enim perventum est eo, quo sumpta navis est, non domini est navis, sed navigantium.

3.90Peki, tek bir tahta, iki kazazede varsa ve ikisi de bilgeyse, ikisi de tahtayı kendine mi çekecek, yoksa biri ötekine mi bırakacak?

Bırakacak elbette; ama ya kendisi ya da devlet için yaşaması daha önemli olana.

Ya bu bakımdan ikisi eşitse?

O zaman hiçbir çekişme olmaz; biri, kura çekmiş ya da parmak oyununda yenilmiş gibi, ötekine bırakır.

Peki, bir baba tapınakları soyar, hazineye tünel kazarsa, oğul bunu hâkimlere bildirecek mi?

Bu gerçekten günah olur; hatta babası suçlanırsa onu savunmalıdır.

Öyleyse vatan bütün vazifelerden önce gelmez mi?

Gelir elbette; ama ana babalarına karşı vazifeşinas vatandaşlara sahip olmak vatanın kendi yararınadır.

Peki, baba tiranlığı ele geçirmeye, vatana ihanet etmeye kalkarsa oğul susacak mı?

Hayır; babasına bunu yapmaması için yalvaracaktır. Bir şey elde edemezse onu suçlayacak, hatta tehdit edecektir; sonunda iş vatanın yıkımına varacaksa vatanın selametini babasının selametinin önüne koyacaktır.

3.90

Quid? si una tabula sit, duo naufragi, eique sapientes, sibine uterque rapiat, an alter cedat alteri? Cedat vero, sed ei, cuius magis intersit vel sua vel rei publicae causa vivere. Quid, si haec paria in utroque? Nullum erit certamen, sed quasi sorte aut micando victus alteri cedet alter. Quid? si pater fana expilet, cuniculos agat ad aerarium, indicetne id magistratibus filius? Nefas id quidem est, quin etiam defendat patrem, si arguatur. Non igitur patria praestat omnibus officiis? Immo vero, sed ipsi patriae conducit pios habere cives in parentes. Quid? si tyrannidem occupare, si patriam prodere conabitur pater, silebitne filius? Immo vero obsecrabit patrem, ne id faciat. Si nihil proficiet, accusabit, minabitur etiam, ad extremum, si ad perniciem patriae res spectabit, patriae salutem anteponet saluti patris.

3.91Hekaton şunu da sorar: bilge, farkında olmadan sahte paraları sağlam diye almışsa, sonradan bunu öğrendiğinde, birine borcu varsa onları sağlam para diye ödeyecek midir? Diogenes evet der, Antipatros hayır der; ben daha çok ona katılırım.

Bozulmaya yüz tutmuş şarabı bile bile satan kişi bunu söylemeli midir? Diogenes gerekli görmez, Antipatros bunun iyi insanın işi olduğunu düşünür. Bunlar Stoacıların adeta tartışmalı hukuk meseleleridir. Bir köle satılırken kusurları söylenmeli midir? Söylemezsen medenî hukuka göre kölenin iadesine yol açacak kusurları değil, şunları kastediyorum: yalancı, kumarbaz, hırsız, ayyaş olduğunu. Birine göre söylenmeli, ötekine göre söylenmemelidir.

3.91

Quaerit etiam, si sapiens adulterinos nummos acceperit imprudens pro bonis, cum id rescierit, soluturusne sit eos, si cui debeat, pro bonis. Diogenes ait, Antipater negat, cui potius assentior. Qui vinum fugiens vendat sciens, debeatne dicere. Non necesse putat Diogenes, Antipater viri boni existimat. Haec sunt quasi controversa iura Stoicorum. In mancipio vendendo dicendane vitia, non ea, quae nisi dixeris, redhibeatur mancipium iure civili, sed haec, mendacem esse, aleatorem, furacem, ebriosum? Alteri dicenda videntur, alteri non videntur.

3.92Altın satan biri pirinç sattığını sanıyorsa, iyi insan ona bunun altın olduğunu söyleyecek mi, yoksa bin dinar eden şeyi bir dinara mı satın alacak?

Hem benim ne düşündüğüm hem de adını andığım filozoflar arasındaki tartışmanın ne olduğu artık açıkça görülmüştür.

Anlaşmalar ve vaatler, pretörlerin dediği gibi "ne zorla ne de kötü niyetli hileyle" yapılmışsa, her zaman yerine getirilmeli midir?

Biri ötekine deri altında su toplanması hastalığı için bir ilaç vermiş ve o ilaçla iyileşirse bir daha asla kullanmayacağı şartını koşmuş olsun. Hasta o ilaçla iyileşir, birkaç yıl sonra aynı hastalığa yakalanır ve anlaşma yaptığı kişiden ilacı bir kez daha kullanma izni alamazsa ne yapmalıdır? İzin vermeyen insafsız olduğuna ve ilacı kullanmakla ona bir haksızlık da yapılmış olmayacağına göre, hayat ve sağlık gözetilmelidir.

3.92

Si quis aurum vendens orichalcum se putet vendere, indicetne ei vir bonus aurum illud esse an emat denario, quod sit mille denarium? Perspictum est iam, et quid mihi videatur, et quae sit inter eos philosophos, quos nominavi, controversia. Pacta et promissa semperne servanda sint, quae nec vi nec dolo malo, ut praetores solent, facta sint. Si quis medicamentum cuipiam dederit ad aquam intercutem pepigeritque, si eo medicamento sanus factus esset, ne illo medicamento umquam postea uteretur, si eo medicamento sanus factus sit et annis aliquot post incident in eundem morbum nec ab eo, quicumpepigerat, impetret,ut iterum eo liccat uti, quid faciendum sit. Cum sit is inhumanus, qui non concedat, nec ei quicquam fiat iniuriae, vitae et saluti consulendum.

3.93Peki, biri bilge bir insanı mirasçı yapıyor, vasiyetnameyle ona yüz milyon sesterce bırakıyor ve mirası almadan önce gün ortasında forumda dans etmesini istiyorsa, bilge de bunu yapacağına söz vermişse, çünkü öbürü başka türlü onu mirasçı yazmayacaktı, verdiği sözü yerine getirmeli mi, getirmemeli mi? Keşke söz vermeseydi derim; bunun ağırbaşlılığa yakışan bir şey olduğunu düşünürüm. Ama söz verdiğine göre, forumda dans etmeyi çirkin sayıyorsa, mirastan hiçbir şey almadan yalan söylemesi, alarak söylemesinden daha ahlâken güzel olur. Meğer o parayı devletin büyük bir sıkıntı anında hizmetine sunsun; o zaman vatana yardım edecekse dans etmek bile çirkin olmaz.

