İçeriğe geç

Kavram

Decorum

Yunanca
τὸ πρέπον (to prepon)
Latince
decorum; decet "yakışır"; dedecet, indecorum "yakışıksız"; decus "onur, süs"
Almanca
das Schickliche, das Geziemende
Fransızca
la bienséance, le convenable
İngilizce
decorum, the fitting
Türkçe
yakışık; yakışan, yakışır

Gündelik anlamdan felsefi anlama

Gündelikte bir şeyin bir kişiye, yaşa, duruma yakışması; tiyatroda ve retorikte sözün kişiliğe uygunluğu. Cicero'da (Panaitios'a dayanarak): ahlâken güzel olandan ayrılamayan, onun görünür yüzü (1.93–95). İki türü vardır: insanın tabiatının öbür canlılardan ayrıldığı noktada üstünlüğüyle uyumlu genel yakışık ve ölçülülükle itidalde beliren özel yakışık (1.96). Şairin her kişiliğe yakışanı gözetmesi gibi, insan da tabiatın verdiği ortak ve bireysel kişiliklere (persona) yakışanı gözetir (1.97, 1.107–125). Ölçüsü: tabiata uymak, "Minerva istemezken" hiçbir şey yapmamak (1.110).

Tarih içinde

Dönem Düşünür Anlam Kaynak
MÖ 4. yy Aristoteles Üslupta to prepon: konuya ve kişiye uygunluk
MÖ 2. yy Panaitios Ahlâkî güzelliğin dışa vuran yüzü; dört kişilik kuramı
MÖ 46 Cicero Retorikte quid deceat Cicero, Orator
MÖ 44 Cicero Ahlâken güzel olandan ayrılmaz yakışık Cicero, De officiis I
1. yy sonu Quintilianus Institutio oratoria XI.1: quid deceat
4. yy Ambrosius De officiis ministrorum I: decorum Hristiyan din adamının hayatında

Dönüşüm: retorikteki üslup uygunluğundan ahlâkın bütününe; sonra Rönesans ve 17.–18. yy'da yeniden görgü ve sanat kuramına (bienséance) dönüş.

Dillerde karşılıkları

Dil Karşılık Köken ve kullanım
Yunanca τὸ πρέπον (to prepon) prepei "yakışır, uygun düşer"; retorikte Aristoteles'ten (Retorik III) beri üslubun konuya ve kişiye uygunluğu; etikte Panaitios'ta ahlâkî güzelliğin dışa yansıyan yüzü.
Latince decorum; decet "yakışır" Cicero açıkça Yunanca prepon'un karşılığı olarak tanıtır (Off. 1.93). Retorikte aptum, quid deceat (Orator 70 vd.). Karşıtı indecorum.
Almanca / Fransızca das Schickliche / la bienséance
İngilizce decorum, the fitting

Türkçe karşılığı

yakışık; fiilde "yakışmak". uygunluk: doğru ama renksiz; convenientia "uyum" ile karışır. edep, adap: toplumsal görgüye daraltır, Cicero'daki tabiata dayanma boyutunu kaybettirir. zarafet: venustas'ın karşılığıdır. yakışık (TDK: "uygunluk"; "yakışık almak"): decet fiiliyle aynı kökü Türkçede de korur, hem ahlâkî hem estetik çağrışım taşır. Tercih: yakışık; sıfatta "yakışır", "yakışan"; karşıtı "yakışıksız".

"Edep" seçilirse decorum bir görgü kuralları toplamına dönüşür; "yakışık" ise Cicero'nun asıl iddiasını, yani ahlâken güzel olanla yakışanın gerçekte bir, yalnız düşüncede iki olduğunu (Off. 1.94–95) korur.

Atıf ve kaynak notu

Kuram Panaitios'a aittir; Cicero onu Latinceye aktarıp Roma örnekleriyle doldurur.

İlgili kavramlar

Çevirilerde şu karşılıklarla geçiyor: yakışık, yakışığı, yakışan, yakıştığını, yakışığıdır, yakışır

Metinlerde işaretlendiği yerler

15 yer · 15 eser

Çeviride kavramın özellikle işaretlendiği yerler. Geçtiği bütün yerler için aramayı kullanın.