Kavram
Decorum
- Yunanca
- τὸ πρέπον (to prepon)
- Latince
- decorum; decet "yakışır"; dedecet, indecorum "yakışıksız"; decus "onur, süs"
- Almanca
- das Schickliche, das Geziemende
- Fransızca
- la bienséance, le convenable
- İngilizce
- decorum, the fitting
- Türkçe
- yakışık; yakışan, yakışır
Gündelik anlamdan felsefi anlama
Gündelikte bir şeyin bir kişiye, yaşa, duruma yakışması; tiyatroda ve retorikte sözün kişiliğe uygunluğu. Cicero'da (Panaitios'a dayanarak): ahlâken güzel olandan ayrılamayan, onun görünür yüzü (1.93–95). İki türü vardır: insanın tabiatının öbür canlılardan ayrıldığı noktada üstünlüğüyle uyumlu genel yakışık ve ölçülülükle itidalde beliren özel yakışık (1.96). Şairin her kişiliğe yakışanı gözetmesi gibi, insan da tabiatın verdiği ortak ve bireysel kişiliklere (persona) yakışanı gözetir (1.97, 1.107–125). Ölçüsü: tabiata uymak, "Minerva istemezken" hiçbir şey yapmamak (1.110).
Tarih içinde
| Dönem | Düşünür | Anlam | Kaynak |
|---|---|---|---|
| MÖ 4. yy | Aristoteles | Üslupta to prepon: konuya ve kişiye uygunluk | |
| MÖ 2. yy | Panaitios | Ahlâkî güzelliğin dışa vuran yüzü; dört kişilik kuramı | |
| MÖ 46 | Cicero | Retorikte quid deceat | Cicero, Orator |
| MÖ 44 | Cicero | Ahlâken güzel olandan ayrılmaz yakışık | Cicero, De officiis I |
| 1. yy sonu | Quintilianus | Institutio oratoria XI.1: quid deceat | |
| 4. yy | Ambrosius | De officiis ministrorum I: decorum Hristiyan din adamının hayatında |
Dönüşüm: retorikteki üslup uygunluğundan ahlâkın bütününe; sonra Rönesans ve 17.–18. yy'da yeniden görgü ve sanat kuramına (bienséance) dönüş.
Dillerde karşılıkları
| Dil | Karşılık | Köken ve kullanım |
|---|---|---|
| Yunanca | τὸ πρέπον (to prepon) | prepei "yakışır, uygun düşer"; retorikte Aristoteles'ten (Retorik III) beri üslubun konuya ve kişiye uygunluğu; etikte Panaitios'ta ahlâkî güzelliğin dışa yansıyan yüzü. |
| Latince | decorum; decet "yakışır" | Cicero açıkça Yunanca prepon'un karşılığı olarak tanıtır (Off. 1.93). Retorikte aptum, quid deceat (Orator 70 vd.). Karşıtı indecorum. |
| Almanca / Fransızca | das Schickliche / la bienséance | |
| İngilizce | decorum, the fitting |
Türkçe karşılığı
yakışık; fiilde "yakışmak". uygunluk: doğru ama renksiz; convenientia "uyum" ile karışır. edep, adap: toplumsal görgüye daraltır, Cicero'daki tabiata dayanma boyutunu kaybettirir. zarafet: venustas'ın karşılığıdır. yakışık (TDK: "uygunluk"; "yakışık almak"): decet fiiliyle aynı kökü Türkçede de korur, hem ahlâkî hem estetik çağrışım taşır. Tercih: yakışık; sıfatta "yakışır", "yakışan"; karşıtı "yakışıksız".
"Edep" seçilirse decorum bir görgü kuralları toplamına dönüşür; "yakışık" ise Cicero'nun asıl iddiasını, yani ahlâken güzel olanla yakışanın gerçekte bir, yalnız düşüncede iki olduğunu (Off. 1.94–95) korur.
Atıf ve kaynak notu
Kuram Panaitios'a aittir; Cicero onu Latinceye aktarıp Roma örnekleriyle doldurur.
İlgili kavramlar
Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: yakışık, yakışığı, yakışan, yakıştığını, yakışığıdır, yakışır
Metinlerde işaretlendiği yerler
15 yer · 15 eser
Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.
- Cicero, Vazifeler Üzerine1.14
- Seneca, Öfke Üzerine1.1.2
- Seneca, Mutlu Hayat Üzerine9.4
- Seneca, Merhamet Üzerine1.5.2
- Seneca, İyilikler Üzerine2.8.1
- Seneca, Lucilius'a Ahlâk Mektupları4.40.7
- Quintilianus, Hatiplik Eğitimi1.5.63
- Augustinus, Akademikler'e Karşı1.3
- Augustinus, Düzen Üzerine1.25
- Augustinus, Diyalektik Üzerine5_5
- Augustinus, Musiki Üzerine65_2
- Augustinus, Hristiyan Öğretisi Üzerine124_2
- Augustinus, İtiraflar4.20
- Kant, Pragmatik Açıdan AntropolojiAA07.152
- Hegel, Hukuk Felsefesinin Ana Hatları81