3.93

Quid? si qui sapiens rogatus sit ab eo, qui eum heredem faciat, cum ei testamento sestertium milies relinquatur, ut, ante quam hereditatem adeat, luce palam in foro saltet, idque se facturum promiserit, quod aliter heredem eum scripturus ille non esset, faciat, quod promiserit, necne? Promisisse nollem et id arbitror fuisse gravitatis; quoniam promisit, si saltare in foro turpe ducet, honestius mentietur, si ex hereditate nihil ceperit, quam si ceperit, nisi forte eam pecuniam in rei publicae magnum aliquod tempus contulerit, ut vel saltare, cum patriae consulturus sit, turpe non sit.

3.94Söz verdiğin kişilerin kendilerine faydalı olmayan vaatler de yerine getirilmemelidir. Masallara dönersek, Güneş oğlu Phaethon'a ne dilerse yapacağını söyledi. Phaethon babasının arabasına bindirilmeyi diledi; bindirildi. Ama daha yerine oturmadan bir yıldırım darbesiyle yanıp kül oldu. Bu durumda babanın sözünü tutmaması ne kadar iyi olurdu! Ya Theseus'un Neptunus'tan sözünün yerine getirilmesini istemesine ne demeli? Neptunus ona üç dilek hakkı vermişti; Theseus oğlu Hippolytos'un ölümünü diledi, çünkü oğlundan üvey annesiyle ilgili şüpheleniyordu. Dileği gerçekleşince Theseus en derin yasa büründü.

3.94

Ac ne illa quidem promissa servanda sunt, quae non sunt iis ipsis utilia, quibus illa promiseris. Sol Phaëthonti filio, ut redeamus ad fabulas, facturum se esse dixit, quicquid optasset; optavit, ut in currum patris tolleretur; sublatus est. Atque is, ante quam constitit, ictu fulminis deflagravit. Quanto melius fuerat in hoc promissum patris non esse servatum! Quid, quod Theseus exegit promissum a Neptuno? cui cum tres optationes Neptunus dedisset, optavit interitum Hippolyti filii, cum is patri suspectus esset de noverca; quo optato impetrato Theseus in maximis fuit luctibus.

3.95Ya Agamemnon'a ne demeli? Diana'ya o yıl krallığında doğan en güzel şeyi adamış, sonra o yıl ondan daha güzel bir şey doğmadığı için Iphigeneia'yı kurban etmişti. Böyle iğrenç bir cinayet işlemektense sözünü tutmaması gerekirdi.

Demek ki vaatler bazen yerine getirilmemeli, emanetler de her zaman geri verilmemelidir. Biri aklı başındayken sana bir kılıç emanet etse, sonra delirmiş hâlde geri istese, geri vermek suç, vermemek vazife olur. Peki, sana para emanet etmiş olan biri vatana savaş açarsa emanetini geri verir misin? Sanmam; çünkü en sevgili olması gereken devlete karşı hareket etmiş olursun. Böylece tabiatça ahlâken güzel görünen birçok şey, şartlara göre ahlâken güzel olmaktan çıkar: vaatleri yerine getirmek, anlaşmalara bağlı kalmak, emanetleri geri vermek fayda değişince ahlâken güzel olmaktan çıkar.

Basiret kılığına girip adalete aykırı olarak fayda gibi görünen şeyler üzerine bu kadarı yeterli sanırım.

3.95

Quid, quod Agamemnon cum devovisset Dianae, quod in suo regno pulcherrimum natum esset illo anno, immolavit Iphigeniam, qua nihil erat eo quidem anno natum pulchrius? Promissum potius non faciendum quam tam taetrum facinus admittendum fuit. Ergo et promissa non facienda non numquam, neque semper deposita reddenda. Si gladium quis apud te sana mente deposuerit, repetat insaniens, reddere peccatum sit, officium non reddere. Quid? si is, qui apud te pecuniam deposuerit, bellum inferat patriae, reddasne depositum? Non credo; facias enim contra rem publicam, quae debet esse carissima. Sic multa, quae honesta natura videntur esse, temporibus fiunt non honesta; facere promissa, stare conventis, reddere deposita commutata utilitate fiunt non honesta. Ac de iis quidem, quae videntur esse utilitates contra iustitiam simulatione prudentiae, satis arbitror dictum.

3.96Birinci kitapta vazifeleri ahlâkî güzelliğin dört kaynağından çıkardığımıza göre, fayda gibi görünüp de olmayan şeylerin faziletin ne kadar düşmanı olduğunu gösterirken de aynı kaynaklarda kalalım. Kötü niyetin taklit etmek istediği basiret üzerine ve her zaman faydalı olan adalet üzerine konuştuk. Ahlâkî güzelliğin geriye iki kısmı kalıyor: biri üstün bir ruhun büyüklüğünde ve yüksekliğinde görülür, öteki kendine hâkimiyetin ve itidalin biçimlendirdiği ölçülülükte.

3.96

Sed quoniam a quattuor fontibus honestatis primo libro officia duximus, in eisdem versemur, cum docebimus ea, quae videantur esse utilia tneque sint, quam sint virtutis inimica. Ac de prudentia quidem, quam vult imitari malitia, itemque de iustitia, quae semper est utilis, disputatum est. Reliquae sunt duae partes honestatis, quarum altera in animi excellentis magnitudine et praestantia cernitur, altera in conforrnatione et moderatione continentiae et temperantiae.

3.97Trajedi şairlerinin anlattığına göre (çünkü en iyi kaynak olan Homeros'ta Odysseus hakkında böyle bir şüphe yoktur) Odysseus'a faydalı görünen buydu: trajediler onu delirmiş numarası yaparak askerlikten kaçmak istemekle suçlarlar. Belki biri, "Ahlâken güzel bir plan değil, ama faydalı: kral olarak kalmak, İthaka'da anasıyla babasıyla, karısıyla, oğluyla rahat içinde yaşamak" diyebilir. Sen bu huzurla, gündelik çabalarda ve tehlikelerde bulunan herhangi bir şerefin kıyaslanabileceğini mi düşünüyorsun?

Ben ise bu huzurun küçümsenip bir kenara atılması gerektiğini düşünürüm; çünkü ahlâken güzel olmayan bir şeyin faydalı da olmadığına inanırım.

3.97

Utile videbatur Ulixi, ut quidem poëtae tragici prodiderunt (nam apud Homerum, optimum auctorem, talis de Ulixe nulla suspicio est), sed insimulant eum tragoediae simulatione insaniae militiam subterfugere voluisse. Non honestum consilium, at utile, ut aliquis fortasse dixerit, regnare et Ithacae vivere otiose cum parentibus, cum uxore, cum filio. Ullum tu decus in cotidianis laboribus et periculis cum hac tranquillitate conferendum putas? Ego vero istam contemnendam et abiciendam, quoniam, quae honesta non sit, ne utilem quidem esse arbitror.

3.98Odysseus o numarada ısrar etseydi neler işiteceğini sanırsın? Savaşta en büyük işleri başarmış olmasına rağmen Aias'tan şunları işitiyor:

Herkesin bildiği gibi, yemine önce kendisi öncülük etti, sonra sözünü yalnız o hiçe saydı; ordu toplanmasın diye deli rolüne ısrarla büründü. Palamedes'in keskin basireti onun kötü niyetli cüretini sezmeseydi, kutsal sözün hakkını sonsuza dek çiğneyecekti.

3.98

Quid enim auditurum putas fuisse Ulixem,si in illa simulatione perseveravisset? qui cummaximas res gesserit in bello, tamen haec audiat ab Aiace: Cuius ípse princeps iúris iurandí fuit, Quod ómnes scitis, sólus neglexít fidem; Furere ássimulare, né coiret, ínstitit. Quodní Palamedi pérspicax prudéntia Istíus percepset málitiosam audáciam, Fidé sacratae iús perpetuo fálleret.

3.99Onun için, nitekim yaptığı gibi, yalnız düşmanlarla değil dalgalarla da boğuşması, barbarlara savaş açmak için birleşmiş olan Yunanistan'ı yüzüstü bırakmasından daha iyiydi.

Ama masalları da yabancıları da bırakalım; gerçek bir olaya, kendi tarihimize gelelim. Marcus Atilius Regulus ikinci konsüllüğünde Afrika'da, Lakedaimonlu Xanthippos'un kumandasında ve Hannibal'in babası Hamilkar'ın başkomutanlığında kurulan bir pusuyla esir düşmüştü. Bazı soylu esirler Kartacalılara geri verilmezse kendisinin Kartaca'ya döneceğine yemin ettirilerek senatoya gönderildi. Roma'ya gelince bir faydanın görüntüsünü gördü, ama olayların gösterdiği gibi bu görüntünün yanlış olduğuna hükmetti. Görüntü şuydu: vatanında kalmak, karısıyla, çocuklarıyla evinde olmak, savaşta başına gelen felaketi savaş talihinin herkese gelebilecek bir cilvesi sayıp konsüllük itibarının mertebesini korumak. Bunların faydalı olmadığını kim söyler? Kim, sence? Ruh büyüklüğü ve cesaret söyler.

3.99

Illi vero non modo cum hostibus, verum etiam cum fluctibus, id quod fecit, dimicare melius fuit quam deserere consentientem Graeciam ad bellum barbaris inferendum. Sed omittamus et fabulas et externa; ad rem factam nostramque veniamus. M. Atilius Regulus cum consul iterum in Africa ex insidiis captus esset duce Xanthippo Lacedaemonio, imperatore autem patre Hannibalis Hamilcare, iuratus missus est ad senatum, ut, nisi redditi essent Poenis captivi nobiles quidam, rediret ipse Carthaginem. Is cum Romam venisset, utilitatis speciem videbat, sed eam, ut res declarat, falsam iudicavit; quae erat talis: manere in patria, esse domui suae cum uxore, cum liberis, quam calamitatem accepisset in bello, communem fortunae bellicae iudicantem tenere consularis dignitatis gradum. Quis haec negat esse utilia? quem censes? Magnitudo animi et fortitudo negat.

3.100Daha güvenilir şahitler mi istiyorsun? Bu faziletlerin kendine has özelliği hiçbir şeyden korkmamak, insanî olan her şeyi küçümsemek, insanın başına gelebilecek hiçbir şeyi katlanılmaz saymamaktır. Peki ne yaptı? Senatoya geldi, görevini anlattı; düşmana verdiği yeminle bağlı olduğu sürece senatör olmadığını söyleyerek oyunu söylemeyi reddetti. Hatta şunu da yaptı (biri, "Ne ahmak adam, kendi faydasına karşı çıkıyor!" diyebilir): esirlerin geri verilmesinin faydalı olmadığını söyledi; çünkü onlar genç ve iyi komutanlardı, kendisi ise artık yaşlılıktan tükenmişti. Sözü ağır basınca esirler alıkonuldu, kendisi Kartaca'ya döndü; ne vatan sevgisi ne de yakınlarının sevgisi onu tutabildi. Çok zalim bir düşmana ve özenle seçilmiş işkencelere gittiğini bilmiyor değildi; ama yemininin tutulması gerektiğini düşünüyordu. Bu yüzden uykusuz bırakılarak öldürüldüğü sırada bile, yaşlı bir esir ve yeminini bozmuş bir eski konsül olarak evinde kalmış olmasından daha iyi bir durumdaydı.

3.100

Num locupletiores quaeris auctores? Harum enim est virtutum proprium nihil extimescere, omnia humana despicere, nihil, quod homini accidere possit, intolerandum putare. Itaque quid fecit? In senatum venit, mandata exposuit, sententiam ne diceret recusavit, quam diu iure iurando hostium teneretur, non esse se senatorem. Atque illud etiam (O stultum hominem, dixerit quispiam, et repugnantem utilitati suae!), reddi captivos negavit esse utile; illos enim adulescentes esse et bonos duces, se iam confectum senectute. Cuius cum valuisset auctoritas, captivi retenti sunt, ipse Carthaginem rediit, neque eum caritas patriae retinuit nec suorum. Neque vero tur ignorabat se ad crudelissimum hostem et ad exquisita supplicia proficisci, sed ius iurandum conservandum putabat. Itaque turn, cum vigilando necabatur, erat in meliore causa, quam si domi senex captivus, periurus consularis remansisset.

3.101"Ama ahmakça davrandı; esirlerin geri gönderilmesini teklif etmemekle kalmadı, buna karşı da çıktı."

Nasıl ahmakça? Devletin işine geliyor idiyse bile mi? Devlete faydasız olan bir şey herhangi bir vatandaşa faydalı olabilir mi?

İnsanlar faydayı ahlâkî güzellikten ayırdıklarında tabiatın temellerini altüst ederler. Çünkü hepimiz faydayı isteriz, ona doğru sürükleniriz, başka türlüsünü de hiçbir şekilde yapamayız. Faydalı olandan kaçan kim vardır? Ya da onun peşine büyük bir hevesle düşmeyen? Ama faydalı olanı övgüden, yakışıktan, ahlâkî güzellikten başka hiçbir yerde bulamadığımız için bunları ilk ve en yüksek şeyler sayarız; fayda adını ise o kadar parlak değil, ama zorunlu buluruz.

3.101

At stulte, qui non modo non censuerit captivos remittendos, verum etiam dissuaserit. Quo modo stulte? etiamne, si rei publicae conducebat? potest autem, quod inutile rei publicae sit, id cuiquam civi utile esse? Pervertunt homines ea, quae sunt fundamenta naturae, cum utilitatem ab honestate seiungunt. Omnes enim expetimus utilitatem ad eamque rapimur nec facere aliter ullo modo possumus. Nam quis est, qui utilia fugiat? aut quis potius, qui ea non studiosissime persequatur? Sed quia nusquam possumus nisi in laude, decore, honestate utilia reperire, propterea illa prima et summa habemus, utilitatis nomen non tam splendidum quam necessarium ducimus.

3.102Biri, "Öyleyse yeminde ne var? Yoksa öfkeli Jüpiter'den mi korkuyoruz?" diyebilir. Ama tanrının ne kendisinin bir işi olduğunu ne de başkasına iş çıkardığını söyleyenler de, tanrının her zaman bir şey yaptığını ve bir şeyle uğraştığını savunanlar da, bütün filozofların ortak görüşü, tanrının asla öfkelenmediği ve zarar vermediğidir. Öfkeli bir Jüpiter, Regulus'un kendi kendine verdiğinden daha fazla zarar verebilir miydi? Demek ki o kadar büyük bir faydayı altüst edebilecek bir din gücü yoktu.

Yoksa çirkin bir şey yapmamak için mi? Bir kere, kötülüklerin en küçüğü seçilmelidir. Bu çirkinlik o işkence kadar büyük bir kötülük müydü? Sonra Accius'ta şu sözler de var:

— Sözünü bozdun mu? — Sadakatsiz hiç kimseye söz vermedim, vermem de.

Bu sözler dinsiz bir kral tarafından söylenmiş olsa da çok yerinde söylenmiştir.

3.102

Quid est igitur, dixerit quis, in iure iurando? num iratum timemus lovem? At hoc quidem commune est omnium philosophorum, non eorum modo, qui deum nihil habere ipsum negotii dicunt, nihil exhibere alteri, sed eorum etiam, qui deum semper agere aliquid et moliri volunt, numquam nec irasci deum nec nocere. Quid autem iratus Iuppiter plus nocere potuisset, quam nocuit sibi ipse Regulus Nulla igitur vis fuit religionis, quae tantam utilitatem perverteret. An ne turpiter faceret? Primum minima de malis. Num igitur tantum mali turpitude ista habebat, quantum ille cruciatus? Deinde illud etiam apud Accium: Fregistín fidem? Néque dedi neque do ínfideli cuíquam quamquam ab impio rege dicitur, luculente tamen dicitur.

3.103Ayrıca şunu da eklerler: bizim, bazı şeylerin faydalı göründüğü hâlde faydalı olmadığını söylediğimiz gibi, onlar da bazı şeylerin ahlâken güzel göründüğü hâlde öyle olmadığını söylerler. Örneğin yemini tutmak için işkenceye geri dönmek ahlâken güzel görünür; ama ahlâken güzel olmaz, çünkü düşmanın zoruyla yapılan şeyin geçerli olmaması gerekirdi.

Şunu da eklerler: çok faydalı olan her şey, önceden öyle görünmese bile, ahlâken güzel hâle gelir.

Regulus'a karşı söylenenler aşağı yukarı bunlar. Ama sırasıyla bakalım.

3.103

Addunt etiam, quem ad modum nos dicamus videri quaedam utilia, quae non sint, sic se dicere videri quaedam honesta, quae non sint. ut hoc ipsum videtur honestum, conservandi iris iurandi causa ad cruciatum revertisse; sed fit non honestum, quia, quod per vim hostium esset actum, ratum esse non debuit. Addunt etiam, quicquid valde utile sit, id fieri honestum, etiamsi antea non videretur. Haec fere contra Regulum. Sed prima quaeque videamus.

3.104"Öfkelenip zarar vermesinden korkmak için Jüpiter'den korkmak gerekmiyordu; çünkü o ne öfkelenir ne de zarar verir."

Bu gerekçe Regulus'un yeminine olduğu kadar her yemine karşıdır. Ama yeminde hangi korkunun değil, hangi gücün bulunduğunun anlaşılması gerekir. Çünkü yemin dinî bir teminattır; tanrıyı şahit tutarak teminatla vaat ettiğin şey tutulmalıdır. Artık bu, var olmayan tanrı öfkesiyle değil, adaletle ve sadakatle ilgilidir. Ennius ne güzel söyler:

Ey kanatlarla donanmış besleyici Sadakat, ey Jüpiter'in yemini!

Öyleyse yemini bozan, atalarımızın, Cato'nun bir konuşmasında söylendiği gibi, Capitolium'da en iyi ve en büyük Jüpiter'in komşusu olmasını istedikleri Sadakat'i çiğner.

3.104

Non fuit Iuppiter metuendus ne iratus noceret, qui neque irasci solet nec nocere. Haec quidem ratio non magis contra Reguli quam contra omne ius iurandum valet. Sed in iure iurando non qui metus, sed quae vis sit, debet intellegi; est enim ius iurandum affirmatio religiosa; quod autem affirmate quasi deo teste promiseris, id tenendum est. Iam enim non ad iram deorum, quae nulla est, sed ad iustitiam et ad fidem pertinet. Nam praeclare Ennius: Ó Fides alma ápta pinnis ét ius iurandúm Iovis! Qui ius igitur iurandum violat, is Fidem violat, quam in Capitolio vicinam Iovis optimi maximi, ut in Catonis oratione est, maiores nostri esse voluerunt.

3.105"Ama öfkeli Jüpiter bile Regulus'a, Regulus'un kendi kendine verdiğinden daha fazla zarar vermezdi."

Elbette, acı çekmekten başka hiçbir kötülük olmasaydı. Oysa en büyük yetkiye sahip filozoflar onun en büyük kötülük olmak şöyle dursun, kötülük bile olmadığını ileri sürerler. Rica ederim, onların sıradan değil, belki de en ağır şahidi olan Regulus'u kınamayın. Vazifesini korumak için kendi isteğiyle işkenceye katlanmış olan Roma halkının bu önde gelen adamından daha güvenilir bir şahit mi arıyoruz?

"Kötülüklerin en küçüğü" demelerine gelince, yani felakete uğramaktansa çirkin davranmak, çirkinlikten daha büyük bir kötülük var mıdır? Bedenin biçimsizliği bile insana itici geliyorsa, çirkinleşmiş bir ruhun bozulması ve iğrençliği ne kadar itici görünmelidir!

3.105

At enim ne iratus quidem Iuppiter plus Regulo nocuisset, quam sibi nocuit ipse Regulus. Certe, si nihil malum esset nisi dolere. Id autem non modo summum malum, sed ne malum quidem esse maxima auctoritate philosophi affirmant. Quorum quidem testem non mediocrem, sed haud scio an gravissimum Regulum nolite, quaeso, vituperare. Quem enim locupletiorem quaerimus quam principem populi Romani, qui retinendi officii causa cruciatum subierit voluntarium? Nam quod aiunt: minima de malis, id est ut turpiter potius quam calamitose, an est ullum maius malum turpitudine? quae si in deformitate corporis habet aliquid offensionis, quanta illa depravatio et foeditas turpificati animi debet videri!

3.106Bu yüzden bu konuları daha sert bir tutumla ele alanlar yalnız çirkin olana kötülük demeye cüret ederler; daha gevşek olanlar ise onun en büyük kötülük olduğunu söylemekten çekinmezler.

Şu söze gelince:

Sadakatsiz hiç kimseye söz vermedim, vermem de,

şair bunu doğru olarak söyletmiştir; çünkü Atreus'u konu alırken o kişiliğe uymak gerekiyordu. Ama bundan sadakatsize verilen sözün söz olmadığı sonucunu çıkaracaklarsa, yalan yeminine bir kaçamak aranmasın diye dikkat etsinler.

3.106

Itaque nervosius qui ista disserunt, solum audent malum dicere id, quod turpe sit, qui autem remissius, ii tamen non dubitant summum malum dicere. Nam illud quidem: Néque dedi neque do ínfideli cuíquam idcirco recte a poeta, quia, cum tractaretur Atreus, personae serviendum fuit. Sed si hoc sibi sument, nullam esse fidem, quae infideli data sit, videant, ne quaeratur latebra periurio.

3.107Savaşın da bir hukuku vardır ve yemine bağlılık çoğu zaman düşmana karşı da korunmalıdır. Zihnin yapılması gerektiğini kavradığı biçimde edilen yemin tutulmalıdır; öyle edilmemiş bir yemini tutmamak yalan yemini değildir. Örneğin korsanlara canın karşılığında anlaştığın fidyeyi götürmesen, yemin etmiş olsan bile bu bir hile sayılmaz. Çünkü korsan meşru savaş düşmanları arasında tanımlanmış değildir; herkesin ortak düşmanıdır. Onunla ne söz ne de yemin ortak olmalıdır.

3.107

Est autem ius etiam bellicum fidesque iuris iurandi saepe cum hoste servanda. Quod enim ita iuratum est, ut mens conciperet fieri oportere, id servandum est; quod aliter, id si non fecerit, nullum est periurium. Ut, si praedonibus pactum pro capite pretium non attuleris, nulla fraus sit, ne si iuratus quidem id non feceris; nam pirata non est ex perduellium nurnero definitus, sed communis hostis omnium; cum hoc nec fides debet nec ius iurandum esse commune.

3.108Çünkü yalan yere yemin etmek her durumda yemini bozmak değildir; bizim usulümüzle sözlerde ifade edildiği gibi, "gönlünün kanaatine göre" ettiğin yemini yerine getirmemek yemin bozmaktır. Euripides ne ustaca söyler:

Dilimle yemin ettim, zihnim yeminsiz kaldı.

Regulus ise savaş şartlarını ve düşmanla yapılan anlaşmaları yalan yeminiyle bozmamalıydı. Çünkü karşısındaki adil ve meşru bir düşmandı; ona karşı bütün fetial hukuku ve birçok ortak hukuk kuralı geçerliydi. Böyle olmasaydı senato ünlü adamları zincire vurup düşmana teslim etmezdi.

3.108

Non enim falsum iurare periurare est, sed, quod ex animi tui sententia iuraris, sicut verbis concipitur more nostro, id non facere periurium est. Scite enim Euripides: Iurávi lingua, méntem iniuratám gero. Regulus vero non debuit condiciones pactionesque bellicas et hostiles perturbare periurio. Cum iusto enim et legitimo hoste res gerebatur, adversus quem et totum ius fetiale et multa sunt iura communia. Quod ni ita esset, numquam claros viros senatus vinctos hostibus dedidisset.

3.109Nitekim Titus Veturius ile Spurius Postumius ikinci konsüllüklerinde, Caudium'da yenilgiye uğrandıktan sonra lejyonlarımız boyunduruk altından geçirilince Samnitlerle barış yapmışlardı; bu yüzden onlara teslim edildiler, çünkü barışı halkın ve senatonun emri olmadan yapmışlardı. Aynı zamanda, o sırada halk tribünü olan Tiberius Numicius ile Quintus Maelius da, barış onların onayıyla yapıldığı için, Samnitlerle yapılan barış reddedilsin diye teslim edildiler. Bu teslimin teklifçisi ve öncüsü de teslim edilen Postumius'un kendisiydi.

Yıllar sonra Gaius Mancinus da aynısını yaptı: senatonun onayı olmadan antlaşma yaptığı Numantialılara kendisinin teslim edilmesi için, Lucius Furius ile Sextus Atilius'un senato kararıyla sundukları kanun teklifini destekledi; teklif kabul edilince düşmana teslim edildi. O, Quintus Pompeius'tan daha ahlâken güzel davrandı; Pompeius aynı durumdayken yalvarıp yakararak kanunun kabul edilmesini engelledi. Bunda fayda gibi görünen şey ahlâkî güzellikten daha ağır bastı; öncekilerde ise faydanın yanlış görüntüsü ahlâkî güzelliğin otoritesine yenik düştü.

3.109

At vero T. Veturius et Sp. Postumius cum iterum consules essent, quia, cum male pugnatum apud Caudium esset, legionibus nostris sub iugum missis pacem cum Samnitibus fecerant, dediti sunt iis; iniussu enim populi senatusque fecerant. Eodemque tempore Ti. Nurnicius, Q. Maelius, qui tum tribuni pl. erant, quod eorum auctoritate pax erat facta, dediti sunt, ut pax Samnitium repudiaretur; atque huius deditionis ipse Postumius, qui dedebatur, suasor et auctor fuit. Quod idem multis annis post C. Mancinus, qui, ut Numantinis, quibuscum sine senatus auctoritate foedus fecerat, dederetur, rogationem suasit ear, quam L. Furius, Sex. Atilius ex senatus consulto ferebant; qua accepta est hostibus deditus. Honestius hic quam Q. Pompeius, quo, cum in eadem causa esset, deprecante accepta lex non est. Hic ea, quae videbatur utilitas, plus valuit quam honestas, apud superiores utilitatis species falsa ab honestatis auctoritate superata est.

3.110"Ama zorla yapılan şey geçerli olmamalıydı." Sanki cesur bir adama zor kullanılabilirmiş gibi!

"Peki, hele esirler konusunda karşı görüş bildirecekken neden senatoya gidiyordu?"

En büyük olanı kınıyorsunuz. Çünkü kendi yargısına bağlı kalmadı, meseleyi senato karar versin diye üstlendi. Kendisi o kararın öncüsü olmasaydı, esirler elbette Kartacalılara geri verilecek, Regulus da vatanında esenlik içinde kalacaktı. Bunu vatana faydalı görmediği için, böyle düşünmeyi ve buna katlanmayı kendisi için ahlâken güzel saydı.

"Çok faydalı olan şey ahlâken güzel hâle gelir" demelerine gelince: hayır, hâle gelmez, zaten öyledir. Çünkü aynı zamanda ahlâken güzel olmayan hiçbir şey faydalı değildir; bir şey faydalı olduğu için ahlâken güzel değil, ahlâken güzel olduğu için faydalıdır.

Bu yüzden birçok şaşırtıcı örnek arasından bu örnekten daha övgüye değer, daha üstün bir örnek gösterilebileceğini kimse kolay kolay söyleyemez.

3.110

At non debuit ratum esse, quod erat actum per vim.—Quasi vero forti viro vis possit adhiberi. Cur igitur ad senatum proficiscebatur, cum praesertim de captivis dissuasurus esset? Quod maximum in eo est, id reprehenditis. Non enim suo iudicio stetit, sed suscepit causam, ut esset iudicium senatus; cui nisi ipse auctor fuisset, captivi profecto Poenis redditi essent; ita incolumis in patria Regulus restitisset. Quod quia patriae non utile putavit, idcirco sibi honestum et sentire illa et pati credidit. Nam quod aiunt, quod valde utile sit, id fieri honestum, immo vero esse, non fieri. Est enim nihil utile, quod idem non honestum, nec, quia utile, honestum, sed, quia honestum, utile. Quare ex multis mirabilibus exemplis haud facile quis dixerit hoc exemplo aut laudabilius aut praestantius.

3.111Ama Regulus'un bütün bu övgüsü içinde yalnız bir şey hayranlığa değer: esirlerin alıkonulması gerektiği görüşünü bildirmesi. Geri dönmesi bugün bize şaşırtıcı görünüyor; ama o zamanlar başka türlü davranamazdı. Bu yüzden bu övgü o adamın değil, o zamanlarındır. Çünkü atalarımız sözü bağlamak için yeminden daha sıkı bir bağ olmasını istemediler. Bunu On İki Levha'daki kanunlar gösterir, kutsal kanunlar gösterir, düşmanla bile sözün bağlandığı antlaşmalar gösterir; hiçbir konuda yeminden daha titizlikle hüküm vermeyen sansörlerin incelemeleri ve cezaları gösterir.

3.111

Sed ex tota hac laude Reguli unum illud est admiratione dignum, quod captivos retinendos censuit. Nam quod rediit, nobis nunc mirabile videtur, illis quidem temporibus aliter facere non potuit; itaque ista laus non est hominis, sed temporum. Nullum enim vinculum ad astringendam fidem iure iurando maiores artius esse voluerunt. Id indicant leges in duodecim tabulis, indicant sacratae, indicant foedera, quibus etiam cum hoste devincitur fides, indicant notiones animadversionesque censorum, qui nulla de re diligentius quam de iure iurando iudicabant.

3.112Aulus'un oğlu Lucius Manlius'a, diktatörlüğünden sonra halk tribünü Marcus Pomponius dava açtı; çünkü diktatörlüğünü sürdürmek için kendine birkaç gün eklemişti. Ayrıca, sonradan Torquatus diye anılacak olan oğlu Titus'u insanlardan uzaklaştırıp kırda yaşamaya mahkûm ettiği için de onu suçluyordu. Genç oğul babasının başına iş açıldığını duyunca Roma'ya koştu ve söylendiğine göre şafak sökerken Pomponius'un evine geldi. Pomponius gelişi kendisine bildirildiğinde, oğlunun babasına öfkeli olduğu için kendisine babası aleyhine bir şey getireceğini sanarak yatağından kalktı ve tanıkları uzaklaştırıp genci yanına çağırttı. Ama genç içeri girer girmez kılıcını çekti ve babasını serbest bırakacağına yemin etmezse onu hemen öldüreceğine yemin etti. Pomponius bu dehşetin zoruyla yemin etti; meseleyi halkın önüne getirdi, davadan neden vazgeçmek zorunda olduğunu açıkladı ve Manlius'u serbest bıraktı. O zamanlar yeminin gücü bu kadar büyüktü.

İşte bu Titus Manlius, Anio ırmağı kıyısında, kendisine meydan okuyan bir Galyalıyı öldürüp boyun halkasını alarak lakabını bulan adamdır. Üçüncü konsüllüğünde Latinler Veseris'te bozguna uğratılıp kaçırıldı. Seçkin bir büyük adamdı; babasına karşı son derece şefkatli olduğu kadar oğluna karşı da acı bir sertlikle davrandı.

3.112

L. Manlio A. f., cum dictator fuisset, M. Pomponius tr. pl. diem dixit, quod is paucos sibi dies ad dictaturam gerendam addidisset; criminabatur etiam, quod Titum filium, qui postea est Torquatus appellatus, ab hominibus relegasset et ruri habitare iussisset. Quod cum audivisset adulescens filius, negotium exhiberi patri, accurrisse Romam et cum primo luci Pomponi domum venisse dicitur. Cui cum esset nuntiatum, qui illum iratum allaturum ad se aliquid contra patrem arbitraretur, surrexit e lectulo remotisque arbitris ad se adulescentem iussit venire. At ille, ut ingressus est, confestim gladium destrinxit iuravitque se illum statim interfecturum, nisi ius iurandum sibi dedisset se patrem missum esse facturum. Iuravit hoc terrore coactus Pomponius; rem ad populum detulit, docuit, cur sibi causa desistere necesse esset, Manlium missum fecit. Tantum temporibus illis ius iurandum valebat. Atque hic T. Manlius is est, qui ad Anienem Galli, quem ab eo provocatus occiderat, torque detracto cognomen invenit, cuius tertio consulatu Latini ad Veserim fusi et fugati, magnus vir in primis et, qui perindulgens in patrem, idem acerbe severus in filium.

3.113Ama Regulus yeminine bağlı kaldığı için nasıl övülmeliyse, Cannae savaşından sonra Hannibal'in, esirlerin fidyeyle kurtarılmasını sağlayamazlarsa Kartacalıların ele geçirdiği karargâha döneceklerine yemin ettirerek senatoya gönderdiği o on kişi de dönmedilerse kınanmalıdır. Onlar hakkında herkes aynı şeyi söylemez. Çok iyi bir kaynak olan Polybios, o sırada gönderilen en soylu on kişiden dokuzunun senatodan istediklerini alamayınca geri döndüğünü söyler. Onlardan biri ise karargâhtan çıktıktan kısa süre sonra bir şey unutmuş gibi geri dönmüş ve Roma'da kalmıştı; karargâha geri dönüşüyle yemininden kurtulduğunu yorumluyordu. Doğru değil; çünkü hile yalan yeminini çözmez, daha da sıkı bağlar. Demek ki bu, basireti tersinden taklit eden ahmakça bir kurnazlıktı. Bu yüzden senato, o kurt ve kurnaz adamın zincire vurulup Hannibal'e götürülmesine karar verdi.

3.113

Sed, ut laudandus Regulus in conservando iure iurando, sic decem illi, quos post Cannensem pugnam iuratos ad senatum misit Hannibal se in castra redituros ea, quorum erant potiti Poeni, nisi de redimendis captivis impetravissent, si non redierunt, vituperandi. De quibus non omnes uno modo; nam Polybius, bonus auctor in primis, ex decem nobilissimis, qui tum erant missi, novem revertisse dicit re a senatu non impetrata; unum ex decem, qui paulo post, quam erat egressus e castris, redisset, quasi aliquid esset oblitus, Romae remansisse; reditu enim in castra liberatum se esse iure iurando interpretabatur, non recte; fraus enim astringit, non dissolvit periurium. Fuit igitur stulta calliditas perverse imitata prudentiam. Itaque decrevit senatus, ut ille veterator et callidus vinctus ad Hannibalem duceretur.

3.114Ama en büyüğü şu: Hannibal'in elinde sekiz bin kişi vardı; bunlar savaş hattında esir aldığı ya da ölüm tehlikesinden kaçmış kişiler değil, konsüller Paulus ve Varro tarafından karargâhta bırakılmış kişilerdi. Az bir parayla kurtarılabilecekleri hâlde senato onların fidyeyle kurtarılmasını uygun görmedi; askerlerimizin içine ya yenmek ya da ölmek düşüncesi işlesin diye. Aynı yazar, Hannibal'in bunu duyunca, Roma senatosu ve halkı felaket anında bu kadar yüksek bir ruh gösterdiği için cesaretinin kırıldığını yazar. İşte faydalı görünen şeyler ahlâkî güzellikle kıyaslandığında böyle yenik düşer.

3.114

Sed illud maximum: octo hominum milia tenebat Hannibal, non quos in acie cepisset, aut qui periculo mortis diffugissent, sed qui relicti in castris fuissent a Paulo et a Varrone consulibus. Eos senatus non censuit redimendos, cum id parva pecunia fieri posset, ut esset insitum militibus nostris aut vincere aut emori. Qua quidem re audita fractum animum Hannibalis scribit idem, quod senatus populusque Romanus rebus afflictis tam excelso animo fuisset. Sic honestatis comparatione ea, quae videntur utilia, vincuntur.

3.115Tarihini Yunanca yazmış olan Gaius Acilius ise, yeminden kurtulmak için aynı hileyle karargâha geri dönenlerin daha fazla olduğunu, bunların sansörler tarafından her türlü rezalet damgasıyla damgalandığını söyler.

Bu konuya burada son verelim. Çünkü korkak, alçak, düşkün ve kırılmış bir ruhla yapılan şeyler, ki Regulus esirler hakkında devlete değil kendisine gerekli görünen görüşü bildirseydi ya da evinde kalmak isteseydi onun davranışı da böyle olurdu, utanç verici, iğrenç ve çirkin oldukları için faydalı değildir; bu açıktır.

3.115

C. Acilius autem, qui Graece scripsit historiam, plures ait fuisse, qui in castra revertissent eadem fraude, ut iure iurando liberarentur, eosque a censoribus omnibus ignominiis notatos. Sit iam huius loci finis. Perspicuum est enim ea, quae timido animo, humili, demisso fractoque fiant, quale fuisset Reguli factum, si aut de captivis, quod ipsi opus esse videretur, non quod rei publicae, censuisset aut domi remanere voluisset, non esse utilia, quia sint flagitiosa, foeda, turpia.

3.116Geriye dördüncü kısım kalıyor: yakışık, ölçülülük, alçakgönüllülük, kendine hâkimiyet ve itidalden oluşan kısım.

Bu kadar faziletin oluşturduğu bu koroya zıt olan bir şey faydalı olabilir mi? Oysa Aristippos'tan adını alan Kyrene okulu ile Annikeris okulunun filozofları bütün iyiyi hazza koydular ve faziletin, haz meydana getirdiği için övülmesi gerektiğine hükmettiler. Bunlar modası geçtikten sonra Epikuros parlıyor; o da aşağı yukarı aynı görüşün destekçisi ve öncüsüdür. Ahlâkî güzelliği koruyup elde tutmak niyetindeysek, bu adamlarla, deyim yerindeyse, atlıyla yayalıyla, bütün gücümüzle savaşmalıyız.

3.116

Restat quarta pars, quae decore, moderatione, modestia, continentia, temperantia continetur. Potest igitur quicquam utile esse, quod sit huic talium virtutum choro contrarium? Atqui ab Aristippo Cyrenaici atque Annicerii philosophi nominati omne bonum in voluptate posuerunt virtutemque censuerunt ob eam em esse laudandam, quod efficiens esset voluptatis. Quibus obsoletis floret Epicurus, eiusdem fere adiutor auctorque sententiae. Cum his viris equisque, ut dicitur, si honestatem tueri ac retinere sententia est, decertandum est.

3.117Çünkü Metrodoros'un yazdığı gibi, yalnız fayda değil, bütün mutlu hayat da bedenin sağlam yapısında ve bu yapıya dair kesin bir umutta bulunuyorsa, bu fayda, hem de onların görüşüne göre en yüksek fayda, ahlâkî güzellikle elbette çatışacaktır. Çünkü önce basirete nerede yer verilecek? Her yerden tatlılıklar toplasın diye mi? Hazza hizmet eden faziletin kulluğu ne acınacak bir şey! Basiretin görevi ne olacak? Hazları akıllıca seçmek mi? Bundan daha hoş bir şey olmadığını varsay; bundan daha çirkin ne düşünülebilir?

Sonra, acıya en büyük kötülük diyen biri için acıları ve zahmetleri hor görmek olan cesaretin ne yeri vardır? Epikuros acı hakkında birçok yerde, nitekim söyler de, oldukça cesurca şeyler söylese bile, onun ne söylediğine değil, iyileri hazla, kötüleri acıyla sınırlamış birinin ne söylemesinin tutarlı olacağına bakmak gerekir.

Onu dinlersem, kendine hâkimiyet ve itidal hakkında da birçok yerde birçok şey söyler; ama dedikleri gibi işin içinden çıkamaz. Çünkü en yüksek iyiyi hazza koyan biri itidali nasıl övebilir? İtidal şehvetlerin düşmanıdır; şehvetler ise hazzın peşinden koşar.

3.117

Nam si non modo utilitas, sed vita omnis beata corporis firma constitutione eiusque constitutionis spe explorata, ut a Metrodoro scriptum est, continetur, certe haec utilitas, et quidem summa (sic enim censent), cum honestate pugnabit. Nam ubi primum prudentiae locus dabitur? an ut conquirat undique suavitates? Quam miser virtutis famulatus servientis voluptati! Quod autem munus prudentiae? an legere intellegenter voluptates? Fac nihil isto esse iucundius, quid cogitari potest turpius? Iam, qui dolorem summum malum dicat, apud eum quem habet locum fortitudo, quae est dolorum laborumque contemptio? Quamvis enim multis locis dicat Epicurus, sicuti dicit, satis fortiter de dolore, tamen non id spectandum est, quid dicat, sed quid consentaneum sit ei dicere, qui bona voluptate terminaverit, mala dolore. Et, si illum audiam, de continentia et temperantia dicit ille quidem multa multis locis, sed aqua haeret, ut aiunt; nam qui potest temperantiam laudare is, qui ponat summum bonum in voluptate? est enim temperantia libidinum inimica, libidines autem consectatrices voluptatis.

3.118Yine de bu üç faziletle ilgili olarak ellerinden geldiğince pek de beceriksiz olmayan kaçamaklar yaparlar. Basireti hazları sağlayan, acıları uzaklaştıran bir bilgi olarak sokarlar araya; cesareti de, ölümü hiçe saymanın ve acıya katlanmanın yolunu öğrettiklerinde bir şekilde işin içinden çıkarırlar. İtidali de, pek kolay olmasa da, ellerinden geldiğince sokarlar; çünkü hazzın büyüklüğünün acının ortadan kalkmasıyla sınırlandığını söylerler. Ama adalet sallanır, hatta yere serilir; ortak hayatta ve insan soyunun topluluğunda görülen bütün faziletler de. Bunlar kendileri için istenmez de hazza ya da faydaya bağlanırsa, ne iyilik, ne cömertlik, ne nezaket olabilir; dostluk da olamaz.

Öyleyse sözü kısa keselim.

3.118

Atque in his tamen tribus generibus, quoquo modo possunt, non incallide tergiversantur; prudentiam introducunt scientiam suppeditantem voluptates. depellentem dolores; fortitudinem quoque aliquo modo expediunt, cum tradunt rationem neglegendae mortis, perpetiendi doloris; etiam temperantiam inducunt non facillime illi quidem, sed tamen quoquo modo possunt; dicunt enim voluptatis magnitudinem doloris detractione finiri. Iustitia vacillat vel iacet potius omnesque eae virtutes, quae in communitate cernuntur et in societate generis humani. Neque enim bonitas nec liberalitas nec comitas esse potest, non plus quam amicitia, si haec non per se expetantur, sed ad voluptatem utilitatemve referantur. Conferamus igitur in pauca.

3.119Ahlâkî güzelliğe zıt hiçbir fayda olmadığını gösterdiğimiz gibi, her türlü hazzın ahlâkî güzelliğe zıt olduğunu söylüyoruz. Bu yüzden, hazzı ahlâkî güzellikle, insanı hayvanla birleştirir gibi birleştirirlerse tartışmayı çözeceklerini sanan Kalliphon ile Deinomakhos'u daha da kınanası buluyorum. Ahlâkî güzellik bu birleşmeyi kabul etmez; onu hor görür, iter. İyilerin gayesi de tek ve yalın olması gerektiği için birbirine hiç benzemeyen şeylerden karıştırılıp harmanlanamaz. Ama bunu, büyük bir konu olduğu için, başka bir yerde daha geniş ele alalım; şimdi konumuza dönelim.

3.119

Nam ut utilitatem nullam esse docuimus, quae honestati esset contraria, sic omnem voluptatem dicimus honestati esse contrariam. Quo magis reprehendendos Calliphontem et Dinomachum iudico, qui se dirempturos controversiam putaverunt, si cum honestate voluptatem tamquam cum homine pecudem copulavissent. Non recipit istam coniunctionem honestas, aspernatur, repellit. Nec vero finis bonorum , qui simplex esse debet, ex dissimillimis rebus misceri et temperari potest. Sed de hoc (magna enim res est) alio loco pluribus; nunc ad propositum.

3.120Fayda gibi görünen şey ahlâkî güzellikle çatıştığında meselenin nasıl karara bağlanacağını yukarıda yeterince tartıştık. Hazzın da faydanın görüntüsüne sahip olduğu söylenirse, onun ahlâkî güzellikle hiçbir bağı olamaz. Çünkü hazza bir şey tanıyacaksak, belki biraz çeşni katar, ama hiçbir fayda sağlamaz.

3.120

Quem ad modum igitur, si quando ea, quae videtur utilitas, honestati repugnat, diiudicanda res sit, satis est supra disputatum. Sin autem speciem utilitatis etiam voluptas habere dicetur, nulla potest esse ei cum honestate coniunctio. Nam, ut tribuamus aliquid voluptati, condimenti fortasse non nihil, utilitatis certe nihil habebit.

3.121Oğlum Marcus, babandan bir armağan aldın; bence büyük bir armağan, ama değeri onu nasıl karşıladığına bağlı olacak. Gerçi bu üç kitabı Kratippos'un ders notları arasına misafir gibi kabul etmen gerekecek. Ama nasıl ki kendim Atina'ya gelseydim (yolun ortasında vatan beni yüksek sesle geri çağırmasaydı gelecektim de) arada beni de dinlerdin, öyle de, sesim bu ciltlerle sana ulaştığına göre, bunlara ayırabildiğin kadar vakit ayıracaksın; ayırabileceğin vakit de isteyeceğin kadardır. Bu tür bir bilgiden hoşlandığını anladığımda, umarım yakında yanındayken yüz yüze, uzaktayken de uzaktan seninle konuşacağım.

Hoşça kal, Cicero'cuğum; benim için çok sevgili olduğuna, ama bu tür öğütlerden ve kurallardan hoşlanırsan çok daha sevgili olacağına emin ol.

3.121

Habes a patre munus, Marce fili, mea quidem sententia magnum, sed perinde erit, ut acceperis. Quamquam hi tibi tres libri inter Cratippi commentarios tamquam hospites erunt recipiendi; sed, ut, si ipse venissem Athenas (quod quidem esset factum, nisi me e medio cursu clara voce patria revocasset), aliquando me quoque audires, sic, quoniam his voluminibus ad te profecta vox est mea, tribues iis temporis quantum poteris, poteris autem, quantum voles. Cum vero intellexero te hoc scientiae genere gaudere, tum et praesens tecum propediem, ut spero, et, dum aberis, absens loquar. Vale igitur, mi Cicero, tibique persuade esse te quidem mihi carissimum, sed multo fore cariorem, si talibus monitis praeceptisque laetabere.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…